TABULA XV.
Odus Tyburtinos lapides carris imponendi, quibus de uno in
alium Urbis locum transportentur, quamvis, primo forsanaspectu, ¬
casu quodam fieri, nullo servato ordine, nullâque mechanicae ¬
intelligentiâ videatur, ac veluti vivacium juvenum ludus reputetur, ¬
qui variis saltibus, curiosisque motibus, saltatorum instar,
socios provocare satagant, nihilotamen minus, si res attentius perpendatur, ¬
inficiari nemo sanè poterit ingeniosum, curiosumque
ibidem contineri artificium; & quamdam virium, & mechanicae
intelligentiam, quae Carrucariorum conditionem longe excedat.
His igitur diversa imponere nomina duximus opportunum, ut clarius ¬
quidquid singuli operentur dignoscatur.
A Tyburtinus lapis cum inferiori fulcimento.
B Temones ſub Tyburtino lapide aptati.
C Cylindrus supra Temones ad Tyburtinum lapidem, ablato fulci
mento, sustinendum.
D Parva Ergata ad Tyburtinum lapidem carro imponendum.
E Cannabum Tyburtino lapidi alligatum, parvaeque Ergatae firmatum.
F Tigilli a 16 usque ad 18 palmos parvam Ergatam gyrantes.
G Sejus parvam Ergatam tenens, ne retrocedat.
H Cajus, qui tigillo, quem cum Sejo tenebat, relicto ad alia, prout
opus fuerit, accurrit.
I Titius vertici tigilli adrepit, ut ex eo pendulus minoris Ergatae gy
rum promoveat.
K Idem Titius, qui pendulus efficit, ut minor Ergata gyret.
L Cajus ab eo, quod prius agebat, expeditus, Titii pedes adducens
parvae Ergatae gyrum promovet.
M. Sejus, qui dum minor Ergata gyrat, per ejusdem foramina tigillum ¬
excitat, ut subter carrum transeat, & terrae firmetur, ut
in N.
N Idem Sejus, qui tigillum humi firmat, ne minor Ergata rece
dat, dum alter tigillus O educitur.
O Titius suum educit tigillum, inversumque rursus in parvâ Ergatâ ¬
collocat, demittitque opem ferente Cajo, prout facit Sejus
in.R.
P Cajus, qui tigillum deserens, quem tenebat cum Titio, carrum
ascendit Seji tigillum, ipsomet Sejo auxilium praestante, excitaturus, ¬
ut facit idem Cajus in V.
Titius minorem Ergatam tenens, ne retrocedat.
R Sejus, qui postquam in V unâ cum Cajo in excitando tigillo adlaboraverit, ¬
Titio in tenendâ minori Ergatâ auxiliatur.
V Cajus elevato tigillo ità ſe ſe accomodat, ut per eum adrepat,
prout fecerat Titius in I; dumque ipse jam adrepserit, Sejus huc
illuc, prout opus fuerit, accurrit, quemadmodum se se gessit Cajus
in H: Titius autem minori ergatae insistit, prout hoc ipsum praestite
rat Sejus in G: hae verò operationes semper renovantur, donec Ty
burtinus lapis carro insederit.
X Tyburtinus autem lapis carro, ut diximus, impositus colligatur, si
opus fuerit, totque eidem carro junguntur equi, quot sunt lapidis
Carragines:
TABULA XVI.
DArrorum, Carrucarumque usus admodum Romae frequens est
siquidem 2000 circiter, aestatis praesertim tempore numerantur,
quibus, mediocri tamen pretio, quaecumque rerum genera, & maxima ¬
etiam pondera transportantur. Diversa ſunt eorum nomina,
diversa forma, ac magnitudo, diversaeque etiam species, quae ad
40 circiter ascendunt, suumque, vel a figurâ, ſeu ab eo, cui deſtinantur ¬
usui, nomen sortiuntnr. Quaelibet species suam habet determinatam ¬
magnitudinem: axiùm verò crassitudo moduli, mensuraequae ¬
instar artificibus inservit ad aliorum lignaminum crassitudinem
in carruccarum usum statuendam, prout ponderis, quod sustineri,
transportarique debet, proportio expostula verit: dictum autem pondus ¬
singulis Carragi nibus computatur, quaelibet verò Carrago 3000
libras attingit, ut supra dictum est. Si una ex hujuſmodi Carragi nibus
sit sustinenda, axis juxta crassitudinem unciarum 6 componitur, si duae,
unciarum 8, si quatuor, unciarum 10, si octo, palmi unius supra unciam: ¬
dato autem majori pondere carruca quatuor instructa rotis efformanda ¬
est, quae pondus duplo majus, quam simplex carruca sustinere ¬
potest, cum in eâ pondus ipsum inter duos axes dividatur.
Modus quamlibet Carraginem dimetiendi diversus quidem est, juxta reſità
dei materiali, dai quali viene costituita; onde non se ne
può fissare regola certa, nè determinata; ma per darne qualche -
contezza s' indica ciò, che coſtituisce la Carrettata delle
principali materie.
La Carrettata del Travertino, e di ogni altra pietra viene costituita -
da 30 palmi cubi. Quella dei Mattoni comuni, delle Pianelle, ¬
e dei Quadrucci, dal numero di 333 di essi : quella di
Mattoni grossi, da numero 166: quella di Mattoni quadri,
da numero 100: quella di docci, da numero 300: quella d'
Tegole, da numero 133: quella di Tegole maritate, da numero -
100 di esse, e cento docci; Quella di Gronde, da numero ¬
67 : quella di Pozzolana, da scorzi 16, e tanto ne tengono -
le Carrette, che a poſta ſi fanno di tal misura.
La Carrettata di calce si forma da pesi quattro: ogni peso è di
libbre 400, ed ogni Carrettata di libbre 1600.
La Carrettata di legni o pezzi da cucina, i quali ſono lunghi palmi ¬
3, e mezzo almeno, viene coſtituita da una Cataſta, o Paſ
ſo, la miſura del quale è lunga palmi 14, alta palmi 5 d'avanti, ¬
e quattro, e mezzo di dietro, perchè vi viene la parte più
ſottile del pezzo. Queſta misura ſta a Ripetta ſopra un pianc
di marmo tra due colonnete, ed un ferro posto sopra di esse
orizontalmente.
La Carrettata di legna da Forni ſi compone di fascine 100, che
ſtagionate peſa ciaſcuna almeno libbre 21, ſicchè tutta la Carrettata ¬
peſa libbre 2100.
La Carrettata di grano contiene sacchi dieci, che sono rubbia
cinque : il rubbio è di quattro quarte, che si dividono in mezze, ¬
la quarta è di scorzi cinque , e mezzo; lo scorzo è quartucci -
quattro: il quartuccio è misure due; il detto rubbio peſa ¬
libre 640: la Carrettata di grano libbre 3200.
La Carrettata di Vino ſi coſtituisce da quindici barili; il barile
boccali 32, il boccale pesa libre 5, once 4; sicchè il Vino solo
di una Carrettata è libbre 2560, compresi i barili, e la botte,
viene a pesare libbre 3530.
La Carrettata dell' Olio si forma da barili 12, il barile è di 28
boccali, il boccale peſa lib.5, once 6; ſicchè l' Olio ſolo di una
Carrettata peſa lib. 1840, coi barili pesa lib. 2328.
La Barozza di Fieno comprende ſome 10, la ſoma peſa lib. 300,
e la barozza 3000.
Carrette più usuali.
A Carretta detta Baſtarda da Buoi, o da Bufoli per trasporto dei
Travertini dalla cava a Roma con uno, o più para di Buoi, o
Bufoli : B Timonella legata al timone per ſoſtenere alta la Carretta, ¬
quando si staccano i Buoi, o quando inciampano, acciocchè ¬
non cada loro sopra.
C Baſtarda da Cavalli per trasportare i Travertini per Roma con
uno, o più Cavalli.
D Barrucola per traſporto di travi, ed altri peſi di lunghezza:
E Parte d' avanti, e suo Timone : F Parte di dietro con altro
piccolo Timone, a cui, ed alla parte d'avanti si lega il peso,
che ſi traſporta : G Catene attaccate ai rampini delle ſale per
legare il peſo : H Stanghe, che coll' ajuto di tre legni facende
leva ſtringono le legature delle catene : I Funi, che tengono
ferme le stanghe.
K Barrucolotto, che è la sopradetta Barrucola coll' aggiunta di
due Coſciali, che uniscono , e fermano la parte d' avanti a
quella di dietro , e formano un Carro per trasporto di gran
Travertini, ma non iſterza come gli altri : L Cosciale.
M Carretta a Caſsa da Cavalli per traſporto di cementi, e di altre
cose.
N Barozza a caſſa da Buoi per traſporto parimente di cementi.
O Carretta a ſcala, o Carrettone da Cavalli per moltissimi usi.
P Barozza a ſcala da Buoi, e Bufoli per molti uſi.
TAVOLA XVII.
Invenzione di portare in Bilancia i pesi è la più equa, e la
più ſicura, che mai poſsa trovarſi, mentre divide il peſo di
qualunque macchina, che si trasporti, in maniera, che ciascheduno ¬
dei Manuali non può eſimerſi da portare l' intera ſua porzione ¬