Volltext : Zabaglia, Niccola: Castelli, e ponti

TABULARUM
EXPLANATIO.
TABULA  I.
T  earum  praxium  usus,  que  sequentibus  hisce  tabulis
demonstrandae  sunt,  melius,  clariusque  innotescat,
non  incongruum  visum  est  a  communioribus  instrumentis ¬
  exordiri,  mensuras,  &  pondera  describere,  &
quidquid  hujuſmodi  praxibus  inservit  reprasentare
Inter  instrumenta  autem,  à  quibus  initium  ducimus,  observan
da  sunt.
1,  Parvus  palus  acuminatus,  caesimque  instructus:  2,  &  3,  pali  instar ¬
  calcanei  :  4,  palus  in  formam  oris  Cancri  desinens,  qui  omnes
palmorum  circiter  septem  longitudinem,  pondusque  librarum  triginta ¬
  continent:  5,  parvus  palus  longus  palmis  decem,  ponderisque
librarum  octoginta  circiter.  6,  Palus  longitudinis  palmorum  de
cem,  &  octo,  ac  ponderis  librarum  circiter  sexaginta  supra  ducentas: ¬
  his  omnibus  tanquam  vectibus  uti  solemus:  7,  Sarissa,  seu  ligonis ¬
  ſpecies  acuminata  :  8,  eadem  instar  calami  :  9,  ad  acien
protensa:  atque  hae  longae  sunt  palmis  duobus,  ponderisque  librarum ¬
  circiter  novem,  earumque  maximus  usus  est  tum  in  effringendis.
rumpendisque  parietibus,  tum  in  tophis  quadrandis,  illisque  suc
loco  appositis  undequaque  aequandis,  praesertim  in  fornicibus.
10,  Clavus,  seu  palus  ferreus  crassitudinis  unciarum  trium,  longi
tudinis  palmorum  duorum  supra  dimidium  stratis  siliceis  infigendus, ¬
  ut  ibidem  ergatæ  tutò  firmentur,  similibusque  viribus  ob
sistatur.
11,  Clava  ferrea:  12,  Scalprum  parietibus  perforandis  idoneum:
13,  tenue  scalpellum  dictis  foraminibus  expoliendis,  quadran
disque  concinnatum.
14,  Malleus  Fabris  coementaris  inserviens:  15  alter  Fabris  lignaris:
16,  Serra:  17,  Ascia,  seu  Dolabra,  instrumenta  satis,  super
que  omnibus  nota.
18,  Forfices,  qua  capitibus  funis,  axem  in  peritrochio  investientis.
alligatae  unci  inſtar  prohibent,  ne  ſitula  ipsis  appensa,  si  forte  aut
impingatur,  aut  invertatur,  cadère  possit.
19,  Malleolus  lateribus  in  usum  pavimentorum  cæedendis  concinnatus, ¬
  semperque  acutus,  crassus  propè  foramen,  totusque  ex  cha
lybe,  ut  identidem  extremum  versus  protendi,  simulque,  quod
ex  eo  consumptum  fuerit,  dum  acueretur,  restaurari  possit:  20,  va
rii  moduli,  seu  ferreae  laminae  ad  lateres  ope  chalybeae  cuspidi
notandos  juxta  mensuram,  &  formam,  quibus  caedendi  sunt.
21,  Terebra  ad  perforandos  parietes  crassitudinem,  etiam  palmorum  12,
excedentes  :  hujus  crassitudo  modo  major,  modo  minor  juxta  pro
portionem  :  22,  terebra  ad  amplianda  foramina.
23,  24,  Serræe  ad  secandos  parietes.
25  ,  Ferreum  munimen  cum  suo  clavulo  in  pariete  statuendum  ad
sustinendas  trabes,  aliaque  ligna  pendentia  per  illud  transmissa:
26,  ferreum  munimen  ad  cingendas,  uniendasque  plures  trabes,
seu  ligna:  27,  idem  munimen  solutum:  28,  ferreum  munimer
ad  cingenda,  uniendaque  plura  ligna,  seu  trabes:  29,  idem  mu
nimen  solutum:  30,  munimen  trabi,  seu  ligno,  ad  verticem  insistens, ¬
  quodque  simul  cum  ipso  aliam  sustinet  trabem  in  eodem
munimine  horizontaliter  collocatam.
31,  Dictus  clavulus  cum  capite  ex  unà,  &  foramine  ex  alià  parte
ad  cuneum  infigendum  aperto.
32,  Annuli  lignei,  ſeu  ferrei,  qui  clavulis,  si  forte  nimis  longi  fuerint, ¬
  inseruntur,  ut  munimen  lignis  benè,  arctèque  conjungatur,
ac  constringatur.
33,  Ferramenta,  italicè  Ulivella,  petris  immittenda,  quibus  ipsa
sursum  excitentur.  Ex  his  quaedam  majora  sunt,  alia  minora.  Ma
jora,  comprehenso  manubrio,  longitudinem  continent  palmorum
trium,  crassitudinem  unciarum  quatuor,  latitudinem  verò  unciarum ¬
  octo;  cumque  instar  caudae  hirundinis  efformentur,  unciis
duabus  secundum  crassitudinem  decrescunt,  secundum  autem  longi
tudinem  unciis  tribus,  ponderique  librarum  centum  circiter  aequantur: ¬
  manubrium  totius  longitudinis  dimidium  est.  Minora  verò,
quae  duobus  longa  sunt  palmis,  crassa  unciis  tribus,  lataque  tribus
cum  dimidio,  servatâ  proportione  decrescunt,  &  pondus  librarum ¬
  quadraginta  circiter  continent.

34,  Hujusmodi  autem  ferramenta  componuntur  manubrio,  cu
funes  alligantur,  nec  non  duobus  cuneis  truncatis,  seu  semicu
neis,  inter  quos  parallelepipedum  medium  est,  uti  etiam  quodam ¬
  clavulo,  qui  per  manubrii,  semicuneorum  ,  &  parallelepiped
oculos  transmittitur.  Ubi  verò  hujusmodi  ferramentis  utendum  sit
operae  pretium  est,  petram  in  medio  excavare,  anguste  quidem  in
superficie,  latius  verò  in  imo,  instar  caudae  hirundinis,  quam  ex
hibent  eadem  ferramenta.  Primum  igitur  dd.  duo  cunei  truncat
à  lateribus  apponuntur,  parallelepipedum  in  medio  vi  adhibita  ſta
tuitur  ità,  ut  tota  ferramenta,  &  quod  excavatum  fuerit  constringendo -
  impleant,  &  ope  clavuli  firmata  elabi  inde  non  possint
nisi  aut  petra  disrumpatur,  aut  ipsamet  ferramenta  dissolvant  ur
quae  etiam,  ut  undique  stringant,  forcipibus  juxta  spat  ii  excavat
longitudinem  communiuntur.  Firmatis  sic  dd.  ferramentis  fune
eorumdem  manubrio  alligantur  ad  petram  extollendam,  suoque
loco  collocandam,  quae  ne  forte  cadat,  aut  scindatur,  si  opus  fue
rit,  alio  involvitur  fune,  qui  ipsi  manubrio  pariter  alligatur,  8
antequam  petra  suo  loco  statuatur,  dissolvitur,  ac  removetur.
35.  Palmus  Romanus,  seu  Architectonicus  juxta  mensuram,  que
ad  publicam  utilitatem  notata  cernitur  in  Capitolio,  in  duodecin
uncias  dividitur.  Uncia  in  crassitudinem  unius  digiti  extenditur.
seu  quatuor  granorum  hordei,  dividiturque  in  quinque  minuta
adeoque  palmus  in  sexaginta  partes,  seu  minuta  distribuitur.  Palmi ¬
  tres  mensuram  illam,  quae  vulgò  Passetto  dicitur,  efformant
decem  cannam  componunt:  Quinquaginta  septem  cum  medietate ¬
  catenam  constituunt,  quae  ad  dimetiendos  agros,  atque  distantias ¬
  inservit.  Catenae  116,  in  longum,  quae  palmis  6670  aequan
tur,  unum  milliare  efficiunt.  Catenae  112  quadratae,  quae  pal
mis  quadratis  37030  respondent,  rublum  superficiei  continent:
16.  verò  pariter  quadratae,  palmis  item  quadratis  5290  aequales, ¬
  unius  Petia  superficiem  constituunt.
Vetus  Romanorum  pes  sexdecim  uncias  dicti  palmi  complectitur
Quinque  ex  his  pedibus  passum  geometricum  exhibent:  1000  ve
rò  passus  unum  milliare  Italum,  seu  palmos  6666,  &  uncias  oct
componunt:  hujusmodi  autem  milliare  palmis  3,  &  unc.  4,  alte
ro,  quod  per  catenam  metimur,  brevius  est,  &  mille  passibus
respondet,  qui  ab  homine  naturaliter  incedente  confici  solent;
quique  spatium  illud  continent,  quod  ipse,  ut  supra  naturalite
incedens,  percurrit,  dum  pedem,  qui  retrorsum  erat,  antror
sum  transfert;  haec  siquidem  pedis  translatio  millies  repetita  unun
milliare  constituit.
Quo  verò  mensura,  quae  in  chartâ  exhibetur,  perfectius  respondeal
praedictae  mensurae,  quam  in  Capitolio  extare  diximus,  tantò  lon
gior  consultò  facta  est,  quantò  juxta  experientiam  charta  ipsa  con
trahi  solet,  dum  exsiccatur.
Ad  obtinendam  exactam  hujus  palmi  mensuram  globulus  quidam  solidae ¬
  materiae,  diametrique  unius  pollicis  filo  alligatur  haerbae  Pi
tae,  ab  Aloe  parum  dissimilis:  filum  autem  hujusmodi  ità  elongar
debet,  ut  instar  penduli  dispositum  quolibet  secundo  unam  vibra
tionem,  seu  oscillationem  efficiat,  unâque  horâ  3600;  deind
summâ  cum  diligentiâ  notatur  mensura  a  puncto,  quo  filum  appen
ditur  ad  ipsum  globuli  centrum,  quod  parum  à  globuli  centro  distat; ¬
  hujuſmodi  spatium,  seu  longitudo  palmos  quatuor,  uncia
quinque,  &  minutum  una  cum  tribus  circiter  minuti  quartis  con
tinebit.
Triginta  ex  his  palmis  cubicis  Carraginem  efficiunt  mensurae  genus,
de  quâ  in  Tabulâ  XVI.  sermo  fiet.
Palmi  circiter  septem  passum  constituunt,  mensuram  scilicet,  quâ
utuntur  restiarii  ad  funes,  &  venatores  ad  retia  dimetienda,  spatioque ¬
  aequatur,  quod  ab  homine  brachia  quantum  potest  elongante ¬
  comprehenditur,  quamvis  funes  ad  pondus  vendantur,  non
ad  mensuram,  quod  idem  in  aliis  generibus  contingit;  uti  etiam
ad  pondus  alia  venduntur  genera  hujusmodi  rerum  sub  diversi
quidem  nominibus,  puta  Carraginis,  quae  generatim  librarum  3000,
aut  cantarii,  quod  librarum  250,  aut  ponderis,  quod  libr.  400
aut  milliarii,  quod  libr.  1000.  centenarii,  quod  libr.  100,  ve
decadis,  quae  libr.  10.  computatur.  Libra  verò  in  duodecim  uncias
distribuitur,  hae  in  vigintiquatuor  denarios,  denarii  in  viginti
quatuor  grana,  grana  autem  in  semigrana:  insuper  uncia  dividitur ¬
  in  octo  drachmas,  drachma  vero  in  tres  scrupulos,  scrupulus
demum  denario  respondet.
TA-SPIEGAZIONE


DELLE  TAVOLE.
TAVOLA  I.
ER  più  chiara  intelligenza,  ed  uso  più  facile  delle  pra
tiche,  che  si  contengono  in  tutte  le  seguenti  Tavole,  s
è  ſtimato  a  proposito  principiare  col  dar  la  notizia
degl'istrumenti,  anche  più  comuni,  delle  misure,  de
peli  ,  e  di  ogni  altra  coſa,  che  per  esse  respettivamente  si  richiede
e  principiando  dagl'  Istrumenti.
1,  Paletto  a  punta,  ed  a  taglio:  2,  3,  a  Calcagno  :  4,  a  Granchio
e  tutti  sono  lunghi  palmi  sette  in  circa,  e  di  peso  libbre  trenta:
5  ,  Giordanello  lungo  palmi  dieci  ,  e  di  peso  libre  ottanta  in  circa  :
6  ,  Giordano  lungo  palmi  diciotto  ,  e  di  peso  libbre  ducento  sessanta
in  circa:  questi  due,  con  tutti  gli  altri  già  nominati,  servono  princi
palmente  per  far  leva  :  7,  Gravina  a  punta:  8,  a  Penna:  9,  a  Ta
glio  lunghe  palmi  due,  e  di  peso  libbre  nove  in  circa;  servono  pe
sbattere  le  muraglie,  per  isquadrare  i  Tufi,  uguagliarli  posti  in  opra, ¬
  e  particolarmente  nelle  Volte.
10  ,  Chiodo  ,  o  Palo  di  ferro  grosso  once  tre,  lungo  palmi  due  ,  e  mezzo ¬
  ,  da  ficcarsi  nelle  selciate  per  raccomandarvi  gli  Argani  ,  e  far  resiſtenza -
  a  forze  consimili.
11,  Mazza  di  ferro:  12,  Scarpello  per  far  buche  nelle  muraglie:
13,  Lancetta,  o  Scarpello  sottile  per  pulire,  e  riquadrare  le  dette
buche.
14,  Martello  da  Muratore:  15,  da  Falegname:  16,  Sega:  17,  Ascia,
iſtrumenti,  e  loro  usi  a  tutti  noti.
18,  Molla,  che  legata  al  capo  della  fune  della  Burbera,  in  vece
dell'  Uncino,  assicura,  che  il  Secchio  ad  essa  attaccato  urtando,
rivoltandosi  non  cada.
19,  Martellina  da  tagliare  mattoni  per  uso  de'  pavimenti,  tutta  di  ac
ciajo  sempre  tagliente,  ed  affilata,  grossa  verso  l’  occhio  per  poter
la  ſtendere  di  tanto  in  tanto  verso  l'estremità,  atteso  il  consumo
nell'arrotarla  :  20,  MModini  di  lama  di  ferro  di  più  sorti,  per  segna
re  con  punta  d'acciajo  i  mattoni  alla  misura,  e  forma,  che  debbo
no  tagliarsi.
21,  Trivello  ,  o  Schiavone,  o  Succhiello  da  forar  muraglie,  anche  d'
dodici  ,  e  più  palmi,  e  grosso  a  proporzione  :  22,  Schiavone  pe
allargare  i  fori.
23  :  24,  Seghe  da  muraglie.
25,  Staffa  di  ferro,  con  sua  Cavicchia  per  sostenere  le  candele  in  essa
infilate  :  26,  Staffa  di  ferro  per  cingere,  ed  unire  più  travi,  o  legni -
  :  27,  la  medesima  Staffa  sciolta  :  28,  Staffa  di  ferro  per  cinge
re,  ed  unire  più  legni,  o  travi  :  29,  la  detta  Staffa  ſciolta  :  30,  Stal
fa  fermata  ad  una  trave,  o  ad  un  legno  verticalmente,  e  che  unita
mente  con  esso  soſtiene  altra  trave  poſta  nella  medeſima  Staffa  ori
zontalmente.
31,  Detta  Cavicchia  con  testa  da  una  parte,  ed  un  fesso  dall'altra,
per  mettervi  la  zeppa.
32,  Ciambelle  ,  o  Anelli  di  legno  ,  o  di  ferro  ,  che  s'  infilano  nelle
Cavicchie  ,  se  sono  troppo  lunghe  ,  per  far  bene  accostare  la  Staffa  ai
legni,  e  stringerli.
33,  Ulivella  di  ferro  da  incastrarsi  nelle  pietre  per  tirarle  in  alto
Se  ne  fanno  delle  maggiori  ,  e  minori  :  le  maggiori  sono  lunghe
tre  palmi,  compresa  la  maniglia,  grosse  once  quattro  ,  larghe  on
ce  otto,  ed  essendo  fatte  a  coda  di  rondine  diminuiscono  per  la
grossezza  once  due,  e  per  la  larghezza  once  tre,  e  pesano  libbre
cento  in  circa  :  la  maniglia  è  la  metà  di  tutta  la  lunghezza.  Le  minori, ¬
  lunghe  palmi  due,  grosse  once  tre,  e  larghe  tre,  e  mezza
diminuiscono  a  proporzione,  e  pesano  libbre  quaranta  in  circa  .
4,  Ulivella  :  è  composta  di  una  maniglia,  per  attaccarvi  le  funi
di  due  mezzi  Cunei  tramezzati  da  un  quadrilungo,  e  da  una  Cavicchia, -
  che  passa  per  gli  occhi  della  maniglia,  de  mezzi  cunei
e  del  quadrilungo.  Per  servirsene,  si  fa  nel  mezzo  della  pietr.
un  incavo  stretto  in  bocca,  e  largo  in  fondo,  o  vogliam  dire  a  coda ¬
  di  rondine,  giustamente  come  l'  Ulivella.  Vi  si  mettono  prima -
  i  due  mezzi  Cunei  dai  lati,  e  poi  il  quadrilungo  in  mezzo  a  forza
in  maniera,  che  l'Ulivella  venga  a  riempire  strettamente  l'incavo
e  che  fermata  che  sia  con  la  Cavicchia,  non  possa  uscire  da  esso,  se
non  ſi  sfalda  la  pietra  ,  o  non  ſi  ſcompone  l'  Ulivella  ;  e  perchè  queſta

  stringa  da  pertutto,  occorrendo,  si  calza  con  molle:  te,  o  biette
ancora  nella  lunghezza  dell'  incavo.  Fermata  che  sia  l'Ulivella,  si
legano  le  funi  alla  maniglia  di  detta  Ulivella  per  portare  in  alto,
collocare  al  suo  sito  la  pietra,  la  quale  per  assicurarsi,  che  non  cada
per  qualunque  sfaldatura,  si  lega  con  un  altra  fune,  raccomandata
alla  ſteſſa  maniglia,  e  questa  fune  si  leva  prima  di  posare  la  pietra  nel
ſuo  luogo
35  ,  Misura  del  palmo  Romano  ,  o  d'Architetto,  o  di  Passetto,  secon
do  che  ſta  ſegnato  in  Campidoglio  per  pubblica  utilità.  Si  divide  ir
once  dodici  :  l'oncia  si  stende  per  la  grossezza  di  un  dito  ,  o  pure  d
quattro  grani  d'orzo  ,  e  si  divide  in  cinque  minuti  ;  sicche  il  palmo
ſi  divide  in  ſessanta  parti,  dette  minuti  .  Palmi  tre  fanno  il  Passetto:
dieci  la  Canna:  cinquantasette  ,  e  mezzo  la  Catena,  che  serve  pe
misurare  le  distanze,  ed  i  Terreni.  Catene  116  per  lungo  (chsommano -
  palmi  6670)  fanno  un  miglio,  e  Catene  112  riquadrate
(che  ne  sommano  37030  riquadrati  )  fanno  un  rubbio  di  superficie
e  16  Catene  parimente  riquadrate  (che  sommano  palmi  riquadrat
5290)  la  ſuperficie  di  una  Pezza.
Il  Piede  Romano  antico  viene  costituito  da  sedici  di  dette  once  :  cin
que  di  tali  piedi  fanno  un  passo  Geometrico,  e  1000  passi  un  migli
Italiano  (che  ſono  palmi  6666,  e  once  otto).  Questo  miglio
più  corto  palmi  tre  ,  e  once  quatro  dell'altro  miglio  a  Catena.  Ta
miglio  si  misura  ancora  con  mille  passi,  che  naturalmente  cammi
nando  fa  un  Uomo,  ed  è  quello  spazio,  che  fa  col  portare  avanti  il
piede  di  dietro  quando  cammina,  giacche  mille  di  tali  spazj  soglio
no  coſtituire  un  miglio.
Per  fare,  che  la  misura  del  palmo,  segnata  nella  carta,  corrispond.
alla  delineata  in  Campidoglio,  si  è  usata  l'attenzione  di  farla  inta
gliare  nel  rame,  tanto  più  lunga,  quanto  questa  carta,  fatta  l'espo
rienza,  si  ritira  nell'  asciuttarsi.
Per  averne  la  misura  più  esatta,  si  lega  una  palletta  di  diametro  di  ui
pollice  di  materia  solida  ad  un  filo  di  erba  Pita,  poco  dissimile
dall'Aloe,  tanto  lungo,  che  accomodato  a  guisa  di  pendolo  faccia
in  ciaschedun  secondo  di  minuto  d’ora  una  vibrazione  ,  o  vero  in  un
ora  3600  vibrazioni,  e  si  piglia  diligentemente  la  misura  dal  punto
dell'attaccatura  del  filo  al  centro  dell'  oscillazione,  che  è  poco  lun
gi  dal  centro  della  palletta;  tale  ſpazio  ,  o  lunghezza  conterrà  palmi -
  quattro,  once  cinque,  un  minuto,  e  tre  quarti  di  minuto  in
circa
Trenta  di  tali  palmi  cubi  fanno  una  Carrettata,  della  qual  misura  si
parlerà  nela  Tavola  XVI.
Sette  palmi,  poco  più  ,  o  meno,  costituiscono  il  passo,  misura,  della
quale  si  servono  i  Funaj,  per  misurare  le  funi,  ed  i  Cacciatori  le
reti,  ed  è  quello  spazio,  che  un  Uomo  comprende  con  allargare
quanto  può  le  braccia  ;  è  ben  vero,  che  le  funi  si  contrattano  a  peso
siccome  a  peso  si  contrattano  altri  generi  sotto  diversi  nomi,  come  d
Carrettata,  che  generalmente  si  computa  di  3000  libbre,  o  di  Can
taro,  che  è  di  250,  o  di  peso,  che  è  di  libbre  400,  di  migliajo  d
1000  ,  di  centinajo  ,  che  è  di  100,  di  de  cina,  che  è'di  10  ,  e  di  libbra -
  ,  che  si  divide  in  once  dodici,  e  queste  in  ventiquattro  denari  ,  il
denaro  in  ventiquattro  grani,  ed  il  grano  in  mezzo  grano  ;  in  oltre
l'oncia  si  divide  in  otto  dramme  ,  e  la  dramma  in  tre  scrupoli,  e  le
scrupolo  corrisponde  al  denaro.
TAVO¬
            
Waiting...

Nutzerhinweis

Sehr geehrte Benutzerin, sehr geehrter Benutzer,

aufgrund der aktuellen Entwicklungen in der Webtechnologie, die im Goobi viewer verwendet wird, unterstützt die Software den von Ihnen verwendeten Browser nicht mehr.

Bitte benutzen Sie einen der folgenden Browser, um diese Seite korrekt darstellen zu können.

Vielen Dank für Ihr Verständnis.

powered by Goobi viewer