TABULARUM
EXPLANATIO.
TABULA I.
T earum praxium usus, que sequentibus hisce tabulis
demonstrandae sunt, melius, clariusque innotescat,
non incongruum visum est a communioribus instrumentis ¬
exordiri, mensuras, & pondera describere, &
quidquid hujuſmodi praxibus inservit reprasentare
Inter instrumenta autem, à quibus initium ducimus, observan
da sunt.
1, Parvus palus acuminatus, caesimque instructus: 2, & 3, pali instar ¬
calcanei : 4, palus in formam oris Cancri desinens, qui omnes
palmorum circiter septem longitudinem, pondusque librarum triginta ¬
continent: 5, parvus palus longus palmis decem, ponderisque
librarum octoginta circiter. 6, Palus longitudinis palmorum de
cem, & octo, ac ponderis librarum circiter sexaginta supra ducentas: ¬
his omnibus tanquam vectibus uti solemus: 7, Sarissa, seu ligonis ¬
ſpecies acuminata : 8, eadem instar calami : 9, ad acien
protensa: atque hae longae sunt palmis duobus, ponderisque librarum ¬
circiter novem, earumque maximus usus est tum in effringendis.
rumpendisque parietibus, tum in tophis quadrandis, illisque suc
loco appositis undequaque aequandis, praesertim in fornicibus.
10, Clavus, seu palus ferreus crassitudinis unciarum trium, longi
tudinis palmorum duorum supra dimidium stratis siliceis infigendus, ¬
ut ibidem ergatæ tutò firmentur, similibusque viribus ob
sistatur.
11, Clava ferrea: 12, Scalprum parietibus perforandis idoneum:
13, tenue scalpellum dictis foraminibus expoliendis, quadran
disque concinnatum.
14, Malleus Fabris coementaris inserviens: 15 alter Fabris lignaris:
16, Serra: 17, Ascia, seu Dolabra, instrumenta satis, super
que omnibus nota.
18, Forfices, qua capitibus funis, axem in peritrochio investientis.
alligatae unci inſtar prohibent, ne ſitula ipsis appensa, si forte aut
impingatur, aut invertatur, cadère possit.
19, Malleolus lateribus in usum pavimentorum cæedendis concinnatus, ¬
semperque acutus, crassus propè foramen, totusque ex cha
lybe, ut identidem extremum versus protendi, simulque, quod
ex eo consumptum fuerit, dum acueretur, restaurari possit: 20, va
rii moduli, seu ferreae laminae ad lateres ope chalybeae cuspidi
notandos juxta mensuram, & formam, quibus caedendi sunt.
21, Terebra ad perforandos parietes crassitudinem, etiam palmorum 12,
excedentes : hujus crassitudo modo major, modo minor juxta pro
portionem : 22, terebra ad amplianda foramina.
23, 24, Serræe ad secandos parietes.
25 , Ferreum munimen cum suo clavulo in pariete statuendum ad
sustinendas trabes, aliaque ligna pendentia per illud transmissa:
26, ferreum munimen ad cingendas, uniendasque plures trabes,
seu ligna: 27, idem munimen solutum: 28, ferreum munimer
ad cingenda, uniendaque plura ligna, seu trabes: 29, idem mu
nimen solutum: 30, munimen trabi, seu ligno, ad verticem insistens, ¬
quodque simul cum ipso aliam sustinet trabem in eodem
munimine horizontaliter collocatam.
31, Dictus clavulus cum capite ex unà, & foramine ex alià parte
ad cuneum infigendum aperto.
32, Annuli lignei, ſeu ferrei, qui clavulis, si forte nimis longi fuerint, ¬
inseruntur, ut munimen lignis benè, arctèque conjungatur,
ac constringatur.
33, Ferramenta, italicè Ulivella, petris immittenda, quibus ipsa
sursum excitentur. Ex his quaedam majora sunt, alia minora. Ma
jora, comprehenso manubrio, longitudinem continent palmorum
trium, crassitudinem unciarum quatuor, latitudinem verò unciarum ¬
octo; cumque instar caudae hirundinis efformentur, unciis
duabus secundum crassitudinem decrescunt, secundum autem longi
tudinem unciis tribus, ponderique librarum centum circiter aequantur: ¬
manubrium totius longitudinis dimidium est. Minora verò,
quae duobus longa sunt palmis, crassa unciis tribus, lataque tribus
cum dimidio, servatâ proportione decrescunt, & pondus librarum ¬
quadraginta circiter continent.
34, Hujusmodi autem ferramenta componuntur manubrio, cu
funes alligantur, nec non duobus cuneis truncatis, seu semicu
neis, inter quos parallelepipedum medium est, uti etiam quodam ¬
clavulo, qui per manubrii, semicuneorum , & parallelepiped
oculos transmittitur. Ubi verò hujusmodi ferramentis utendum sit
operae pretium est, petram in medio excavare, anguste quidem in
superficie, latius verò in imo, instar caudae hirundinis, quam ex
hibent eadem ferramenta. Primum igitur dd. duo cunei truncat
à lateribus apponuntur, parallelepipedum in medio vi adhibita ſta
tuitur ità, ut tota ferramenta, & quod excavatum fuerit constringendo -
impleant, & ope clavuli firmata elabi inde non possint
nisi aut petra disrumpatur, aut ipsamet ferramenta dissolvant ur
quae etiam, ut undique stringant, forcipibus juxta spat ii excavat
longitudinem communiuntur. Firmatis sic dd. ferramentis fune
eorumdem manubrio alligantur ad petram extollendam, suoque
loco collocandam, quae ne forte cadat, aut scindatur, si opus fue
rit, alio involvitur fune, qui ipsi manubrio pariter alligatur, 8
antequam petra suo loco statuatur, dissolvitur, ac removetur.
35. Palmus Romanus, seu Architectonicus juxta mensuram, que
ad publicam utilitatem notata cernitur in Capitolio, in duodecin
uncias dividitur. Uncia in crassitudinem unius digiti extenditur.
seu quatuor granorum hordei, dividiturque in quinque minuta
adeoque palmus in sexaginta partes, seu minuta distribuitur. Palmi ¬
tres mensuram illam, quae vulgò Passetto dicitur, efformant
decem cannam componunt: Quinquaginta septem cum medietate ¬
catenam constituunt, quae ad dimetiendos agros, atque distantias ¬
inservit. Catenae 116, in longum, quae palmis 6670 aequan
tur, unum milliare efficiunt. Catenae 112 quadratae, quae pal
mis quadratis 37030 respondent, rublum superficiei continent:
16. verò pariter quadratae, palmis item quadratis 5290 aequales, ¬
unius Petia superficiem constituunt.
Vetus Romanorum pes sexdecim uncias dicti palmi complectitur
Quinque ex his pedibus passum geometricum exhibent: 1000 ve
rò passus unum milliare Italum, seu palmos 6666, & uncias oct
componunt: hujusmodi autem milliare palmis 3, & unc. 4, alte
ro, quod per catenam metimur, brevius est, & mille passibus
respondet, qui ab homine naturaliter incedente confici solent;
quique spatium illud continent, quod ipse, ut supra naturalite
incedens, percurrit, dum pedem, qui retrorsum erat, antror
sum transfert; haec siquidem pedis translatio millies repetita unun
milliare constituit.
Quo verò mensura, quae in chartâ exhibetur, perfectius respondeal
praedictae mensurae, quam in Capitolio extare diximus, tantò lon
gior consultò facta est, quantò juxta experientiam charta ipsa con
trahi solet, dum exsiccatur.
Ad obtinendam exactam hujus palmi mensuram globulus quidam solidae ¬
materiae, diametrique unius pollicis filo alligatur haerbae Pi
tae, ab Aloe parum dissimilis: filum autem hujusmodi ità elongar
debet, ut instar penduli dispositum quolibet secundo unam vibra
tionem, seu oscillationem efficiat, unâque horâ 3600; deind
summâ cum diligentiâ notatur mensura a puncto, quo filum appen
ditur ad ipsum globuli centrum, quod parum à globuli centro distat; ¬
hujuſmodi spatium, seu longitudo palmos quatuor, uncia
quinque, & minutum una cum tribus circiter minuti quartis con
tinebit.
Triginta ex his palmis cubicis Carraginem efficiunt mensurae genus,
de quâ in Tabulâ XVI. sermo fiet.
Palmi circiter septem passum constituunt, mensuram scilicet, quâ
utuntur restiarii ad funes, & venatores ad retia dimetienda, spatioque ¬
aequatur, quod ab homine brachia quantum potest elongante ¬
comprehenditur, quamvis funes ad pondus vendantur, non
ad mensuram, quod idem in aliis generibus contingit; uti etiam
ad pondus alia venduntur genera hujusmodi rerum sub diversi
quidem nominibus, puta Carraginis, quae generatim librarum 3000,
aut cantarii, quod librarum 250, aut ponderis, quod libr. 400
aut milliarii, quod libr. 1000. centenarii, quod libr. 100, ve
decadis, quae libr. 10. computatur. Libra verò in duodecim uncias
distribuitur, hae in vigintiquatuor denarios, denarii in viginti
quatuor grana, grana autem in semigrana: insuper uncia dividitur ¬
in octo drachmas, drachma vero in tres scrupulos, scrupulus
demum denario respondet.
TA-SPIEGAZIONE
DELLE TAVOLE.
TAVOLA I.
ER più chiara intelligenza, ed uso più facile delle pra
tiche, che si contengono in tutte le seguenti Tavole, s
è ſtimato a proposito principiare col dar la notizia
degl'istrumenti, anche più comuni, delle misure, de
peli , e di ogni altra coſa, che per esse respettivamente si richiede
e principiando dagl' Istrumenti.
1, Paletto a punta, ed a taglio: 2, 3, a Calcagno : 4, a Granchio
e tutti sono lunghi palmi sette in circa, e di peso libbre trenta:
5 , Giordanello lungo palmi dieci , e di peso libre ottanta in circa :
6 , Giordano lungo palmi diciotto , e di peso libbre ducento sessanta
in circa: questi due, con tutti gli altri già nominati, servono princi
palmente per far leva : 7, Gravina a punta: 8, a Penna: 9, a Ta
glio lunghe palmi due, e di peso libbre nove in circa; servono pe
sbattere le muraglie, per isquadrare i Tufi, uguagliarli posti in opra, ¬
e particolarmente nelle Volte.
10 , Chiodo , o Palo di ferro grosso once tre, lungo palmi due , e mezzo ¬
, da ficcarsi nelle selciate per raccomandarvi gli Argani , e far resiſtenza -
a forze consimili.
11, Mazza di ferro: 12, Scarpello per far buche nelle muraglie:
13, Lancetta, o Scarpello sottile per pulire, e riquadrare le dette
buche.
14, Martello da Muratore: 15, da Falegname: 16, Sega: 17, Ascia,
iſtrumenti, e loro usi a tutti noti.
18, Molla, che legata al capo della fune della Burbera, in vece
dell' Uncino, assicura, che il Secchio ad essa attaccato urtando,
rivoltandosi non cada.
19, Martellina da tagliare mattoni per uso de' pavimenti, tutta di ac
ciajo sempre tagliente, ed affilata, grossa verso l’ occhio per poter
la ſtendere di tanto in tanto verso l'estremità, atteso il consumo
nell'arrotarla : 20, MModini di lama di ferro di più sorti, per segna
re con punta d'acciajo i mattoni alla misura, e forma, che debbo
no tagliarsi.
21, Trivello , o Schiavone, o Succhiello da forar muraglie, anche d'
dodici , e più palmi, e grosso a proporzione : 22, Schiavone pe
allargare i fori.
23 : 24, Seghe da muraglie.
25, Staffa di ferro, con sua Cavicchia per sostenere le candele in essa
infilate : 26, Staffa di ferro per cingere, ed unire più travi, o legni -
: 27, la medesima Staffa sciolta : 28, Staffa di ferro per cinge
re, ed unire più legni, o travi : 29, la detta Staffa ſciolta : 30, Stal
fa fermata ad una trave, o ad un legno verticalmente, e che unita
mente con esso soſtiene altra trave poſta nella medeſima Staffa ori
zontalmente.
31, Detta Cavicchia con testa da una parte, ed un fesso dall'altra,
per mettervi la zeppa.
32, Ciambelle , o Anelli di legno , o di ferro , che s' infilano nelle
Cavicchie , se sono troppo lunghe , per far bene accostare la Staffa ai
legni, e stringerli.
33, Ulivella di ferro da incastrarsi nelle pietre per tirarle in alto
Se ne fanno delle maggiori , e minori : le maggiori sono lunghe
tre palmi, compresa la maniglia, grosse once quattro , larghe on
ce otto, ed essendo fatte a coda di rondine diminuiscono per la
grossezza once due, e per la larghezza once tre, e pesano libbre
cento in circa : la maniglia è la metà di tutta la lunghezza. Le minori, ¬
lunghe palmi due, grosse once tre, e larghe tre, e mezza
diminuiscono a proporzione, e pesano libbre quaranta in circa .
4, Ulivella : è composta di una maniglia, per attaccarvi le funi
di due mezzi Cunei tramezzati da un quadrilungo, e da una Cavicchia, -
che passa per gli occhi della maniglia, de mezzi cunei
e del quadrilungo. Per servirsene, si fa nel mezzo della pietr.
un incavo stretto in bocca, e largo in fondo, o vogliam dire a coda ¬
di rondine, giustamente come l' Ulivella. Vi si mettono prima -
i due mezzi Cunei dai lati, e poi il quadrilungo in mezzo a forza
in maniera, che l'Ulivella venga a riempire strettamente l'incavo
e che fermata che sia con la Cavicchia, non possa uscire da esso, se
non ſi sfalda la pietra , o non ſi ſcompone l' Ulivella ; e perchè queſta
stringa da pertutto, occorrendo, si calza con molle: te, o biette
ancora nella lunghezza dell' incavo. Fermata che sia l'Ulivella, si
legano le funi alla maniglia di detta Ulivella per portare in alto,
collocare al suo sito la pietra, la quale per assicurarsi, che non cada
per qualunque sfaldatura, si lega con un altra fune, raccomandata
alla ſteſſa maniglia, e questa fune si leva prima di posare la pietra nel
ſuo luogo
35 , Misura del palmo Romano , o d'Architetto, o di Passetto, secon
do che ſta ſegnato in Campidoglio per pubblica utilità. Si divide ir
once dodici : l'oncia si stende per la grossezza di un dito , o pure d
quattro grani d'orzo , e si divide in cinque minuti ; sicche il palmo
ſi divide in ſessanta parti, dette minuti . Palmi tre fanno il Passetto:
dieci la Canna: cinquantasette , e mezzo la Catena, che serve pe
misurare le distanze, ed i Terreni. Catene 116 per lungo (chsommano -
palmi 6670) fanno un miglio, e Catene 112 riquadrate
(che ne sommano 37030 riquadrati ) fanno un rubbio di superficie
e 16 Catene parimente riquadrate (che sommano palmi riquadrat
5290) la ſuperficie di una Pezza.
Il Piede Romano antico viene costituito da sedici di dette once : cin
que di tali piedi fanno un passo Geometrico, e 1000 passi un migli
Italiano (che ſono palmi 6666, e once otto). Questo miglio
più corto palmi tre , e once quatro dell'altro miglio a Catena. Ta
miglio si misura ancora con mille passi, che naturalmente cammi
nando fa un Uomo, ed è quello spazio, che fa col portare avanti il
piede di dietro quando cammina, giacche mille di tali spazj soglio
no coſtituire un miglio.
Per fare, che la misura del palmo, segnata nella carta, corrispond.
alla delineata in Campidoglio, si è usata l'attenzione di farla inta
gliare nel rame, tanto più lunga, quanto questa carta, fatta l'espo
rienza, si ritira nell' asciuttarsi.
Per averne la misura più esatta, si lega una palletta di diametro di ui
pollice di materia solida ad un filo di erba Pita, poco dissimile
dall'Aloe, tanto lungo, che accomodato a guisa di pendolo faccia
in ciaschedun secondo di minuto d’ora una vibrazione , o vero in un
ora 3600 vibrazioni, e si piglia diligentemente la misura dal punto
dell'attaccatura del filo al centro dell' oscillazione, che è poco lun
gi dal centro della palletta; tale ſpazio , o lunghezza conterrà palmi -
quattro, once cinque, un minuto, e tre quarti di minuto in
circa
Trenta di tali palmi cubi fanno una Carrettata, della qual misura si
parlerà nela Tavola XVI.
Sette palmi, poco più , o meno, costituiscono il passo, misura, della
quale si servono i Funaj, per misurare le funi, ed i Cacciatori le
reti, ed è quello spazio, che un Uomo comprende con allargare
quanto può le braccia ; è ben vero, che le funi si contrattano a peso
siccome a peso si contrattano altri generi sotto diversi nomi, come d
Carrettata, che generalmente si computa di 3000 libbre, o di Can
taro, che è di 250, o di peso, che è di libbre 400, di migliajo d
1000 , di centinajo , che è di 100, di de cina, che è'di 10 , e di libbra -
, che si divide in once dodici, e queste in ventiquattro denari , il
denaro in ventiquattro grani, ed il grano in mezzo grano ; in oltre
l'oncia si divide in otto dramme , e la dramma in tre scrupoli, e le
scrupolo corrisponde al denaro.
TAVO¬