TABULARUM
EXPLANATIO.
TABULA I.
T earum praxium usus, que sequentibus hice tabulis
demonstrandae sunt, melius, clariusque innotescat,
non incongruum visum est a communioribus instrumentis
exordiri, mensuras, & pondera describere, &
quidquid hujuſmodi praxibus inservit repraesentare.
Inter instrumenta autem, à quibus initium ducimus, observanda ¬
ſunt.
1, Parvus palus acuminatus, caesimque instructus: 2, & 3, pali instar ¬
calcanei : 4, palus in formam oris Cancri desinens, qui omnes
palmorum circiter septem longitudinem, pondusque librarum triginta ¬
continent: 5, parvus palus longus palmis decem, ponderisque
librarum octoginta circiter. 6, Palus longitudinis palmorum decem, ¬
& octo, ac ponderis librarum circiter sexaginta supra ducentas: ¬
his omnibus tanquam vectibus uti solemus: 7, Sarissa, seu ligonis ¬
ſpecies acuminata: 8, eadem instar calami : 9, ad aciem
protensa: atque hae longae sunt palmis duobus, ponderisque librarum ¬
circiter novem, earumque maximus usus est tum in effringendis,
rumpendisque parietibus, tum in tophis quadrandis, illisque suo
loco appositis undequaque aequandis, praesertim in fornicibus.
10, Clavus, ſeu palus ferreus crassitudinis unciarum trium, longi
tudinis palmorum duorum supra dimidium stratis siliceis infigendus, ¬
ut ibidem ergate tutò hirmentur, similibusque viribus obsistatur. ¬
11, Clava ferrea: 12, Scalprum parietibus perforandis idoneum:
13, tenue scalpellum dictis foraminibus expoliendis, quadrandisque ¬
concinnatum.
14, Malleus Fabris coementariis inserviens: 15 alter Fabris lignariis:
16, Serra: 17, Ascia, seu Dolabra, instrumenta satis, superque ¬
omnibus nota.
18, Forfices, qua capitibus funis, axem in peritrochio investientis,
aligatae unci inſtar prohibent, ne ſitula ipsis appensa, si forte aut
impingatur, aut invertatur, cadere possit..
19, Malleolus lateribus in usum pavimentorum caedendis concinnatus, ¬
semperque acutus, crassus propè foramen, totusque ex chalybe, ¬
ut identidem extremum versus protendi, simulque, quod
ex eo consumptum fuerit, dum acueretur, restaurari possit: 20, varii ¬
moduli, ſeu ferreae laminae ad lateres ope chalybeae cuspidis
notandos juxta mensuram, & formam, quibus caedendi sunt.
21, Terebra ad perforandos parietes crassitudinem, etiam palmorum 12,
excedentes : hujus crassitudo modo major, modo minor juxta proportionem: ¬
22, terebra ad amplianda foramina.
23, 24, Serræ ad secandos parietes.
25 , Ferreum munimen cum suo clavulo in pariete statuendum ad
suſtinendas trabes, aliaque ligna pendentia per illud transmissa:
26, ferreum munimen ad cingendas, uniendasque plures trabes,
seu ligna : 27, idem munimen solutum: 28, ferreum munimen
ad cingenda, uniendaque plura ligna, seu trabes: 29, idem munimen ¬
solutum: 30, munimen trabi, seu ligno, ad verticem insiſtens, ¬
quodque simul cum ipso aliam sustinet trabem in eodem
munimine horizontaliter collocatam.
31, Dictus clavulus cum capite ex unà, & foramine ex alià parte
ad cuneum infigendum aperto.
32, Annuli lignei, ſeu ferrei, qui clavulis, si forte nimis longi fuerint, ¬
inseruntur, ut munimen lignis benè, arctèque conjungatur,
ac constringatur.
33, Ferramenta, italicè Ulivella, petris immittenda, quibus ipsae
sursum excitentur. Ex his quaedam majora sunt, alia minora. Majora, ¬
comprehenso manubrio, longitudinem continent palmorum
trium, crassitudinem unciarum quatuor, latitudinem verò unciarum ¬
octo; cumque instar caudae hirundinis efformentur, unciis
duabus secundum crassitudinem decrescunt, secundum autem longitudinem ¬
unciis tribus, ponderique librarum centum circiter aequantur: ¬
manubrium totius longitudinis dimidium est. Minora verò,
quae duobus longa sunt palmis, crassa unciis tribus, lataque tribus
cum dimidio, servatâ proportione decrescunt, & pondus librarum ¬
quadraginta circiter continent.
ſta ſtringa da pertutto, occorrendo, si calza con molle: te , o biette
ancora nella lunghezza dell' incavo. Fermata che ſia l'Ulivella, ſi
legano le funi alla maniglia di detta Ulivella per portare in alto, e
collocare al suo sito la pietra, la quale per assicurarsi, che non cada
per qualunque sfaldatura, si lega con un altra fune, raccomandata
alla ſteſſa maniglia, e queſta fune ſi leva prima di posare la pietra nel
ſuo luogo.
35, Misura del palmo Romano, o d'Architetto, o di Passetto, secondo ¬
che ſta ſegnato in Campidoglio per pubblica utilità. Si divide in
once dodici : l'oncia si ſtende per la grossezza di un dito, o pure di
quattro grani d'orzo, e si divide in cinque minuti; sicche il palmo
ſi divide in ſeſſanta parti, dette minuti. Palmi tre fanno il Paſſetto:
dieci la Canna: cinquantasette , e mezzo la Catena, che serve per
misurare le distanze, ed i Terreni. Catene 116 per lungo (che
ſommano palmi 6670) fanno un miglio, e Catene 112 riquadrate
(che ne sommano 37030 riquadrati) fanno un rubbio di superficie,
e 16 Catene parimente riquadrate (che sommano palmi riquadrati
5290) la ſuperficie di una Pezza.
Il Piede Romano antico viene costituito da sedici di dette once : cinque -
di tali piedi fanno un passo Geometrico, e 1000 passi un miglio
Italiano (che ſono palmi 6666, e once otto). Questo miglio è
più corto palmi tre , e once quatro dell' altro miglio a Catena. Tal
miglio si misura ancora con mille passi, che naturalmente camminando ¬
fa un Uomo, ed è quello spazio, che fa col portare avanti il
piede di dietro quando cammina, giacche mille di tali spazj ſogliono ¬
coſtituire un miglio.
Per fare, che la misura del palmo, segnata nella carta, corrisponda
alla delineata in Campidoglio, ſi è uſata l'attenzione di farla intagliare ¬
nel rame, tanto più lunga, quanto questa carta, fatta l'espe
rienza, ſi ritira nell' aſciuttarſi.
Per averne la miſura più esatta, ſi lega una palletta di diametro di un
pollice di materia ſolida ad un filo di erba Pita, poco dissimile
dall'Aloe, tanto lungo, che accomodato a guisa di pendolo faccia
in ciaschedun ſecondo di minuto d'ora una vibrazione, o vero in un
ora 3600 vibrazioni, e si piglia diligentemente la misura dal punto
dell'attaccatura del filo al centro dell' oscillazione, che è poco lun
gi dal centro della palletta; tale ſpazio, o lunghezza conterrà palmi ¬
quattro, once cinque, un minuto, e tre quarti di minuto in
circa.
Trenta di tali palmi cubi fanno una Carrettata, della qual misura si
parlerà nela Tavola XVI.
Sette palmi, poco più, o meno, costituiscono il paſso, misura, della
quale si servono i Funaj, per misurare le funi, ed i Cacciatori le
reti, ed è quello spazio, che un Uomo comprende con allargare
quanto può le braccia ; è ben vero, che le funi si contrattano a peso,
siccome a peso si contrattano altri generi ſotto diversi nomi, come di
Carrettata, che generalmente ſi computa di 3000 libbre, o di Cantaro, ¬
che è di 250, o di peso , che è di libbre 400, di migliajo di
1000, di centinajo, che è di 100, di decina, che è'di 10, e di libbra ¬
, che si divide in once dodici, e queste in ventiquattro denari, il
denaro in ventiquattro grani, ed il grano in mezzo grano; in oltre,
l'oncia si divide in otto dramme, e la dra mma in tre scrupoli, e lo
scrupolo corrisponde al denaro.
TAVO¬