LVGDVNI,
Apud Sebastianum de Honoratis.
M. D. LX.
A 2 Anton
I
NTERPRETATIONES meas in quaedam Romanae antiquitatis Numismata tibi (optime Bergunti) in praesentia donare constitui: Tum quia video te Romanarum antiquitatum studiosiβimum eβe, quod etiam Musaeum tuum vndique exquisitis veterum imaginibus clarorum virorum, ac aeneis formis insignitum ac ornatum indicat: licet idem Musaeum multiplici non solùm iurisciuilis, sed etiam politioris literaturae librorum supellectile habeas extructum. Nam quos tu libros, qui & ad diuinam et humanam iustitiam faciant, non conquisisti? Quid narrem humaniores libros, qui ad Graecam, Latinámque cognitionem faciant? cùm innumerabiles sint: in quibus (dum à grauioribus studijs paululum secedis, et ab auditorio desistis) iucundè ac peramanter conquiescis: vt illi etiam ijdem libri te ad condendos aliquando amoeniores, & eruditos versiculos, ac elegantes oratiunculas perscribendas excitent, & eliciant. Quae omnia (tanta est tua erga me humanitas & beneuolentia) vt aliquando mihi ostendere familiariter dignatus sis. Tum illud mouit animum meum ac planè impulit, vt tibi potius, quàm alij haec mea scripta inscribe-
A 3
rem, quòd innumerabilia apud te perantiqua numismata saepius vidi. aerea nempè argentea, & aurea, quae tu sic bellè & politè asseruas, vt praeter sensum, quod in illis apertum, & certum elicis, te non minus praestantiβimum iustitiae Antistitem, ac sacerdotem, quàm grauem, seuerum
[?]
humanarum rerum cognitione, & doctrina varia instructum iudicem, omnibus cognitum exhibeas. quod sentiens illustriβimus ac excellentiβimus Dux Ferrariensium, Hercules Estensis. II princeps verò. IIII. te in summũ Consiliarium sibi adlegit, ac Ferrariensis ciuitatis moderatorem praefectum
[?]
constituit. Id sensit & Dux primus illustriβimus Petrus Aloysius Farnesius Placentiae & Parmae, cùm patriae meae te in praetorem elegit. Idem Dux noster optimus Octauius nuper cõprobauit, cùm illi reddita à Carolo Quinto Caesare Augusto Placentia, tibi vni praefecturam vrbis, ac praetorij subsellium, ac viro singulari & integerrimo demandauit: nullum ad moderandos vrbis mores, ac ad iustitiae obeunda negotia, ac expedienda idoneum te magis animo reputans. quod etiam iudicium tanti principis summoperè laudandum, & extollendum ab omnibus bonis existimo, cùm videamus te nunquàm desistere indies, quin quae ad iustitiae munus pertineãt, per te exequantur. Quàm mitis es in audiendo, quàm humanus in colligendo amicos? quàm expeditior ad imponendum litibus longis finem? quàm in omnibus prudens & bonus? Quod si talem virum tulissent prisca secula, Romana respublica fortunatior te vno fuiβet. Quid candorem animi tui, quid peritiam antiquitatis, qua valdè eruditus es, praedicem? Haec non epistolam, sed integrum, iustum
[?]
opus exquirunt. Haec igitur omittam in praesentia, cùm satius sit haec (vt ait Sallustius de Carthagine) silere, quàm pauca dicere. Porrò sunt & alia, quae prae-
cipuè
cipuè in causa sunt, vt tibi hunc meum libellum Numismatum destinare debeam. Nempè amor tuus, ac humanitas illa tua erga me inenarrabilis, qua adeo in me soles vti, vt mihi potius parentis eβe loco videaris, quàm patroni. Non hîc tibi, amantiβime Bergunti, eas gratias, quas referre debeo, sed quas poβum, refero de benignitate ac facillitate in me tua, & non protrita beneuolentia. Illud tamen accedet amori nostro, quòd haec qualiacunque mea scripta in tuum decus, & mutuam beneuolẽtiam, & simul comprobatam exibunt. Sed hîc non, vt ab alijs seriem Caesarum, & quasi per cohortes, sed miscellanea Numismatum, prout illa per interualla temporum mihi videre contigit, enarrata habebis, nec illa imaginibus suis ostentata à me nunc expectabis: quod scio à plerisque factitatum. Non enim id nos efficere valuimus, licet omni cura studuerimus: tũ inopia angustia
[?]
temporis: Tum periti artificis delineatoris
[?]
carentia: Tum auaritia librariorum, & quorumdam nimia quadam scrupulositate, quorum erant nummi, sunt enim quidam plebei homines sic pecuniae antiquae, monetae
[?]
Romanae domi retinentiβimi, & adeo superstitiosi, vt eam vix permittant lucem, instar Euclionis Plautini, aspicere: sunt alij in hoc animo obdurati, qui etiam si ipsi antiquitatem ignorent, alijs quod explicẽt, nolint concedere. parum amicis fidentes, homines meherculè impuri & indigni, & qui mereantur, vt ipsis tam praeclara veterum simulachra, tanquam nobilis rerum vetustarum memoria, & supellex antiqua literata
[?]
auferantur, & melioribus donentur: cùm solùm haec ad pompam & ostentationem quandam, non ad vtilitatem illi habeant. quod si nobiles sint, ac illustri generoso
[?]
animo praediti non committant, quin eorũ opera, & exhibita amicis huiusmodi moneta omnia antiquitatis monumenta breui non enucleentur, &
vt
vt tandem ad lucem perueniant. Ecquídnam est aliud Romanarum antiquitatum studiosiβimos homines hoc thesauro fraudare, quàm sitiẽtes à viuo flumine, ac liquido fonte, ne sitim sedent, deturbare ac depellere? Quid
[?]
hoc aliud est, quàm celare gemmas in luto
[?]
habere inuolutas? & quid aliud tandẽ est, quàm ipsius priscae virtutis honores, ac maiestatẽ Romani Imperij in perpetuam obliuionem, Lethaea
[?]
flumina demergere? Quis hos igitur appellet antiquitatis ama tores? qui tantùm oculos, & illos illiteratos pascunt, non animũ, non pectus erudiunt: qui tantùm admirantur, quod nesciunt: veluti illi serui, qui nimis apud veteres studiosè tabulas pictas, aut vasa Corynthia, aut quid simile arte elaboratum intuentur. Iam per Deum immortalem concedant alijs benignè, quod ipsi ignari vsu nequeũt fungi, nec ingenio percipere, aut intellectu attingere. Hoc in praesentia volui dixisse, non quod expostulẽ eos, qui hisce antiquis rebus abundant, vt illa alijs donent, sed vt saltẽ literatis haec cõmoda praestẽt, & à doctioribus velint sibi explicari, quae ipsi nõ intelligũt. Ne res huiusmodi cognitiõe dignae apud se depereãt, quae sibi alijs
[?]
emolumento eβe poβunt. Tu autem interea illustris ac humaniβ. Bergunti, hos meos labores qualescunque suscipere & amplecti nõ dedignaberis, laeto
[?]
vultu haec à me enarrata numismata, vt iam fecisti, cùm illa iudicio tuo his elapsis mẽsibus supposui, quae etiã tuo iudicio tum cõprobata nomine tuo exire volui, vt si quid habebũt censores, quod in his me reprehendãt, sciãt me sub tuis auspicijs hoc opus primùm edidiβe: ideo me sub tuo clypeo protectũ, illorũ tela nõ valde for midaturũ. Vale, vir omniũ virtutũ singulare domicilium, & Parmae decus ac splendor incõparabilis, & Constantium Landũ toto eius vitae tẽpore praestãtituae virtuti ac probitati addictiβimũ (vt facis) ama. Ticini 7. Cal. Iunij. M.D.LIX.
F
VIT
apud me, iam sunt aliquot anni, nummus argenteus perantiquus, quem postea Alciato magno cum nonnullis aliis propè centum antiquissimis in sacculo fune argenteo adligato dono dedi, vbi ex altera parte fuit imago Iani Bifrontis cum hac inscriptione,
IANVS BIFRONS.
in altera verò fuit prora nauis, interpretabamur Alciatus & ego tunc ideo sic effictum fuisse numisima illud, quia Priscos Latinos, olim efferum genus, cùm pastoritiam vitã agerẽt, è fera agrestíq; vita, & legibus & omniũ rerum affluentia, quae illuc terra, marîq; importabantur, à Iano, qui cultioris vitae modum inuenit, excultos denotaret: vel quòd Ianus in Italiam nauigans à Saturno fuerit hospitio susceptus, quod & Plutarchus in problemate xxj. & xl. declarat, cùm huius nummi veteris signa exponit. & Herodianus lib. j. meminit, & Athenaeus lib. XV. Dipnosophistôn cap. xix. & Leonicus Thomaeus in lib. j. de varia historia, cap. lxxj. P. tamen Virgilius in viij. AEneidos aliter sensit. nempe Saturnum primum Latinis dedisse leges, ac indocile genus composuisse. Sed hîc praestat Virgilianos versus subscribere, vt rem omnem certius perspiciamus. Hunc itaque in modum canit Poëta,
Tum Rex Euandrus Romanae conditor arcis,
Haec nemora indigenae Fauni, Nymphae
[?]
tenebant,
Gens
[?]
virûm truncis, & duro robore nata,
Queis ne
[?]
mos, ne
[?]
cultus erat, nec iungere tauros,
Aut componere opes nôrant, aut parcere parto:
Sed rami, at
[?]
asper victu venatus alebat.
Primus ab aethereo venit Saturnus Olympo
Arma Iouis fugiens, & regnis exul ademptis.
Is genus indocile ac dispersum montibus altis
B
Composuit,
Composuit, leges
[?]
dedit, Latium
[?]
vocari
Malluit, his quoniam latuisset tutus in oris,
Aurea
[?]
(vt perhibent) illo sub rege fuêre
Secula: sic placida populos in pace regebat,
Deterior donec paulatim ac decolor aetas,
Et belli rabies, & amor successit habendi. &c.
Sed ne quod de Iano diximus Alciatus & ego videatur omnino non verum, Glosularius quidam eo loco, vbi citauimus Virgilij carmina, scripsit in margine posuitq́; haec verba, Mirum cur Ianum praeterierit, qui tamen ante Saturnum regnauit, & primus Italiam formauit legibus, & bonis institutis. Hactenus Glosularius. Sed idem Virgilius paulò pòst dicit Ianum Romam condidisse, & Saturnum his carminibus,
Hanc Ianus pater, hanc Saturnus condidit vrbem:
Ianiculum huic, illi fuerat Saturnia nomen.
De Iano etiam meminit Virgilius in vij. cùm Rex Latinus Oratores AEneae intra tecta vocari iussit, vbi erant veterum auorum imagines, Sic enim inquit,
Quinetiam veterum effigies ex ordine auorum
Antiqua ex cedro, Italus
[?]
pater
[?]
Sabinus,
Vitisator curuam seruans sub imagine falcem
Saturnus
[?]
senex, Iani
[?]
bifrontis imago,
Vestibulo adstabant, alij
[?]
ab origine reges,
Martia, qui ob patriam pugnando vulnera passi.
Multa
[?]
praeterea sacris in postibus arma.
Idem Virgil. in xij.
--- Mare, Sydera iuro
Latonae
[?]
genus duplex, Ianum
[?]
bifrontem.
Meminit etiam idem in vij. vbi claudendis portis & patefaciendis eundem praeponit,
Sunt geminae belli portae (sic nomine dicunt)
Relligione sacrae, & saeui formidine Martis.
Centum aerei claudunt vectes, aeterna
[?]
ferri
Robora, nec custos absistit limine Ianus.
Horat. ij. Epistol.
Claustra
[?]
custodem pacis cohibentia Ianum.
Et Persius in j. Satyra,
O Iane à tergo, quem nulla ciconia pinsit.
Iani autem templum fuisse in medio foro ex aduerso Capitolij tradit Procopius, Erat, inquit, sacellum totum ex aere constitutum quadrata quadam dimensione, tantaeq́; amplitudinis, quanta integra Iani statua poterat aenea quinque pedalis capi. capite duntaxat bifrons, portae vtriusque aeneae, quae pacis tempore claudebantur, instante autem bello aperiebantur, vocabatúrq; Ianus geminus, fuit
autem
autem prope equum Domitiani. Plinius lib. natural. histor. xxxiiij. cap. vij. ait, Ianus Geminus à Numa rege dicatus, qui pacis, bellíque argumento colitur, digitis ita figuratis, vt trecentorum quinquaginta quinque dierum nota, per significationem anni temporis, & aeui se Deum indicaret. Herodianus dicto lib. primo, imaginem Iani bifrontem ideo sic effictam refert, quia ab eo incipit & in eundem desinit annus. Nunc afferre diuersas in Bifrontis Iani imaginem sententias operaepretium est, vt quae potior fuerit arripi possit. Seruius grammaticus in xij. AEneid. ait, Romulum & Titum Tatium cùm in foedera conuenirent, simulachrum duplicis frontis effecisse, quasi ad duorum populorum imaginem. Dictus est etiam geminus Ianus, quòd praeterita & futura respicere existimaretur. Ouidius in Fastis meminit. Ast Alciatum audiamus, qui ita scribit in Emblematis. Prudentes, Problemat.
Iane bifrons, qui iam transacta futura
[?]
calles,
Qui
[?]
retro sannas sicut & antè vides.
Tot te cur oculis, tot fingunt vultibus? an quòd
Circunspectum hominem forma fuisse docet.
Plutarchus autem in problemate, suprà nominato, scribit, eum fuisse Graecum Perrhaebum & in Italiam venisse, & linguam cum victu commutasse, Italósque agrestes ciuiles mores docuisse. Sed iam nunc Platonicorum sententiam afferamus, vt altius introspiciatur, plerunque esse diuina, quae ad homines transferuntur à Poëtis. Ioannes igitur Picus ille Mirandulanus, vir diuinus, in commentario cantionis Hieronymi Beniuenij, ità de Iano Mystico profatur in lib. ij. materno quidem sermone, sed in hunc sensum à nobis Latinè reddito. Sciendum animas caelestes talem in se perfectionem habere (vt aiunt Platonici) vt simul satisfacere possint vtrique muneri, nempe proprium corpus regere ac administrare, nec ob hoc ab intellectuali contemplatione rerum superiorum recedere. Haeq́; animae à multis poëtis per Ianum bifrontem significatae fuerunt. Quoniam oculatae, veluti illae in anteriori & posteriori parte, possunt & simul cernere intelligibilia, & sensibilibus prouidere. Verùm caeterae animae imperfectiores remanent, quae oculos non habent, nisi in vna earundem parte. Quòd si se vertant cum illa eadem parte, in qua oculatum corpus habent, necesse est, quòd altera, quae sine oculis extat, se vertat ad intellectum, & ità illae priuantur rerum intellectualium visione. Similiter si ipsae vertant oculos ad intellectum, amplius nequeunt corpori necessaria prouidere, coguntúrque eius curam relinquere. Hísque rationibus fit, vt illas animas, quae propter curam corporis coguntur bona intellectus dimittere, diuina prouidentia easdem caducis corruptibilibúsque corporibus coniunxerit & alligauerit, vt ab his solutae possint breui tempore (si per eas non stet) ad intellectualem propriam felicitatem reuerti, &
B 2 caeteras
caeteras ànimas, quae corporis pondere non impediuntur ab intellectuali bono, ipsa eadem prouidentia aeternis & incorruptibilibus corporibus adnexuit, ac copulauit. Caelestes igitur animae, quae à poëtis per Ianum denominantur ac designantur, veluti illae, quae temporis principium sunt, prae existente motu, oculos habent, quibus idealem pulchritudinem in intellectu aspicere possunt, quam continuò amant. Aliósque oculos habent, quibus inferiora & sensibilia cognoscant, non amandi, aut cupiendi gratia eorum formam quàmpulcherrimam, sed vt illis eam formam, quam intellectualem possident, quae caeteris formis formosior ac superior est, communicent, eandemque formam caelestem inferioribus participent. Animae nostra priusquàm corpori alligatae & iunctae sint, eodem modo se habent, vt illae Bifrontes nempè duas facies habentes. Quoniam (vt a Platone in Phaedro dicitur) quaelibet anima (& de quacunque anima rationali, & in sua natura constituta intelligendum est) totius vniuersi corporalis curam habet. Itaque animae nostrae habent duas facies priusquàm in hoc corpus humanum spargantur, scilicet vt & possint simul res intellectuales intueri, caelestiúmque ordinem contemplantes imitari eum vitae modo atque constantia, & sensibilibus prouidere, & terras tueri. Verùm cùm in corpus descendunt, suntq́; in his inclusae compagibus corporis, non secus illis accidit, ac si in medio sectae essent, ex duabus faciebus altera tantùm illis superesset, & ideò quotienscunque illam vnam faciem, quae illis sola remansit, ad formam sensibilem vergunt, alterius visione priuantur. Hincq́; exoritur quod nullus vtrunque Amorem possidere simul potest, &, quem vulgarem vocant, & illum, quem caelestem dicimus, & ideò Zoroaster nos ad supernorum pulchritudinem exhortans ità exclamat, Extolle oculos sursum ac in caelum aciem pupillarum tuarum dirige. quod etiam Vates diuinus Dauides obseruauit, cùm cecinit illud carmen, Leuaui oculos meos in caelum, & in montem, vnde auxilium mihi, harúmque rerum omnium, quas diximus de animis, illa certa testimonia adduci possunt. Quod multi ab eadem causa, quae eos rapuit ad idealem formam ac intellectualem contemplationem, oculis corporalibus, quibus sensibilis pulchritudo cognoscitur, fuerunt excaecati, & corporis luminibus priuati. Hoc figmentum Tyresiae designat à Callimacho carminibus decantatum. Qui cùm vidisset nudam Pallada, quae nil aliud significat, quàm illam idealem formam, ex qua emanat omnis sapientia pura ac sincera, & non induta, aut ab vlla materia velata, statim caecus est effectus, & ab eadem Pallade propheta & vates factus. Itaque illa, quae eidem clausit oculos corporis, eadem oculos intellectus illi aperuit, quibus non minus futura, quàm praesentia cernere ac cognoscere poterat (cuius rei argumentum ego adolescens, ac penè puer in carmen aliquando con-
ieci,
ieci, ac composui, rem etiam mysticè exponens) Homerus ab vmbra Achillis afflatus fuit, illo furore poëtico, qui in se omnem intellectualem contemplationem continet, oculis corporis etiam ipse fuit captus. Paulus, etiam electionis vas dictus, non prius mente elatus, ad tertium caelum raptus fuit, quàm à visione ac rerum diuinarum cognitione eius oculi rebus sensibilibus caeci effecti sunt, de quo raptu forsan aliquando loquemur, (tu tamen de eo interim lege Marsilium Ficinum in Epistolis.) & haec quidem Ioannis Pici materno sermone scripta, totidem verbis in Latinum vertimus vtcunque, tamen extempore. De Iano hic libet mihi nonnulla haud protrita subscribere, quae nec Giraldus attigit, in suis de diis gentium, cùm de Iano Deo loquutus est. Apud quem omnia, quae ad templa Iani, & sacrificia & cognomina, pertinent legere poterit studiosus lector, nunc haec à me accipiat. Ianus Noe ex Iaphete nepos fuit, si Iosippo libro j. capite xj. credimus, traditúmque exstat in Bibliis, vel Saturni & Eleuteriae Latini generis puella filius, vt lib. phoenomenon iij. Critolaus refert, sed verisimile est Hebraeum illum ίωυαν multis seculis ante Latinum vixisse, primúmque vini vsum in Italia induxisse, vnde & Ianus dictus sit, quod ιαὶν vinum Hebraeorum sermone dicatur. Plutarchus certè in problematis, vt superius annotaui, gente Perrhaebum fuisse attestatur. Berosus autem, grauissimae authoritatis vir, Noe ipsum eundem & Ianum esse scribit, ductus praesertim nominis argumento quod vitisatorem significat. Huic Iano regi ex Iubale, vel, vt Iosippus mauult, nepote pronepos, Subres fuit, qui Mediolanum condidit, vt est author Alciatus noster in lib. j. suae historiae Patriae, quam adhuc penè puer composuit. quam Franciscus Alciatus, eius haeres benemeritus, vt legere possem, mihi benignè concessit, quam & breui editurum in lucémque missurum speramus, cùm haec historia huiusmodi sit, vt cum elegantia & eruditione veterum historicorum certet. Hic sciens praetereo, quae de nummulis cum bifronte Iano & nauicula, qui à pueris solerent iactari in sublime narrat Macrobius & Alexander ab Alexand. lib. iij. Genial. dierum, cap. xxj. & quemadmodum Nauium, coronarum, nécnon pontium, primus inuentor fuerit, quod testatus est Dracon Corcyrensis, vt Athenaeus lib. xv. Dipnosophistôn cap. xix. refert. Sed de Iano haec satis & super &c.
B 3 AEneae
PIETATIS
apud veteres plura signa extitisse testis est antiquitas, quae partim in Deos, partim in patriam, partim etiam in parentes relata leguntur: nullibi tamen expressius, quàm in nummis argenteis veterum conspiciuntur. quod his proximis diebus mihi contigit oculis perspicere. Cùm ad me huiusmodi numisma argenteum
· Census ID10053402: »Denarius of Caesar (Venus / Aeneas and Anchises, RRC 458.1) (owner: A. Arcellus) «
quidẽ, sed & vetus, quod seculum Romanorũ priscum redolet, Angelus Arcellus Placentinus, adolescẽs clarissimus, attulisset, ibi enim in priori orbe efficta pietatis fuit effigies, in nodum cõplicatis post ceruicẽ comis, forma muliebri. in altero verò orbe, imago AEneae, qui ceruici impositum patrem Anchisen gestabat: & in manibus Deos penates, cum hac epigraphe,
CAESAR.
de pietate Dea in praesentia non est quod verba faciam. mihi satis sit his, qui haec legere cupierint, locos scriptorum ostendisse, ne hîc multa de pietate, quae dici à me possent, aliena congeram. Martianus lib. Topographiae Romae iij. cap. xij. & lib. v. cap. v. & Lilius Giraldus libro de Diis gentium, Syntagmate. j. & Plinius lib. vij. cap. xxxvj. & Valerius Maximus lib. v. cap. iiij. & v. & vj. meminerunt. hîc ego tantum cùm de Numismatis agam, vice scriptorum, numismata proferam, & eorum inscriptiones. & cum Poëtis res nostra, hoc in numismate explicando tantùm habebitur. Virgil. igitur lib. j. AEneidos, cùm progeniem Caesarum antiquam & à Troianis originem habuisse narrasset, futuros Caesares connumerat, qui toti orbi dominaturi essent: vbi illa carmina subiicit,
Nascetur pulchra Troianus origine Caesar.
Imperium Oceano, famam qui terminet astris,
Iulius, à magno demissum nomen Iulo, & c.
Sed ad quid hos versus hoc loco inseruimus? nempe vt lector studiosus antiquitatis sciat Caesarem Iulium, vel Augustum in honorem patris hoc tale numisma cudi mandasse. ideo literae positae,
CAESAR.
gentem enim Iuliam pro indubitato creditur ab Iulo AEneae filio manasse, qui Lauinio relicto Albam longam condidit, in qua & regnauit, vt & Liuius lib. j. dec. j. hinc Tibullus,
Alba
[?]
ab Ascanio condita longa duce.
De Caesare sic Velleius Paterculus posteriore lib. narrat. Secutus est deinde consulatus C. Caesaris, qui scribenti manum iniicit, & quamlibet festinantem, in se morari cogit. hic nobilissima Iuliorum
genitus
genitus familia, & quod inter omnes antiquissimos constabat, ab Anchise ac Venere deducens genus, forma omnium ciuium excellentissimus, animo super humanam & naturam & fidem euectus, magnitudine cogitationum, celeritate bellandi, patientia periculorum, Magno illi Alexandro, sed sobrio, neque iracundo simillimus, qui denique semper & somno, & cibo in vitam, non in voluptatem vterentur, & reliqua. Appianus Alexand. idem libro secundo bellorum ciuilium in fine. Sed quid notiora hîc recenseo de C. Iulio Caesare? cùm huius penè omnis antiquitas in libris gesta, mores, vitam, originem retulerit. Quin potius alteram imaginem explicemus? Imago est in numismatis posteriore circulo, AEneae patrem Anchisem gestantis, de quo Virgil. in ij. AEneidos sic,
Ergo age chare pater ceruici imponere nostrae
Ipse subibo humeris, nec me labor iste grauabit.
Et paulò pòst,
Tu genitor cape sacra manu, patrios
[?]
penates,
Me bello è tanto digressum, & caede recenti,
Attrectare nefas, donec me flumine viuo
Abluero.
Haec fatus, latos humeros, subiecta
[?]
colla
Veste super, fului
[?]
insternor pelle leonis,
Succedo
[?]
oneri, dextrae se paruus Iulus
Implicuit, sequitur
[?]
patrem non passibus aequis.
Quid hoc loco his versibus significantius, atque ad numisma vetustum explicandum aptius? vides hîc rem ob oculos poni, non scribi. Sed quid moror? quin & aliorum poëtarum tantam pietatem nati, in parentem efferentium subscribam carmina? & quidem apud Graecos scriptores & poëtas mentio est libro Graecorum epigrammatum primo, ΕΙΣ ΦΙΛΟΣΤΟΡΓΙΑΝ. ΑΔΗΛΟΝ.
Εκ πυρὸς ἱλιακοῦ, δοράτων μέσον ἥρπασεν ἥρως
Αινέιας. ὅσιον παιδὶ βάρος πατέρα,
Εκλαγε δ' ἀργέιοις μὴ ψάνετε. μικρὸν ἐς ἄρη
Κέρδος ὁ γηραλέος, τῷ δὲ φέροντι, μέγα.
Hoc autem epigramma transtulit Marullus Tarchoniata Cõstantinopolitanus Poëta sic lib. iij. Epigrammatum.
Cùm ferret medios proles Cytheraea per hostes
Impositi collo languida membra patris,
Parcite, ait, Danai, leuis est sene gloria rapto.
At non erepto gloria patre leuis.
C. Vrsus Vellius sic transtulit.
Iliaco Aeneas igni per tela, per hostes,
Eripuit, nati pondera sancta, patrem,
At
[?]
ait haec Graijs, Huic parcite, parua duello
Hic, mihi gestanti praeda sed ampla pater.
Alciatus
Alciatus autem omnium felicissimè sic vertit, ac expressit in Emblematis. Pietas filiorum in patrem.
Per medios hostes patriae, cùm ferret abigne,
Aeneas humeris dulce parentis onus.
Parcite (dicebat) vobis sene adorea, rapto
Nulla erit, erepto sed patre summa mihi.
Sed iam ynceri Sannazarij cultissimum Epigramma in gemmam suam afferamus, in qua constat fuisse sculptum AEnaeam Anchisen patrem & Ascanium gerentem, quam gemmam è ruinis Sinuesse ciuitatis erutam ità ille celebrat lib. j. Epigrammatum.
Haec, mihi quae roseos iussit sordere hiacynthos,
Et nitet articulis vnica gemma meis,
Cuius in exiguo ductor stat Troicus orbe,
Anchises
[?]
senex, Ascanius
[?]
puer.
Quis credat? veteres inter neglecta ruinas,
Et vili latuit semisepulta solo.
Tu tamen obruer as, nec te Sinuessa pudebat
Hoc decus heu terris occuluisse tuis.
Scilicet Aeneam, natum
[?]
, patrem
[?]
gerentem,
Ignibus ereptos obrueres
[?]
Deos?
Parcere debueras, cui iam pia flamma pepercit,
Nec te tam turpi de decorare nota.
Et dubitem Belgas
[?]
feros, rigidos
[?]
Britannos
Hac comite ignotos & penetrare sinus?
Haec est Iliacos pietas spectata per igneis,
Cùm verita est profugos laedere flamma Deos.
Nunc ad ea numismata, quae pietatem praeseferunt deueniamus. In Nummo argenteo Otacillae Seuerae Augustae, vbi eius extat imago, haec sunt verba in primo orbe,
OTACIL. SEVERA AVG.
in altero autem orbe extat pietatis imago ita expressa, vt manum habeat expansam, laeua pallam in vrnam sustollat, cum hac inscriptione,
PIETATI AVGVSTAE.
manum autem habere passam adorationis apud veteres signum erat, vt apud poëtas, & alios scriptores est legere. Hinc Virg. iij. Aeneid. cùm Anchises Dijs vota facit ait,
Et pater Anchises passis de littore palmis,
Numina magna vocat, meritos
[?]
indicit honores.
Manum autem protendere, seu tollere signum victoriae fuit, vt etiam Plato in secundo de legibus auctor est. pacis petendae etiam indicium fuit, vt Alexand. in Genialibus lib. iiij. cap. vlti. in fine narrat. In alio numismate aereo, de quo etiam in Iulij Caesaris numismate mentionem feci, insignia sunt Pietatis. in anteriori parte imago est Maximi Pupieni his notis,
MAXIMVS CAES. GERM.
in posteriori autem est vasculum libationis aptum seu infundibulum & patera, cũ lituo aspersorio, & lucernula. inscriptio est
PIETAS AVG.
& haec
& haec quidem in Deos est pietas sed & in T. Aelij Caesaris nummo simulachrum est vtraq; manu passa, ara adposita cum inscriptione,
PIETAS.
In Hadriani Aug. nummo idem simulachrum eodem habitu, ab cuius vno latere ciconia adsistit, ab altero ara est corymbis ornata his notis,
PIETAS AVG.
In nummo diuae Augustae Faustinae simulachrũ est, quod laeua pallam sustẽtat, altera in ignem, qui de pulcherrimè facta ara promicat, libamina porricit, cũ inscriptione,
PIETAS.
est & ara posita ante signum, in cuius manu patera est libationi parata in nummo Lucillae, inscriptio,
PIETAS.
& ex his quidem multa à Pierio Valeriano in Hieroglyphicis tradũtur. tum de ciconia, quae Pietatem seu gratiarum actionẽ filiorum in parẽtes designat. cuius sensus à prudenti viro Alciato in emblematis exprimitur, & a Budaeo viro vndecunq; doctissimo dictu relatũ extat in annotationibus in pandectas. Hinc pietatis cultrix. hic plura alia de Pietate congererẽ, ni superuacuũ fore existimarem. Illud hic tantùm afferam, apud veteres in sceptris regiis ità expressam fuisse pietatẽ, vt impietati anteferretur, caput ciconiae in summa Hippopotami, cruris parte statuebãt id indicãtes, vt pietatẽ amplexari deberemus impietatẽ verò aspernari, vel, vt ait Budaeus, significare volentes iustitiae obnoxiã esse violentiã. cuius iustitiae est symbolon ciconia. Hippopotamus verò Nili equus, animal improbissimũ est. Sceptrum autẽ, quod ità exprimi solere supra dixi, adhuc extat signũ vetus in venerandae vetustatis ahenea tabula Petri Bembi Cardinalis, quẽ superioribus annis, cùm Patauij agerem studiorũ philosophicorum causa ostendit mihi simul & Federico Granuellae adolescenti literato, ac nobilissimo Torquatus Bembus Petri filius, cùm alia multa antiquitatis signa ac opera, pręcipuè libros Virgilium & Petrarcham manu scriptos nobis admirantibus idẽ benighissimè vidẽda permississet. Illud & hîc non omittam. In quibusdam nummis Antonini Pij Augusti signum esse Aeneae patrem in humeris gestãtis, quem nummũ ille cudi iusserit, vt Pietatem in socerum eius à se habitam ostentaret, ille enim languidum socerum humeris sublatum in senatu, vel quo opus fuisset Pij Aeneae instar ferebat. Sed & aliud numisma argenteum
· Census ID10053402: »Denarius of Caesar (Venus / Aeneas and Anchises, RRC 458.1) (owner: A. Arcellus) «
· Census ID10056123: »Denarius of M. Herennius (Head of Pietas / One of the Catanaean Bothers, RRC 308.1a) (owner: L. Tuiscus)«
memini me vidisse, in quo cuiusdam imago fuerat, qui patrem gestabat, non tamen eo modo vel more, quo AEneas, & Antoninus: sed alio modo, nam in humero tantum vno sessitabat, qui portabatur pedibus ad imum prominentibus. Sed & Pietas nostra à patribus sanctis accepit, suscepitq; illum magnum heroëm instar gigantis & inter diuos retulit Christophorum inter erumnas nempè huius mundi maria sulcantem, & vadentem, vt Pietatis in Christum illius diui nobis remaneret Hieroglyphicum, ac exemplum. de quo sic cecinit in Hymnis suis Vida Cremonẽsis poëta illustris,
Christophore, infixum quòd eum vs
[?]
in corde gerebas,
Pictores Christum dant tibi ferre humeris.
C
Quem
Quem gestans quoniam multa es perpessus amara,
Te pedibus faciunt ire per alta mari.
Id quia non poteras, nisi vasti corporis vsu,
Dant membra, immanis quanta gigantis erant
Vt te non capiant, quamuis ingentia, templa,
Cogeris & rigidas sub Ioue ferre Hyemes.
Omnia quòd victor superasti dura, virentem
Dant manibus palmam, qua regis altus iter.
Quod potis, ars tibi dat, neque at cùm fingere vera.
Accipe cuncta bono tu bonus ista animo.
Sed vt & ego in praesentia aliquid de penatibus Dijs post multos, dicam: cùm hinc detur occasio, pauca subijciam, deinde authores citabo omnes, qui de his mentionem fecerunt. Penates dicti sunt veteribus Dij domestici, secundum alios Dij patrij & vrbani, & Dij vrbis tutelares, penates quasi penes nos nati, nec longè à vita nostra remoti, sed qui nobis penitus insident. vt Cicero de natura Deorum lib. ij. Mirum est, quòd de Dijs penatibus Val. Max. refert lib. j. cap. viij. de miraculis. Penates Deos Aeneam Troia aduectos Lauinij collocasse, inde ab Ascanio filio cius Albam, quam ipse condiderat, tralatos pristinum sacrarium repetisse. & quia id humana manu factum existimari poterat, relatos Albam voluntatem suam altero transitu significasse. Illud sciendum penatium nec eorum numerum nec eorum nomina sciri secundum Varronem. & licet alij alia dixerint, adhuc tamen in certum est qui fuerint. De figura autem & forma ita proditum est à Timęo historico, cos lituos ferreos, & aereos & Troianum vas quoddam fictile fuisse, eáque in occultis, & reconditis Lauini iacuisse sacra. & in nummo nostro quidem est pusilla imago cum scuto & peilo trigono Iactum quidem illum fuisse palladium coelo lapsum breue auguror, quod filia Palantis, cùm Dardano in Arcadia nuberet, dotis nomine numen attulerit, & cum huiusmodi scuto simulachra magnorum deorum hoc est penatium. sunt, qui etiam hos penates Deos patrios vocent, vt Virgilius,
Dij patrij seruate domum, seruate nepotem,
Vestrum hoc augurium vestro
[?]
in numine Troia est.
Sed Plutarchus in problematis illum deum, in cuius tutela esset vrbs, ait nefas fuisse nominari. hinc euocationes penatium fiebãt ab hostibus teste Macrobio lib. iij. Saturnalium, capite viij. de quibus Virgil. lib. ij. AEneidos,
Excessêre omnes adytis, aris
[?]
relictis,
Dij, quibus imperium hoc steterat.
De his mentio est in l. sacra. ff. de rerum diuisione apud iurisconsultos. Plinius libro xxviij. cap. ij. meminit. AEneas apud Virgilium socios penates vocat initio lib. iij.
...
Feror exul in altum
Cum
Cum socijs nato
[?]
, penatibus, & magnis Dijs.
Et Paulò pòst,
Hospitium antiquum Troiae, socij
[?]
penates,
AEneas etiam apud Didonem iactat se Deos penates eripuisse à flammis Troianis. ideo illum Virgilius sic in primo AEneid. loquentem inducit,
Sum pius Aeneas raptos qui ex hoste penates
Classe veho mecum, fama super aethera notus
Italiam quaero patriam, & genus ab Ioue summo.
Sed iam, ne plura aggregem hoc loco, quàm par sit, authores, qui de dijs penatibus fusius loquuti sunt, subijciam, vt qui voluerit totam rem cognoscere, certos locos adire possit. Lilius igitur, Giraddus noster, Syntagmate xv. plenius de penatibus, meminit in libro de Dijs gentium, & Pierus Valerianus, in Hieroglyphicis lib. xlij. vbi de hasta disserit. meminit & Martianus lib ij. cap. 4. & xviij. Topographiae Romae. & Alexander ab Alexandro libro quinto capite duodecimo dierum Genialium, & libro sexto capite quarto. Hic post scriptam historiam de Aenea patrem Anchisen gestante superpondij vice licebit in gratiam amicitiae & beneuolentiae & affinitatis, qua cum illustri adolescente & clara indole praedito
· Census ID10053402: »Denarius of Caesar (Venus / Aeneas and Anchises, RRC 458.1) (owner: A. Arcellus) «
· Census ID10056123: »Denarius of M. Herennius (Head of Pietas / One of the Catanaean Bothers, RRC 308.1a) (owner: L. Tuiscus)«
, alterum mehercle Aeneae pietatem in patrem praeseferens,
· Census ID10056169: »Semis of Domitian / Ship (RIC 232) (owner: L. Tuiscus)«
. quaequidem numismata ideo mihi chariora sunt, quòd gratioso muneri, nobilitatique conuenientia nostrae, in perpetuam vtriusque nostri memoriam conseruantur. Cùm & amicitiae Romanae, & virtutis clarissimi nobilissimique viri Iulij Vrsini antiquitatum Romanarum peritissimi splendore famáque non modicum commouear attractus, qui, vt ex scriptis literis eiusdem ad Ludouicum Comitem Tuiscum & à Ludouico ad me missis constitit, extare. Narrat etiam vetus Numisma aereum Romae apud Alexandrum Coruinum doctissimum ac celeberrimum virum, in cuius postremo orbe cernatur Aeneas patrem suum Anchisem gestans cum Iulio patrem subsequente, & cum Lupa Romulo puero lac praebente. sicut & illud apud eundem Coruinum extare Iulius idem Vrsinus scripsit, nempè in numismate, Antinoi praeter verba, Αντίνοος ἣρως in altera numi parte legi, ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΝΙΚΟΜΗΔΕΙΑ. & de his satis &c.
C 2
IN argenteis Antiochi numismatibus, illis quidem vetustis vidimus, Antiochi ipsius imaginem, signúmque ex altera parte huiusmodi, cum his notis, erat triplex Triangulus inter se quinquelinearis, in quo ὑγίεια erat inscriptum, &, SALVS. quod etiam Lucianus Samosatensis de compellationis errore notauit. τριπλοῦν τρίγωνον διαλλήλων τὸ πεντάγραμμον, quod est idem quòd Triangulus Triplex inter se quinquelinearis, hoc autem Symbolum Graecè πεντάγωνον, dicitur. verba autem illa ὑγίεια, salutem, seu sanitatem designant. Figurae autem, quae in moneta Antiochi fuit, hanc causam exstitisse ferunt. Antiochus, qui Soter cognominatus fuit, cùm aduersus Galathas, viros ferocissimos, pugnaturus esset, dubiáque esset futura victoria, simulauit sibi in somno apparuisse Alexandrum Magnum, qui militibus, pro tessera bellica, signum sanitatis aliquod proponere admoneret, sicq́ue victoria contra Galathas potiturum, hócque finxisse Antiochum ferunt, vt ipse animos militum erigeret, qui videbantur destituti, inuitíque commissuri pugnam. Hanc rem scio à multis scriptoribus narratam, & in primis à Ioanne Rheuclino, cognomento Capnione, in libro iij. de Arte Cabalistica, prope finem, vbi tractat de signaculis, ac sigillis ad sanitatem, & salutem pertinentibus. Quo loco asserit à se visam Anthiochi monetam argenteam, symbolo pentagoni percussam, hócque volui dixisse, ne, forte quis putaret, hoc à me fictum. Caelius Calcagninus lib. 3. epistolicarum quaestionum, & Lilius Gregorius Giraldus noster libro de Dijs Gentilium, syntagmate. j. de hac re meminerunt. & ego superiore anno epistolam huius argumenti, cùm essem Patauij, ad Vincentium Catum Vicentinum adolescentem, optimè institutum bonis literis, scripsi: cùm quidem ille perturbata esset valetudine. Sed ne in praesentia obmittatur expositio non trita de salute, quae in nummo Antiochi fuit, nonnulla hîc subscribam.
SALVS,
olim pro dea habita à Romanis in hunc modum pingebatur, Mulieris forma in solio sedentis pateram tenentis, penes quam ara erat, arae anguis inuolutus, caput attollens: Et haec quidem Salutis vera imago, quòd autem sit in manu patera illud puto satis notum ex Virgiliano versu libro V.
cùm
cùm AEneas celebrat sacra Anchisae parenti, atque ei parentat. Nam cùm è tumulo Anchisae anguis exisset, restaurauit Aeneas etiam atque etiam honores inceptos, atque vt ait Poëta,
Vina
[?]
fundebat pateris animam
[?]
vocabat
Anchisae.
Vina etenim cuiuscunque sacrificij potissima pars sunt, aiúntque auctores Galenus lib. xj. de simplicium pharmacor. potestate. & alij, quod à Caelio Rhodigino lect. antiq. lib. vj. cap. xvj. relatum extat, Angues seu viperas plurimùm vino delectari. Iuuenalis hoc etiam innuisse videtur vj. Satyra,
-Nam sic tanquam alta in dolia longus
Deciderit serpens, bibit, & vomit.
Quòd arae inuolutus sit anguis, pro AEsculapio deo habito id factum putauerim, cùm Valerius Maxim. libro j. capit. de miraculis, referat Romanos ob ingentem pestilentiam Romae natam ad Epidaurios misisse vt in Vrbem AEsculapius accerseretur, cùm ex Sybillinis libris inspectis id esset animaduersum, pestem ob hoc cessaturam. refértque idem Val. Epidaurios pro AEsculapio anguem veneratos fuisse, qui postea in aedem AEsculapij prolapsus sit. Hanc rem Alciatus noster in eleganti emblemate, Salus Publica carminibus hisce depinxit, ad Ambrosianum anguem alludens, qui Mediolani extat in columna marmorea in aede didiui Ambrosij,
Phoebigena erectis Epidaurius insidet aris,
Mitis, & immani conditur angue Deus.
Accurunt aegri, veniatque salutifer orant.
Annuit, atque ratas efficit ille preces.
In Faustinae Augustae numismate aereo, quod Iosephus Bentius, Nouocomensis, amicus meus mihi dono dedit, erat mulier sedens, quae pateram angui in arula porrigebat, cum his notis,
SALVTI AVGVSTAE. S.C.
Publius Ouidius in XV. Transformationum, propè finem, AEsculapium ita inducit loquentem, vt salutiferum Deum cognoscant,
Pone metus, veniam, simulachráque nostra relinquam,
Hunc modo serpentem, baculum qui nexibus ambit
Prospice, & vsque nota, visum vt cognoscere possis.
Hinc sapientiores Cabalistae figuram Crucis ad lignum aenei serpentis in deserto erectum referre volunt, licet valdè silenter & occultè, idq́ue per aequalitatem numeri. Horum nanque ΟΓ. idest, crucis, & ΛΓ. idest, ligni caracteres vtrinque centum & quinquaginta symbolissant, quare facilis de altero ad alterũ fit transitus, de cruce ad lignum, & de ligno ad crucem. postquàm hîc de salute loquimur, de Hercile quaedam placet subdere. Scien-
C 3 dum
dum est, quòd Thassij Herculem, Saluatorem nominàrunt, & Monetae publicae inscripserunt Sic, ἠρακλέους σωτῆρος θασίων, id est Herculis Saluatoris Thassiorum. Huiuscemodi numum argenteum, priscè percussum, ego aliquando vidi, vtq́ue soleo erga res antiquissimas incredibili voluptate his meis digitis verti legens, ac reuerti. sed cùm tot apud veteres fuerint, qui salutem mortalibus traderent, nullus tamen vniuerso orbi praeter
IESVM CHRISTVM,
qui Salus vera est credentium animarum, polliceri aut inferre sanitatem, & salutem potuit. Extollant Epidaurij suum AEsculapium. Iactent Curtium & Decios Romani, Tassij Herculem suum pro Deo habeant, AEgyptij suum Ptolemaeum, Apímque suum in templis venerentur, Siculi etiam Verrem suum publica statua in Syracusis σωτῆρα inscribant, vt in 4. Verrina Cicero attestatur. nos qui nomen Christi, & characterem in fronte signatum gerimus,
IESVM CHRISTVM
saluatorem nostrum adoremus, amemus, illúmque imitemur, illum colamus, illi soligratias habeamus, quòd nos ex aegris sanos reddat, quòd nos ab illo angue, qui miseras, ac credulas olim gentes decipiebat, liberauerit. quódque nobis benefacientibus, ac illius praecepta seruantibus, sit caelestem sedem donaturus, propter eius solam bonitatem, non quòd nos patriam diuinam mereamur. Omnia igitur bona à Deo Iesu Christo solùm emanare, mala autem à nobisipsis prouenire pro certo habeamus: vera nanque salus est sempiterna & permanens, quae in Deo Iesu Christo cst, & ab eo tribuitur. Quod etiam Aristoteles videtur sensisse in libro de mundo ad Alexandrum, cùm ait, Ex Deo, & per Deum nobis omnia consistunt, nulláque natura per se sufficiens est, carens illa, quae ex eo est, salute. Dein adiungit, τῆγε οὐσία, σωτήρ μὲν γαῤ ὄντως ὰ πάντων ἐστίν, hoc est, cunctorum, quae rerum Natura complectitur, conseruator est Deus. Quin & diuinus Plato in Timaeo, seu de Natura, ita Deum loquentem inducit, ad caeteros diuos, Dij Deorum, quorum opifex ego, & pater sum haec attendite, Quae à me facta sunt, me ita volente indissolubilia sunt: omne siquidem quod vinctum est, solui potest. sed mali est, quod pulchrè compositum est, séque habet bene, velle dissoluere. & caetera. Constat igitur ex Peripateticis, & Platone ipso, sola voluntate Dei permanentiam concedi rebus quibuslibet, pro captu suo, háncque veram salutem esse, quae tantùm in Christo inuenta est, qui ex permanentia solus vniuersum mundum factus homo, in veram sanitatem reduxit, & quidem verbum saluari pronunciamus à laesione seruati, vt res tranquillè permaneant. Quam sententiam vnanimi consensu Graecorum legati anno ab hinc M. cccc. xxxviij. in vniuersali concilio Basiliensi quadam Graeca habita
perillust
perillustri oratione, hunc in modum exposuerunt Graecè illi quidem, sed in hunc sensum. Ipsum autem
SALVARE, & SALVARI
, & ipsa
SALVS
simpliciter nihil aliud apud Graecos, & in nostra vult lingua, quàm parmanere & esse. Hactenus illi, Et quidem rectè, nam cùm sint homines morti obnoxij, vtq́ue immortales sint, diuinae voluptati obtemperant, séque ei reddunt similes. Illi mehercule, salutem dicuntur consequuti. Et is, qui eis impertitur aeternam beatudinem, Saluator quidem dicendus est. Quod vocabulum, qui post Ciceronem fuerunt vsu caeperunt, illud quidem inauditum, sed quod tamen ab Christi cultoribus dici possit Latinè, & sanè omnis alia salus, quae à Christo Iesu non sit, non propria, sed imaginaria nominanda est. Salutem nostram igitur Iesum Christum fuisse, & esse, & futurum esse fateamur, qui lignum Crucis ascendens, morte sua, nos homines ab inferis redemit. Quod autem spectat ad verbum illud Graecum, quod in moneta Antiochi fuit, HYGIA, sciendum est sanitatem significare, & Hygiae quidem Aesculapij non vnica fuit filia, quae etiam alias sorores habuerit, Panacen, Aeglen, & Iaso. Huius autem Hygiae memoriàm adhuc Stylobates elegantissimi quadratarij manu fabrefactus ostendit, qui pro foribus Triuultiorum adstat Mediolani, & quem Caium Leonatem libertum, rei diuinae addictum, Aesculapio & eius filiae Hygiae dedicasse inscriptio indicat. Quam eò libentius hoc loco subscribere volui, propterea quòd in elogijs suis & in lib. 3. suae historiae patriae, Praeclarissimus Alciatus noster eam posuit, quae quidem elogia & historiam librorum quatuor nondum edita. Speramus tamen nos Franciscum Alciatum eius & virtutum & facultatum haeredem benemeritum, & Iurisconsultum elegantissimum breui in lucem missurum. Huiusmodi igitur inscriptio fuit in eo stylobate.
AESCVLAPIO ET HYGIAE SACRVM: C. OPPIVS C. L. LEONAS VI. VIR. ET AVG. HONORATVS IN TRIBV CI. PATRVM ET LIBERVM CLIENTIVM. ET ADCENSVS. PATRONISANTISCISMIS COMMVNICIPIBVS SVIS D.D. QVORVM DEDICATIONE SINGVLIS DECVRIONIBVS XII XIII AVGVSTALIBVS ET COLONIS CENAM DEDIT. L DDD.
Hic postquàm in AEsculapij mentionem incidimus, libet quaedam
non
non protrita referre, vt quomodo Pythagoras AEsculapio gallum nos debere piaeceperit legentes sciant, Cùm Lactantius diuinarum institutionum libro subsannans Deos gentium, quid sit gallum AEsculapio nutrire seu debere non videatur intellexisse, quod Caelius Rodiginus libro lec. antiq. xvi. cap. xij. comminiscitur in Lactantium inuehens. Sed ante hunc Caelium, Ioannes Rheuclinus cognomento Capnio libro 2. de arte Cabalistica in Lactantium fuerat stomachatus. & Ioannes Picus Mirandulanus, Phoenix illa totius rei literariae, ante hos omnes in sua quadam elegantissima oratione symbolum Pythagorae exponens praemeditatus fuerat. quod symbolum etiam à Lylio Gregorio Giraldo nostro in libello symbolorum Pythagorae variè explicatur. sed hic Iohannis Pici, & Rheuclini sententiam altiorem operepraetium est subdere. Voluit igitur Pythagoras admonere hoc symbolo nos, vt gallum nutriremus, hoc est, vt diuinam animae nostrae partem diuinarum rerum cognitione, quasi solido cibo, & caelesti ambrosia pasceremus. Hunc gallum moriens Socrates, vt est apud Platonem in Phedone, cùm animi sui diuinitati maioris mundi copulaturum se speraret, AEsculapio, idest, animarum medico, iam extra omne morbi discrimen positus, se debere dixit, & meo iudicio non sine causa. Nam AEsculapius à veteribus dictus est iubilatio Apollinis & victoria, & triumphus, qui Paean appellatur, eò quòd Paean cessationem & quietem post liberationem nominauit. Quam aptè igitur apud Platonem, Apollini, idest primo parenti ac incorporeo Soli, & aeternae vitae dispensatori, Socrates moriturus animum tranquillè & cum laetitiae iubilo, & paeane reddidit: cùm in AEsculapio veneratus est Apollinem, hoc est Solem vitae datorem, dignum ratus cuique optimo officium esse, vt superato huius mundi Pythone cum per mortem celerrimè ad veram vitam iter capescitur, AEsculapio quidem offerre nos debere gallum, hoc est Paeana celebrare, sic Orpheus, Vatum vetustissimus, de AEsculapio cecinit in hymnis ΙΗΤΗΡ πάντων ἀσκληπιὲ δέσποτα παιὰν, ἐλθὲ μάκαρ σωτηρ, βιότὴς τέλος ἐσθλὸν ὸ πάξων. idest, sanator omnium AEsculapie domine Paean, veni beate saluator, vitae finem bonum praebens, quod autem ad triangulum in se volutum attinet, & quinquelinearem. primò ex abstrusa & occulta cabalistarum Philosophia illud proferendum ac in medium ponendum est. quod duo primus est Numerus, vnum vero est numeri principium, & vnum hoc, Deus est, ex vno itaque producente, duobúsque productis Trinitas oritur. hinc fit ille triangulus. Triplex, duo enim ad vnum commeant, vnúsque ad Duo, sicq́ue ternarium perficiunt numerum, qui perfectissimus inter omnes numeros habetur, & in Magia praecipuè. vnde illud Tibullianum,
Ter
Ter cane, ter dictis despue carminibus.
Et Virgilius in Pharmaceutria.
Terna tibi haec primum triplici diuersa colore,
Licia circundo, térque haec altaria circum
Effigiem duco. Numero Deus impare gaudet.
Necte tribus nodis ternos Amarylli colores.
Ouidius in. 2. Fastor. dum causam feralium docet, q̄uandam anum ex numero ternario sacra facere his carminibus refert.
Ecce anus in medijs residens annosa puellis,
Sacra facit tacité: nec tamen ipsa tacet.
Et digitis tria thura tribus sub limine ponit,
Qua breuis occultum mus sibi fecit iter.
Tunc cantata tenet cum fusco licia plumbe
Et septem nigras versat in ore fabas.
Quódque pice astrinxit, quod acu traiecit ahena
Obsutum mentha torret in igne caput.
Vina quoque instillat: vini quodcunque relictum est,
Aut ipsa, aut comites, plus tamen ipsa bibit.
Hostiles linguas, inimicáque vinximus ora,
Dicit discedens, ebriáque exit anus.
Aristoteles lib. j. caeli iuxta Pythagoricorum sententiam ait, Omne ac omnia tribus definiri, fine, medio, atque principio, haecq́ue habere ipsius omnis numerum, haec autem Trinitatis. Quapropter in celebrandis Deorum sacrificijs vti solemus, hoc à natura numero sumpto, puto satis constare numerum ternarium, & ad diuinam magiam & γοητέιαν execrandam, & portentosam spectare, sed, vt abundantius ex Philosophia penuarium depromamus, ad hoc probandum hîc addatur, quòd Xenophanes Parmẽidis praeceptor, & idẽ Pythagorae coaeuus, cùm tamen mos eorum temporum fuerit ista caelare, dixit illud vnum esse Deum. ex quo Pythagoras statuit infinitum, hoc est, Deum & vnum. i. duo & numerum esse rerum prima principia, per infinitum enim nihil aliud voluit intelligere, quàm ipsum posse. Nullus enim quicquam excogitare potest prius ipso posse quod maximè infinitum in ipso Deo est. Imò ipsum infinitus Deus est, in quo non separantur esse & posse. quod omnes essentias virtutes, & operationes omnium producibilium, & singulorum quorumcunque continet. Hinc Ideam optimo iure antiquissimi Phylosophorum nominârunt. Cuius quidem posse esse, complectitur omnia mentalia, rationalia, intelligibilia, sensibilia, vitalia, substantialia, adhaesibilia, & adhaesiua. & non tantùm quae sunt, verumetiam, quae non sunt. meritò igitur infinitum Pythagoras ex infinita & essentiali Idea, quae complectitur res infinitas, prout ipse Deus, vnum ex primis principijs rerum nominauit. cuius opinioni visus est assentiri Anaxagoras, cùm dixit, quòd omnia erant simul & mista. cui & Demoçritus consentiens, Erant (in-
D quit
quit) omnia simul potentia videlicet δυνάμει. id est, in ipso posse. & haec est Empedoclis & Anaximandri illa mistura, seu rerum commistio in deitatis pleno lumine discreta, & in ipso infiniti luminis intimo penetrali ordinata. per vnitatem autem formam alteritatis materiam defignant authores infinitum in mundo super supremo & incomparabili vnum, seu identitatem in mundo intellectuali: duo, seu alteritatem in mundo sensibili. Est enim materia alterationis mater. Plato autem & Socrates tria rerum principia fecerunt, Deum, Ideam & Materiam. Aristoteles autem lib. j. physicorum ponit rerum principia, Materiam, formam & priuationem. Sed de Numeris iam Alexandrum Aphrodisiensem lib. j. Methaphysic. audiamus. dicit Alexander, Putasse Pythagoricos Mathematum principia omnium rerum principia esse. sicq́ue numeros, quia numeri rebus priores sint, Numeri enim ex abstractione sumuntur, adijciebant & entia ad numeros, & hos illorum esse dicebant & corpora. Ternarium autem sex & nouem facere statuebant, sic quinarium decem generare, quem Denarium numerum perfectum putabant. Nam vnum, duo, tria, quatuor, collectiuo progressus conficiunt, & extra decẽ, nihil est. quem Tetractyn Pythagoras dixit quòd nomen ex tetragrammate, seu potius ex quatuor literis, ex quibus nomen Saluatoris componitur, nó malè visus est in tetracthyn cõmutasse Pythagoras. igitur numerus ille quinquelinearis salutẽ afferre videtur. cùm x. generet, numerúsque denarius perfectus sit, qui ad tetractyn Pythagoricam pertinet, quia vnum & duo faciunt tres, ternarius verò ex vno & duobus cõstat, sic sex, & quatuor fiunt, ac resoluuntur in x. quo tetractys idea omnium rerum, sanctúmque nomen exoritur, nimirum ex tetragrammate, quod Salutis nomen designat proueniens. Et quidem denarius duo amat, vt ab vno progressus nascatur, per duo, & per duo redeat in vnum. Nam vnum, duo, tria, quatuor de omnipotente potentia ad enargiae actum exeuntia producunt x. quorum dimidium est quinque. Sat credo nos exposuisse triãgulum quinquilinearem numerum, qui in Antiochi numismate fuit, & si forte obscurius quàm dicebat, quod ideò factum à nobis est, propter rei difficultatem, non potui mehercle clarius haec, quae ex intimis Cabalistarum arripui arcanis ac secretioribus mysterijs sensa exprimere. Boni igitur consulat lector haec qualiacunque ei nunc damus. Hoc ex Alexandro Aphrodisiensi annotatu dignum, interim non omittentes, quod Pythagorici per numerum quinarium appellabãt nuptias: quia nuptiae sunt maris & foeminae coniunctio, cùm autẽ impar numerus istis sit mas, par vicissim foemina (vt Plutarchus in problematis refert) hic primus ex primo numero pari, id est, duobus. & primo impari, id est, tribus gignitur. His enim impar erat mas, par verò foemina, quod & Plutarchus Cheronaeus in problematis refert, cùm de quinq; facibus nuptialibus meminit. Ad haec mentẽ & substantiã appellabant vnũ, animã enim pro mẽte dixerunt. Sed quia mens stabilis est, & vndique similis, & principatũ
obti
obtinet: idcirco mentem vnum appellabant, & vnitatem, quinetiam substantiam, quoniam substantia primum est. Duo vocabant opinionem, quia in vtranque partem flecti potest, motum item & impositionem, Numeros etiam omni Natura priores esse statuebant hoc pacto, par & impar sumebant, quorum par infinitum, impar finitum esse credebant: numerorum autem vnitatem esse principium ex pari & impari constantem. Si quidem vnitatem par imparem esse dicebant, quod ostenditur, quoniam ipsa genitrix est paris & imparis numeri, quippe, quae addita pari numero, imparem efficit, impari verò parem. Et haec. quidẽ Alexander in lib. j. Methaphysices, vbi multa de Numeris.
APVD Ioannem Cauinium, Patauinum, aurificem celeberrimum, Numisma a aeneum vidimus, in quo Lysimachi, Regis Thracis, facies cornigera efficta extabat, ex altera parte. In altera verò partè erat mulier armata, sedens in clypeo, cũ victoriola in manu, his verbis Graecis ΒΑΣΙΛΙΩΙ ΛΙΣΙΜΑΗ. Δ. quod numisma eò libentius vidimus, propterea quòd rarũ inuentu est, nec multã circumfertur, ostendebat autem nobis idem Ioannes Cauinius, aurifex nobilissimus, & summus Antiquarius, quaedam praeclara sui operis monimenta, qui adeò veterum numismatum expressor est optimus, vt veras Romanorum Caesarum effigies nuper arte sua repraesentauerit, quíque primus hac aetate veterum Romanorum Graecorúmque numismatum mirus reformator, ac renouator extiterit, adeóque praeclarus & excellens in fundendo has imagines, vt illos veteres Romanos artifices, vel aequet, vel etiam superet. Quid enim illis duodecim Caesarum numis à se nuper excusis elegantius videri potest? in quibus imagunculas penè vitam spirantes cernas: non est quòd ibi diligentiam & ingenium, ac quendam in tenui opere politiorem ac excultiorem laborem desideres, nihil enim deest quod vndequaque artificem miris extollat laudibus, sed quid laboriosius ac elegantius illis duobus numis aereis, quos proximus diebus excusit, alter quidem est, in cuius priore latere Seruatoris nostri, Cruci affixi extat signum: à tergo verò hae notae leguntur
PORVS MAGNI CONSILII FILIVS.
Alterum numisma & ipsum aereum est, in cuius anteriori parte extat Marci Antonij Ianuae, Passeris, summi Philosophi facies, quàm simillima ipsius. In posteriori verò duo sunt illa hominum geminatim, simúlque iuncta Platonica corpora cum hoc titulo,
PHILOSOPHIA DVCE REGREDIMVR.
Cùm igitur
D 2 à me
à me petijsset idem Ioannes Cauinius, vt sibi exponerem hoc numisma, causámque ei afferrem cur cornigera esset Lysimachi facies, dixi tunc mihi non subire memoriae rationem eius numismatis, me tamen legisse alicubi historiam Lysimachi, & cùm puer essem lusisse me carmine hanc imaginem, verùm non recordari. cùm igitur me domum contulissem, manum statim libris iniiciens, Appianum Alexandrinum in Syriacis de hac re mentionem fecisse succurrit. qui huiusmodi causam affert, quòd syluestrem taurum in Alexandri sacrificio olim elapsum in vinculis se se opponens manibus tenuerit ambabus, quod in statuis, & numis conspicitur, quibus cornua desuper adiecta sunt, & haec quidem Appianus, quae vir doctissimus Politianus libro Miscellanearum suarum cap. lxxix. comminiscitur, verba etiam Graeca, ipsius Appiani apponens. & Caelius Rhodig. lec. antiq. lib. xx. capit. xij. meminit. Sed de hac re libet hoc loco carmen iam à me editum, cùm puer essem in hanc rem subdere, vt clariore exemplo tota res pateat. cur Lysimachi Regis facies in numismatis cornigera.
Lysimachum capiti cur cornua bina gerentem,
Docta manus numis indicat artificis?
Hac ratione patet fugiens, quia taurus ab aris,
Fregerit inuito vincula nexa sibi.
Magnus Alexander cum sacra imponeret aris,
Et quia Lysimachi captus vtraque manu.
INTER
antiqua plurima Numismata aerea & argentea, quae mihi ostendisti his diebus, cùm apud te essem, illud mihi summoperè placuit argenteum, in quo ex vna parte erat effictus Elephas
· Census ID10053415: »Denarius of Caesar (Elephant / Pontifical Emblems, RRC 443.1) (owner: G. Buccabarillus) «
, cui serpens erectus ad pedes anteriores erat subiectus, tanquam ab ipso Elephante con culcaretur, cum nota hac,
CAESAR
. ex altera Numismatis parte apparebant quaedam instrumenta sacralia, securis, & aspersorium, cum fictili vrnula & pileo vice fungi ac instar mitrae. Haec omnia cùm in Numismate argenteo pereleganti à me essent perspecta, tibíque quaedam dixissem super eo
nummo
nummo, quae tunc mihi in animum venerunt, pollicitus sum tibi posteà omnem hanc historiã in scriptis exponere, ac enarrare, vt cùm illud numisma tibi occurrerit admirari, vndè pascas oculos literatos, habeas.
· Census ID10053415: »Denarius of Caesar (Elephant / Pontifical Emblems, RRC 443.1) (owner: G. Buccabarillus) «
, hieroglyphicam historiam penitus habeas explicatam, &, vt incipiam, sciendum Augustum Caesarem hunc numum percuti mandasse, his insignibus hieroglyphicísq; instrumentis in honorem Diui Iulij patris, pontificis maximi, mortui, inter Deósque relati. Ideoque ità consecrato pontificalia haec insignia, quia Pontifex fuerit, vt narrat Tranquillus, & Elephantem tribuisse, qui sit consecrationis Symbolum. Elephas siquidem religionem habet, qui aspersus aqua, exortum solis motibus, quibus potest, salutat, vt Plinius lib. viij. cap. j. & Iulius Solinus Polystor cap. xxvij. narrant. Refert Suetonius Tranquillus in Claudio Caesare, illum Auiae Liuiae diuinos honores, & circẽsi pompa currum Elephantorum Augustaeo similem decernendum curasse, ex quo satis con stat per Elephantes diuinos honores Heroibus significari, & apotheosim designari. Subiectum verò Draconem, seu serpentem Elephanto, quid aliud demonstrat, quàm reuerentiam quandam, & opinionem Diuinitatis Caesari accessisse? Plutarchus certè in vita Cleomenis narrat illius post mortem visum Draconem exilientẽ è tumulo magnum, qui circumplexus cadauer illud totum tegeret, nec sineret ab auibus depasci. Cruci enim aflixum Cleomenem, qui custodiebant, retulerunt Alexandrinis se putare virum diuinum fuisse Cleomenem, eò quòd è sepulchro ipsius exeuntem magnum anguem animaduertissent. Posteà ab Alexandrinis creditum magnum Heroem, & Deorum filium Cleomenem, ideò in caelo receptum. Idem Plutarchus narrat hanc opinionem non prius destitisse, quàm à sapientibus viris huius rei causa prodita est. Tradunt enim (inquit Plutarchus) sicut ex bobus Apes, ex equis fuci, ex asinis crabrones generantur, ita humana corpora, & praesertim medullas, humorémque ex eis profluentem serpentem producere. Quod & à Seruio grammatico proditum extat apud Virgilium. Itaque non absque ratione permoti antiquiores Heroibus Draconem consecrârunt. Et haec quidem Plutarchus. Quae omnia mihi Virgilianum anguem ex Anchisae sepulchro prolabentem in animum reducunt. In V. enim Aeneidos sic legitur,
Dixerat haec: adytis cùm lubricus anguis ab imis
Septem ingens gyros, septena volumina traxit,
Amplexus placidè tumulum, lapsúsque per aras:
Caeruleae cui terga notae, maculosus & auro
Squamam incendebat fulgor, ceu nubibus arcus
Mille trahit varios aduerso sole colores.
Obstupuit visu Aeneas. ille agmine longo
Tandem inter pateras, & leuia pocula serpens
Libauítque dapes, rursúsque innoxius imo
D
3 Successit
Successit tumulo, & depasta altaria liquit. &c.
Anguibus etiam cum Elephantis pugna est maxima & concertatio, & inimicitia. Nam, vt ait Plinius supradicto libro viij. cap xj. In India magni adeò sunt serpentes, vt circunflexu facili ambiant, nodí
Et tollens. Apicem generoso vertice flamen.
Tutulum autem, cui vitta purpurea innexa crinibus fuerat, ornamentum capitis flaminicae fuisse narrat Alexander ab Alex. in Genialibus lib. vj. cap. xij. vbi omnia flaminum & flaminicarum munera ac caeremonias connumerat. Meminit & Giraldus noster senior in lib. de sacrificijs, Syntagmate xvij. De Tutulo etiam Varro meminit libro de lingua Latina, Ennij hunc versiculum exponens,
Libáque, fictores, Argaeos, & tutulatos.
Sed de Tutulo & Albogalero, quod ad Numisma pertinet dictum sit satis: illud non omittentes, quod idem Alexander ab Alexandro memoriae prodidit, Flaminem cùm per aestum ferre non posset Pileum, seu Albogalerum, caput ligasse filo, quòd nudo capite incedere fas non liceret, nec die festo Pileum deponere, etiam si aestus quàm magnus esset. Huic etiam sacra faciendi, & victimas
caedendi
caedendi munus datum erat, ex quo in Numismate addita est securis, quam secespitam vocant. de qua sic Festus Pompeius & Alexander ab Alexã. lib. Genialium dierum iiij. cap. xvij. vbi morem ac caeremonias narrat, quibus vsi sunt veteres in immolanda Dijs victima. Secespitam alij securim, alij dolabram aeneam, alij cultellum putant. Item secespita cultrum ferreum oblongum, manubrio eburneo, rotundo, solido, vincto ad capulum auro, argentóque, fixum clauis aeneis, aere Cyprio, quo flamines, flaminicae virgines, Pontificésque ad sacrificia vtebantur dicta autem est secespita à secando. Hactenus Festus. quem miror in hac descriptione omisisse, quemadmodum in acie, seu anteriori parte ipsius secespitae fuerit efficta hostiae, aut alterius victimae imago, seu capitulum ore patenti, vt in Numismate eodem sculptã, atque elaboratam eleganti effigie passim videmus. Sed & de secespita Suetonius Tranquillus in Tyberio his verbis meminit, Inter pontifices sacrificanti simul, pro secespita plumbeum cultrum subijciendum curauit. Hic illud etiam quod Alexander ab Alexandro in Genialibus recenset, subdidero, cùm ad hanc rem non parum faciat Alexander libri primi, capitulo xxviij. Lydiae Reges sceptri loco securim habuisse feruntur, sicut Labradaeus Iupiter in Caria pro sceptro & fulmine securim ferebat. Hoc tamen in numo, absque dubio, existimo pontificum ac flaminicum fuisse insigne, sicut & aspersorium, quod aspergillum vocat, qui voces Latinas explicat Ambrosius Calepinus in suo dictionario. quo instrumẽto nos aquis sacris aspergere solemus iuxta canon. Aquam sale. de consecratione, distinctione tertia. Ex qua aqua venialia crimina tolluntur, vt distinctione quinquagesima, can. in capite quadragesimae. Olim in lege Mosis in veteríque instrumento eiusdem Leuitici, vitulae cinis aspersus, mundabat populum, qui mos etiam ad Romanos transijt, vt P. Ouidius in Fastis libro 4. his versibus testatur,
Igne cremat vitulo, quae natu maxima virgo est,
Luce Palis populos purget vt ille cinis.
Et in Ezechiele xxxvj. dicitur, Effundam super vos aquam, & mundabimini ab omnibus immundicijs vestris & ab vniuersis idolis vestris mũdabo vos. Et dabo vobis &c. & in Numeris capitulo decimonono, qui tetigerit cadauer hominis, propter hoc dies septem erit immundus. ideo aspergatur de aqua tertia & septima die, & mundabitur. & Numer. viij. Circunsperges eos aqua purificationis. Et iterũ, Aqua aspersionis purificatio est, Quae omnia in capite, Nec quenquam. distin. 4. de consecratione referuntur. At in Numismate nostro, de quo loquimur, fuit aspersorium ea specie, qua vtuntur nostri Sacerdotes, ac Deorum epulones, cùm vasculo sacra lympha illata populum fidelem conspergunt. Quod praecipuus poëtarum in vj. AEneidos, dum Miseno iusta peraguntur, pulchrè his versibus expressit,
Ter
-Ter pura socios circuntulit vnda,
Spargens rore leui, & ramo felicis Oliuae,
Lustrauit
[?]
viros, dixit
[?]
nouissima verba.
-Corpus
[?]
recenti
Spargit aqua.
De qua lustratione per aquam meminit Alexander ab Alexan. lib. Genialium dierum iij. cap. vij. iuxta finem. Sed de aspersorio, quod ex setis confectum crediderim: vt in numo apparet, haec à nobis dicta sufficiant. Superest nunc vt de sacrificali vasculo aliquid dicamus, & quidem (vt mea fert opinio) haec forma vasis, quae est in Numismate mihi potius vas, quod est instar lucernulae, in quo sacra aqua reponeretur, vt populus ea aspergeretur, fuisse videtur. Nam si Lazaro Bayphio, qui de vasculis eleganter libellum conscripsit, credimus, vt viro de re literaria benemerito, & benedocto, idem vas non existimabitur, quod aliqui hoc in numo volunt fuisse simpulum seu simpuuium mauis Numae de quo Iuuenalis in vj. cùm alia forma sit haec, quae est hoc in numismate, ab illa, quae à Bayphio ponitur de simpulo, & quam ille effingit eo libro, quo tractat de simpulo. quo loco ait etiam à se visam Romae huiusmodi formam in antiquo marmore, cum lituo. simpulum (iuquit ille) est vas fictile, quo in sacris prolibabant sacrificuli. de quo Plinius lib. xxxv. cap. xij. vbi dicit, in sacris quidem fictilibus, prolibabatur simpuuijs. At vt proferam, quae sentio, memime videre, in aliquibus numis, seu monetis antiquis Iulij Caesaris, eandem formam vasculi, quam ponit Bayphius in suo libello, de vasculis antiquis. nempe simpuuium vnà cum lituo, qui transuersalis vasculo fuerat appositus. Hinc ego conijcio, non idem vas esse simpuuium cum hoc, quod praesefert fictum nostrum numisma, de quo nunc agimus, sed hoc aliud ab illo fuisse arbitramur, nempe à simpuuio, hoc ad aspergendã aquam, illud ad prolibandum in sacris aptum. etiam si legi aliquando aqua prolibatum Dijs, & si scio, nec inficior haec vascula, omnia ad religionem, ac vsum flaminis ac pontificis parata exstitisse, spectauisséque, non autem ad caedendum Elephantem instrumenta, vt quidam malè senserunt: vel vt alij ad munificentiam, seu quia Caesar Dictator Elephantes currui supposuisset triumphator existens
· Census ID10053415: »Denarius of Caesar (Elephant / Pontifical Emblems, RRC 443.1) (owner: G. Buccabarillus) «
, dum Capitolium ascendit ad lumina quadraginta Elephantis dextra atque sinistra lychnuchos gestantibus, vt ait Trãquillus, in Cesarae Iulio Dictatore. cap. 37. vel vt alij, quòd ludis circensibus elephantes exhibuerit, vt idem refert Suetonius, vel quia infimae authoritatis, scriptores Spartianus & Seruius dicant, quòd peregrina lingua nempe punica Elephas, Caesar dicatur. ideò Elephantum in numo positum cum nota,
CAESAR.
Sed vt eò, vnde digressi sumus reuertamur, sciẽdum M. Ciceronem (quod etiam ex eo Bayphius refert) in paradoxis scripsisse, Numam vsum fuisse in sacris vasculis fictilibus, quas vocat
vrnulas
vrnulas fictiles & capedines. idem Cicero de Natura Deorum lib. iij. capedunculas vocat, Docebo (inquit) meliora me didicisse, de colendis Dijs immortalibus iure pontificio & more maiorum, capedunculis, quas nobis reliquit. Hocloco illud, quod aliquando in Decretis Pontificum legi, non omittam, de consecratione distinc. j. cap. vasa. Interrogatus Bonifacius Martyr ac pontifex, an liceret vti in sacris libationibus ligneis calicibus, ab illo responsum ferunt fuisse, Olim aureos sacerdotes calicibus ligneis litasse, nunc è contrario ligneos aureis vti. hoc volui hoc loco referre, quia quidem arbitrantur huiusmodi calices non absimiles fuisse simpulo Numae regis. Quam sententiam videtur amplecti Alciatus noster lib. Parergôn vij. cap. xxiiij. Extat etiam apud me vetus numisma aereum eleganter elaboratum, cuius ab vna parte imago est Maximi Caesaris, Germanici cum hac inscriptione,
MAXIMVS CAES. GERM.
ab altera autem, sunt instrumenta, seu insignia Pietatis in Deos, ibi enim vas ansatum non dissimile illi quo abluendis manibus in dies vtimur. Inest etiam Lituus, Augurum sceptrum, quo illi in caeli regionibus designandis ac terminandis vtebantur. De lituo lege Plutarchum in vita Romuli. Lituus erat etiam regium insigne, in quo potestas dirimendarum litium esse noscebatur. de quibus omnibus vide quid referat Alexander ab Alex. in Genialibus libr. v. capit. xix. quo loco numerum, potestatem, ac ius augurum, & quomodo auguria captarentur narrat. est & in nostro numo aspersorium vnà cum vasculo fictili simili illi, de quo suprà in Caesaris Iulij numo loquuti fuimus, & quod nonnulli simpulum (vt dixi) credunt fuisse aut capedinem, vt ego autem aquae aspersioni congruum vasculum adponam. inest etiam huic meo numo, vt conijcere potui, forma malluuij, nos abacillam vulgò dicimus, quae nihil aliud mehercule hoc in numo designat, quàm munditiem & puritatem, ac candorem mentis, qui in Deos esse conuenit, & abstinentiam à sordibus, quod alibi à me explicatum fuit, nempè in libro exercitationum Iuris Ciuilis, quem superioribus annis edidi, in adolescentia adhuc constitutus ac penè puer. & de his etiam mentionem egi in interpretatione sepulchri hieroglyphicis signis elaborati praeceptoris incomparabilis Andreae Alciati nostri. quam interpretationem propè diem sum in publicum exhibiturus, ac in lucem missurus, cùm à multis hoc opusculum desideretur, & ab amicis rogatus sim quàm plurimis, vt illud edere citius velim, quod facturus sum potius, vt illis imprimis paream, & videar aliquid amicitiae tribuere, ne cõtra bonos mores facere videar. & vt praeceptoris dilectissimi manibus aliqua ex parte discipulus non ingratus satisfaciam, quàm quòd ego cupiam has meas incultas ac inelaboratas vigilias legi publicè, non enim ista ambio, qui sciam omnem gloriam, si quam modo ex his rebus percepturus sum, soli Deo tribuendam esse, qui horum & aliarum rerum solus author est ac largitor summus. Debemus enim Deo imprimis, deinde parentibus & praece
E ptoribus,
ptoribus, postremo amicis, & aliis pietatem, sed horum signorum, quae ad vasa pertinent, extant & in marmoreis tumulis, seu columellis huiusmodi quàmplurimae formae abluendis manibus idoneae: quae sensu recondito non carent. à nobis tamen iuxta veritatem euncleatae. lib. iij. Graecorũ epigrammatum ἐις μεθύσους. extat Graecum epigramma quoddam, incerti poëtae distichon, quo alia significatio vasculo in tumulo posito tribuitur hoc sensu.
Non leuis ex aninem puluis tegit, hoc mihi sed vas
Signum laetitiae gratus adest tumulus.
Τῆς πολιῆς τόδε σῆμα μαρονιδός ἧς ὐθὶ τύμβῳ
Γλνπτιὼ ἐκ πέτρης ἀντός ὁρης κύλικα. id est,
Haec vetulae sunt busta Maronidos illius hic est
Quem petrae insculptum conspicis esse, calix.
Extat etiam non absimile Antipatri Sidonij carmen.
Sed & alio quodam disticho innominati poëtae lib. ij. Graecorum epigrammatum elicitur signum laetitiae fuisse vasculum in tumulo effictum. quo etiam post mortem sperabant vinum gustatiuum. hoc carmen sic transtulit ad nos Vrsinus Vellius.
Fictile vas terra factum mihi dulce ministra
Qua genitus, rursum post mea fata tegar.
Sed & aliud ibidem epigramma incerti autoris dicto lib. Graecorũ secundo (vbi inscribitur ΣΗΜΠΟΤΗΚΑ ἈΣΤΕΙΣΜΑΤΑ) extat, quo loco vascula ista videntur admonere mortales vt viuant, & vt laetitiae se dedant. carmen autem, quia elegans multum est, subijciam:
Ἡ πτωχῶν χαρίεσσα πανοπλίη ἀρτολάγυνος
ἅντη, καὶ δροσερῶν ἐκ πετάλον στέφανος,
και τοῦτο φθιμένοιο προάστιον ἱερον ὀ στειῶ,
ἐγκεφάλον ψυχῆς φρούριον ἀκρότατον,
πῖνε λέγει τὸ γλύμμα, και ἔσθιε, και περίκεισο
ἄνθεα. τοιοῦτοι γιγνόμεθ’ ἐξαπίνης.
Hoc autem sic vertit in Latinum Vrsinus Vellius,
Pauperis haec grata est cum pane, lagena supellex,
Et quae roranti fronde corona madet.
Haec quoque summa animae sedes, tutela cerebri.
Extima defuncti calua retecta viri.
Haec nos sculpta monent caena, bibe, sume corollas.
Tales supremo fimus ab interitu.
Non absimile cecinit Virgilius in Coppa illa saltatricula.
Pone merum, & talos: pereat qui crastina curat,
Mors aure m vellens (viuite) ait venio.
Sed iam ad numum, de quo loquebamur, è postliminio reuertamur. erat & aliud quoddam sigillum, quod propter vetustatem nequiuimus conijcere, & si omnem aciem oculorum & animi intenderimus, quàmmaxima adhibita diligentia, excogitantes quid illud esset,
non
non destitimus etiam hoc ab alijs peritioribus harum rerum sciscitari, vt sciremus, quídnam hoc signum esset. at nequiuimus, quod cupiebamus, ab illis discere, cùm & ipsi hac in re sententiam ferre timerent incertam. optauimus tandem, vt voto nostro succederet aliquando, vt tale numisma aliquod purius, ac quod à rubigine & à vetustate minus laesum esset, se nobis offerret sincerius, vt conferri vtrunque numisma ac explicari simul posset, & res tota poni ante oculos ac indicari, prout esset, à nobis posset. Si tamen in praesentia nobis diuinare licet, opinamur aliud fuisse augurale sceptrum, quod in aliquibus C. Caesaris dictatoris nummis aliquando vidi. nam lituo consociatur & id instrumentum, seu sigillum in speciem longioris hastulae seu virgae. in hoc etiam meo nummo eo in latere, quo retuli extitisse insignia religiosae pietatis, haec verba circum orbem nummi legebãtur,
PIETAS AVG. S. C.
ex quibus verbis facilè ostenditur quid sibi signa velint ibidem posita, de quibus diximus. Hunc autem Maximum in hoc numo nominatum, illum fuisse existimo, qui creditus sit Pupienus, & quem sic Iulius Capitolinus nuncupatum existimat (sic enim in alio numismate, quod est apud Torquatum Bembum P. Bembi filium legi,
IMP. CAES. CLOD. PVPIENVS MAXIMVS AVG.
) & qui rem contra Germanos satis feliciter gessit, quiq́; missus aduersus Maximinum Tyrannum illum apud Aquileam deuicit, hic vnà cum Decio Caelio Balbino imperauit, inter quos simultas fuit, licet occulta. Hic statim ac imperator factus est, vnà cum Balbino, ascendit Capitolium, ac rem diuinam fecit. Decreti sunt ei omnes imperatorij honores, & patris patriae nomen meruit, Fuit etiam pontifex maximus, insignibus tribunitiae potestatis, & iureconsulari decoratus. non immeritò igitur si in nummo sunt religionis insignia, ac instrumenta pontificalia. Quis verò fuerit Maximus, & quali corporis habitu, id ex Iulio Capitolino, & Herodiano, authore Graeco, qui ambo huius imperatoris historiam persecuti sunt, facilè cognosci potest Ne hic ego dum solùm vnum numisma interpretari constituo, duo explicem praeter rem institutam, cùm nunc grauioribus negotiis impeditum ad alia me transire cogat temporis angustia, quod aliàs opportunius fortè rem ad explicandam concedat largissimè. De his igitur satis, tu intereà mi Gabriel Buccabarilli, haec qualiacunq; nunc non aspernaberis, cùm à tetricis studijs legum vacabis. cùm etiam à me tui amantissimo proueniant, & ab eo, qui omnia tibi bona cupiat. Vale & me ama. xj. Cal. Septembris M. D. LVII. Placentiae ex aedibus nostris.
E 2 SCR
ARGENTEVM
numum
· Census ID10053463: »Denarius of L. Scribonius Libo (Bonus Eventus / Puteal Scribonianum, RRC 416.1a) (owner: I. B. Pandolla)«
aliquando vidi apud ciuem meum Ioannem Bartholomaeum Pandollam seniorẽ, & filium eius Tyberium, cuius ex vna parte extabat Libonis Scriboniani imago his verbis caelata.
BIBO BON. EVENT.
In altera verò tribunal, supra quod est
PVTEAL.
infrà verò,
SCRIBON.
In alio numo Argẽteo
· Census ID10053445: »Denarius of P. Lepidus and L. Scribonius Libo (Concordia / Puteal Scribonianum, RRC 417.1b) (owner: R.L. Papiensis)«
, quem mihi ostendit Raphael Leonas Papiensis, fuit ex vna parte sigillum Pietatis cum his verbis.
PAVLLVS LEPIDVS CONCORDIA.
in alia fuit putealis figura in formam putei, cum his notis,
PVTEAL SCRIBONI LIBO.
Liuius lib. IX. decadis tertiae de Lucio Scribonio Libone his verbis meminit, Praetores creati sunt T. Claudius Nero, M. Martius Ralla, L. Sribonius Libo, M. Pomponius Matho, & paulò pòst. Praetoribus M. Martio vrbano, L. Scribonio Liboni peregrina, & eidẽ Gallia. M. Pomponio Matthoni Scicilia, Tito Claudio Neroni Sardinia. Situm autem fuit tribunal Libonis praetoris Puteal dictum, ad arcum Fabianum, qui arcus fuit iuxta templum Faustinae, de quo Puteali meminit Horatius hunc in modum lib. j. epistolarum ad Mecoenatem.
--Forum Puteal
[?]
Libonis
Mandabo siccis: adimam cantare seueris.
Et Ouidius lib. de remedio Amoris. 2.
Qui puteal, Ianum
[?]
timet celeres
[?]
calendas.
Foeneratores enim stabant ad Ianum, & apud fornicem Fabianum ius dicebatur, de quo arcu meminit Cicero in Plancio, & in Verrinis, & ibi Asconius Paedianus. fuit etiam iudicium putei apud Romanos, exquo forte puteal dictum, in eo loco causae homicidiorum inuoluntariorum controuertebantur, qui locus in comitio fuit, vt est author Dionysius Halycarnassus lib. de antiquitatibus Romanorum. vbi de Actij Nauij statua, quae capite erat velato, agit Aristote. lib. iiij. Politic. capite xvj. vbi de iudicijs & speciebus iudiciorum tractat, de iudicio ad multam putei, vt Athenis dicitur, mentionem facit. Pausanias in Atticis de iudiciali puteo meminit his verbis. in Pyraeeo ad mare est Phreattis, hoc est, puteus. Qui huc confugiunt, si digressis ipsis aliud crimen impingatur, è naui ad auditores in continente stantes caussam suam agunt. Teucrum primum ferunt in hunc modum se exusasse Telamoni, se ad Aiacis caedem nihil contulisse. quòd Genus iudicij à Graecis ad Romanos postea manasse existimo. ex Atheniensibus enim legibus Romani multa sustulerunt, nedum mores. Hinc crediderim Scriboniũ suum numum percussisse nota putei, sertis coronati cum duabus situ-
lis
lis ab vtroque latere appensis, vt ostentaret locũ vbi causae tractabãtur, ipsum iudicem praetorém que fuisse causarum. Hinc etiam crediderim familiam Puteorum, quae hodie in Italia est celebris, & praecipuè Placentiae est clara & nobilis, nomen originémque suam traxisse. Habebunt igitur Iulius Caesar, Petrus Marius, & Aemilius fratres tres ex familia puteorum adolescentes nobiles, vnde suam antiquitatem tueãtur, si huius vetustissimi numi sculpturam & sigillum adduxerint. cùm & ipsorum stemma gentilitium sit Puteus, seu forma Putei, quem duo leones rectis pedibus in planitie aurea amplectãtur. Apud Strabonem lib. xvj. Geograph. corum fit mentio de venatione Elephantorum ad Puteum his verbis, Vlterius est, vrbs Darabam & Elephatum venatio, quae ad puteum nominatur &c. De Tito Scribonio Libone Aedili curruli meminit Asconius Paedianns in oratione Ciceronis pro Cornelio quòd ex vtroque latere putei in numo ficti, appensę sint veluti duae situlae. Sorticulas duas fuisse puto, seu vrnulas, cistellá sue, ex quibus sortes suas iudices apud praetores exciperẽt. Huius moris meminit Paedianus in argumento diuinationis Ciceronis his verbis, In diuinatione, & in alijs maioribus vniuersi iudices in cistam tabulas simul conijciebant suas, eásque insculptas literas habentes, absolutionis siue condemnationis, cùm de alicuius capite agebatur, N. & L. ampliationis. His enim literis significabant, Non liquere. quod & alibi à Paediano dicitur. illud & à Paediano refertur dignum annotatu. Moris fuisse celebrata iudicũ reiectione, & haberi in officio praetoris, & in arca reponi nomina iudicum delectorum. reiectio ideo dicitur, quia cùm multi iudices in consilium à praetore suo iudicandi essent, qui quaestor fuisset publica causa (verbi gratia repetundarum ambitus, maiestatum) necesse fuerat eos, primùm de curia Senatoria conscribi cum Senatus iudicaret: deinde in vrnam sortito seu sortitio mitti, vt de pluribus necessarius numerus confici posset. Tertiò, id est, post vrnam permitti accusatori ac reo, vt ex illo numero reijciant quos putauerint sibi, aut inimicos, aut ex aliqua re incommodos fore. solet autem ex moribus ac fama iudicum, ex illorum, quos aut reijciebant aut retinebant Iud. voluntate coniecturam facere populus, qui causae suae confidere, qui corrumpere iudices vellet, reiectione celebrata, & in eorum locum, qui reiecti fuerant sub sortito praetore, alios, quibus ille iudicum legitimus numerus compleretur sufficere. Prima enim sortitio dicebatur, his perfectis iurabant in leges iudices, vt obstricti religione iudicarẽt. cùm iurassent omnes praeter ipsum praetorem, nomina eorum libellis (vt supra diximus) continebantur, & vbique habebantur, ne pro selectis iudicibus, vt fit in multitudine, aliqui suppositi corruptissimi iudicarent, itaque & praetoris tribunal, vt considerent indicatur praetori suo. Hactenus Paedianus. à quo quemadmodum fieret sortitio iudicum intelligi potest. Nec tantùm in cistella sortitiones fiebant, sed etiam sacra, vt Tibellus poëta lib. j. eleg. vij. vbi laudes Bacchi dicit, canit.
E 3
Et
Et leuis occultis conscia cista sacris.
Quod autem sit in numo hoc
· Census ID10053463: »Denarius of L. Scribonius Libo (Bonus Eventus / Puteal Scribonianum, RRC 416.1a) (owner: I. B. Pandolla)«
BON. EVENT.
significat Bonum euentum, de quo Plinius lib. xxxiiij. cap. viij. his verbis meminit. Euphranor mirus artifex simulachrum Boni euentus ita finxit Romae. Dextera pateram, sinistra spicam, ac papauer tenens. Hoc numo ante positus, quòd significet, (puto) Libonem Bono euentui hoc puteal dedicasse, vel aliud quid simile designare, quòd verò aliqui dicant duas vtrinque lyras appensas fuisse huic puteo, id nondum comperi vel in aliquo numo, nec quòd illam designet concordiam. Sed iam satis à nobis dictum sit in hoc numismate, superioribus annis, cùm essem Patauij, de hoc numismate plura ad Franciscum Robortellium, virum doctissimum scribens egerim. vbi etiam locum Claudij Saturnini Iuriscons. in titulo de poen. Pandectôn lib. xlviij. ex lib. iiij. Politicôn Aristotelis, & Pausaniae lib. j. Atticorum enarraui: sed quòd significet Malleolus infra puteũ designatus, nondũ cõperio: nisi quid grauitatẽ ac pondus rerũ, quae iniudicio tractantur declarat. vel etiã securis esse potest qua nocentes cederẽtur. vel claua, quae & securis dici potest. quod praesignet sceptrũ Praetoris. vel hic malleus, quo caederentur hostiae, significare potest, Nam Alexander ab Alex. lib. 4. cap. xvij. Genial. dier. narrat Romanos multasse hostias malleo. vel quòd iustè iudex sententiam suã referre debeat, nõ magis ab hac parte, quàm ab alia descẽdens. sed graue iniens consilium sibi constare debet, nec sententias praecipitare. Quemadmodum Cassiodorus lib. vj. Variarum de cõsule refert. quod fasces atque secures illigatas ideò gestaret, vt cùm illi tardius soluerentur, morã deliberationis acciperet: si de caede aut nece hominis, aliquid censuisset, ita vt cùm omnia eius traderentur arbitrio, ne insolesceret animo. Nos haec verisimilia, non autẽ certa hoc loco, quae de malleolo loquimur, afferimus. Siquis alius certiora aut meliora nobis attulerit, illi nõ modicũ gratulabimur. cùm haec scriberẽ, allatum est mihi opus varia lectione iocundum Ioan. Pierij Valeriani de literis hieroglyphicis AEgyptiorum, quo libro aperto, ac lecto quaedam de malleo ibi scripta reperi, hunc in modum,
MALORVM IRRITAMENTVM.
inquit enim, ille videtur Malleus pro malorum irritamento accipi, arma, siquidem & pugiones, cuspides, & cultros malleus excudit. vnde mala tot in mortales oboriantur, eo etiã fiunt tubae ductiles, per quarum clangorem animemur in bellum, Eo frangũtur opera, & quae solida sunt conteruntur. Hactenus Pierius. sed vt mihi videtur, quae parũ ad nostrum numisma faciant. videat modò diligens lector & antiquitatis, nũ melius referri possit ad id, quod refert Ficinus in Timaeum, Pythagoram scilicet, cum apud aerarios fabros annotauisset ex malleorũ ictibus consonantiam lege ponderum prouenire, collegisse numeros, quibus sibi consentiens diuersitas ponderum continebatur. & hanc quidem esse veriorem huius numismatis de malleo expositionem existimo. Nam cùm litium ad hunc puteũ apud praetorem Libonem
causae
causae decernerentur, necesse erat illas tandem in quandam resolui cõsonantiam, & ad concordiam ex dissidentia partium iure ipso decidente lites, perduci ac peruenire. Nimirum si alio in nummo
PAVLI LEPIDI
scilicet, vbi verba sunt Liboni Scribon. Puteal. illae insint & literae. nempè
CONCORDIA.
& haec in hoc nummo satis &c.
IN
nomismate Augusti
· Census ID10043040: »Denarius of Augustus / Capricorn (RIC 126)«
extat imago Capricorni cum his notis,
AVGVSTVS.
Augustus, vt inquit Alexander in Genialibus lib. iiij. cap. xv. vbi de varijs numismatum notis apud veteres recenset, Syderis Capricorni nota, sub quo in lucem aeditus erat, argenteum numum percusisse dicitur, ad quod allusisse videtur Maro in Georgicis lib. j. illo carmine,
Anne nouum tardis sydus te mensibus addas.
Illud etiam apud Virgilium indictum non sinam, postquam non taedet nos tibi ò lector morem gerere in his, quae ad literas & studia literarum pertinent. cùm igitur Virgil. illud carmen affert,
An deus immensi venias maris: ac tua nautae
Numina sola colant. &c.
Sciendum quod scribit Plin. lib. Natural. histo. ix. c. xvj. de augur. & pisciũ diuer. quòd Siculo bello ambulante Augusto in littore, piscis è mari exilijt & ad pedes eius iacuit. quo argumento vates spondere Neptunum patrem adoptato sibi Sex. Pompeio (tanta erat rei naualis gloria) sub pedibus Caesaris futuros, qui maria tempore illo tenerent. &c. quam rem & Suetonius Tranquillus in eius vita recenset: vt & de Capricorno idem Tranquillus his verbis, vt tota res liquidò constet. In secessu (inquit) Apolloniae Theogenis mathematici pergulam comite Agrippa ascenderat. cùm Agrippae, qui prior consulebat, magna & penè incredibilia praedicerentur, reticere ipse genituram suam, nec velle edere perseuerabat: metu, ac pudore, ne minor inueniretur, qua tamen post multas adhortationes vix & cunctanter edita, exiluit Theogenes, adorauítque eum. tantam mox fiduciam fati Augustus habuit, vt schema suum vulgauerit, numúmque argenteum nota syderis Capricorni, quo natus est percusserit. Et haec quidem Suetonius. vbi te admonitum volo in omnibus codicibus Suetonij pro schemate aut stemmate (legas vtrum volueris) mendosè, thema scriptum esse. Sic in lege penultima ff. de gradibus cognationum. subesse mendam admonuit noster Alciatus Praeceptor maximus lib. parergôn. ij. cap. xxx. vbi
ex fide
ex fide veterum codicum pro stẽmatibus schemata legendum arbitratur. Nam veteres (vt inquit ille) pro ipsa graduum, vt ita loquar, arbore, cum imaginibus suis locis appositis id nomen accepêre. Plinius libr. xxxv. cap. iij. stemmata lineis discurrebant, ad imagines pictas, & reliqua quae eo loco doctissimè (vt solet) scribit ille. Sed vt designo Capricorni, quod in coelo extare sydus creditur, nonnulla ex authoribus annotem, hîc, quae Iulius Firmicus lib. iiij. Matheseos refert apponam, qui sic ait, Si quis medium caelũ in Capricorno habuerit, erit multis quotidianae vitae alimenta suppeditans. At si in horoscopo aliquibus vitae alimenta praestiterit, ipsi ei existent semper ingrati. dicitur etiam Capricornus domus Saturni & Martis exaltatio, vt illud apertèdetur intelligi, liberalitatem inter auaritiam & prodigalitatem constitui, amborúmque complexione cõflari. Macrobius in somnio Scipionis, Capricornum dixit portam esse deorum, qua scilicet animae immortalitate vestiendae ingrediuntur. per hoc igitur signum liberalitas demonstratur. Nam Capricornus xxij. syderibus integratur, cuius numeriratio speculantibus liberalitatem offert. quin & Capricorno genua tribuuntur, vt est apud Mallium hoc versu scriptum,
Capricornus vtrisque imperat in genibus.
Vide apud Niphum Suessanum lib. j. de augur. & P. Crinitum lib. xj. de honesta disciplina, cap. ij. & de his hactenus.
MISISTI
his diebus proximis mihi numum aereum adeò antiquum, vt vix à me propter vetustatem legi potuerit, corrosis enim omnibus literis penè Delio natatore indigere videbatur, quod magis est, ne quidem vlla vestigia, cuius esset imago, apparebant. Ego tamen omnem ingenij & oculorum aciem, vt tibi in hoc placerem, intendi, quòd si in aliquo peccabimus, in errorémve (quod in his rebus facillimè euenire potest & solet) inciderimus, tu mihi hoc totum, quod à me erratum fuerit, condonabis, id enim tento nunc, vt potius tibi mei amantissimo amico, ac tanquàm fratri inseruiam, ac gratum faciam, quàm quòd velim ostentare ingenium meum, quod tenue ac imbecille est. Tu igitur mi Aemili hoc qualecunque breue scriptum in tuum numisma scholium boni consule. Si meliora posthac memoriae succedent, ad te mittemus. haec igitur lege.
Ger
IMAGO
illa, quae vix apparet in aereo numo
· Census ID10051177: »As of Caligula (Germanicus / SC, RIC 35)«
· Census ID10044356: »As of Claudius (Germanicus / SC, RIC 106)«
· Census ID10051192: »Dupondius of Caligula (Nero and Drusus riding / SC, RIC 34)«
, Germanici Caesaris ac Imperatoris extat, vt coniicere ex ipsis nutantibus literis potuimus, quae sic à nobis leguntur,
GERMANICVS CAESAR TI. AVG. F. DIVI AVG. N.
in tergo autem sic legimus
· Census ID10051192: »Dupondius of Caligula (Nero and Drusus riding / SC, RIC 34)«
,
CAESAR AVG. GERMANICVS PON. M. TR. P. S. C.
& vt aliquid de hoc Caesare dicere incipiam. Sciendum in primis est hunc Germanicum Cai Caesaris patrem, Drusi filium fuisse, & Antoniae iunioris, & à Tiberio Caesare patruo, Augusti iussu adoptatum, vt inquit Suetonius in Caligula, quod & Iustinianus Caesar legislator in elementis Institutionum lib. j. cap. de adoptionibus. narrat: his verbis, sic Diuus Augustus non ante Tyberium adoptauit, quàm is Germanicum adoptasset, vt protinus adoptione facta, inciperet Germanicus Augusti nepos esse. Quinquennio antè, quàm per leges liceret, & paulò pòst consulatum gessit, vt idem Suetonius narrat, missúsque ad exercitum in Germaniam, excessu Augusti nuntiato, legiones vniuersas imperatorem Tyberium pertinacissimè recusantes, & sibi summam Reipublicae deferentes, incertum constantia, an pietate maiore, compescuit. atque mox deuicto hoste, triumphauit. Consul deinde iterum creatus, ac priusquàm honorem iniret, ad componendum Orientis statum expulsus, cùm Armeniae Regem deuicisset, Cappadociam in prouinciae formam redegisset, annum aetatis agens quartum & trigesimum, diutino morbo Antiochiae obijt, non sine veneni suspicione. Nam praeter liuores, qui toto corpore erant, & spumas, quae per os fluebant, cremati quoque cor inter ossa incorruptum repertum est. cuius ea natura existimatur, vt tinctum veneno igne confici nequeat. Obijt autem Germanicus (vt asserit idem Tranquillus) Tyberij fraude (vt opinio fuit) ministerio & opera Gnei Pisonis. Omnes autem Germanico corporis, animíque virtutes, & quantas nemini cuiquam contigisse satis constat: formam, & fortitudinem egregiam: ingenium in vtroque eloquentiae, doctrinaeq́ue genere praecellens: beneuolentiam singularem, conciliándaeque hominum gratiae, ac promerendi amoris nimium, & efficax studium. Orauit causas triumphales, atque inter caetera studiorum monumenta, reliquit & comoedias Grecas Ha-
F buit
buit in matrimonio Agripinam M. Agrippae & Iuliae filiam, & ex ea nouem liberos tulit: sed haec iam de Germanici vita satis. Suetonium enim legere mi Aimili per te poteris, qui de hoc alia quaedam praeclara refert, & si me amas, omnino leges. digna enim sunt huius optimi Caesaris omnia gesta, vt legantur. Sed in Numismate illud animaduertendum, in posteriori parte: quòd Germanicus non fuit Augustus, non enim succescit in imperio post Octauianum Augustum. nec Germanicus Augustus vnquam fuit dictus, apud quem summa Reipublicae deferebatur. Nam Germanicus nunquam dominationem assumpsit, & si pertinacissimè in excessu Octauij Augusti, legiones recusantes Tyberium, Germanico deferre vellent. Solo itaque Imperatoris nomine decoratus fuit Germanicus, vt etiam Alciatus senior in annotationibus in Cor. Tacitum obseruauit, qui inter Caesares, Imperatores, & Augustos multum interfuisse disserit: hoc pacto, Caesares dicti, qui Augustae maiestatis haeredes designati essent, administratione rerum illis interdicta, nisi fortasse prouinciam, Augusti iussu, administrandam haberent. Hinc nulla eis donatiui militibus dandi facultas erat. In comitatu eos solùm habebant, quos princeps tribuisset. Paulò maior imperatoris dignitas, qui licet infra Augusti fastigium positus, eiúsque arbitrio bella gereret, summam tamen potestatem in magistratus, atque milites habebat, iúsque illi indicendi belli erat. Haec Alciatus ex Ammiano Lampridio, & constitutionibus, cuius rei idem in historia patriae meminit. Quae volui dixisse, vt tibi constet Germanicum non vocatum fuisse Augustum, nisi concedamus illi fuisse hoc nomen ab Augusto Octauiano concessum, quia illum valde Octauianus dilexerit, vt etiam diu cunctatus sit, an sibi successionem destinaret: ideo Tyberio adoptandum dederit. Verius igitur in nomismate ego legerem, interpretarérque quòd illae notae, Caesar Augustus Germanicus, Pontifex Maximus, Tribunus Plebis, ad Caium Caligulam ipsius Germanici filium, qui post defunctum Tyberium in imperio successerit, spectent: nam & ipse Germanicus vocatus fuit. Germanicus autem dictus ob Germaniam deuictam. vel quia primus ad exercitum, qui in Germania constiterat, imperator missus fuerit. Huic P. Ouidius Fastorum suorum libros consecrauit, vt ex his primis carminibus apparet,
Accipe pacato Caesar Germanice vultu
Hoc opus, & timidae dirige nauis iter.
Illud autem sciendum Septembrem mensem Caium Caliculam in memoriam patris Germanici, Germanicum appellasse. Fessum autem morbo Germanicum adsistentes amicos hunc in mo-
dum
dum adloquutum fuisse refert Cor. Tacitus. lib. ij. Si fato concederem, iustus mihi dolor, etiam aduersus deos, esset, quòd me parentibus, liberis patriae intra iuuentam praematuro exitu raperent. Nunc scelere Pisonis & Plancinae interceptus vltimas preces pectoribus vestris relinquo, referatis Patri ac Fratri quibus acerbitatibus dilaceratus, quibus insidijs circumuentus miserrimam vitam pessima morte finierim, si quos spes meae, si quos propinquus sanguis, etiam quos inuidia erga viuentem mouebat inlachrymabunt, quondam florentem, & tot bellorum superstitem muliebri fraude cecidisse. Erit nobis locus querendi apud Senatum, inuocandi leges. Non hoc praecipuum amicorum munus est, prosequi defunctum ignauo questu: sed quae voluerit meminisse, quae mandauerit exequi. Flebunt Germanicum etiam ignoti. Vindicabitis vos si me potius, quàm fortunam meam fouebatis. Ostendite Populo Romano Diui Augusti neptem, eandémque coniugem meam. Numerate sex liberos. misericordia cum accusantibus erit, fingentibúsque scelesta mandata, aut non credent homines, aut non ignoscent. hactenus amicos adlocutus Germanicus. Iurauêre amici, dextram morientis contingentes, spiritum antè, quàm vltionem amissuros. Tum ad vxorem versus, Per memoriam sui, per communes liberos orauit, exueret ferociam, saeuienti fortunae summitteret animum, non regressa in vrbem aemulatione potentiae, validiores incitaret. Haec palàm & alia secretò, per quae ostendere credebatur metum ex Tyberio. Neque multò post extinguitur ingenti luctu prouinciae, & circuniacentium populorum, indoluêre extrae nationes, regésque, tanta illi comitas in socios, mansuetudo in hostes, visúque auditúque venerabilis, cùm magnitudinem & grauitatem summae fortunae retineret, inuidiam & adrogantiam effugerat. Funus sine imaginibus & pompa: per laudes & memoriam virtutum eius celebre fuit. & erant qui formam, aetatem, genus mortis, ob propinquitatem etiam locorum, in quibus interijt, Magni Alexandri fatis adaequarent. Nam vtrunque corpore, genere insigni, haud multum triginta annos egressum, suorum insidijs externas inter gentes occidisse. Sed hunc mitem erga amicos, modicum voluptatum, vno matrimonio, certis liberis egisse. neque minus praeliatorem etiam si temeritas abfuerit, praepeditúsque sit perculsas tot victorijs Germanias seruitijs premere. quòd si solus arbiter rerum, si iure & nomine regio fuisset, tanto promptius adsecutum gloriam militiae, quantum clementia, temperantia, caeteris bonis artibus praestitisset. Corpus antè, quàm cremaretur nudatum in foro Antiochensium, qui locus sepulturae destinabatur, praetulerítne veneficij signa parum constitit. nam vt quis misericordia in Germanicum, & praesum-
F 2 pta
pta suspicione, aut fauore in Pisonem pronior diuersi interpretabantur, &c. Quae sequuntur, apud Cor. Tacitum, cuius verba hic etiam volui scripsisse, vt qualis fuerit Germanicus & quantus cognosceres, vtq́ue longiori vita dignum imperatorem, támque optimis literis institutum Caesarem plusculum amares. dignúmque, vt etiam ipse de se dixit, vt ignoti eius obitum defleant. Sed iam eius virtutis & altitudinis ingenij memoriam adhuc in libris Florentum, quae quodam epigrammate Graeco pro testimonio libro Graecorum epigrammatum primo extat, hic tibi subscribamus, vt inclytam virtutem nepotis diui Augusti ames, & venereris, simúlque imiteris. Haec enim exempla ad excitandam, & inflammandam iuuentutem nostri temporis mirum in modum congrua sunt, cùm & iuuenis alicuius principis & nobilis personam laudatósque mores, probatámque vitam, & optimè instituti adolescentis, studijsq́ue bonarum artium ornati repraesentamus indolem. Sic Ioannis Pici mirandulani principis ac comitis, cuius imago pulcherrima in musaeo nostro nos quotidie exuscitat ad bonas capescendas literas, ad studia literarum inflammare iuuentutem potest. Sic his temporibus Manauus Sabellus, Hieronymus Querceus, sic Baro Sfondratus, sic Triuultius Georgius. Sic & alij nobiles iuuenes, de quorum virtutibus, & studijs vbique est fama consentiens, & quae iam totam perambulat Italiam. Sed quid ego nunc currenti calcar addere studeo? cùm iam vrbis Placentinae omnes adolescentes nobiles assiduo studio, exercitióque disciplinarum non ignobili Aimilius Puteus ingenio miro praeditus non aequare solùm, sed superare credatur. Hoc igitur epigramma Graecum Germanici elegantissimum, ac perargutum si à viris ciuilis studio vacabis legito.
Γερμανικοῦ Καίσαρος.
Οὔρεος ἐξ ὑπάτοιολαγὼς πέσεν ἔς ποτεβένθος,
ἐκπροφυΤεῖν μεμαώς τρηκύν᾿ ὀδòντακυνός.
ἄν οὐδ ὡς ἢλυξε κακὸν μόρον. αὐτίκα γαῥ μὶν
ἐινάλιος μάρψας, πνέυματος ὠράνιδεν.
ἐκ πυρὸς ὡς ἀινῶς πέδες ἐς φλόγας. ἦρασε δαίμον
κήν ἁλὶ, κήν χέρσω, θρέψε κύνεαστι βορην.
Τοῦ ἀυτοῦ.
Ἕκ κυνὸς εἷλε κύων με. τί τὸ ξένον. ἐις ἐμὲ θῆρες
ὑγροὶ, καὶ πεξοὶ, θυμὸν ἔχουσιν ἕνα.
αἰθέρα λειπὸν ἔχοιτε λαγοὶ βατόν. ἀμà φοβοῦμαι
οὐρανὲ, καὶ σὺ φέρεις ἀστερόεντα κύνα.
Sensus autem est de lepore, qui canem effugiens venaticum, & in mare prolapsus, à cane marino discerptus est. Ad hoc sic allusit Ausonius Gallus poëta,
Trinacrij quondam currentem in littoris ora:
Ante canes leporem, coeruleus rapuit.
At lepus: In me omnis terrae pelagi
[?]
ruina est.
Forsitan & coeli, si canis astra tenet.
Ast videamus etiam aliud Epigramma in laudem Germanici, vt hoc Numisma tuum etiam locupletiore lectione exornemus, testimonióque Graecorum poëtarum gloriam illustrissimi viri augeamus.
Ἔις Γερμανικὸν Βάςςου.
Οὔρεα πυρηναῖα, καὶ αἱ βαθυάγκεες ἄλπεις,
ἁὶ ῥήνου προχοὰς ἐγγὺς ἀποβλέπετε,
μάρτυρες ἀκτίνων, γερμανικὸς ἃς ἀνέτειλεν,
ἀστράπτων κελτοῖς πουλὺν ἐννάλιον,
ὅιυδ᾿ ἄρα δουπήθησαν ἀολλέες. εἶπε δ᾿ ἐνυὼ
ἄρεϊ, τοιάνταις χερςὶν ὀφειλόμεθα.
Hoc autem epigramma in Germanicum Drusi filium est scriptum, cuius sensus talis est (vt Opsopoeus vertit) allóquitur poëta montes Pyrenaeos, & Alpes, tanquàm testes virtutis & fortitudinis eius, per montes Pyrenaeos, Galliam intelligit: per Alpes Germaniam innuit. Et est hoc carmen omni ex parte elegantissimum. Et haec iam satis & supersint ad numisma tuum (mi Aimili Putee) explicandum, à me dicta. Quae tu, vtcunque sunt, boni consules, laborémque nostrum, propensamque meam in te voluntatem amabis. Vale pridie Calend. Februar. M. D. LVI. Ticini, & Iouio tuo me commenda.
F 3
PAVLI
BERNARDINVS
Locheta Papiensis, impressoriae artis magister diligens, amicúsq; meus, attulit his diebus, cùm Ficini essem, mihi tres argenteos numos veteres, illos quidem pulcherrimos, quiq́; adeo illucebant, irradiabantq́;, vt nuper cussi viderentur. Hos ego cùm manibus meis versarem incredibili voluptate, illud primum occurrit, quod in vno ex his dignum annotarem: nempè verbum, seu nomen Paulli, quod contra vulgi opinionem scriptum esset, duplici longa litera. Erat autem in nomismate
· Census ID10056208: »Denarius of P. Lepidus (Head of Concordia / Trophy, RRC 415.1) (owner: B.L. Papiensis)«
imago Paulli Lepidi cum galea in capite, in vna parte cum hac inscriptione,
PAVLLVS. LEPIDVS CONCORDIA.
in altera numismatis parte fuit Trophaeum, cui vir applicabat manum, erant & ibi tres imagines personarum, grandior vna cum duabus pusillis hac nota,
TER.
in alio numo argenteo
· Census ID10053445: »Denarius of P. Lepidus and L. Scribonius Libo (Concordia / Puteal Scribonianum, RRC 417.1b) (owner: R.L. Papiensis)«
, quem mihi ostendit percolendus Raphael Leonas Papiensis, regularium canonicorum ordinis scu congregationis Lateranensis, fuit in altera parte
PIETAS
, cum his verbis,
PAVLLVS LEPIDVS, CONCORDIA.
in alia parte putealis forma, cum his notis,
PVTEAL, SCRIBONI, LIBO.
Vide Plutarchum in vita paulli AEmilij. Quòd autem Paullus duplici longa litera apud veteres scriberetur, elegans mensa marmorea Mediolani ad Babile Vrsiorum Templum adhuc indicat hoc pacto inscripta,
P. VRSIO SEX. F. POLLIONI PATRI VETTIAE LEPIDAE MATRI P. VRSIO P. F. PAVLLO V-I. VIR. IVN. FRATR. CVR. AER. P. VRSIO ELAINO. L. PIISSIMO VRSIA P. F. PRISCA.
Hunc tumulum in elogiis suis Alciatus noster inseruit, vbi etiam dictionem Paulli animaduertit, ideo nos lubentius hîc adduximus eundem tumulum, vt videant Antiquarij quàm bellè conueniant inter se Numismata, & marmora veterum. Idem Alciatus in expositione huius tumuli à me citati, refert, à se obseruatum fuisse Paullum cum duplici longa litera scribi in Pomponij Laeti autographis. Sed quòd in hoc numismate sit Paulli lepidi mentio, puto fuisse Marcum AEmilium Lepidum & L. AEmilium Paullum, qui ambo consules fuerunt, & praetores, vt in tertia, & quarta, & quinta Dec. apud Liuium legimus. Lucius autem AEmilius Paullus fuit Marci AEmilij Lepidi filius vt testis est idem Liuius lib. x. Decad. iiij. Paullus huius L. Paulli filius, vt plutarchus in vita Paulli AEmilj narrat, de
Lusitanis
Lusitanis triumphauit, nécnon de Persa rege, vt asserit Val. Max. lib. j. de ominibus. qui refert eundem Paullum habuisse filiam paruulam nomine Tertiam, quae cùm catellum nomine Persam mortuum deploraret, omine arrepto statim erectum in spem clarissimi triumphi eundem Paullum. Vide Plutarchum in vita Paulli Aemilij & Ciceronẽ in libris de Diuinatio. Marcus autem AEmilius Lepidus creatus fuit Pontifex, cui fuit simultas cum M. Fuluio Flacco nobiliori, quòd M. Lepidus diceret se à Fuluio certo consulatu deiectum, Q. Metellus Caecilius verba fecit inter principes Senatorum, que Liuius narrat lib. x. Decad. quartae Quibus verbis excitati ad Concordiam dextras fidémque dedere, mittere verè ac finire odium. De hac re etiam Aulus Gellius meminit noc. Atticarum lib. xij. cap viij. postea collaudantibus cunctis hoc factum, ambo deducti funt in Capitolium. M. Aemilio Lepido, qui bis consul augúrque fuit, vt Liuius lib. 3. decad. 3. meminit, filij tres Lucius, Marcus, Quintus, ludos funebres per triduum & gladiatorum paria duo, & xx. per triduum in foro dederunt. Quod autem in numo sit (concordia) referri potest ad pacem & concordiam M. Aemilij Lepidi cum M. Fuluio nobiliori, vt suprà dixi. quòd sit verbum
TER.
ad Tertiam Pauli Aemilij filiam, de qua superius rettuli, quis posset referre non ineptè, sed fortè Paulum Aemilium, cuius extat vita apud Plutarchum verius quis fuisse in hoc numismate intellexerit, vt Lepidus exponatur pro Aemilio, Graeci enim lepiditatem sermonis (vt inquit) Plutarchus, ἀιμυλίαν vocant, facundiamque, & veteres per iota simplex scribebant. Cùm Graeci per i, tenue, vnde ea vox accepta est, designent. Politianus in lib. j. Episto. ad Pomponium Laetum, scribens super Panthei testudine ait Aimilium, non Aemilium fuisse scriptum. & in marmorea tabula Romae inuenta. Sed aliquis diligentior in veterum Numismatis interpretandis subtilius, ac certius declaret, mihi satis fuerit aliqua ostendisse si non idonea ad hoc exponendum numisma, saltem, quae lectorem, non fastidiant, nec penitus Romanae historiae ignarum abire sinant. Ego tamen (vt veriora afferam quaeq́ue magis verisimilia sunt) existimo, has imagines, quae in numismate fuerunt sic sculptae, designare omnem historiam, quam Propertius elegantissimus poëta, in fine operis describit. Dum facit, vt vxor Paulli mortua, ad ipsum Paullum loquatur, vt lachrymas in funere suo cohibere velit sic,
Desine Paulle meum lachrymis urgere sepulchrum
Panditur ad nullas ianua nigra preces.
Et Paulò pòst ait.
Quid mihi coniugium Pauli? quid currus auorum
Profuit? aut famae pignora tanta meae?
Si cui fama fuit per auita trophoea decori,
Aera
Aera Numantinos regna loquuntur auos.
Altera maternos exaequat turba Libones.
Et domus est titulis vtraque fulta suis.
Iungar Paule tuo sic discessura cubili,
In lapide hoc vni nupta fuisse legar.
Nec te dulce caput mater Scribonia laesi
In me mutatum quid nisi fata velis?
Te Lepide, & te Paule meum post fata leuamen
Condita sunt vestro lumina nostra sinu.
Vidimus & fratrem sellam geminasse curulem
Consule quo facto tempore rapta soror.
Filia tu speciem censurae nacta paternae
Fac teneas vnum, nos imitata, virum.
Et serie fulcite genus, mihi cymba volenti
Soluitur aucturis tot mea fata malis.
Haec est foeminei merces extrema Triumphi
Laudat vbi emeritum libera fama rogum.
Nunc tibi commendo, communia pignora, natos,
Haec cura & cineri spirat inusta meo.
Fungere maternis vicibus pater, illa meorum
Omnis erit collo turba ferenda tuo.
Oscula cùm dederis tua flentibus, adijce matris:
Tota domus coepit nunc onus esse tuum.
Et haec quidem ad rem, ne totam elegiam hic subscribã, hic est ille lepidus, & Paulus, hic sunt illi Libones, hic Scribonia, hic filia nacta speciem censurae paternae, haec deniquae omnia Propertiana ad Numisma suprascriptum faciunt, si quis penitius rem vniuersam introspiciat. Nam vxor istius Pauli vocata fuit Cornelia, quae fuit filia Scriboniae, quam Scriboniam accepit in matrimonium Augustus, & ex ea filiam Iuliam suscepit, quae Scribonia, authore Tranquillo, antè fuerat nupta duobus Cõsularibus, & ex altero erat mater. Nã Tranquillus ait hanc Corneliã fuisse illã Scriboniae filiã ex viro consulari, ex quo fuit mater, vnde nunc sororem suam appellat Cornelia ipsam Iuliam filiam Augusti, quoniam ambae ex matre Scribonia erant pro creatae. Hinc Propert. fit Iucidior. Cornelia ista vxor Pauli, cuius extat haec elegia Propertij, habuit Scriboniam matrem ex Libonum familia honorata & splendida, ex qua fuit is Libo, qui Tribunal, sedemq́; Praetoris prope arcum Fabianũ collocauit, quod ab eius nomine dictum est puteal Libonis: de quo suprà in interpretatione cuiusdã Numismatis à me facta fuit mẽtio. Nimirũ igitur, si dixi in alio numismate extare illa verba seu inscriptionem,
PVTEAL SCRIBON. LIBO.
Paulus autem iste maritus Corneliae fuit ex gente Aemilia
hoc est
hoc est Scipionum. Paulus enim AEmylius deuicit Persen Macedonum regem. de quo Triumphauit, vt supra diximus. Cornelia autem ista habuit tres filios, duos scilicet, masculos, Paullũ, & Lepidum, & vnam filiam cuius nomen non ponit Propertius. hanc tamen fuisse tertiam possumus coniectari, cùm ista mulier Cornelia fuerit vxor Pauli AEmylij. Ideo dicit illis duobus carminibus,
Et tamen emerui generosos vestis honores,
Nec mea de sterili facta rapina domo.
Nam ista dixit poëta, vt signaret matronalem vestem, quae mulieribus matronis quàm foecundis dabatur, quae trium liberorum factae essent matres, vt alias in meis iuris ciuilis exercitationibus annotaui. Ideo dixit, & Lepidum, & Paulum, & filiã vnam reliquisse, & haec satis sint ad hoc Numisma. & si prolixè satis disseruimus, in re enim penè ancipiti ita fieri opus fuit. Nos tamẽ verum elicuisse sensum eius nomismatis certiores facti sumus ex Propertij versiculis, & si aliqui in hoc numismate, ea parte, qua est inscriptio concordia puteal Liboni. velint appensas fuisse lyras duas, quae causidicos, si clientibus consultum vellent, congruentia susceptae materiae dicerent, ab ijs, quae incongrua & discrepantia essent, abstinerent, admoneret. & litigantes, vt concordiae memores essent, doceret. tale tamen numisma mihi videre adhuc non contigit. illud quidem vidi ab vtrisque lateribus putei duas situlas appensas praeseferens sigillum. quod autem pene oblitus fueram, quòd in numo sint tres imagines personarum, vna grandior, altera & altera pusillae, spectare puto ad triumphum AEmylij Pauli, quem (vt ait plutarchus) sequebantur regij nati, erãt autem masculi duo, & vna foemina. Deníque in hoc numo omnẽ pampam triumphi Pauli AEmylij, designari opinor. quam Plutarchus luculenter, & diligenter enarrat. vel quia ter triumphauit, ideo
TER
in numo positum.
G C. PLO
P. BEMBVS
Cardinalis epistolarum ab se elegãter scriptarum, altero volumine, quas Latinè ad familiares scripsit Bernardino Sandrio locum quendam Cicer. explicans, inquit, est apud me nummus aereus perãtiquus
· Census ID10056210: »As of Augustus / SC (RIC 389) (owner: C. Landi)«
· Census ID10056444: »Dupondius of Augustus (Corona Civica / SC, RIC 388) «
ita scriptus.
C. PLOTIVS III VIR A. A. A. F. F.
hoc est, auro, argento, aere flando ferundo. monetalium Romae fuit magistratus, qui curam cudendae monetae. haberent. hi Triûmuiri erant, de quibus meminit Liuius lib. 3. decadis iij. & lib. iiij. & vj. eiusd. dec. tertiae. meminit & Pomponius Iuriscõsultus in l. ij. ff. de origine iuris his verbis, Eodẽ tempore constituti sunt triûmuiri monetales aeris, argenti, auri flatores. Sed & Cicero lib. vij. epistolarum familiarium epistola ad Trebatiũ, treuiros (inquit) vites censeo. audio capitales esse. mallem auro, argento, aeréque essent. idem meminit & lib. 10. ad Atticum. P. Crinitus lib. xvij. de honesta disciplina cap. vij. hunc locum seu has notas prius exposuit. quo loco ad tribunos signandi nummi potestatem relatam ex legibus decemuir alibus probat. interim ego ex his sic illustrari posse locum Horatij in odis opinor, ea nempe ode, vbi ita prosequitur nauem, qua Virgilius Athenas ferebatur, Illi robur & aes triplex circa pectus erat, qui fragilem truci commissít pelago ratem Allusisse enim videtur Horatius ad has notas in his verbis triplex aes. Sed hic & illud afferam, cùm ad rem faciat, officinam Monetae iuxta aedem Saturni (Plutarcho auctore in problematis) in qua adseruabatur aerarium Romanum, nõ longe à templo Antonini fuisse, nam vt ait Marlianus in Topographia vrbis Romae, ibi vidimus effodi magnam aereorum nummorum copiam. quare multis uisum est, non leue argumentum, ibi fuisse monetae officinam, à capitolio vna cum aerario hunc in locum translatam. Alexãder ab Alex. lib. iij. genial. dierum cap. xvj. sic de triûmuiris monetalibus loquitur, Nec me praeterit post Cannensem cladem propter ingruentem aerarij & militum inopiam triûmuiros conquirendae pecuniae monetales seu mensarios creatos fuisse. aeris, argenti, atque auri flatores, quorum munus erat numismata probi auri & argenti iustíque ponderis examinare, & alios legendae iuuentutis, qui militię idoneos per oppida conquisitos ascriberent. quod quidem ingruente bellorum tumultu, saepe fieri animaduertimus. haec ille. sed nullo (vt eius est mos) vnquã citato aucto re.
· Census ID10018790: »Denarius of C. Cossutius Maridianus (Head of Caesar / C. Cossutius Maridianus, RRC 480.19)«
haec erat inscriptio
C. COSSVTIVS MARIDIANVS A. A. A. F. F.
· Census ID10056453: »As of Augustus / SC (RIC 432)«
Augusti illae eaedem notae fuerunt, hoc pacto
S. C. M. SALVIVS OTHO III VIR. A.A.A. F.F.
& in
alio
alio
M. MAELLIVS IVLIVS III VIR. A. A. A. F. F. S. C.
Illud quoque non inutile admonitu fore arbitror, Lugduni Romanos imperatores, argentum, aurúmq;, & monetę omne genus signare cõsuêsse, siue quòd prompta ibi ad cudendum metalli copia foret, seu quòd munitissimus locus & accessu difficilis ad confluentes (quod ibi Arar Rodano commiscetur) esse censebatur. Et haec quidem de monetalibus, aeris, argenti, atque auri flatoribus satis. Reliqua pete ab magnis comentarijs Romanae Reipublicae.
NVMISMA
argenteum
· Census ID10053421: »Denarius of M. Scaurus and P. Hypsaeus (Camel / Jupiter, RRC 422.1a) (owner: L. Scota Tuisca) «
M. SCAVRI AED. CVR.
quod mihi lectissima matrona, ac perillustris Leonora Scota Tuisca comes ostendit, in priori parte haec ostentabat signa, camelum stantem, cui genuflexa imago antè videbatur, quae habenas cameli prae manu teneret. has notas superius praeseferens
M. SCAVRVS AED. CVR.
In medio autem numi S. C. in ima parte
REX ARETAS.
post camelum nota denarij talis. x. & haec in anteriori numismatis parte. In posteriori autem imago apparebat, quae currum habenis regebat in curru stans. Erat autem currus quatuor equis tractus, ante pedes equorum nescio quid instar forficis iacens. ibi supra hae literae positae,
HYPSAEVS AED. CVR.
in latere numi erat scriptum,
CAPTO PRIVER.
in extremo numi ad imum margine haec inscriptio
COS. HYPSAE.
& haec quidem omnia in hoc perantiquo numismate bellissimè effigiata fuerunt. quae quantum per me fieri poterit hic explicata dabo, vtq́; ex historijs percipi poterit. Nam haec hieroglyphica, nisi ex varia authorum lectione, & praecipuè historiarum, temporúmque habita serie, rectè declarari haud facilè queunt. Et imprimis quod ad camelum spectat existimo exhibitam populo aliquam spectationem camelorum, qui mos antiquus in gratiam & voluptatem populorum in vsu erat. Sic Antoninus philosophus centum leones populo exhibuit vna missione, vt Iulius Capitolinus narrat. sic & alij principes elephantos Alces, & huiusmodi animalia saepius exhibuêre, vt apud Suetonium, caeterósque historiae scriptores est legere. Sic Romae fuere, vt narrat Iul. Capitolinus in vita Gordiani iunioris sub Gordiano elephanti xxx. & ij. quorum Gordianus ipse. xij. misserat, Alexander. x. Alces. x. Tigres x. Leones mansueti. lx. Leopardi mansueti xxx. Belbi idest Hyenę. x. gladiatorum fiscalium
G 2 paria
paria mille Hipopotamus & Rhinoceros vnus. Archoleontes. x. camelopardali x. onagri x. equiferi. xl. & caetera huiusmodi animalia innumera & diuersa, quae omnia Philippus ludis secularibus vel dedit, vel occidit. has autem omnes feras mansuetas & praeterea efferatas parabat ad triumphum Persicum, sed votum publicum nihil valuit. Nam omnia haec Philippus exhibuit secularibus ludis, & muneribus atque circensibus, cùm millesimum ab vrbe condita annum in consulatu suo, & filij sui celebrauit, quod de Caesare memoriae traditum est. At ego crediderim (quod ad praesens numisma spectat) M. Scaurum Aedilem Curulẽ tale spectaculum exhibuisse, cùm ad Aedilium curulium munus ista spectarent, vt alibi à me relatum est. nempè in numismate Posthumae. Marcum autem Scaurum fuisse aedilem curulem ostendit his verbis Asconius Paedianus in oratione Ciceronis pro M. Scauro. M. Scaurus, M. Scauri filius, qui princeps Senatus fuit, vitricum habuit Syllam. quo victore & munifico in socios victoriae ità abstinens fuit, vt nihil neque sibi donari voluerit, neque ab hasta emerit. Aedilitatem summa magnificentia gessit, adeò vt in eius impensa opes suas absumpserit, magnúmque aes alienum contraxerit. De M. Scauri aedilitate meminit Plinius lib. xxxvj. cap. xv. vbi dicit se nescire an aedilitas M. Scauri prostrauerit mores ciuitatis, maiúsque sit Syllae malum tanta priuigni potentia, quàm proscriptio tot millium. Hic fecit in Aedilitate opus maximum omnium, quae vnquàm fuere humana manu facta. non temporaria mora, verùm etiam aeternitatis destinatione. Theatrum hoc fuit, &c. vbi illud mirabile theatrum & scenam prosequitur, meminit etiam idem Plinius eodem lib. cap. ij. Imago quae est genuflexa, videtur fortè fuisse M. Scaurus, qui ad genua Iudicum prouolutus sit, cùm contra eum sententiae ferrentur apud Catonem praetorem, eum defendentibus sex patronis, (cùm ad id tempus rarò quisquam pluribus, quàm quatuor vsus esset) patroni autem fuere sex P. Clodius Pulcher, M. Marcellus, M. Calidius, M. Cicero, M. Masalla Niger, Q. Hortensius. Sed & ipse M. Scaurus dixit pro se, ac magnopere mouit Iudices, & squalore & lachrymis, & aedilitatis effusa memoria, ac fauore populari, ac praecipuè paternae authoritatis recordatione habuit omnes. ix. laudatores viros consulares. L. Pisonem, M. Vol. Q. Metellum nepotem, M. Perpẽnam, L. Philippum. M. Ciceronem, Quintum Hortensium, P. Seruilium, Isauricum, Gn. Pompeium. laudauit etiã Faustus Sylla eius frater Syllae Felicis filius, qui non minus promouit audientes, quàm ipse M. Scaurus promouerat ad genua Iudicum. & haec hactenus, quae ad M. Scauri aedilitatem faciunt, & ad ipsum M. Scaurum. animaduertendum autem est hoc numisma
· Census ID10053421: »Denarius of M. Scaurus and P. Hypsaeus (Camel / Jupiter, RRC 422.1a) (owner: L. Scota Tuisca) «
Senatusconsulti auctoritate cussum fuisse, quod indicant illa verba S. C. quod rarum in numis argenteis est videre. literae, quae sequuntur in numo ad imam partem.
REX ARETAS.
& hae ex historia veteri intelligi possunt. huius Regis meminit Appianus Alexandri-
nus
nus libro, qui inscribitur Mithridaticus, vbi narrat Pompeiũ cognomento Magnum cum Areta Nabathaeorum rege bello contendisse
· Census ID10053421: »Denarius of M. Scaurus and P. Hypsaeus (Camel / Jupiter, RRC 422.1a) (owner: L. Scota Tuisca) «
. meminit eiusdem etiam paulò pòst, cùm describit triumphũ Pompeij Magni, in quo erãt & reges bello superati. Tygranes Armenius, Atroces Hiberus, Orizes Albanus, Darius Medus, Areta Nabathaeus, & Antiochus Comagenus, & haec de Areta rege. currus tractus à quatuor equis, ab imaginéq; rectus. Triumphus esse potest ex capto Priuerno, vel ex captiuitate regis Aretae designatus. quòd autem ante pedes equorum se forficis instar praebet videndum, id existimo factum ad retinendum cursum equorum, tanquàm sit meta cursus. literae
· Census ID10053421: »Denarius of M. Scaurus and P. Hypsaeus (Camel / Jupiter, RRC 422.1a) (owner: L. Scota Tuisca) «
,
HYPSAEVS AED. CVR.
an illum Hypsaeum denotent, cuius meminit Cicero lib. epistol. famil. j. prima epistola Publio Lentulo scripta, vbi dicit, Libonis & Hypsaei non obscura concursatio & contentio, mihi non satis liquet: crediderim tamen eundem esse ex coniectura. Nam Asconius Paedianus in oratione pro Milone eiusdem sic meminit. non tamen quòd appellet eum Aedilem curulem, prout est in numo. inquit igitur Pedianus, Inter candidatorum Hypsaei & Milonis manus in via sacra pugnatum est. Meminit & de Hypsaeo consule Plutarchus in vita Pompei Magni his verbis. Post paucos dies Hypsaeus vir consularis Iudicium vitans cognito Pompeium ad caenam laetum proficisci, eius genibus accubuit, eúmq; obsecrare caepit. Sed Pompeius eum cum fastu praeterijt, illum, inquiens sibi caenam disperdere, aliúdq; conclusit nihil &c. hinc illud considerandũ, imaginem genuflexam ad Hypsaeum hunc etiam referri posse, qui vt in imo numi margine scriptum adparet consul fuerit. Sic enim literae leguntur.
HYPSAE. COS.
quòd autem inscriptio sit in numo
· Census ID10053421: »Denarius of M. Scaurus and P. Hypsaeus (Camel / Jupiter, RRC 422.1a) (owner: L. Scota Tuisca) «
.
CAPTO PRIVER.
id totum ex Liuiana historia petendum est lib. viij. decadis primae, vbi narratur bellum à Romanis contra Priuernates initum. consule L. Plautio Venace, qui ad id bellum missus à Senatu Romano fuerit. qui demum donati ciuitate Romana fuerint. eorum dux Vitruuius Vaccus in eo bello fuit, cuius postea aedes dirutae, publicatóq; solo, Vacciprata appellata sunt. bona eiusdem Semoni Sango cõsecrata. illud hic magni animi principis Priuernatum exemplum non praeteribo, cùm liberè id dictum ac responsum, in causa fuerit. vt Romani à pena Priuernates liberarent, eósq; ciues Romanos facerent. Interrogatus igitur vnus ex legatis Priuernatibus à quodam, quámnam poenam meritos censeret Priuernates, eam, inquit, quam merentur, qui se libertate dignos censent. Sed & cõsul Lucius Plautius Venox, cum hoc feroci responso inferiores factos videret eos, qui ante Priuernatium causam impugnabant, vt ipse benigna interrogatione mitius responsum eliceret. quid si poenam, inquit, remittimus vobis, qualem nos pacem vobiscum habituros speremus? Sibonam dederitis, respondit, & fidam & perpetuam, Si malam, haud diuturnam. Cuius historiae & liberè dicti meminit, & Valerius Maximus lib. vj. cap. ij. vbi quae liberè dicta aut facta sunt, recenset. & haec ad
G 3 hoc
hoc numisma, quae faciant, à me dicta sint satis. cùm ex omni parte elaboratum sit hoc elegantissimum numisma, non vnam tantùm, sed historiam multiplicem continens. quod sanè indicat apertissimè, quãtam rerum ac eruditionis cognitionem illum habere oporteat, qui talia numismata rectè & adamussim explicare voluerit.
ALIVD
Numisma argenteum
· Census ID10053428: »Denarius of L. Calpurnius Piso Frugi (Apollo / Horseman, RRC 340.1) (owner: L. Scota Tuisca) «
mihi ostendit eadem
LEONORA
Scota Tuisca, cuius ex vna parte capitulum muliebre extabat, ibi stella me diáque luna, sine vlla inscriptione. ex alia parte corolla è pisonibus texta, in cuius medio circulus instar paterae, in qua inerant quaedam veluti legumina, & fortè pisones aut similia. Hoc titulo,
M. PISON. FRVG.
quod ad stellam attinet & lunam, hoc ad gloriam & honorẽ familiae pertinere arbitor. quòd nempè è caelo genus suum sit corriuatum & emanatum. hócque desumptum opinor à vetustioribus moribus. Veteres enim cùm lunae simulachrum ostenderent, puellam faciebant curru per coelum vehi, dimidiato lunari globo, temporibus accommodato sursum versus reflexo, vt etiam in numo quodam apparet aeneo, Romanorum seculis percusso. Hinc assumpserunt sibi tam egregium insigne Antelunares (sic ipsi se dicebant, Arcades) ex quibus Romana posteà nobilitas accepit lunae imaginem, pedibus assuens, vt fundamentum hoc est principium generis, ab Euandro Arcade deductum esse significarent. quod & Plutarchus in problematis narrat, problemate 76. & Alciatus noster in emblemate eleganti libello effigiauit. An hîc posita mediata luna? vt humanarũ rerũ instabilitatis elatos homines, ac superbos admoneat, vt sensit idem Plutarch. An signum eius habitationis, quae extare in luna dicitur, & quod post mortem animi rursus lunam sub pedibus habebunt? Quod & imitatus Augustus Caesar in hoc idem argumentum argenteum signauit, vbi eadem species curuatae lunae expressa est, maioris auunculi, vnde adoptatus fuit, stellam vtroque cornu penitus complexa, vt inde quoque gentẽ suam gloria augeret. in qua quidem re nõ potuit locum excogitare Octauius toto coelo dignorem, vbi Caesaris sui animam collocaret, quàm vt in lunae semicirculo eam includeret. Sed haec ad lunam & stellam, quae in prima parte numi fuerunt satis. Nunc ad inscriptionem, quae fuit in posteriori numismatis parte
· Census ID10053428: »Denarius of L. Calpurnius Piso Frugi (Apollo / Horseman, RRC 340.1) (owner: L. Scota Tuisca) «
, veniamus.
M. PISON. FRVG.
Cicero de M. Pisone in oratione ad-
uersus
uersus L. Pisonem meminit his verbis
· Census ID10053428: »Denarius of L. Calpurnius Piso Frugi (Apollo / Horseman, RRC 340.1) (owner: L. Scota Tuisca) «
, Irrisa est à te paulò antè M. Pisonis cupiditas triumphandi, à qua te longè dixisti abhorrere, qui etiãsi minus magnum bellum gesserat, istũ honorem emendum non putauit puer eruditior quàm ipse. Asconius Paedianus dum hęc verba interpretatur, haec ait, Quis hic M. Piso fuerit credo vos ignorare, fuit autẽ (vt puto iam vos dixisse) P. Piso eijsdem temporibus, quibus Cicero, sed tanto aetate maior, vt adulescentulum Ciceronẽ pater ad eum deduceret, quod in eo etiam quaedam vitae similitudo, & multae erant literae. Orator quoque frequentior habitus est, biennio tamen serius, quàm Cicero consul fuit. Triũphauit proconsul de Hispania Q. Hortensio, Q. Metello Cretico Coss.ante Ciceronis consulatum. Quibus verbis videtur innuere hunc M. Pisonem, qui est in Numismate. Quod autem sit verbum illud in numo
· Census ID10053428: »Denarius of L. Calpurnius Piso Frugi (Apollo / Horseman, RRC 340.1) (owner: L. Scota Tuisca) «
, FRVG. illud sciendum quod narrat idem Asconius in eadem oratione contra L. Pisonem in principio, super illis verbis, ore ipso patriam aspernaris, oratione genus, moribus nomen. Tametsi illa oratio inscribitur in L.Pisonem, tamen hũc Pisonem ex ea familia esse, quae Frugi appellata sit, & ideo Ciceronem dicere adspernari eum moribus nomen, & sic notandum est hoc loco, Pisonem hunc M. fuisse ex familia illa, quae FRVGI appellabatur, ideò posita verba illa FRVG. An verò hic M. Piso frugi fuerit ille, de quo Cicer. testimoniũ adduximus, intertum apud me est. coniectura tamen ductus illum fortè fuisse opinari possum. Pisonis autẽ Frugi meminit Cic. lib. iij. Tusculanarum quaestionum, vbi de frugalitatè disserit, illud dicens, etiam frugi homines Graecos appellare χρησΐμους, id est, tantummodo vtiles. hinc frugalitas à fruge, qua nihil melius è terra, eius contrariũ nequitia, ab eo quod nequidquam est in tali homine ex nihilo dicitur. De Pisone etiam Frugi meminit idem Cicero in oratione pro M. Fontteio, qui vir tanta vitute atque integritate fuit, vt optimis illis temporibus, cùm hominem inuenire nequam non posses, solus tamen Frugi nominaretur. quem Gracchus inimicus coactus fuit appellare Frugi. Huius M. Pisonis, cognomẽto Frugi, magna & praeclara in Rempublicam exstiterunt officia. Huius vxor (vt ex oratione in Lucium Pisonem apparet) fuit filia Ciceronis. Nam Cicero repudiata Terentia vxore prae diuitem puellam in vxorem senex duxit. filiam suam, quae prius Pisoni frugi nupserat, illo defuncto, in vxorem dedit Lentulo, vt narrat Plutarchus in vita Ciceronis, quod etiam interpretes orationis in L.Pisonem annotauerũt super illis verbis, Genero meo, Propinquo tuo. non tamen Plutarchum nec alium quemuis citantes auctorem.
TATII
ARGENTEVM
& aliud Numisma vetustissimum
· Census ID10053439: »Denarius of L. Titurius Sabinus (Tatius Sabinus / Rape of the Sabine Women, RRC 344.1a) (owner: L. Scota Tuisca)«
eadẽ nobilissima ac humanissima
LEONORA
Scota Tuisca mihi ostẽdit, in cuius anteriori orbe imago senis cogitãtis, viuidísque oculis extabat his literis,
ASABIN.
in posteriori autem orbe erant duorum robustorum iuuenum imagines, quae alias duas imagines aspectu foemineas auferre videbantur (fugam, enim arripere videbantur) hac subscriptione
TA TIT.
& hoc Numisma quidem antiquissimum fuisse existimo, opinórque hoc totum figmentum raptum Sabinarum designare, qui sub Imperio Romuli, primi Romanorum Regis, & Titi Tatij, Sabinorum Regis, factus sit. Historiam hanc narrat Titus Liuius lib. primo ab Vrbe condita, decadis primae, & Virgilius his carminibus hanc rem totam illiustrauit lib. viij. AEneidos,
Nec procul hinc Romam, et raptas sine more Sabinas
Consessu caueae, magnis Circensibis actis,
Addiderat, subito
[?]
, nouum consurgere bellum
Romulidis, Tatio
[?]
seni, Curibus
[?]
seueris. &c.
IN TITI
Claudij Numismate aereo
· Census ID10054223: »As of Claudius / Libertas (RIC 113) (owner: Theodorus)«
, quod dum Ticini essem, mihi ostendit Theodorus, Comes illustris sancti Georgij Canapicij Casalẽsis, ado lescens clarissimus, & optima indole natus, fuit Libertas stans in lacinia cum pileo in dextra, alteram manum expansam habens, cum his notis,
LIBERTAS AVGVSTA. S. C.
Libertas à Romanis dea culta fuit, eíusque templum, Publius Victor in Auentino constituit, ibidémque fuit Libertatis atrium, de quo apud autores crebra est mentio, Publius Clodius templum libertatis cum porticu struxit eo loco, vbi fuit domus Ciceronis, quae apud Iouem Statorem fuit, cùm incendio direpta esset, vt refert Marlianus in Topographia Romae lib. 2. idem refert lib. 4. cap. V. Templum Libertatis ex multatitia pecunia, cum aereis columnis, & statuis à pa-
tre
patre Titi Gracchi, & conditam & dedicatam, cuius atrium ab Haelio Paeto, & Gornelio Cethaego fuit refectum, & ampliatum, quod verò à Suetonio tradit in Augusto Asinium Pollionem atrium liber tatis extruxisse, de alio atrio intelligendum esse existimat, idem Marlianus, propterea quòd multo tempore pòst fuit Asinius Pollio, cui opinioni assentiri videtur Liuius lib. V. Dec. V. vbi inquit, Haec inter ipsos disceptata, postremò eò descensum est, vt ex quatuor vrbanis tribubus, vnam palàm in atrio Libertatis sortirentur. Quae omnia Marliani verba hic posuisse volui, propterea quod & Lilius Giraldus noster, cui aliquando copiam cius Topographiae Romae feci, eo anno, quo impressa fuit, eadem penè dicat. Libertatis meminit & Cicero pro domo sua, ad pontifices, & Dion lib. xliij. histor. Libertatis indicium fuisse pileum, vnde & qui serui donabantur libertate, pileum gestabant capite raso, quod & nos in enarrationibus nostris in Ius ciuile explicauimus, quo etiam loco posui emblema nostri Alciati vbi in carmen redegit Nomisma à Brutis effictum, in quo signum erat tale, pileus duobus pugionibus impositus, quae res primùm est annotata à Politiano in Miscellaneis, vt à me aliàs in exercitationibus Iuris ciuilis est annotatum. in Neruae Caesaris Augusti, Nomismate aereo, fuit in altera parte effigies ipsius Neruae, cum his notis, Imp. Nerua.
CAESAR AVG. P. M. TR. PL. COS. II. PP.
in auersa parte haec erant verba, Libertas Publica S C. & erat ibi imago Libertatis stantis in lacinia in dextra pileum, in laeua hastam tenentis, & haec quidem duo Nomismata ostendit mihi cum alijs multis aureis, argenteis, & aereis, vir cultus & elegans, & antiquitatis maximè studiosus M. Antonius è familia Maximorum Patauimus, cum quo intercessit mihi amicitia incundissima, cùm Alexander Bassianus, Patauinus, idem familiaris meus, antiquitatis obseruator summus, ad eius domum mecum contendisset. est Graecis (vt etiam hoc addam huic expositioni) ἐλευθέρια Libertatis Dea, de qua Plautus in Sticho, & in Persa, Basilicè Eleutheria agito. Eleutheria festa erant Graeca, quae celebrabantur in honorem Iouis Eleutherij. quem & σωτήρα id est, liberatorem, vocabant. Celebrabantur haec in Syracusijs Tarenti, apud Plateenses in Caria, in quibus nec heris in seruos, & magistratui in maleficos animaduertere licebat, vnde Eleutheria à libertate dicta, de porticu Eleutherij Iouis, qui Athenis fuit, meminit Plato in Theagenam. Constat treis fuisse Athenis celeberrimas porticus, porticum Iouis, Eleutherij, & alteram, quae Basileos dicebatur, Tertiam quae ἁνακτίος dicta fuit ob imaginum varietatem ποικίλη, id est, pecile. Hanc porticum pinxit Polignotus Thasius, vt Plinius refert lib. XXXV. cap. ix.
H CALI
IN
tribus aereis Caligulae. Neronis, Galbae numismatibus
· Census ID10060100: »Sestertius of Caligula / Adlocutio (RIC 32) (owner: B. Christianus)«
· Census ID10054249: »Sestertius of Caligula / Adlocutio (RIC 40) (owner: B. Christianus)«
· Census ID10054267: »Sestertius of Galba / Adlocutio (RIC 467) (owner: B. Christianus)«
· Census ID10054251: »Sestertius of Nero / Adlocutio (RIC 134) (owner: B. Christianus)«
· Census ID10060093: »Sestertius of Nero / Adlocutio (RIC 388) (owner: B. Christianus)«
, quae superioribus annis, cùm Ticini essem, dono dedit mihi Bernardus Christianus, amicus meus, erat effigies pulcherrima Imperatorum ad cohortes militum loquens, cum hac inscriptione,
ADLOCVTIO CON. S. C.
cuius moris atque consuetudinis, vt fuit origo perantiqua, ità ad hortatio perutilis. Nam milites sic à duce ad bellum inflammati acrius pugnabant, & magis ac magis ad victoriam accendebantur. Cuius quidem instituti duo exempla in praecipuo poëtarũ Virgilio in AEneide à me obseruata sic, subscribere non inutile fuerit. Aterius quidem in. v. ipsius est AEneae adlocutio ad milites Troianos, cùm parentis Anchisae manibus parentat. Sic igitur hunc in modum ille,
Postera cùm primo stellas oriente fugârat
Clara dies, socios in coetum littore ab omni
Aduocat Aeneas, tumuli
[?]
ex aggere fatur:
Dardanidae magni genus alto à sanguine Diuûm,
Annuus exactis completur mensibus orbis,
Ex quo relliquias diuini
[?]
ossa parentis
Condidimus terra, moestas
[?]
sacrauimus aras.
Iam
[?]
dies (ni fallor) adest, quem semper acerbum
Semper honoratum (sic Dij voluistis) habebo.
Quae sequuntur. Alterius verò loci Virgiliani est lib. xij exemplum aliquanto clarius & pulchrius. ex quo vera effigies Adlocutionis exprimitur sic,
Continuò pugnae accendit maioris imago:
Mnesthea, Sergestum
[?]
vocat, fortem
[?]
Serestum,
Ductores, tumulum
[?]
capit, quo caetera Teucrûm
Concurrit legio, nec scuta, aut spicula densi
Deponunt, celso medius stans aggere fatur:
Nequa meis esto dictis mora: Iuppiter hàc stat:
Neu quis ob inceptum subitum mihi segnior ito,
Urbem hodiè caussam belli, regna ipsa Latini,
Ni fraenum accipere, et victi parêre fatentur
Eruam, et aequa solo fumantia culmina ponam
Scilicet expectem, libeat dum praelia Turno
Nostra pati? rursus
[?]
velit concurrere victus?
Hoc caput ô ciues, haec belli summa nefandi,
Ferte
Ferte faces properè, foedus
[?]
reposcite flammis.
Dixerat: at
[?]
animis pariter certantibus omnes
Dant cuneum, densa
[?]
ad muros mole feruntur.
Vides nunc, lector optime, atque idem eruditissime quàm pulcherrimè his duobus in locis, & hoc potissimùm postremo, Poëta noster adlocutionem cohortis, de qua in illis nomismatibus viget adhuc memoria, ad veram imaginem depinxerit? nam quid illa militum clypeata cohors in nummis, atque in medio stans imperator, aliud sibi volunt? quàm quod Virgilius expressit suprascriptis carminibus, morẽ non ignorans adloquendi milites, qui maximè apud veteres in vsu fuit. ità meherculè ista non mediocriter sunt in maximo vate, quàm alia consideratione digna. illud tantummodo à numismatibus dissidet, quòd Virg. adloquẽtes imperatores ad milites, illos ex celso aggere, aut ex tumuli aggere profari facit, cũ in numismatibus castrensem sellam positam super quadrata quadam imagine, aut aggeris, seu tumuli sit cernere. De Adlocutione autem hac meminit in Tyberio Suetonius, qui sic ait. iure autẽ Tribunitiae potestatis coacto senatu, inchoatáque adlocutione de republica, de repentè velut impar dolori cõgemuit. Idem in Galba. obseruatum est, Cal. Ianuar. sacrificanti coronam de capite excidisse, auspicanti pullos euolasse: adoptionis die, neque milites adlocuturo castrensem sellam de more positam pro tribunali oblitis ministris. & in senatu curulem peruersè collocatam. quo loco legendum adlocuturo, sic apud Liuium
ADLOCVTIONIS
Templum per D. literam non autem per L. scribendum est. vt etiam animaduertit Politianus lib. 4. Epistolarum Philippo Posco scribens, sic quodannis, sic adque, sic adgradior apud Virgilium ex fide veterum codicum legendum est. Adlocutionem pulcherrimam ac elegantissimam videre est apud Liuium lib. VI. Decadis iij. vbi Scipio ratus adloquendos milites veteres, qui magnis cladibus superfuerant, aduocata concione ità disseruit. Nemo ante me, nouus imperator militibus suis priusquam opera eorum vsus esset gratias agere iure ac merito potuit. Sed hic templum adlocutionis de quo Liuius meminit, ponam. Liuius igitur in oratione M. Furij Camilli in concione ad P. R. de non transmigrãdo Veios hũc in modum scribit, ADLOCVTIO templum propter caelestem vocem exauditam in noua via iussimus fieri. Igitur à Furio Camillo Adlocutionis templum constructum fuit propé viam nouam, quae supra aedem Vestae, quae iuncta Romano foro, & velabro fuerit: Suetonius in Caesare sic de Adlocutione mẽtionem facit. Nam cùm in adloquendo adhortandoq́; saepius digitum laeuae manus ostentans, adfirmaret se ad satisfaciendum omnibus, per quos dignitatem suam defensurus esset, annulum quoque ęquo animo de tracturum sibi extrema concio, cui facilius erat videre cõcionantem, quàm audire, pro dicto accepit, quod visu suspicabatur, promissumq́;
H 2 ius
ius annulorum cum millibus cccc. fama distulit. haec Suetonius. Sed quia superius de aggere tumuli mentionem feci, nunc quaedã ex Plutarcho libet proferre. Plutarchus igitur in vita Põpei eo loco, vbi narrat illi nuntiatam Mithridatis mortem è Ponto, subijcit etiam literas illi allatas fuisse, cùm ipse esset in bello, quae certum illum de Mithridatis morte fecerũt, quae cùm per exercitum diuulgata foret, illum ad Pompeum cursitare, ipsumq́; praecingere coepisse refert, cúmq; deesset suggestus eminẽtior, ex quo adloqui milites imperatoribus mos est, nec miles vllum struxisset, tum militem aeditũ illi erexisse tumulum & sellam attulisse, quam ascẽderit Pompeius, & ex literis recitauerit Mithridatem per filij Pharnacis seditiones mortẽ sibi consciuisse ac omnia, quae ipse possederat, Pharnacẽ sibi sortitum, deq́; his gestis Pharnacem ad se Romamq́; scriptitasse. Quo loco explicat Plutarch. quonã modo tumulus ille ex aggere factus, cùm Imperator ad legiones adloqueretur, construi soleret, verba sunt. fieri quippe is solet eminẽtior suggestus excisum cespitẽ exciso accumulãdo cespiti. ex quibus verbis pulcherrimè ostenditur in numismate adlocutionis imago & ob oculos ponitur. & proprijs verbis expressa à poëta Virgilio dignoscitur. Sed haec iam satis.
IN
Vitellij imagine quae in vna parte numi aerei efficta fuit
· Census ID10056250: »Sestertius of Vitellius / Honos and Virtus (RIC 113)«
, Virtutis hanc effigiẽ vidi ex altero latere. Erat Iuuenis galeati stantis forma, in dextra manu hastã habentis, & quasi innitentis, in laeua veluti quandam clauam, seu tesserã gestantis, erat porrò Iuuenis sagatus, & veluti habens quoddã paludamentum sagum ambiens in humeros reiectum, & ocreatus seu more militari caligatus altero pede testudinẽ premẽs. hanc imaginem iuxta stabat, formam virginis praeseferens honos, hastam dextra manu tenẽs, in altera cornucopiae, brachium autem, quo hasta tenebatur, nudum. vestis qua tegebantur reliqua membra, vt mihi visum fuit, erat lacinia seu stola, quae vsq; ad pedes descendebat. premebat autem Delphinem altero pede, erat & in ipso Numismate, eleganter efficto talis inscriptio,
HONOS ET VIRTVS.
Quòd virtus galeata fuerit in numo, illud in causa fuisse existimo, quia Graeci Palladem armatam fecêre. Nam in studijs literarijs etiam controuersiae nascuntur, quae tanquàm in palestra, & lucta dirimuntur. quam rem quia Ioannes Picus ille Mirandulanus in Apologia noningentarum conclusionum suarum, perbellè demonstrat, hic eius verba memoriae digna, & his qui disputandi exercitatione vti non solent, vtilia futura subscribere operaepretium duco, sicut enim (inquit) per
gymna
gymnasticam corporis vires firmiores fiunt, ita in hac quasi, literaria palestra, animi vires & fortiores longè & vegetiores euadunt. Nec crediderim ego aut poëtas aliud per decantata Palladis arma, aut Hebraeos cùm ferrum sapientum symbolum esse dicunt, significasse nobis, quàm honestissima hoc genus certamina adipiscendae sapientiae oppidò quàm necessaria, Quo fortè fit, vt & Caldaei in eius genesi qui Philosophus sit futurus, illud desiderent, vt Mars Mercurium triquetro aspectu conspiciat, quasi si hos congressus, & haec bella sustuleris, somniculosa, & dormitans futura sit omnis philosophia. Hactenus Picus vel etiam armata est virtus, quia virtus in bello enitet suáque virtus est vnicúique militanti. hinc Virgil. in v.
Exigui numero, sed bello virida virtus.
Virtus enim non solum in re literaria sed & in bellico negotio est conspicua, ac maximè illustris. vtrunque enim exercitium & literarum & militiae apud Romanos fuit honestissimum, ac maximae dignationis, quod pertinet ad hastam, clauam ad sagum, ad paludamentum, & caligas omnia militaria arma, & ornamenta, notius est quàm vt ego hîc declarem. Paludamentum tamen nonnullis scriptoribus visum est fuisse ornamentum imperatorium, quod ex Suetonio in Iulio Caesare perspicuum est. Aliquando tamen & saepius fuit militare, exempla apud Liuium plura sunt, Plutarchus in Lucullo (vt Lazarus Bayphius vir de re literaria optime meritus annotauit) ἐφεστρίδα pro paludamento posuit. idem in Crasso φοινίκιδα pro paludamento purpureo posuit. Illud hic subijciam, hanc effigiem virtutis armatum in Nomismate
· Census ID10056250: »Sestertius of Vitellius / Honos and Virtus (RIC 113)«
, omnino fuisse eius formae ac habitus, quem posuit, ac ex marmoribus antiquis effingi fecit in suo libro de re vestiaria idem Lazarus Bayphius. Sed quid sibi velit Virtus testudinem premens videamus, & honor Delphinem premens pede. Crediderim ego his duabus rebus maturitatem cõfici, vt primum in virtutis actione immoremur, dein per se statim consequetur honor. & quidem haec virtus armata bellicam artem conctatione arripiendam & consilio monet, & post cunctationem ipsa victoria accedit, quae honorẽ affert ilicò. Nam turpe est (vt inquit de Scipione Cicero) Duci in bello dicere non putarã, negotia enim bellorum meditatione & consultatione egent, priusquàm ad arma concurratur, & ineatur praelium. Vel etiam virtuti te studo, Honori delphinis tribuitur quod in terra spectata fuerit virtus, in aquis verò honor adeptus, vel quòd virtus simul terris & mari imperet. Hanc autem maturitatẽ alia forma Alciatus in emblematis suis confixit nẽpè Telum, quod cõplectatur echeneis. hoc carmine.
Maturare iubent properè, et cunctarier omnes
Neu nimiùm praeceps, neu mor a longa nimis.
Hoc tibi declaret connexum echeneide telum,
Haec tarda est, volitant spicula missa manu
H 3 Non
Non ignoro Suetoniũ in Augusto referre dicterium fuisse ipsius Augusti σπεῦδε βραδέως &c. Et,
Sat celeriter fieri quicquid fiat satis benè.
De qua re aliâs in nostris Iuris ciuilis exercitationibus impressis mentionem fecimus. quod pertinet ad honorem hic quaedam eram dicturus, quae facerent ad huius temporis homines, qui quotidie se velle honorem suum recuperare contendunt, dum hostem ad duellum prouocant, nescientes mehercule quid sit honor, & quae eius conditio, & tamen pro re minima & saepe pro nihilo, & de nihilo longas condentes Iliadas, Corpus & animam eunt perditum. Cùm tamen huiusmodi contentiones, & duella à Iure pontificio diuinoq́; & humano probita sint. Cap. monomachiam 2. quaestio. v. &.C. de Gladiatoribus. vbi Constantinus Imperator Aug. cruenta spectacula in ocio ciuili, & domestica quiete sibi non placere ait, quapropter omnino gladiatores esse prohibet. Igitur de honore nisi quaedam apud Aristotelem à me lecta lib. j. Rhetoricorum ad Theodoctem sum dicturus, propterea quòd nonnulli libros scripserunt hoc tempore de honore integros quidem, lingua vernacula, illorum est vnus Franciscus Patritius, qui anno superiore, cùm essem Patauij, libellum edidit, in quo quid sit honor praeceptis quidem Philosophicis disputat. & is quidem doctissimus in Philosophia, & bonis literis, amicus meus, eius honoris librum mihi dono dedit. Posseuinus etiam librum integrum de hac eadem re aedidit. Sed is à me nondum est lectus. Aristot. igitur lib. Rhetoricorum ad Theodectem primo, sic honorem definit. Honor est existimationis benefactiuae iudicium. Partes autem honoris hae sunt. Sacra, memorationes, decantationes carminum, aut solutae orationis, ad laudem recitatio, praemia, delubra, vel primi concessus, sepulchra, imagines, publici victus. Ad haec etiam barbara, inclinari loco caedere, munera quoque, sed alia apud alios honoratiora, Nunc videamus & ipsius virtutis apud eundem Aristotelem definitionem. est autem virtus, vt videtur, vis quaedam productiua, aut conseruatiua rerum bonaium. Item vis benefaciendi multa ac magna, & omnia in omnibus. Huius partes hae sunt, Iustitia, Fortitudo, Modestia, Magnificentia, Magnanimitas, Liberalitas, Mansuetudo, Prudẽtia, Sapientia. Iurisconsultus Modestinus lib. de verbo. sig. honorẽ, existimationem appellat, & eius causam capitalem, sic enim Latinè loquentes, omnem causam ad honorem pertinentem, capitalem nominare solent, hine tamen mihi nascitur quoddam dubium, quod videtur mouere Papinianus lib. Pandectarum xlviij. cap. ad leg. Iul. de adulter. coerc. vbi dicitur, quòd non facilè conceditur liberto patroni famam lacessere, tamen permittitur ei iure mariti patronum suum accusare, quomodo si atrocem iniuriam passus esset, & tamen deliberandum inquit Papinianus, an impune patronum li-
bertus
bertus occidere possit, quod sibi durũ esse videtur. Nam cuius famae multò magis vitae parcendum est, quo loco videtur Papinianus vitam ipsam quasi honori praeponere, quod tamen hodie apud nonnullos non admitteretur. Sed sic resolui facillimè posse puto, si prohibetur libertus famam & honorem sui patroni laedere, quae quidem res est maxima, capitalis, & preciosa. Quantò magis vitae ipsius domini erit parcendum, etiamsi liberti vxorem corruperit? cùm quòd est maius remittitur, minus tantò magis remitti debeat. quod tamen durum est, ac penè iniustum Sed de hac re amplius deliberandum. Illud in praesentia dignum annotatu non omittam, quod vetustae marmorum inscriptiones, primo versu habent, ob
HONOREM.
quòd scilicet cenotaphium indicat. Honorarium autem tumulum Suetonius Tranquillus appellat in Claudio, quam rem Magnus Alciatus obseruauit lib. Parergôn x. capit. xij. in elogijs etiam veteribus Mediolani, quae idem Maximus Alciatus in libellum redegit, ac commentatus ast, sed nondum edidit haec inscriptio fuit.
D M
IN HONOREM.
MAXIMIAN MAXIMAE CALVINI. F.
MAXIMVS MATRI INCOMPARABILI.
Apud Iureconsultos saepè huius dictionis ob Honorem, mentio est lib. Pandectôn. L. capit. de pollicitationibus, Vlpianus in l. j. Sed siquidẽ ob honorem promisserit decretum sibi, vel decernendum, vel ob aliam iustã causam, tenebitur ex pollicitatione. idẽ illud constitutum est, vt si ob honorem pollicitatio fuerit facta, quasi debitum exigatur. Sed caeptum opus, licet nõ ob honorem promissum, perficere promissor cogetur, sicq́ue est constitutum. Idem Vlpianus, Toties locũ habet diminutio pollicitationis in persona haeredis quoties non est pollicitatio ob honorem facta. Caeterùm si ob honorem facta sit: aeris alieni loco habetur, & in haeredum persona non minuitur. si quis pecuniam ob Honorẽ promisserit, caeperitq́; soluere, eum debere quasi caepto opere, Imperator rescripsit. Non tantum Masculos, sed etiam foeminas, si quid ob Honorem pollicitatae sunt, debere implere, sciendum est. Modestinus eodem lib. & titulo. Ex pollicitatione, quam quis ob Honorem apud Rempublicam fecit, omnimodò insolidum tenentur ipse & haeres eius. idem in l. si quis ob Honorem. & ibidem Pomponius, & Papyrius. quod verbum toties repetitum, spectare non solùm ad sepulchraria sed etiam ad quicquid famae viuentium pertinens est crediderim. illud sciendum extra portam Capenam fuisse lucum Honoris, quod Marlianus lib. v. cap. xxvij in Topographia Romae refert. Sed de Honore & Virtute haec satis.
VITEL
IN
quodam Vitellij imperatoris Numismate
· Census ID10056310: »Denarius of Vitellius / Clasped Hands (RIC 47)«
, erant duae manus simul iunctae, cum his verbis
FIDES EXERCITVVM.
in alio nummo bene veteri, quem mihi dono dedit
SCANZIVS
Mediolanensis iuris ciuilis perstudiosus scholasticus, fuit imago Claudij imperatoris radiatam coronam capiti habentis cum hac inscriptione,
IMP. C. CLAVDIVS AVG.
cuius à tergo erat stans icuncula signiferi ambabus manibus signa tenentis, his verbis
FIDES EXERCI.
Signorum autem seu vexillorum alterum in apice manum expansam, alterum florem praeseferre videbatur. Quod ad Vitellij nummum pertinet, nihil apud Suetonium de hac re reperi, quódque ad praesentem explicationem facere posset. Apud Titum Liuium ea tamen verba iandiu legi in libr. xxiij. ab vrbe condita, vbi Pacuuius Calauius dehortatur filium à facinore & caede Annibalis hunc in modum. Paucae horae sunt, intra quas iurantes per quicquid Deorum est, dextras dextrę iungentes fidem obstrinximus, vt sacratis de mẽsis essemus. quibus verbis satis perspicuè apparet, quídnam illae duae dextrae designent. Nam sic iunctae manus fidem demonstrant. in bello enim sic milites faciebant, vt darent manus alter alteri, & imperatoris sui animum confirmarent, quin sacramento adigebantur, se nunquam fidem imperatori suo violaturos, & pro salute eius etiam morituros. vt lib. ij. cap. v. de re militari ad Valentianum Caesarem Vegetius Flauius commemorat. quod fiebat cùm nomen in militiam darent. Sed qui in externam militiam legi se passi essent, militariter more Roma. puniebantur. Cùm igitur fidẽ obligarent in bello, dextras ita iũgebant in signũ foederis. Quẽ morem praecipuus poëtarum obseruauit saepius, & j. cùm dixit.
Pars mihi pacis erit dextram tetigisse tyranni.
Et,
Cur dextrae iungere dextram Non datur?
Et illud,
Et dextrae coniungere dextram Accessi.
Ergo et quam petitis iuncta est mihi foedere dextra.
Sed & Alciatus iurisprudentiae sacratiss. antistes in doctissimo libello Emblematum his carminibus antiquum morem exercituum simul manus ingentium eleganter depinxit.
CONCORDIA.
In bellum ciuile duces cùm Roma pararet,
Viribus et caderet Martia terra suis:
Mos fuit in partes turmis coëuntibus hasdem,
Coniunctas dextras mutua dona dari.
Foederis haec species, id habet Concordia signum,
Ut quos iungit Amor, iungat et ipsa manus.
Fuit
Fuit etiam apud me superioribus annis, cùm Patauij agerem, Augusti numisma aereũ, quod post dono dedi Batholomaeo Rayno Veneto adolescenti optimo & bené morigerato, & egregia indole praedito, his quidem notis insculptum in altera parte,
CAESAR IMP. PON. TR. P. P. P. ET SEMPER AVGVSTVS. VIR.
à tergo autem erant duae imagines, quae manus coniunctas habebãt, cum Cornucopia his literis,
CONCORDIA AVGVSTI.
Aegyptij volentes concordiam signare homines duos dextris se excipientes pingunt. Cornelius Tacitus lib. xviij. ostendit dextras concordiae signa vltro citróq; destinari ab exercitibus solitas. quod & Alciatus noster in annotationibus in Cornelium Tacitum rectè obseruauit. In vetusto marmore Mediolani in templo Diui Mauritij, vbi est elogium Cacurij & Manduillae coniugum, duae sunt iunctae manus in signum concordiae, & benè concordati matrimonij, cum hac inscriptione,
V. F.
M. CASSIVS M. F. OVF. CACVRIVS SIBI ET
ATILIAE MANDVILLAE VXORI ET M.
CASSIO BROCCHO FILIO ET L. CASSIO DO-
NATO FILIO. IN FR. P. XX. IN. AGR. P. XX.
Est & aliud elogium Lucconis & Billienae coniugum dextras inuicem iungentium, quibus adest & Catulus & taurus, nécnon & Leones arietinis capitibus insidentes, elogij verba sunt haec,
L. SVLPITIVS GN. F. SEVERVS. T. F. I. SIBI.
ET GN. SVLPITIO LVCCONI PATRI BIL-
LIENAE SAL. F. SECVNDAE MATRI.
Meminit autem huius nominis Billienae Sallustius in Iugurtha, licet ibi corruptè legatur Lucium Belligerum, vel vt alij, sed malè habent, textus, Belliginum. L. Billieni igitur legendum est iuxta veterum codicum veram lectionem. & fortè ille Lucius Billienus fuit pater L. Billieni, de quo Cicero Philippica secunda mentionem facit, an haec Billiena mulier fuerit ex familia eorum, quos nominaui, incertum est. Crediderim tamen fuisse, cùm antiquissimum sit hoc monumentum, ex omni parte elaboratum. Nam iunctae manus & catulus illos summa fide inuicem vixisse ostendunt. moderationem autem semper obseruasse argumento est taurus, qui semper pro temperantia apud Orum Apollinem in Hieroglyphicis habetur. cùm id animal foeminae, postquàm coitum concepit, auersetur. Leones autem arietinis capitibus insidentes, mulierum pudicitiae custodiam adhibendam indicant. Est enim aries leuitatis stultitiaeq́ue symbolum, & ideò foeminis congruit, Leo verò custodiae Typum gerit: quoniam id animal apertis oculis dormit. Proptereà etiam pro foribus templorum apponi solent. cuius ei idem Orus est autor, & Alciatus in emblematis, & Pierius Varianus in Hieroglyphicis. quod modò ad iunctas manus spectat me-
I mini
mini me vidisse Placentiae apud Franciscum Nouellium argenteum nummum, in cuius altera parte erant duae dextrae simul iunctae cum caduceo, his notis,
ALBINVS BRVTI FIL.
in altera verò parte erat Pietatis effigies. literae,
PIETAS.
Apud Vegetium de re Militari lib. ij. cap. xiij. in fine illud legimus, Contubernium manipulus vocabatur, ab eo quòd coniunctis manibus pariter dimicabant.
IN
Vitellij Nomismate
· Census ID10056318: »Dupondius of Vitellius / Concordia (RIC 126)«
fuit concordia sedens cum cratere in manu dextra, illum vergentem in foculum ibi arulae imagine effictum, altera manu, cubito solio innitente, cornucopiae tenente, cum hac inscriptione,
CONCORDIA AVGVSTI.
& quidem non sine causa, quando quidem dicat Suetonius, Vitellium iurasse, nihil sibi antiquius quiete publica fore, & nullo pugionẽ recipiente, quasi in aede concordiae positurus, eum abscessisse, sed quibusdam acclamantibus, Ipsam esse concordiam, & non solùm retinere se ferrum affirmauit, verumetiàm concordiae recipere cognomen.
· Census ID10059846: »Sestertius of Galba / Concordia (RIC 341)«
· Census ID10056260: »Sestertius of Galba / Concordia (RIC 381)«
sic efficta fuit Concordia, Mulier sedens, dextra ramum oliuae tenens, sinistra hastam habens cubito solio innitens, vbi erant haec verba,
CONCORDIA AVG. S. C.
, mulier stans cum ramulo oliuae in dextra manu, in altera cum cornucopia, cum his verbis :
CONCORDIA PROVINCIARVM.
aliquando etiam Concordia effingebatur cum sceptro in manu, aliquando etiam duabus manibus coniunctis simul. Cornicem in duobus aureis nomismatibus Faustinae Augustae Concordiae titulum ipsum praeferẽtem se apud Laurentium Medicem vidisse affirmat Politianus cap. lxvij. Miscellanearum, quod & ex Heliani scriptoris Graeci lib. iij. de animalibus idem refert.
De aede Concordiae sic scribit Plinius lib. xxxiij. Natural. Histo. cap. j. Flauius vouit aedem Concordiae, si populo reconciliasset ordines. Et cùm ad id pecunia publica non decerneretur, ex mulctatitia, foeneratoribus condemnatis, aediculam aeream fecit in Graecostasi, quae tunc supra comitium erat. Incidítque in tabula aerea eam aedem C. quatuor annis post Capitolinam dedicatã. Hactenus Plinius. Scribit Suetonius Tyberium dedicauisse aedem Concordiae. quam posuisse refert Martianus, Liuiam Germanici matrem, ob viri cum ea concordiam, quod in Fastis his verbis ostendit Ouidius,
Te
Te quoque magnifica Concordia dedicat aede,
Liuia, quam claro praestitit illa viro.
Quo autem loco posita esset aedes Concordiae, varia est opinio. Ideo Martianus dicit quamcunque probaueris, non longè à Palatino monte, & arcu Vespasiani fuisse comperies. Scribit Liuius lib. vj. decadis tertiae, in aede Concordiae, victoriam, quae in culmine erat, fulmine ictam, decussámque ad victoriam, quae in ante fixae erant, haesisse, neque inde procidisse. Alibi ipsam Concordiam sic effictam vidi, Mitrata palliatáque erat stans, dextra cratêrem tenens, laeua copiae cornu. Alio etiam modo vidi sic signatam, Duo erant stantes laticlauati dextras dextris iungentes. Extant autem in porticu aedis Concordiae, octo ingentes columnae, & in epistylijs titulus sequens.
S. P. Q. R. INCENDIO CONSVMPTVM RESTITVIT.
Inuentus est autem lapis, in quo huiusmodi verba erant incisa,
D. N. CONSTANTINO MAXIMO PIO
FELICI. AC TRIVMPHATORI SEM-
PER AVGVSTO OB AMPLIFICATAM
TOTO OBRE REMPVBLICAM FA-
CTIS CONSILIIS Q. S. P. Q. R. AEDEM
CONCORDIAE VETVSTATE COLLA-
PSAM IN MELIOREM FACIEM OPE-
RE ET CVLTV SPLENDIDIORE RE-
STITVERVNT.
I 2 NER
TRIA SVNT
Neronis Numismata
· Census ID10052517: »Sestertius of Nero / Ostia (RIC 178)«
, in quorum altero est effigies & imago plurium nauium, cùm Tritone Neptunum potius, quàm Tritonem fuisse iudico, quòd verius sit, Neptunum sedentem propter tranquillitatem maris adpositum: delphinémque, quòd emollita sit omnis ira marina, & felicem in portum sibi successum contigisse. Nam temonem manu dextra terrae adprimere videtur. Quòd nauigationis signum est in portũ hostilem laeua delphinum amplecti, quòd celerrimè sedatum illi sit mare. & delphine veluti moenibus circumuallata, vbi haec inscriptio
S. POR. OST. C. AVGVSTI.
in altero
· Census ID10032931: »Sestertius of Nero / Annona and Ceres (RIC 139)«
imago mulieris sedentis cum arula, altera manu pateram in foculum vergente, & altera manu hastam tenente, vbi est altera mulier stans cum cornucopia, & etiam est ibi rostrũ nauis cum hac inscriptione,
ANNONA AVGVSTI CERES S. C.
in tertio numismate
· Census ID10056433: »As of Nero / Temple of Janus (RIC 306)«
est quadriga, vbi sunt verba,
EVTYMIVS.
est & aliud numisma aureum eiusdem Neronis, in quo est Iani templum sertis coronatum cum his verbis.
P. R. VBIQ. PARTA IANVM CLVSIT. S. C.
Hoc est Pace Romae vbique parta Ianum clausit. Senatus consultum.Sed ad horum quatuor numismatum imagines explicãdas, videamus quid Suetonius Tranquillus in ipsius Neronis vita dicat. In Numismatè vbi est inscriptio, Portus Ostiensis, videtur illu d suetonij facere, Formam aedificiorum vrbis nouam excogitauit, & vt ante insulas, ac domus porticus essent, de quorum solarijs incendia arcerentur, eásque sumptu suo extruxit. Destinauerat etiam ostia tenus moenia promouere, atque inde fossa mari veteri vrbi inducere. & ibidem. Fossam ab Auerno Ostiam vsque vt nauibus, nec tamen mari iretur. longitudinis per CLX. milliaria latitudinis, qua contrariae Quinquiremes commearent. alibi Suetonius loquens de Ostia inquit, trãsijt in hortos Seruilianos, vbi praemissis libertorum fidissimis Ostiam, ad classem praeparandam, Tribunos centurionésque Praetorij de fugae societate tentauit. Et alibi Suetonius in Nerone, Quoties Ostiam Tyberi deflueret, aut Baianum sinum praeternauigaret, dispositae per littora & ripas diuersoriae tabernae parabantur, insignes ganeae, & matronarum institorias operas imitantium, atque hinc inde orantium, vt appelleret. Naumachiam exhibuit marina aqua innantibus belluis. Item stagnum maris istar fecit circunseptum aedificijs ad vrbium speciem. Sed de portu Ostiẽsi idem Suetonius in Diuo Claudio meminit. cuius verba hîc apponam, quia ad Numisma nostrum faciunt perbellè. Refert
igitur
igitur Suetonius, Quòd portum Ostiae extruxit, circunducto dextra sinistráque brachio, & ad introitum profundo iam solo mole obiecta, quam quò stabilius fundaret, nauem ante demersit, qua magnus obeliscus ex AEgypto fuerat aduectus. congestísque pilis superposuit altissimam turrim, in exemplum Alexandrini Phari, vt ad nocturnos ignes nauigia dirigerent. Quam rem etiam nomismatis effictam vidimus Patauij apud M. Antonium maximum antiquitatis amantissimum. & de qua turre meminit Strabo lib. de situ orbis xvij & Plinius lib. xxxvj. cap. xij. quo loco de Pyramidibus AEgyptiorum scribit, Plinij sunt verba, Magnificatur & alia turris à rege facta in insula Pharo, portum obtinente Alexandriae, quàm constitisse
D.CCC.
talentis: tradunt magnoanimo nequid omittamus, Ptolemaei regis, quod in ea permiserit Sostrati Gnidij architecti structurae ipsius nomen inscribi. Vsus eius, nocturno nauium cursui, ignes ostendere, ad praenuntianda vada, portúsque introitum, sicuriam tales compluribus locis flagrant, vt Puteolis ac Rauennae. &c. Strabo dicto libro xvij. refert epigramma Sostratis Gnidij de turri illa, quam ipse Ptolemaei iussu construxerat in Pharo, quod tale est, Sostratus Gnidius Dexiphaniae filius Dijs salutaribus ob nauigantes. quod carmen Sostratus (vt refert Politianus in praefatione in Suetonium) in ipsius muri lapide turris clàm incidit, calcem superinducens, & nomen regis superscribens, fore auguratus (id quod accidit) vt haud multò pòst literae illae cum lorica sua defluerent & nomen regis disperderetur. Sostratis verò saxo insculptum remanens appareret. Quod exemplum Scriptores imitari debent, vt non tantùm praesentis seculi applausum captare leuissimum quaerant, ac de eo soliciti nimis ne sint, quam rem aeternitate dignam, & quae laudem perennem praestare valeat, solido posteritatis iudicio peragere, ac sibi in longum tempus prospicere. De turre autem Phari meminit & Herodiamus lib. 4. iuxta principium, vbi de consecratione Caesarum disserit. Sed iam alterum numisma
· Census ID10032931: »Sestertius of Nero / Annona and Ceres (RIC 139)«
eiusdem Cęsaris, vbi sunt verba
ANNONA AVGVSTI CERES.
exponamus. inquit, igitur Suetonius in Nerone, vt certionem indolem ostenderet, ex Augusti praescripto imperaturum se professus, neque liberalitatis, neque clementiae, nec comitatis quidem exhibendae vllam occasionem omisit, grauiora vectigalia, aut aboleuit, aut minuit, praemia delatorum Papiae legis ad quartas redegit, diuisis populo viritim quadragenis nummis Senatorum nobilissimo cuique, sed à re familiari destituto, annua salaria, & quibusdam quingena constituit. Item praetorianis cohortibus frumentum menstruúmque gratuitum. & paulò pòst, Sparsa & populo missilia omnium rerum per omnes dies singula quotidie millia, aurum cuiusque generis multiplex penus, tesserae frumentariae, vestis, aurum, argentum, gemmae, margaritae, tabulae pictae, mancipia, iumẽta, atque etiam mansuetae ferae, nouissimè naues, insulae, agri, quae quidem omnia annonam, & abundantiam cornucopiae designant. In
I 3 tertio
tertio numismate, vbi fuerat quadriga cũ inscriptione,
EVTYMIVS.
ex Suetonio satis patet eum quadrigas rexisse, cùm dicat, mox et ipse aurigare atque etiam spectari saepius voluit. Et alibi, aurigauit quoque plurifariam, Olympijs etiam decemiugem, quanuis id ipsum in rege Mithridate carmine quodam suo reprehendisset sed excussus curru, & repositus, cùm perdurare non posset, destitit ante decursum, nec eo secius coronatus est. decedens deinde prouinciam libertate donauit, simúlque iudices ciuitate Romana & pecunia grandi, Haec Suetonius. Quod autem in Numismate sit verbum
EVTYMIVS,
animaduerte quae suprà diximus in securitate, nam euthymius securus dicitur. In Numismate
· Census ID10054977: »Sestertius of Nero / Temple of Janus (RIC 438)«
vbi sunt ea verba,
PACE PR. TERRA MARIQ. PARTA IANVM CLVSIT.
vel vt est in alio
· Census ID10056433: »As of Nero / Temple of Janus (RIC 306)«
quod suprà scripsimus
P.R. VBIQ. PARTA IANVM CLVS. S.C.
Haec quidem Suetonius probat his verbis, Ianum geminum clausit tam nullo, quàm residuo bello. Augustus etiam, vt idem Suetonius ait, Ianum Quirinum semel atque iterum à condita vrbe ante memoriam suam clausum, in multo breuiori temporis spatio terra maríque Pace parta, tertiò clausit. Quòd autem in Neronis Numo
· Census ID10054988: »As of Nero / Apollo Citharoedus (RIC 76)«
sit imago cum cithara in manu, ipse sanè est princeps citharoedus, vt Iuuenalis in octaua satyra,
Res haud mira tamen Citharoedo principe natus
Nobilis.
Et paulò pòst.
Et de marmoreo Citharam suspende Colosso.
Sciendum Neronẽ consuésse canere, ac ad citharam maximè, vt inquit Suetonius, sine mora nomen suum in albo profitentium citharoedorũ iussit adscribi, sorticuláque in vrnam, cum caeteris demissa, intrauit ordine suo. simúlque Praefecti praetorij citharam sustinentes. &c. Tragoedias quoque cantauit personatus, Heroum, deorúmque item Heroidum atque Dearum, personis effictis, ad similitudinem oris sui, & foeminae prout quanque diligeret. Inter caetera cantauit Canacem parturientem, Orestem matricidam. Oedipodem excaecatum, Herculem insanum, Olympiae quoque, praeter consuetudinẽ, musicum agona commisit, sacras coronas in cubili circum lectos posuit. Itẽ statuas suas citharoedico habitu. qua nota etiam nummum percussit. Nihil autem aequè doluit, quàm vt citharoedũ malũ se increpitũ. ac pro Nerone AEnobarbum appellatum. quod autem cithara maximè delectatus sit, inquit & illud Suetonius, Inter cęteras disciplinas pueritiae imbutus tempore, & musica, statim vt imperiũ adeptus est, Therpum citharoedum vigentem tũc praeter alios, accersijt, & ea quae ibi sequuntur. ne hîc totum Suetonium transferre videar, vnum tantùm in hoc dixisse sufficiat : inter familiares Graecum prouerbiũ iactasse, Occultae Musicae nullum esse respectum. In nummo, vbi est pennata seu alata
Mulier
mulier
· Census ID10055063: »Dupondius of Nero / Victoria (RIC 523)«
cum corona in manu altera, in altera verò palmam habente, cum inscriptione,
VICTORIA AVG.
hoc & comprobat Suetonius dicens, Victorem autem se ipse pronunciabat, qua de causa & praeconio vbique contendit. instituit siquidem quinquennale certamen primùm omnium Romae, more Graeco triplex, Musicum, Gymnicum, Equestre, quod appellauit Neronia, vt etiam est videre in Nomismate, verbis Graecis scripto NEPINOIΩN, & apij corona circundato, de qua corona Iuuenalis in viij. sic,
Haec opera atque haec sunt generosi principis artes,
Gaudentis foedo peregrina ad pulpita saltu,
Prostitui,Graiaeque apium meruisse coronae.
Sed & Neroneum quoque mensem Aprilem de nomine suo appellauit, & Romae Neroneum Agona ante praestitutam diem reuocauit, cùm magni aestimaret cantare. Sed & Romam è Graecia reuersus eo corru, quo Augustus olim triumphauerat, & in veste purpurea, distinctáque stellis aureis chlamyde, coronámque capiti gerens Olympicam, dextra manu Pythiam, praeeunte pompa caeterorum, cum titulis vbi, & quos, quo cantionum, quóve fabularum argumento vicisset: sequentibus currum ouantium ritu plausoribus, Augustianos, militésque se triumphi eius, clamantibus. & reliqua. Dedicauit & Thermas atque Gymnasia, Senatui quoque & equiti oleum prębuit. magistros toti certamini praeposuit consulares sorte, sed praetorum deinde in orchestram senatúmque descendit, & orationis quidem certaminísque Latini coronam de qua honestissimus quisque contenderat, ipsorum consensu, concessam sibi recepit. Citharam autem à Iudicibus ad se delatam adorauit, ferríque ad Augusti statuam iussit. Et haec quidem Suetonius, quae hic volui scribere, vt non frustra coronam fuisse effictam in illo numismate quis existimaret. Sed quòd alatam mulierem cum corona etiam in vna manu, in altera palmam habentem aliud numisma ostentat, cum inscriptione Graeca hac,
ΡΟΛΙΩΝ.
hoc etiam ex Suetonio puto, nos addiscere posse, si hic verba subscripsero, Apud eundem(inquit) consulem pro Bononiensibus Latinè, & pro Rhodijs, atque Iliensibus Graecè verba fecit. Et alibi, Matrem dicta factáque sua exquirentem acerbius & corrigentem hactenus primò grauabatur, vt inuidia identidem oneraret, quasi cessurus imperio, Rodúmque abiturus. Haec Suetonius, quae ad hanc rem facere possunt. Sed hic illud animaduertendum est,
ΡΟΔΙΩΝ
per ω, magnum secundo loco scribi. cùm Ρóδιος. ου ὁ. hoc est Rhodiensis per o, paruum scribatur apud Graecos, Sic & Ροδιóς Fluuius. Sic & Ρóδον Rosa. Ροδών. ωνος ὁ. rosetum. per, ω, magnum autem scribi. Sed ego facilè crediderim Rhodienses hunc nummum precussisse in aduentum Neronis ad eos. ideo ΡΟΔΙὩΝ inscripsisse, hoc est Rhodiẽsium & ideo per ω. scriptum. Sed haec satis. Nos enim in Philosophiae studijs & penè in medijs lectionibus huius anni, quae ad Physica pertinent, oc-
cupati
cupati ac detenti, hoc qualccunque, lector optime, munusculum donamus. Opusculum enim hoc numismatum praeter institutum nostrum elaboratum fuit. Cùm amici cuiusdam precibus simulq́ue flagitionibus facere satis mihi opus fuerit, non vt ego idoneus huic prouinciae sim, méque existimem tam doctum, vt haec obscura signa, & hieroglyphica explicare facillimè valeam, cùm haec non nisi à doctissimo, ac eruditissimo viro & in literis praestantissimo explicari digna videantur & possint. Quid enim nos in Philosophia occupati, hac in re insigne praestare possumus? cùm haec studia sua etiam ocia & vberiora requirant: quàm à me exigi possint. Accipe igitur vtcunque ea, quae tibi damus, studiose lector, & benigno vultu haec lege, illius sententiae memor, Nullum esse librum tam malum (quod dicere solitum Plinium accepimus) vt non aliqua ex parte prodesse possit. Ad hoc facit illud, quod Cor. Tacitus lib. xv. refert, Neronem post excidium Romae factum, condendae vrbis nouae & cognomento suo appellandae gloriã quaesiuisse, ideo hoc in Numismate
ΝΕΡΟΝΙΩΝ,
adopsitũ crediderim. Idem refert eod. lib. habitu aurigae permistum plebi Neronem, & circo inisistẽntem poenis, tormentísque afflictos Christianos spectasse. ideò non mirum est si in nomismate aurigae habitu indutum aspicias.
Refert idem Cor. Tacitus lib. xv. quòd verba Flauij vulgabantur, non referre dedecori, si Citharoedus dimoueretur, & tragoedus succederet. quia vt Nero cithara, ita Piso tragico ornatu canebat, habitu citharoedi ergo in numismate est videre.
Idem Tacitus dicto lib. in fine narrat, quòd decretum fuit à senatu post detectam coniurationem Neroni paratam: vt mensis Aprilis Neronis cognomentum acciperet. & haec ratio fuit, quia Cerealia festa, quae. V. idus Aprilis celebrari erant solita, eodem die Aprilis coniuratio in Neronem fuerat facta, à qua Nero incolumis euaserat. Sed & templum Saluti extruxit eo loco ex quo Sceuinus ferrum prompserat. ideo
ΝΕΡΟΝΙΩΝ
adpositum Numismati, & templum Salutis numis eius additum.
CLAV
IN
Nomismate
· Census ID10056481: »As of Nero / Genius Augusti (RIC 214) (owner: Theodorus)«
quodam aereo, quod mihi dono dedit Theodorus à Sancto Georgio Casalensis, blanderatensísque comes, Genius ità erat effictus. In primo orbe erat effigies Claudij Neronis Caesaris, cum his verbis
NERO CLAVD. CAESAR AVG. GER. P. M. TR. P. IMP. PP.
in altero verò orbe erat Genij sigillum Iuuenis militaris cum veste ad cruris medium circunuoluta, dextra pateram in morem Sacrificantis. Foculus seu ara extabat sertis coronata, laeua cornucopiae habebat, cum hac epigraphe,
GENIO AVGVSTI S. C.
de Genio Neronis nihil apud Suetonium comperi. crediderim tamen populum Romanum eius Genio sacrificasse, vel potius quòd ipse Nero Genio Octauij Augusti Cęsaris rem sacram fecerit, fieríve mandauerit. Nam, refert Suetonius Tranquillus in vita Augusti, Athenis aedem Iouis Olympici antiquitus inchoatam quosdam reges, & socios, & amicos Augusti communi sumptu destinasse perficere, ac eius Genio dedicare. Genium Serpentis imagine effingebatur. Hinc Persius,
Pinge duos angues, pueri sacer est locus.
Coronabatur autem platani folijs, vtpote arboris genialis. Nam sunt quidam, qui velint etiam Lares, Genios dici, qui à Graecis etiam platani folijs solerent, teste Plutarcho, coronari. sicuti in Latio spicis & aristis. Apud Tibullum tamen Lares floribus coronantur sic,
Rure puer verno primìm de flore coronam.
Fecit, & antiquis imposuit Laribus.
Genio sacra fiebant mero & floribus. Persius satyra. ij. ad Macrinum,
Funde merum Genio, non tu prece possis emaci.
Horatius lib. ij. epistolarum,
Floribus & vino Genium ne morem breuis horae.
Genius in Aulularia ad Plautum ità loquitur.
Huic filia vna est, ea mihi quotidie thure,
Aut vino, aut aliquo flore semper supplicat.
Seruius interpres Virgilij doctissimus, super illo carmine lib. v. Aen.
Incertus Geniúmne loci, famulúmne parentis
Esse putet?
Ait, Genium esse putauerunt antiqui numen, quod nobis nascentibus datur. Persius Poëta certè videtur vltima Satyra innuere, ideò sacrificasse veteres Genio principis, propter victoriam habitam de aliquibus populis, huius sunt carmina,
K O bone
O bone, num ignoras? missa est à Caesare laurus
Insignem ob cladem Germanae pubis, & aris
Frigidus excutitur cinis, & iam postibus arma,
Iam chlamydas regum, iam lutea gausapa captis,
Esseda
[?]
, ingentes
[?]
locat Caesonia Rhenos.
Dijs igitur,Genio
[?]
ducis centum paria, ob res
Egregiè gestas induco, quis vetat? aude.
De imagine autem ipsius Genij publici, qui apparuerit Iuliano Imperatori cum cornucopiae velata per aulaea tristius discedente, vide Ammianum Marcellinum lib. xxv. & de Salutari Genio videto eundem lib. xv. & xvj. & xvij. de Genio Constantij Imperatoris, Socratis, & Scipionis, idem Ammianus meminit lib. xxj. & eodem lib. de Genij templo, vbi dicit, quòd Cal. Ianuar ascendẽte Iuliano Imperatore per gradus eiusdem templi, quidam ex illis lapsus animam efflauit, insperato casu, nullo eum percutiente. Apud Iurisconsultos lib. xij Pandectarum, titulo, de iureiurando. fit mentio de iuramento per Genium principis. his verbis. Vlpianus. Si quis iurauerit in re pecuniaria per Genium principis, dare se nõ oportere & peierauerit, vel dari sibi oportere : vel intra certum tempus iurauerit se soluturum, nec soluit: Imperator noster cum patre rescripsit, fustibus eum castigandum dimittere, & ita ei superdici. ΠΡΟΠΕΤΟΣΜΗ ΟΜΝΥΕ, id est ne petulanter iurato. Qua de re nos pueruli in nostris in ius ciuile exercitationibus, & enarrationibus impressis multa diximus. Suetonius Tranquillus in Caligula, ait, Multos à Caligula supplicio affectos, qui per eius Genium peierauerant. In elogijs antiquis aeuiternum Genium legimus. Sic enim Romae in marmorea tabula descriptum est
D. POT. ET GEN. AEVIT. D.
quod interpretari ad hunc modum possumus, Dijs potentibus, & Genio aeuiterno dicatum. In marmore antiquo reperto inter testaceum, Auentinum, & Tyberim, vbi fuêre horrea
P. R. CXL.
haec inscriptio Genij fuit.
NVM. DOM. AVG. SACRVM. GENIO CONSERVATORI HORREORVM GALBIANORVM M. LORINVS FORTVNATVS MAGISTER. S. P. D. D.
in alia parte eadem verba legebantur, nisi quòd loco Genij erat fortunae, quod Marlianus annotauit in lib. Topographiae. Genium autem in die natali apud veteres coli moris fuisse vel Tibullus poëta cultissimus his versibus ostendit lib. ij. Eleg. ij.
Ipse suos adsit Genius visurus honores,
Cui decorant sanctas florea serta comas.
Illius è puro distillent tempora nardo,
Atque satur libo sit, made at
[?]
mero.
Et in primo libro, Eleg. vij. ad Bacchum loquens idem sic cecinit,
Huc ades, & centum ludos, Genium
[?]
choreis
Concelebra, & multo tempora funde mero.
Illius & nitido stillent vnguenta capillo,
Et cap
Et capite & collo mollia serta gerat.
Sic venias hodierne Geni, dum thuris honores.
Liba & Mopsopio dulcia melle feram.
Sed de Genio plura Lilius Gregorius Gyraldus noster in libris de Dijs gentium: nostra haec nobis sufficiant.
EXTANT
Nomismata quaedam
· Census ID10045061: »Aureus of Nero / Jupiter Custos (RIC 52)«
· Census ID10045066: »Aureus of Nero / Jupiter Custos (RIC 63)«
· Census ID10045081: »Denarius of Nero / Jupiter Custos (RIC 53)«
· Census ID10045087: »Denarius of Nero / Jupiter Custos (RIC 64)«
· Census ID10045075: »Denarius of Nero / Jupiter Custos (RIC 69)«
Neronis Caesaris, & Domitiani, in quibus à tergo ita Iupiter est effictus: in solio sedet, dextera fulmen habet, laeua hastam cum hac inscriptione,
IVPITER CVSTOS.
Domitianus (vt asserit Suetonius cap. v.) Nouam excitauit aedem in Capitolio custodi Ioui, séque in sinu ipsius Iouis, vt inquit Marlianus, Sacrauit. Qua de re etiam meminit Cornelius Tacitus, lib. xix. vbi Capitolium describit à Vitellianis captum. Quare autem Ioui fulmina assignentur, rationem ponit Plinius lib. ij. cap. XX. Natural. histor. dicens, Supernorũ trium syderum ignes esse, qui decidui ad terras fulminum nomen habeant. sed maximè ex his medio loco siti: fortassis quoniam contagium nimij humoris ex superiore circulo atque ardoris ex subiecto, per hunc modum egerat. Ideóque dictum Iouem fulmina iaculari. Quòd Ioui fulmina attributa fuerint, indicat idem Plinius dicto lib. ij. cap. lij. vbi scribit quòd Thuscorum literae nouem deos emittere fulmina existimant eáque esse vndecim generum, Iouem enim tria iaculari Romani duo tantùm ex his seruauêre, diurna attribuentes, Ioui, nocturna Summano, Rariora sanè eadem de causa frigidioris coeli. Addit etiam idem Plinius lib. ij. cap. lv. rei natural. Ideo aquilam fulmini adiungi & associari, huiusq́ue teli armigerum fingi, quòd aquila è cunctis volucribus à fulmine non tangatur. Ideo in quibusdam nomismatibus perantiquis aquila sub pedibus fingitur habere fulgur seu fulgetram hinc & hodie hac (vt puto) de causa in numis argenteis seu dimidiatis aureis Caroli. v. Caesaris nostri, aquilam cum fulmine, & mundo sub pedibus effingi videmus. fulmen etiam (vt idem Plinius dicit ibidem) fruticem lauri non icit, nec vnquàm altius pedibus quinque descendit in terram, nec è pellibus belluarum vitulos marinos percutit.
K 2 NER
IN NERONIS
Imperatoris duobus argenteis Numismatibus
· Census ID10055071: »Sestertius of Nero / Congiarium (RIC 101)«
erat inscriptio,
CONGII DAT. POP.
In Titi Vespasiani aureo nomismate
, qui amor & delitiae humani generis dictus fuit, erant hae notae,
CONG. TER. P. R. IM. DAT.
Suetonius in Nerone haec quidem pro eo refert. deductus in forum Tyro, populo congiarium, militi donatiuum proposuit. de Tito nihil apud Suetonium est quod ad congiaria pertineat. solum id illum dedisse congiaria testari potest. quòd nulli ciuium quicquam ademit: abstinuit alieno, vt si quis vnquam, ac ne concessas quidem ac solitas collationes recepit. & tamen nemine ante se munificentia minor. innuit enim quasi his verbis Tranquillus, eum liberalissimum fuisse, vt etiam superiores Caesares liberalitate vicerit. sicq́ue Populo quod alij dederunt, illum & dedisse, imò & plura. sed & alij Caesares (quanuis adhuc in eorum numismatibus cõgiaria videre nobis non contigerit) Populo congiaria tribuerunt. inter quos optimus & primus C. Iulius Caesar, teste Suetonio, populo impertitus est: his verbis, Populo praeter frumenti denos modios, ac totidem olei libras, tricenos quoque nummos, quos pollicitus olim erat, viritim diuisit, & hoc amplius, centenos pro mora. Annuam etiam habitationem Romae vsque ad bina millia nummûm in Italia non vltra quingenos sestertios remisit. adiecit epulum ac viscerationem, & post Hispaniensem victoriam duo prandia. Nam cùm prius parcè, neque pro liberalitate sua praebitũ iudicaret, quinto pòst die aliud largissimum praebuit. In epistola Coelij M. Ciceroni scripta de Cõgiario ea sunt verba, Plancus quidem tuus Rauennae est, & magno congiario donatus à Caesare, nec beatus, nec bene instructus est. Sed de Augusto, qui Octauius nominatus est, idem Suetonius ait, Cõgiaria populo frequenter dedit sed diuersae ferè summae: modò quadrigenos, modò tricenos, nonnunquam ducenos, quinquagenósque nummos ac ne minores quidem pueros praeterijt. quanuis non nisi ab vndecimo aetatis anno accipere consuëssent. Frumẽtum quoque in annonae difficultatibus saepe leuissimo, interdum nullo pretio viritim admensus est, tesserásque nummarias duplicauit. & paulò pòst, Eidẽ populo promissum quidem congiarium reposcenti, bonae fidei se esse respondit. & ibi iterum de congiario, & ibi spectauit & exercentes ephebos ijsdem etiam epulum in conspectu suo praebuit permissa, imò exacta iocandi licẽtia, diripiendíque pomorum & opsoniorum rerúmque missilium. Sed & Caligula, quanuis omnium ferarum crudelissimus
congia
congiaria praebuit, inquit Tranquillus. Congiarium, populo bis dedit tercenos H-S toties abundantissimũ epulũ senatui, equestriq́; ordini, etiam coniugibus, ac liberis vtrorumque posteriore epulo, forensia insuper viris, pueris, ac foeminis fascias purpurae, ac conchylij distribuit, & vt laetitiam publicam in perpetuum quoque augeret, adiecit diem Saturnalibus, appellauítque Iuuenalem. Diuus Claudius Caesar, ipse etiã congiaria populo saepius distribuit, eodem Tranquillo authore. Vespasianus Colossi refectorem insigni cõgiario, magnáque mercede donauit. Apollinari tragoedo quadraginta, Pterino, Diodoróque citharoedis ducena, nonnullis centena, quibus minimum, quadragena sestertia super plurimas coronas aureas dedit, sicut Saturnalibus dabat viris apophoreta, ita & calendis Martij foeminis, expleuit etiam censum senatorium. consulares inopes quingenis sestertijs annuis sustentauit, sed vt iam Caesarum xij. in vno Flauio Domitiano Caesare concludamus liberalitatem cõgiariorũ, verba Tranquilli de eo referamus. Congiarium populo nummorum trecẽtorum ter dedit, atque inter spectacula muneris largissimum epulum. Septimontiali sacrorum quidem die, senatui, equitíque panarijs, plebeijs, sportellis cũ obsonio distributis, initiũ vescẽdi primus fecit. diéque proximo omne genus rerum missilia sparsit. & quia pars maior intra popularia deciderat, quinquagenas tessaras in singulos cuneos equestris ac Senatorij ordinis pronuntiauit. & haec quidem Sueto. de congiarijs. quae omnia hunc in vnum locum congessisse volui cum aliorum historicorum libros ad manus nunc habere facultas non detur. nam meam integram bibliotecham in patria retineo. non me fugit enim Titum Liuium, & Tacitum, Plinium, Plautum, & AElium Spartianum, Iulium Capitolinum, AElium Lampridiũ, huiusmodíque authores de his rebus, quae ad congiaria pertinent saepe loqui. Nunc tamen cum illos non habeam, vt certos locos adducere queam, lectorem non pigebit per se illos videre. sat fuit in praesentia omnia Suetonij ad hanc rem exempla citasse. vt tamen & iurisconsultos, quorum textus habeo ad manum, non solûm aduocationibus & leguleis prodesse, sed etiam bonarum literarum studiosis, & antiquitatis amatoribus plurimum conferre sciant omnes, eos adducere mihi videtur esse operepretiũ. In primis se offert Paulus Iurisconsultus antiquitatis peritissimus Digestorum li. xxxiij. cap. de instru. vel instrum. legato. vbi sic ait, Videndum ne inter instrumentum tabernae & instrumentum cauponiae sit discrimen, vt tabernae non nisi loci instrumenta sint, vt doliaria vasa, vectiones, ancones, calices, & trullae, quae circa coenum solent traijci: item vrnae aereae, & congiaria & sextaria, & similia. sed videamus quid de congiarijs idem Paulus lib. xxx. digestorum cap. de legatis & fideicõmiss. primò dicat. Licet congiarij nomen non pronnnciet his tamen verbis subintelligit. quae quia ad antiquitatem mirum in modum faciunt, hic omnia, licet prolixiusculae, placet referre. Ciuitatibus (inquit Paulus) etiam legari potest, quod ad honorem or-
K 3 natum
natúmque ciuitatis pertineat ad ornatum, puta quod ad instruendum forum, theatrum, stadium, legatum fuerit: ad honorem puta quod ad edendum munus, venationẽ, ludos scenicos, ludos Circenses, aut quod ad diuisionem singulorum ciuium, vel epulum relictum fuerit. hoc amplius, quod in alimenta aetatis infirmae (puta senioribus, vel pueris, puellísque) relictum fuerit: ad honorem ciuitatis pertinere videtur. & haec quidem Paulus. cuius verba si conferas cum his, quae ex Suetonio retulimus, omnia bellissimè facient, & congiaria esse intelligentur. Nũc quia superius de donatiuo mentionem fecimus, scias velim, donatiuum esse principis largitionem in milites, id est, λάμπρα ωθϊδοσις. quae eadem in populum facta, congiarium dicitur. Donarium autem est ἀνάθημα qualia videntur in fanis. Tranquillus in Caligula, pronunciatóque militi centenis viritim denarijs, quasi omne liberalitatis exemplum supergressus, Abite, inquit, laeti, abite locupletes. primus autem Claudius augustus instituisse ab eodem dicitur, vt Imperatores Romani in auspicatu imperandi donatiuum militibus pronunciarent. sed vt iam aliqua de mensuris, quae circa congiaria spectant dicamus, operaepretium erit hic referre mensuras. Nam loqui de congiarijs, & nescire quid esset, frustra hic scripsissemus de illis. nec erit modica vtilitas ad pernoscendum ea, quae dixit Suetonius. Imprimis igitur sciendum est congiarium fuisse munus, quod à Caesaribus populo Romano dabatur, & amicis, quod Fabius Quintilianus his verbis declarat, quae sunt in sexto de institutione oratoria. in metalepsim quoque eadem ratio dictorum, vt Fabius Maximus iucusans Augusti congiariorum, quae amicis dabantur exiguitatem, heminaria esse dixit. Nam congiarium commune liberalitatis, atque mensurae à mensura ducta imminutio est rerum. Haec Fabius. Vt enim donatiuum dicitur munus, quod militibus datur, ita congiarium, quod amicis, el populo. opinor autem inde dictum, quod primo congij vini, vel olei dabantur: deinde res aliae dari caeptae eadem manente appellatione. In quadam memoria antiqua, quae in marmore extabat, quam mihi Vicentius Catus Vicentinus amicus meus dono dedit, hae certè notae fuerunt.
CONG.
CONG.
OLEI.
Suetonius in Caesare dictatore quidem congiariũ nominat his verbis ne id & omittam. omnibus circa eum, atque etiam parte magna senatus, gratuito aut leui foenore obstrictis, ex reliquo quoque ordinum genere, vel inuitatos, vel sponte ad se commeantes vberrimo cõgiario prosequebatur, Sed iam ad mersuram congij perueniamus. congius sextarios capit sex, quod indicat Volusius Maetianus in libello de distributione mensurarum, idq́ue notis ponderum, cum ait, Quadrantal habet congios octo, sextarios octo & quadraginta, nam octies sex constituit octo & quadraginta. hinc sextario nomen inditum, vt Fannius his verbis aperit.
A quo sextarij nomen fecisse priores
Crediderim, quòd eos capiat sex Congius vnus.
Sed
Sed Marci Catonis de re rustica ostendunt verba quoque congium sex esse sextariorum. ea sunt capite septimo, & quinquagesimo, vbi statuit, quantum vini sit familiae bibendum. Mense sexto, septimo, octauo in dies sextarium vnum. Deinde idipsum declarans addit in mense congios quinque. cùm enim menses ferè triginta dies habeant, & singulis diebus bibatur sextarius, fiunt triginta sextarij, qui quinque efficiunt congios. Hunc locũ doctè explicauit Budaeus in libro de Asse, ex hisdẽ autem verbis quisque intelligere potest, cõgium liquidi mensuram esse tum etiam his Liuij, quae sunt lib. v. & xx. ab vrbe condita, si rectè recordor, & congij olei in vicos singulos dati. sed hoc loco praestabit (vt credo) summam rationem mensurarum à doctissimo viro Gulielmo Phylandro Gallo, ciue Romano in lib. vj. annotationum suarum in Vitruuium paucis complexam referre. culeus igitur amphoras xx. capit id est, libras mensurales mille sexcentas. Amphora vrnas duas, id est, libras octoginta. Vrna congios quatuor, id est, libras quadraginta, cõgius sextarios sex. id est, libras x. Sextarius heminas duas, id est, libram & bessem, id est, vncias xx. hemina, quae & cotyla quartarios duos, idest vncias x. Quartarius acetabula duo, id est, vncias v. Acetabulum sesquicyathũ, vncias duas cum dimidia. Cyathus ligulas siue cochlearia quatuor, id est, sescunciam, drachmam & scrupulum, & haec quidem Phylander. sed ex Georgio Agricola accepta, lib. j de mensuris Romanorum. Nunc videamus capacitatẽ congij ex ipso Georgio Agricola. congius, inquit ille, capit sextarios vj. Heminas xij. Quartarios xxiiij. Acetabula xlviij. cyathos lxxij. ligulas cclxxxviij. chus, qui choeus Graecè quoque dicitur, est idem qui congius apud Romanos. sex continet sextarios, quod Cleopatra declarat cuius pauca quaedam de mensuris, & ponderibus, sed valde docta extant ex libris κοσμητικοῖς. excerpta, quos Alciatus in Latinum transtulit, vnà cum Galeni libello de ponderibus, & mensuris. sunt autem eius verba. ὁχοῦς ἔχει μέτρω μεν κοτύλας δώδεκα ξέστας δὲ ἔξ. hoc est, chus quidẽ habet mensura cotylas Atticas xij. sextarios verò sex, vel, vt vertit Alciatus, chus, id est, cogius, mensura quidem heminas Atticas xij. habet, sextariorum dimidio minus. nempe sex, chaenicas 4. pondere verò drachmas 720. Dioscorides de vino, quod ex palmis fit ita scribit. ἐπίχει δε τοῖς δεκα χοι νιξιν ὕδατος χόας. ῦ. id est, infunde ad chaenicas x. aquae congios tres. quem locũ Plinius li. xiiij. cap. xvj. est imitatus. sed & carmina Fannij idem de choa, siue chu ostendunt.
Heminas recipit geminas sextarius vnus.
Adde duos chus fit vulgò, qui est Congius idem.
Deriuatus autem χοῦς siue χοάς videtur ἀπὸ τοῦ χέιν, quod est fundere, nam vasis genus, etiam significat, quo aqua hausta fundebatur. & est mensura humidi. sed transeamus ad eam mensuram congij, quae in se minores continet apud Graecos. chus igitur capit sextarios vj. cotylas xij. Quartarios xxiiij. oxibapha xlviij. cyathos
lxxij
lxxij. conchas cxliij. Mystra cclxxxviij. chemas ccclx. cochlearia dccxx. chus autem georgicus capit xij. cotylas georgicas, quae efficiunt ix. sextarios. chus verò medicus xij. cotylas nouem vnciarum, quae sex constituunt sextarios. Nouem autem ad sex proportionem habent sesquialteram. Africanus colligit choa liquoribus repletum idem pendere, quod fannius nempe vini libras x. olei ix. mellis xv. & cetera. congius igitur capit libras x. pendet octo & vncias quatuor, vt suprà etiam annotaui. Nũc congij mensuram Romanam vino repletam tibi declarabo. Congius oleo vt vino plenus pendet, olei libras viij. & vncias iiij. vini ix. libras, & vncias tres, scriptula duo. siliquas quatuor & grana duo. chus olei (nunc Atticam declaro) pendet libras. 7. cum dimidia. vini libras octo & vncias quatuor. Georgici congij mensura, quae dicitur chus olei pendet libras xj. & vncias iij. vini verò xij. cum dimidia. Nunc mellis Romani pondus, quod ad congium spectat dicamus. congius vini pendet libras ix. vncias iij. scriptula duo cum dimidio, siliquam vnam, grana duo, mellis libras xiij. cum dimidia. vncias quatuor, drachmas quinque, scriptulum vnum. iam Atticas quoque mensuras congij exponam. Chus vini pendet libras viij. vncias quatuor, mellis libras xij. cum dimidia. Georgicorum chus vini pendet libras xij. cum dimidia, mellis xviij. & ix. sed aduerte, quòd nonnulli Graeci vsi sunt Romanis mensuris, & ideo dicunt ἰταλικὸν κεράνιον, id est, amphora Italica οὔρνα, id est, vrna, κόγγιον, id est, congius Graecus cum Romanis. Nam congius olei pendet libras ix. vini x. mellis xv. interim illud non praeteribo hoc loco quod Georgius Agricola monet. quòd constat vinum oleo grauius esse nona parte, & mel rursum vnio grauius tertia. Sed iam his declaratis, hic notam congij ex Volusio Maetiano Iureconsulto apposuisse non omnino fuerit inutile, vt extra alias mensuras hanc congij noscamus. Haec igitur & huismodi fuit nota sic signata ε. & haec quidem de congiarijs dixisse sufficiat.
VESPA
PACEM
in nomismate Vespasiani
· Census ID10056587: »Denarius of Vespasian / Victory (RIC 1457)«
effictam sic vidi, Alatam mulierem stantem cum corona myrthea, seu oleaginea in dextra, in laeua palmam habentẽ his literis.
PACI AVGVSTAE.
Suetonius in Vespasiano de pace his verbis meminit, Fecit & noua opera, templum Pacis foro proximum, diuique Claudij in Coelio mõte, cęptum quidem ab Agrippina, sed à Nerone prope funditus destructum. Fuit templum Pacis, eo loco, vbi Iulij dictatoris neptis Iulia domum sat profusè exstruxerat, quae prius via publica dicebatur, seu sacra via. Iuliae illam domum ad solum diruit Augustus, ibíque porticum Liuiae à Liuia Drusilla eius vxore cognominatam, excitauit. Iosephus (vt Marlianus refert) scribit, quòd post triumphum, & Romani imperij firmissimum statum, Pacis templum Vespasianus aedificauerit. in quo (vt ait Diuus Hieronymus) idem Vespasianus vasa, & ornamenta templi Hierosolymitani triumpho
TITI
aduecta reposuit, vniuersáque consecrauit donaria, Venerémq; dicauit. in eodem fuit heros absolutissimi operis à Thimante, Hylasiúsque à Protogene: atque Sylla à Nicomacho, pictura expressi. Gellius (vt refert idem Marlianus) opinatur epistolas Asinij Capitonis, viri doctissimi, in eodem templo fuisse. de Venere, quam dedicauit Vespasianus templo Pacis, meminit Plinius lib. Natural. histor. xxxvj. cap. v. his verbis, Qua de causa ignoratur artifex eius quoque Veneris, quam Vespasianus imperator in operibus Pacis suae dicauit, antiquorum digna farma. Scribit Herodianus lib. j. Commodo imperante Pacis templum incendio consumptum, illúdque supra caetera maximum fuisse aedificium, in quod vniuersi quasi in thesaurum diuitias suas congerebant. in Domitiani nomismate
· Census ID10056607: »Sestertius of Domitian / Pax (RIC 354)«
effictam pacem hoc pacto vidi, Erat mulier stans cum face ardenti in manu dextera quaedam veluti bellica arma comburente: in laeua cornucopiae habens his verbis.
PACI AVGVS. S. C.
quae quidem omnia Pacem designant. Hoc loco libet duo epigrammata alterum ex emblematis Alciati desumptum, alterum ex verbis Molsae electum subscribere. ex quibus Pax perbellè describitur. Alciati quidem nostri huiusmodi est. ex Bello Pax.
En galea, intrepidus, quam miles gesserat: & quae
Saepius hostili sparsa cruore fuit.
Parta pace apibus tenuis concessit in vsum.
Alueoli: atque fauos grata
[?]
mella gerit.
L
Arma
Arma procul iaceant. fas sit tunc sumere bellum:
Quando aliter pacis non potes arte frui.
Ponit alia duo emblemata ad pacem pertinentia idem Alciatus, quae sciens omitto, cùm vnusquisque illuc recurrere possit. hic satius erit Marij Mossae elegantissimum epigramma ex Graecis desumptum (vt puto) subdere,
Ferrea rostra olim pressis erepta carinis,
Quae Nili fractas testificamur opes.
Ecce apibus pandas parcis praepandimus aulas.
Congesto redolent (quis putet) aera thimo.
Caesaris haec ingens laus est, quo vindice, Pacis
Iucundos fructus arma inimica ferunt.
Libet etiam hoc loco, Benedicti Acolti Cardinalis cultissimum epigramma ad Pacem scriptum subdere,
Restituis fessis quòd te Pax aurea rebus,
Culta
[?]
diuulsis litibus arua nitent.
Turba tibi haec meritò saepè laetissima fundit,
Et premit agrestes fronde reuincta comas.
Qua
[?]
oleae ramos iungunt felicibus vmbris
Antiquis renouat sacra probata viris.
Tu bona sis, facilis
[?]
pijs adlabere donis,
Mox
[?]
tuo auspicio candidus annus eat.
· Census ID10044215: »Aureus of Claudius / Pax-Nemesis (RIC 27)«
· Census ID10044227: »Denarius of Claudius / Pax-Nemesis (RIC 39)«
· Census ID10044262: »Denarius of Claudius / Pax-Nemesis (RIC 47)«
· Census ID10044272: »Denarius of Claudius / Pax-Nemesis (RIC 52)«
· Census ID10044276: »Denarius of Claudius / Pax-Nemesis (RIC 62)«
, quae fuerant Neronis sic efficta vidi, mulierem alatam caduceum habentem in altera manu vergentem ad terram in anguem ibi positum, in altera manu habentem nescio quid è collo propendens, cum his notis,
PACI AVGVSTAE.
vidi in nomismate Galbę
· Census ID10056644: »Dupondius of Galba / Pax (RIC 323)«
sic effictam mulierem stantem cum oliua in manu dextra, in sinistra verò caduceum habentem, cum hac inscriptione, Pax Augusta. S. C. In Vitellij nomismate
· Census ID10056653: »Sestertius of Vitellius / Pax (RIC 118)«
vidi mulierem stantem cum ramo oliuae in manu dextra, in sinistra cornucopiae gestantem, cum hac epigraphe.
PAX AVGVSTA. S. C.
Quae omnia signa ex mirabili illa diuturna Octauiani Augusti, terra, maríque pace parta profluxisse existimo, cùm tertiò Ianum clausisset. illud non omittendum hoc loco, sic & effictam fuisse pacem, vt puerum Plutum manu gestaret, quod in Titi Vespasiani numo aereo aliquando apud Decianum Iureconsultum celeberrimum vidi. Quod symbolum videri potest, non ex bello, sed ex pace diuitias, & opes comparari. effingebatur etiam pax cum spicis, quod & Tibullus noster cultissimus poëta, his verbis, quibus pacem laudat, ostendit,
Interea Pax arua colat, Pax candida primùm
Duxit araturos subiuga curua boues.
Pax aluit vites, & succos condidit vuae,
Funderet vt nato testa paterna merum.
Pace bidens, vomer
[?]
viget, at tristia duri
Militis
Militis in tenebris occupat arma situs.
At nobis Pax alma veni, spicam
[?]
teneto.
Perfluat & pomis candidus ante sinus.
Vidi eo pacto quo Tibullus pingit sic effictam pacem, vt esset capite compto mulier palliata, dextera spicam & papauer, laeua copiae cornu gestans colligendo sinus pomis perfluentibus.
Nonnunquàm lauro, & rosa coronabatur Pax, vt in aliquibus veterrimis numis vidimus. Sed qui cupit etiam Thusca lingua concionem de Pace legere, is adeat orationem de Pace clarissimi viri Claudij Ptolemaei. Aristophanis etiam extat comoedia Graeca, cui titulus est, Pax. Cassiodorus etiam libr. j. Variorum haec in laudem Pacis affert. omni quippe regno desiderabilis debet esse tranquillitas, in qua & populi proficiunt, & vtilitas gentium custoditur. Haec enim est bonarum artium decora mater. Hęc mortalium genus reparabili successione multiplicans, facultates protendit, mores excolit, & tantarum rerum ignarus agnoscitur, qui eam minimè, quaesisse sentitur. Sed quis magis commendauit gentibus pacem, quàm seruator noster Iesus Christus? qui pacificos vocat beatos, qui iubet, vt in quancunque domum introierimus, pacem illi domui dicamus. qui pacem nobis relinquit, qui pacem dat cunctis, non vt dare solet mundus, qui natus homo, vt hominibus bonae voluntatis pacem afferret & gloriam in excelsis Deo tribueret. vtq́ue humanam naturam cum diuina, interiecta pace, conglutinaret, simúlque nos Deo copularet. Sed de Pace haec dixisse sufficiat.
TIBERIVS
Decianus I. C. clariss. Foroiuliensis, ostendit mihi, cùm essem Patauij, vbi ille ius ciuile tum profitebatur maximo cum honore, numisma aereum vetus pulcherrimum in cuius primo orbe erat Neruae Imperatoris facies cum hoc titulo
IMP. NERVA CAESAR AVG. PONT. MAX. TRIB. COS. IIII.
à tergo autem erant duae mulae sine vllo onere liberae pascentes cum iugo appenso, his notis literísque,
VEHICVLATIONE ITALIAE REMISSA.
apud Dionem Graecum scriptorem, qui eius Imperatoris vitam scripsit, nihil de hac re legi: nisi quòd equorum sustulerit cursus. quod tamen ad hanc rem nihil facit, cursus
K 2 enim
enim illi equorum potuerunt esse ludi vel aliud quid simile. Hoc autem de vehiculatione (quod tributum quoddam fuisse suspicari licet, quod principi pendebatur, vt rhedarium, vt est in iure, & iugum) id puto illud esse, quod Iulius Capitolinus in Antonino Pio dicit. quod scilicet Antoninus Pius inter caetera beneficia, quae Reip. Romanae contulit, illud fuit, quòd Vehicularium cursum summa diligentia subleuauit. Aelius Spartianus in Adriano ait, Adrianum cursum fiscalem inhibuisse. Sed an ad hoc faciat non satis mihi liquet. hinc etiam temonarium inductum fuisse crediderim, quod tributi genus quoddam sit, quod à Iustiniano in codice refertur l. Senatorum substan. de dignitatibus lib. xij. C. & l. iubemus. de proximis sacrorum scri. & l. de cubiculis. de priuil. eorum, qui in sacr. pal. mil. C. libro xij. & si aliqui Telonarium legant, quod non renuo, ego tamen de Temonario aliàs in meis iurisciuilis exercitationibus plenius disserui, cum Accursio sentiens. & si de telonijs vectigalibus in lib. ij. feudorum scio fieri mentionem, vbi de regalijs agitur, vbi haec sunt verba, vectigalia, quę vulgo dicuntur Telonia: quod autem supra de iugo dixi, idem puto esse quod temonarium onus, nempè tributum. quod Ammiano Marcellino traditur, & à diuo Maioriano in lib. nouellarum legum, titulo primo refertur, vbi exigi omnem canonem per rectores prouinciarum, binos per iugum vel millenos solidos, & semissem solidi per singula iuga praecipit. Carrucarium etiam vectigal memini me legere aliquando in iure, sed nunc non subit memoriae locus. Voluit igitur intelligere Nerua per illas Mulas liberè pascentes, quòd onera illa, quae per vehicula solerent, solui, sustulisset, ac Rempublicam liberasset, ab illo canone. nec video cur aliqui malint ibi in illo numo Neruae fuisse equas, cùm mulas fuisse constans sit opinio. à quibus tamen non dissentio. Aeneam tamen vicum Parmensem summum antiquarium habeo mecum sentientem hac in re, in eleganti numismatum veterum libello, quem superioribus annis edidit materno sermone, Italicáque lingua scriptum ad Cosmum Medicem Florentinorum Ducem. sed quòd suprà de Teloneo mentionem feci, de eo agit Cassiodorus lib. v. variarum, quo loco Theodoricus Rex Ampelio & liuerię scribit. vbi mandat Thelonei canonem nulla vsurpatione confundi debere. ibi etiam de asse publico, & Canone Transmarianorum agit, & de Monetarijs, *
C. VI
ARGENTEVM
nummum
· Census ID10056667: »Denarius of C. Vibius (Mask of Pan / Jupiter, RRC 449.1a) (owner: F. Novellus)«
ostendit mihi Frãciscus Nouellius Placentinus imagine Iouis Anxuris effigiatũ ab vna parte cum duplici titulo
IOVIS AXVR. C. VIBIVS & GN.
erat autem barbata ac intonsa, in altera parte erat facies barbata ac galeata vultu toruo his notis
PANSA.
Imago Iouis erat strati cum hasta in dextra manu, in sinistra poculo quoddam simile habens. Hoc ideo lubentius numisma placuit hic nobis inserere, vt studiosi humaniorum literarum videant, saepius authores in his decipi, quae ad antiquitatem spectant. Anxurus igitur Iupiter ita fertur cognominatus in Italia, in tractu Campaniae, habitu pueri imberbis. cuius mentio est etiam Virgilio Poëtae in vij. circa finem.
Circaeum
[?]
iugum quêis Iuppiter Anxurus aruis
Praesidet.
Quo loco doctissimus interpres Maurus Seruius circa tractum ait Campaniae colebatur puer Iupiter, qui Anxurus dicebatur, quasi ἄνουξυροῦ. id est, sine nouacula. quia barbam nunquã rasisset, videant modo peritiores viri, an id Seruianum sit verum, cùm in Numismate Iouis Anxuris fuerit barbata facies, & id magis spectet ad Phoebum & Bacchum, quorum aeterna iuuenta vt Tibullus ait,
Solis aeterna est Phaebo, Baccho
[?]
iuuenta,
Nam decet intonsus crinis vtrun
[?]
Deum.
Aut igitur dicendum est barbatum quidem fuisse, vt & numisma ostendit, sed nunquam rasisse barbam, ideò iuuenem Deum, aut erit intelligendum, si fuit puer, nunquam rasitasse barbam, quia imberbis fuerit, quod Numisma facie barbata fictum negat, quod etiam Numisma diademate coronatum capitulum habuit: Fuit & Anxur vrbs Trachina nunc Terracina dicta, Volscorum enim lingua, vt ait Plinius lib. iij cap. 4. Terracina Anxur dicitur. haec supra flumen Vfens est posita Circaeo promontorio proxima intra stadia. C. antea Trachina, id est aspera vocata ex eo, quod ei obtigit, eidémque obiecta palus est ingens, quam duo amnes efficiunt, è quibus maiorem Auphidum appellant. Hęc Sarabo lib. v. de situ orbis. Terracinam autem Ptolemęus lib. iij. Geographiae, tab. vj. in Europa collocat iuxta promontorium Circaei, grad. 37. 1/2 1/4 41 1/4 de Anxure verò Martialis sic meminit.
Siue salutiferis candidus Anxur aquis.
Horatius lib. j. Sermonum Satyra. v.
Millia tum pransi tria repsimus, atque subimus.
L 3
Impo
Impositum, saxis latè candentibus. Anxur.
Iouis autem imberbis statuam in Olympia fuisse refert Pausanias in Eliacis lib. v. Sed & barbatum Iouem nominat Iuuenal. satyra vj.
Aut aliqua extiterant, & sub Ioue, sed Ioue nondum Barbato.
Quo carmine videtur fuisse prius imberbem, deinde euasisse barbatũ succedente aetate ferrea. Sed illud hoc in nummo animaduertendũ est, prostratam Iouis statuam esse, cùm stantes statuas Ioui caeterísque caelitibus quàm excelsissimas fieri prae cipiat Vitruuius lib. 4. cap. viij. caeteris verò vt Vestae, Terrae, Maríque humiles tanquã Dijs terrestribus. Hinc illud est, quòd in Pantheo Agrippae templo fuisse refert Plinius Herculem humi stratum, ad quem Poeni omnibus annis humana sacrificarent victima, & Mineruam ex ebore, opus Phidiae. Sed hoc in nummo fortasse fluminis prostrata statua est. Nam sic Romae vidimus in hortis pontificum Nilum, & in Capitolio Tyberim humana forma prostrata simulachra, quae vrnam habent subtus in similitudinem aquas euomentem. Sic enim mos veterum fuit vrnas addere fluminibus. & in hoc certè nummo vrna adparet, quae fluminibus indi solet. sic Dinocrates Architectus (vt refert idem Vitiuuius lib. 2. cap. j. Alexandro Regi) Athon montem in virilis statuae figuram formauit, cuius manu laeua designauit ciuitatis amplissimae moenia, dextra pateram seu vrnam, quae exciperet omnium fluminum, quae sunt in eo monte, aquam, vt inde in mare profunderetur. Sed quia suprà incidi in mentionem de Phaebi & Bacchi iuuenture, libet in studiosorum gratiam quid significet alligoricôs, hoc loco exponere, vt & Alciati nostri viri vndecunque doctissimi carmen in Emblematis exponatur. Phaebus igitur & Bacchus semper indiuidui fratres sunt, ambo idem ferè sunt, Phaebus quidem est ipsa Sphaerae illius anima. Sphaera verò Bacchus, imò & Phaebus est totus ipse Sphaerae circus, Bacchus autem est flammeus ille, in hoc circo circulus, imò verò Phaebus est almum in hoc flammeo globo lumen. Bacchus autem existit ibidem salutaris ex lumine calor, semper ergo fratres comitésque sunt, ferè semper alter & idẽ. Quid verò? Si Sol in vere quidẽ Phaebus est, cantu suo tunc auium cantus excitans, cythera rursum tẽpora temperans, in Autumno verò Sol idem author vini Bacchus existit. Tria vobis ad seruandam iuuentutem pater ille liber, qui amat colles Bacchus affert. Hos quidem apricos primùm colles, in his autem collibus suauissimum praecipuè vinum, perpetuam in vino securitatem. Tria quoque Phaebus Bacchi frater pari benignitate largitur. Diurnum primo lumen, sub fomento luminis: herbas suauiter redolentes ad luminis huius vmbram cytheram, cantúmque perennem. his ergo pensis potissimum, his staminibus Clotho nobis iam non parca longa vitae fila producet, & haec quidem omnia doctiss. Platonicúsque philosophus Marsilius Ficinus in lib. de vita longa, cap. xix. qui etiam suprascriptos à me Tibulli versiculos refert. ad quae omnia allusit ter maximus Alciatus in libello emblema-
tum
tum in Iuuentam his versibus.
Natus vter
[?]
Iouis, tener at
[?]
imberbis vter
[?]
,
Quem Latona tulit, quem tulit & Semele.
Saluete aeterna simul & florete iuuenta,
Numine sit vestro quae diuturna mihi.
Tu vino curas, tu victu dilue morbos,
Vt lento accedat sera senesta pede.
GREGORIVS
Vasolius ex sodalibus Casinatis religionis sacerdos optimus, his diebus cum intercessisset mihi cum illo sermo de probitate veterum Caesarum, egóque hunc nostrum, qui hodie viuit,
CAROLVM. V.
Imperatorem maximum, merito laudarem, eius praeclarissima in toto orbe gesta commemorarem, illúmque in primis Augusto, deinde, Traiano persimilem facerem, & recte, inquit,
LANDE CONSTANTI
facis, qui meritum Caesarem, diuinúmque virum extollis, qui & Germanicos in primis furores represserit, qui Pontificem Maximum Clementem resistentem sibi, debellauerit, qui olim me adhuc puero aduersus Turchas ingens bellum iniens Pannonium circa mare populos Christianae Fidei addictos, infestantes propulsauerit ac deuicerit, & ex Thunisiae faucibus salsíque maris stagnis superatis, Trumphum immortalem reportauerit. quíque alia memoratu digna gesserit, qubus iam cunctae per orbem diffusae bibliothecae repletae sunt, ac de quibus locuntur omnia scripta huius aetatis historiae, & annales. Traiani hoc igitur argenteum Numisma. cui Austriacum Carolũ Caesarem nostrum comparasti cum duobus alijs his argenteis numis à me accipe, Nam à Parente meo Venturino te nonulla Romanorum Caesarum Numismata explicanda suscepisse, paulò antè certior factus sum. donum hoc igitur à me habeto pro certo amicitiae nostrae pignore, túque, cùm philosophicis studijs vocabis, illud interpreteris Traiani in primis optimi principis, cuius mansuetudinem, quenque mehercule decet principem imitari. Cùm haec dixisset Gregorius, illi maximus de munere tam precioso quidem à me habitis gratijs, vtérque nostrum iam cadente in oceanum sole abrupta familiari collocutione discessit, & tunc illi pollicitus sum his meis interpretationibus eius nomen inserere, quod nunc facio. Cùm igitur domum me proripiens, contulissem, ac statim musaeolum
meum
meum introijssem, sedens ad lumen libris appositum, Numisma Traiani in manus sumpsi & oculos in primis in effigiẽ tanti principis inijciẽs, notas, quae circunquaque inscriptae erant, legi, hoc pacto,
IMPE. TRAIANO AVG. GER. DAC. P. M. TR. P.
In Tergum autem numum vertens victoriolam alatam conspexi sic effictam in dextera coronam, in sinistra palmam tenentem cum hac inscriptione,
COS. V. P. P. S. P Q. R. OPTIMO PRINC.
Imago autem Traiani ipsius rotundo pene ore extitit, & quadrata persona, specie quidem iucunda, & amabili & decora, bonum virum praeseferẽte, (vt etiam placet Aristoteli lib. 3. Rhetoricorum, & Cornelio Celso lib. 2. cap. j. de re medica) cuius caput laureo serto redimitum fuit. Sed vt earum rerum, quae in Nomismate effictae fuerunt, nonnullae dilucidius ex monimentis antiquis, quae adhuc Romae supersunt, apparent, hic operaepretium fuerit ponere titulum in eius columnae cochlidis basi sculptum quae in eius foro posita adhuc extat, quam intuitus sum cùm Romae agerem 1545. & quam intus ascendi clxxiij. gradibus, fenestellis lucem praebentibus xliiij. altitudine pedum cxxviij. existentem, licet euarient Eutropius & P. Victor, quem malo esse Sextum Rufum, ille enim dicit pedum esse centum quadraginta, hic centum xxviij. & quidem columna illa cochlydis ad fastigium circum circa res à Traiano gestas sculptas miro artificio & praecipuè Dacicum bellum ostentat. & illud in illius columnae artificio admirabile mihi visum fuit, quodcùm ad summum gyrum variarum sigurarum sint caelata simulachra, necesséque fuerit aliquam particulam in secundum lapidem seruari, nihilominus ita compacta & commissa sunt, & ad vnguem coniunguntur & conueniunt, vt ne oculatissimus quidem nisi meditato & consulto in rem praesentem veniat, animaduertere possit. gradus etiam vno perpetúoque lapide constant, in quo incisi sunt. De hac columna ita Dion meminit, In foro ingentem columnam statuit, siue vt ea pro sepulchro esset, siue in ostentationem eius operis, quod ille circa forum egit. cliuus surgebat, quẽ effossa quoquouersus terra ita complanauit: vt vndique columna conspiceretur. forúmque deinde in areae modum Aequatum mansit. Hanc columnam, Paulus iij. pontifex Max. Romanarum antiquitatum studiosissimus princeps cùm esset tota ruderibus obruta, vt vix fastigiũ appareret, purgato loco, caelóque mox apertiori indito, & solo, dum effoditur, marmoreo inuento, quòd sub terra altiori latebat, in aspectum protulit, eo anno certè, quo ego cum Illustri auunculo meo Paulo Scoto comite ab vrbe Placentina illuc legato misso, Romam profectus sum, nempe quingentesimo quadragesimo quinto anno supra millesimum. Sed iam tempus postulat & titulum seu inscriptionem, quae in basi columnae cochlidis fuit, hic subscribamus, vt inuicem conferamus Nomisma & marmoris notas.
SENA
SENATVS POPVLVSQVE ROMANVS. IMP. CAESARI. DIVI NERVAE. F. NERVAE. TRAIANO. AVG. GERM. DACICO. PONTIF. MAX. TRIB. POT. XVII. IMP. VI. COS. VI. P. P. AD DECLARANDVM. QVANTAE. ALTITVDINIS. MONS. ET LOCVS. TANTIS OPERIBVS SIT EGESTVS.
& hic quidem titulus, cui columnae ex altera parte sunt fulmina sculpta sicuti visitur etiam in Nomismatibus Augusti Patris, &
NERONIS.
refert Philander Gulielmus vir doctiss. interpres Vitruuij lib. iiij. se nusquam in antiquorum monimentis vidisse in ima corona sculpta fulmina, cùm tamen eo libro praecipiat Vitruuius, scalpenda in ima corona fulmina. Sed hoc loco libet aliam marmoris antiqui inscriptionem, quae ad numisma nostrum facit, subdere. quae iuxta templum Pantheon ad viam publicam ità legitur.
IMP. CAESARI DIVI NERVAE F. NERVAE TRAIANO AVG. GERMANICO DACICO PONTIFICI MAXIMO TRIBVNIC. POT. VIII. IMP. IIII. COS. V. P. P. TRIBVS XXXV. QVOD LIBERALITATE OPTIMI PRINCIPIS COMMODA EORṼ ETIAM LOCORVM ADIECTIONE AMPLIATA SINT.
In portu Anconitano à Traiano restituto, eximíjsque marmoribus decorato gradibus etiam ibi constructis marmoreis, vt facilis esset descensus ad aquam, vtque ferri onera mercium ad naues possent, & inde referri addito etiam pulcherrimo Triumphali arcu ad ornamentum Anconitani portus haec inscriptio, quam idem Traianus poni curauerat, adhuc legitur. in qua septies illum consulem fuisse satis pater, ideo in meo Nomismate nullum esse errorem crediderim ex superiore citato marmore.
IMP. CAES. DIVI NERVAE. F. NERVAE TRAIANO OPTIMO AVG. GERMANIC. DACICO PONT. MAX. TR. POT.
M XVIIII
XVIIII. IMP. XI. COS. VII. P. P. PROVIDENTISSIMO PRINCIPI. S. P. Q. R. QVOD ADCESSVM ITALIAE HOC ETIAM ADDITO EX PECVNIA SVA PORTVM TVTIOREM NAVIGANTIBVS REDDIDERIT.
A latere autem dextro suprascripti arcus, hae notae leguntur,
PLOTINAE AVG. CONIVGI. AVG.
à sinistro autem latere hae notae sunt scriptae,
DIVAE MARCIANAE, AVG. SORORI AVG.
hic alias inscriptiones ipsius Traiani, & Romae, & alibi à me lectas, non est quod in praesentia subscribam, cùm res supra scriptae satis ad numisma faciant. Nunc eum antiquis scriptoribus & Nomisma nostrum & illud marmor conferamus. M. Vlpium Traianum Cocceius Nerua (vt inquit Dion) dum senectam suam contemni videret, adoptauit: móxque in curia Caesarem disignauit, ad quem Imperij iura, atque insignia (praeerat enim tunc Germaniae) hoc versu misit,
Telis Phoebe tuis lachrymas vlciscere nostras.
Ita Traianus adoptatus à Nerua, deinde Imper. factus est. Neq; eo deterritus (vt idem inquit Dion) est Nerua,
tum
tum appetens. non tam quòd eo in aliquod crimen prolaberetur, in augenda re familiari moderatus, belli studiosus, vt acceptas clades emendaret: in gerendis bellis plurimum pecuniae impendebat: non minore tamen liberalitate & impensa segnius, ac animo ornamenta est amplexus. Generosa in eo canities, & oris maiestas principem prodidit, & quis foret in ementito habitu facilè ostendebat. Bella autem, quae gessit Traianus haec fuerunt, Expeditionem, in Dacos parans, tandem eos subegit, Decebalo eorum Rege deuicto, qui deductus ad Traianum illum humi procumbens suppliciter adorauit. Ingressúsque tunc Romam Traianus, ex eo Dacicus appellari coepit. Parthos inuasit, quos & postremò superauit, Ctesiphonte recepta, imperatoris Parthici tunc cognomen, quod ante ei tributum fuerat. Cum Hisibi & Ecbatauis esset potitus, senatus confirmauit, trans Tygritanas prouincias debellauit imperióque addidit. Armeniam atque Arabiam peruastauit, vsque ad oceanum progressus, cognita maris natura, nauésque conspicatus, Vtinam (inquit) iuuenis essem, profectò in fines Indorum penetrarem. Nomina praeterea victarum à se gentium Senatui nuntiauit, quarum numerus tantus erat, vt vix recenseri, aut nominari possent. Alexandro autem, cuius aemulatione Rubrum mare ac oceanum nauigauerat, in ea domo parentauit, in qua expirasse ferebatur. Triumphalis arcus, praeter alia multa, quae in honorem Traiani & decreta, & facta fuerant, in illius foro substructus est, qui tamen hodie non extat. Illud autem in honorem Traiani in primis senatus decreuit vt
OPTIMVS
appellaretur. & quidem nihil eum magis quàm cognomen
OPTIMI
iuuit, vt pote moribus & mansuetudinis eius maximè conueniens. Nam reliqua bellis, & armis facilius attribuas. Illud dignum scitu hîc non praetermittam quod Dion retulit, cùm Parthorum & Armeniorum fines ingressus fuisset Traianus, regionis Satrapae ipsíque mox reges cum muneribus ei occurerunt, equmq́ue duxêre ita edoctum, vt regem adoraret. Nam pedes anteriores in morem supplicantis flectebat capútque pedibus, qui proximus esset subijciebat. Hunc equum locatum in medio atrij Traiani, cùm imitari se velle dixisset Constans, Constantini filius, Regalis Ormisda ei respondit, Stabulum prius tale condas. Huius autem equi imaginem in ipsius Traiani numismatis signatam se vidisse refert Marlianus in Topographia Romae lib. v. cap. j. cum hac inscriptione,
S. P. Q. R. OPTIMO PRINCIPI.
Illud etiam admirandum, refert Dion, Traianum lapideum pontem in Istro fecisse, opus sanè memorabile: &, vt inquit idem Dion, cui caetera illius opera vix adaequare possis. xx. stant ex quadrato lapide pilae: quarum altitudo C. & L. pedum, praeter fundamenta habetur. latitudo lx. pedes continet: distant inter se clxx. pedibus. forni-
M 2 cibus
cibus verò coniunguntur, impensa profecto ingens & vix credibilis, mirabiléque quomodo in illa gurgitum altitudine, támque praecipiti fluuio singulae columnae extrui valuerunt, tantarúmque molium fundamenta stabiliri. Sed & vada limosa erant, neque amnis aliò auerti poterat. Tot igitur ac tantis triumphis auctus Traianus magnísque & perpetua gloria & memoria dignis facinoribus peractis, tandem grauiore morbo oppressus membrorum ita stupore resolutorum vt pars corporis defecta sensu maneret intercute aqua repletus apud Selinuntem Ciliciae vrbem, quae deinde Traianopolis cognominata est, delatus ibi statim extinctus est, cùm imperasset annos vndeuiginti, menses sex, & dies quindecim, & haec quidem omnia de Traiani vita & gestis Dion, quae quàmbreuiter fieri potuit à nobis sunt relata. Nam quis in tanti principis Honorem haec siluisset? cum Romana Respublica huic parem nunquàm habuerit, quin cum bonitatem alicuius laudare volumus, bonitatem Traiani ei attribuimus, quòd & acclamationes principibus exhibitae declarant, Cùm Augusti felicitatem, bonitatem Traiani his adprecarentur. Sed haec iam de Traiano dicta sint satis, ad eiúsque numisma pertinentia. quod autem sit in numo Trib. pot. & Cos. v. quid esset potestas Tribunitia, & qualis & an imperatoribus conueniret, idémque de Consulibus, quae & qualis eorum esset potestas, vide plenè apud Alexandrum ab Alex. lib. Genial. dierum. v. cap. ij. vbi de Tribunis, & lib. 3. cap. iij. vbi de Consulum potestate. De potestate autem pontificum & de eorum officio, & quot Romae fuerint videto eundem Alex. ab Alex. lib. Genial. dierum. ij. cap. viij. ne ego hîc plura congeram.
ADRIA
IN
Nomismate aereo perãtiquo, quod apud Decianum iurisconsultum Vtinensem Patauij vidimus, erat ex altera parte
ANTINOI
imago pulcherrimè efficta, cum his notis Graecis, ΗΡΩΣ ΑΝΤΙΝΟΟΣ, in latere verò erant & illa Graecè scripta. ΝΕΩΚΟΡΟΝ ΑΔΡΗΑΝΙ ΙΚΤΑΡΥ
ANTINOI
, quae apud Dionẽ Graecum scriptorem in Adriano, alias à me fuerat lecta, & apud Pausaniam in Arcadicis. Fuit igitur
ANTINOVS
, formosissimus ex Bithyniae vrbe Cythynide, quem Claudionopolim vocant, iuuenis ab Adriano Caesare praeter modũ adamatus, in delitijsq́; habitus. Quinetiam nouus Apollo pro Deo habitus ab eodẽ imperatore & Heros vocatus, oraculúmque eidem constitutum, quod indicat Tripos ille in numo signatus. Ad Nilum etiam est AEgyptiorum oppidum
ANTIVOIS
, de eius nomine dictum, quod & ἀδριανόπολις est. stellam in coelo eiusdẽ Antinoi apparuisse, visámque à se asserebat Adrianus, qui perlibenter eos audiebat, qui dixissent ex spiritu Antinoi natam stellam, & Graeci quidem (vt AElius Spartianus narrat) volente Adriano Antinoum ipsum consecrauerunt. In AEgypto periit autem Antinous, vbi & ei habitus est honos, Mantinenses annuum festum, & quinto quoque anno ei celebrabant, vt ait idem Pausanias in Arcadicis. Huius Antinoi statuae duae pulcherrimae, Leonis. x. Pontificis Max. tempestate
ROMAE
repertae sunt, quas idem Pontifex in Vaticano statuit. Sed de huius Numismatis interpretatione, quod ad historiam pertinet, nihil amplius est, quod in praesentia dicam, cùm qui cupiat rem penitus intelligere, adire possit ipsum Dionem, & AElium Spartianũ in Adriano. Diuus Hieronymus lib. 20. aduersus Iouinianum de Antinoo sic meminit, Et vt sciremus quales Deos semper AEgyptus recepisset, nuper ab Adriani amasio vrbs eorum, Antinois appellata est. Alij etiam scriptores, vt Nicolaus Leonicus Thomaeus lib. 2. variae histor. cap. xix. & antiqui de eo meminerunt, & praecipuè Pausanias author Graecus lib. viij. Arcadicorum, qui eundem Antinum vocat, non Antinoum & qui in Gymnasio Mantinensium domũ habuisse scribit, quae simulachra Antini spectatu digna cõtinet,
M 3 Baccho
Baccho persimilia, sed verba Graeca aliquot in Nomismate fuère sic corrosa propter antiquitatem, vt propè diuinârim. Sed illud verbum ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ. malim legere Antinopoleos, hoc est ciuitas Antinoi, & si Metropoleos legi possit, quod nõ ignoro, cùm me admonuerit praeceptor maximus Alciatus in Dispunctionibus lib. 2. cap. xxiij. pontificij iuris locum quendam restituens in cap. cleros, distinc. xxi. quid sit Metropolis, quod & doctissimus Erasmus animaduertit in suis scholijs ad epistolam Diui Hieronymi de vita clericorum, Nam ex lexico Graeco ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ, matrix vrbs dicitur, ex qua coloniae deducuntur. Quod autem pertinet ad illa verba Graeca, ΝΕΩΚΟΡΟΥ ΑΔΡΙΑΝΙ ΙΚΤΑΡΥ #. quid sit illud verbum ictary, me latet, cùm sic concisa, ac promemodum deleta essent verba, vt vix legi possent. ΝΕΟΚΟΡΟΥ autem pro nouo aedituo positum est. Nam ΝΕΩΚΟΡΟΣ, est idem quod aedituus, qui res sacras tractat atque custodit, ornátque, à ΝΕΩΣ, templum, & κορὼ purgo, siue verro, illa autem subscriptio Graeca, quae inerat tripodi, ΝΕΩΠΥΔΙΩ scilicet, pro nouo Pythio seu Apolline accipi conuenit. Tripos enim Apollini sacer est, propterea quòd phoebades ex eo oracula proferrent, & dicatus propter numeri ternarij perfectionem, vel propter tres caeli circulos, quorum vnum secat sol annuum cursum perficiens. Tripodes etiam Apollinis erant coronati, hinc Aristophanes in Pluto. ὀφοὶβος ἔλακεν ἐκ τὼ σεμματὼν. tribuunt Apollini tripodem propter tria tempora, vt ex Homeri carmine constat, nouit enim τ᾿ατ᾿ ἔοντα τ᾿ατ᾿ ἐατόμενα, προτ᾿ ἐόντα de Tripodis inuentione, vide in vita Solonis apud Plutarchum. Qua verò forma Tripos esset variè proditur. Quidam mensam, vas alij, plerique perforatum sedile tradidêre. Sed in Nomismate quod vidi, videtur fuisse forma vasis, in tres longos pedes desinentis. Sed & Tripos certantibus praemium dari solitus, id quod Pindarus, & Horatius, Virgiliúsque ostendunt. Graeci autem laurum Apollini attribuêre, non tam ob Daphnes fabulam, quàm ob ipsius plantae virtutem. de qua nonnulla Phornutus dixit. Aphtonius etiam diuinationis symbolum, laurum esse tradidit. Ideo & μαντικόν φυτον. i. Praescientia futuri seu diuinandi ars, seu planta vaticinatrix est appellata, futurorúmque praescia credita. Claudianus,
Venturi praescia laurus,
Fulgentius, lauri folia, si noctu puluino subiecta fuerint, veritatem somniorum conciliari ait, quod & Alciatus noster in emblematis arborum his duobus versibus confirmat,
Praescia venturi laurus fert signa salutis,
Subdita puluillo somnia vera facit.
Quinetiam ex lauri crepitu, dum vritur, veteres futura praedicebant. si enim crepuisset in igne maximè foelicitatem: contrà, si
siluisset,
siluisset, significare putabatur. Ideo noster Tibullus sic cecinit lib. 2. elegia vj.
Vt succensa sacris crepitet benè laurea flammis,
Omine quo foelix, & sacer annus eat,
At laurus bona signa dedit, gaudete coloni:
Distendet spicis horrea plena Ceres.
Et Propertius,
Et tacet extincto laurus adusta foco.
Extat etiam Graecum epigramma λουκιλλίου: vbi dicitur laurum perasperam esse in igne, dúmque vritur, aliquid portendere.
Ἄνθρακα, κὰι δάφνην παραβύεται ὁ στρατιώτης
Αὖλος, ἀπισφίγειας μήλινει λωμάτια.
Valere etiam ad Diuinationem laurum, si edatur nonnulli prodiderunt, & ad ἐνθουσιασμὸν, id est, afflationem numinis, quod interpretes Hesiodi, item Lycophronis testantur. & Lychophron quidem in Alexandra & Sophocles in Cassandra ostendunt, quod & Tibullus suprascripto lib. eadem elegia refert: his verbis,
Vera cano, sic vs
[?]
sacras innoxia lauros
Vescar, & aeternùm sit mihi virginitas.
Et Iuuenalis,
- Laurum
[?]
momordit.
Hinc & à Graecis δαφνοφάγοι vates dicti sunt. Quàmplurima alia de lauro, digna refert Lilius Giraldus vir doctiss. in xvi. suorum Dialogismorum, capite, quae hic non refero, cùm haec à me dicta sint satis quae non dixissem nisi hoc loco mentio de lauro incidisset. quae fuit in Tripode annexa, tu autem multa de lauro lege apud Plin. lib. xv. cap. xxx. rei naturalis. quòd autem fuerit serpens in numo, res est nota, quòd Apollo Pythius dictus sit à pythone dracone occiso, vel vt alij ἀπὸ του πυνθὰνομαι, quòd est interrogare, & consultare. hinc Pythia ludi Apollinares, in honorem Apollinis instituti sunt. Ouidius lib. j. Mettamorphoseos.
Instituit sacros celebri certamine ludos
Pythia per domitae serpetis nomine dictos.
Boni igitur consulat lector, hunc laborem nostrum, quem nunc suscepimus, in exponendo hoc Nomismate, praeter institutum nostrum. quòd si quis ex antiquarijs doctius enarrauerit ac interpretatus fuerit, rectius hoc Numisma, ei & ego habebo maximam gratiam, quod aliquid amplius ab eo didicerim. & quòd illustriora reddita fuerint, quae ab alijs non sat rectè intellecta, nondum suam claram lucẽ receperunt.
CONS
AMOR
meus erga te maximus, nostérq;, cùm Ticini hoc anno vno eodémque sub tecto essemus: familiaris, gratusq́; cõuictus, in dolesq́; tua propè diuina impulerunt me, vt in praesentia quasdam meas lucubrationes in tria vetera numismata in consecrationem scilicet Diui Antonini Pij, & in decuritionem Claudij Neronis Caesaris, Romamq́; Castoris & Pollucis nomini tuo inscriberem: vt haec quasi gustum reliquorum à me iam diu expositorum numorum accipias, quae si sensero sibi in primis, dein caeteris studiosis bonarum artium placere, non committam vt diutius lateant, sed efficiam omnino, vt viri eruditi sentiant, me nihil praetermississe, quin eorum votis in hoc (quantum per me fieri potuerit) facerem satis. Hac aetate quidem plerique sat curiosè numismata ediderũt plurima pollicẽtes: sed vt video magno apparatu & plausu ista promittunt, nemo tamen adhuc id quod promissit praestitisse visus est. Multi Caesarum imagines ac vultus expressos, aliorúmque veterum principum virorum vitas nobis legendas exhibuerunt sat diligenter, & facundè. Alij etiam materno sermone paulò antè libros nobis exhibitos, in quibus de Numismatis antiquis verba fecerũt quidem diserta & praeclara in vulgum emiserũt, errata quorundam autorum etiam doctissimorum virorum animaduertentes, opus sanè elaboratum ac elimatum. Sed quod magis Latinã orationem mereatur, quàm vulgarẽ: huiusmodi enim est Numismatum veterum materia, & autoritas, ac maiestas ingens, eruditáque lectio, vt nisi Romana loquutione, verbísque Latinis tractari digna videatur. Verùm tu mi Nicolae vicecomes hunc laborem nostrum qualiscũque erit, nostrae amicitiae symbolum accipies, ac veluti quandam tesseram beneuolentiae nostrae non dedignaberis. Quòd si tu vnus haec pauca probaueris, quae nunc tuo nomini inscribo, vt & breui reliqua à me edantur, animum mihi feceris. Haec igitur nũc quidẽ pauca à propẽsa tamen in te animi mei voluntate prouenientia. habeto, mox enim cõgiaria, securitatémque, Cytherámque Neronis, & Adloquutionẽ, Augustíque Caesaris capricornum, Traianíque & Antonini, & Maximinorũ, Gordianorúmque cũ nonnullis alijs imaginibus, Lysimachi nempè Thracum Regis, & Iani cum plerisque alijs, quas non est hic tempus cõnumerandi à me enarratis, propediem edemus: modo haec minutiora probari intelligam. Accipe igitur Nicolae amicorum
optime,
optime, has meas trium numorum veterum expositiones, & illas legere non dedigneris. & interim haec Cornelio Cottae & Fabritio Barbauariae legum perstudiosis adolescentibus, amicis, charissimis, legenda dabis, méque illis quàmplurimum commendatum facies. Vale méque tui amantissimum mutuò ama. Ticini. xvij. Cal. Augusti.
M. D. LVI.
ΒΕΛΤΡΑΜΟΣ ΚΟΛΕΟΣ, Ὁ ῬΙΚΑΛΔΟΝΕΥΣ.
Ἐὶ σὺ Νερῶνα θέλεις, κὰι Κάστορα, κὰι πολυδεύκη
Ζῶντας ἰδεῖν, γλαφυρὰν λάμβανε τήνδε σέλιν.
Ήμ πότε Νικόλεῳ Βεσκόντῃ ΛἈΝΔΟΣ ὑπουργῶν,
Ἕιργάσατο, σπουδὴν οὐκ ὀλίγην θέμενος,
Ἕι δέ σε ταῦτ ἀρέσαι κὰι γνῷ, πολὺ πλέιονα δώσω
Σοῦ χάριν οὐ δαπάνων φέισεται, οὔδε πόνον.
In numisma Antonini Pij Bartholomaeus Moiranus.
Quem meruit pietas coelo sacrauit honorem
Posteritas, titulo diceris atque Pij.
Non minor Heroi debetur gratia Lando
Illius ingenio nunc rediuiuus eris.
THEODORVS
Casalensis à Sancto Georgio, Sancti Georgij Canapitij, & Blandratae Comes perillustris, adolescensq́ue nobilissimus, & optimis candidísque moribus ornatus, nécnon Iuriciuili bonísque literis incumbens, cùm essem Ticini mihi dono dedit pulcherrimum, vetustissimúmq; aureum Numisma Diui Antonij Pij, in cuius prima facie extabat imago, cum hac inscriptione,
DIVVS ANTONINVS.
in posteriori facie erat effigies consecrationis quibusdam gradibus formata cum titulo
N hoc
hoc,
CONSECRATIO. S. C.
hanc igitur consecrationem vt nunc explicemus operae pretium fuerit, cùm ab tam egregio adolescente hoc munus omnino preciosum ac diuinum sit nobis traditum, quis enim Theodorum, munus deorum datum, & gratiam designare non intelligit? & mehercle liberalitas ista non est silentio praetereunda, cùm tanto nomine hic dignus meritò censeatur, ob mirabilis pulchritudinis elegantiam, & virtutis praestantiam eiúsque familiae claritatem. Consecrationem igitur hanc Graeci Apotheosin vocant, quia multi consecrarentur, inter diuósque connumerarentur post mortem, qui egregia facinora patrassent, quíque viri boni fuissent. Sicuti enim diuos appellamus, qui à Pontifice Romano consecrati fuêre, ita veteres Romani, Caesares suos diuos fecêre sanctósque. de Antonino Pio, qui hoc in numismate effictus fuit, quíque diuus meritò vocatus fuit, hunc in modum Iulius Capitolinus in eius vita loquitur, Cum iucũditate à Senatu
DIVVS
est appellatus, cunctis certatim admittentibus, cùm omnes eius pietatem, clementiam, sanctimoniam laudarent, decreti etiam sunt omnes honores, qui optimis principibus antè delati sunt. Meruit & flaminem, & Circenses, & templum, & sodales Antonianos. Hactenus Capitolinus, qui etiam refert eius vxorem Faustinam consecratam fuisse: eius verba haec sunt, Tertio anni imperij sui, Faustinam vxorem perdidit, quae à senatu consecrata est, delatis Circensibus, atque templo, & flaminicis, & statuis aureis, atque argenteis, cùm etiam hoc ipse concesserit, vt imago eius cunctis circensibus poneretur. Refert idem Capitolinus Antoninum Patrem patriae vocatum à Senatu, cùm primo id nomen distulisset, quod pòst cum ingenti gratiarum actione suscepit. Non frustra igitur Diuus appellatus est Antoninus in numismate, vt ex Iulio Capitolino liquet, Sic numismata cum autoribus sunt conferenda, & haec quidem est pulcherrima collatio. Hîc quaedam in statuam aeneam, quae hodie Papiae visitur, quam nonnulli credunt fuisse ipsius Antonini Pij subdere est animus ex ij. libro historiae Georgij Merulae Decadis secundae, cuius liber nondum est impressus, apud tamen Franciscum Alciatum extat, qui mihi benignè concessit, vt illum legerem, & manu quidem ipsius Georgij Merulae scriptum, cuius verba huiusmodi sunt, Per haec tempora scribunt quidam frusta eius statuae, quam confractam, & discerptam olim, dum Matthaeus occiso Ricciardino Languscio Papiam coepit, à Papiensibus redempta, erant enim Mediolani distracta, & per domos familiásque diuisa, sed sic ferruminata in pristinum reformantur, & structili in columna superposita est statua, Mediolanum versus respiciens, quippe dextra porrecta, indicans Mediolanensi perpetuò per interpositam fidem se parituram. Caeterùm, vt alio loco scripsimus, adhuc ambigo Antonini an Odoacis Gotthorum regis ea imago fuerit, peruetusti est operis, resicere conflatam qui potuerit haud equidem aiunt. Sed frusta denuò cõpacta est, at istud difficillimum, ingenium, atque solertia artificis ma-
gna.
gna. Magnáque vis ferruminationis fuit, quasi disiecta ac dissipata membra suo ita loco compacta coëant & quadrent, vt nulla vestigia fracturae extent, quamquam sinistrum crus ad caetera membra parum conueniat. adhuc Merula, quem hic non adduxissem tam prolixè, si haec pars eius historiarum, vnde haec excerpsi impressa extarent, boni igitur consulat lector diligentiam nostram. Sediam videamus de hac consecratione Suetonium, atque alios hoc modo mentionem facientes. Refert Suetonius in Claudio Diuum Caefarem funeratum solenni principum pompa in numerum Deorum relatum fuisse, quem honorem à Nerone destitutum abolitúmq; mox recepit per Vespasianum. Sic Caius Iulius in Deorum numerum relatus est, non ore modo decernentium, sed & persuasione vulgi, vt idem Suetonius dicit, qui refert Neronem à pietatis ostentatione orsum, Claudium apparatissimo funere elatum laudasse, consecrasséque. Idem ait Domitianum fratri struxisse insidias clàm palámque vsque dum efflaret animam, defunctúmque nullo praeter quàm Consecrationis honore, dignatum fuisse. Apud Iulium Capitolinum in M. Antonino legimus, gratias Senatui egisse M. Antoninum quòd fratrem consecrasset, qui etiam eius parentibus consecrationem decreuerat. Hanc Consecrationis imaginem in numismate Sabinae Adriani Augusti vxoris vidi (cùm essem superiore anno Patauij) apud Antonium Capiuacium, erat autem Sabinae imago inuoluta alis aquilae, quae videbatur in coelum ferre ipsam Sabinam capite velatam cum hoc titulo,
SABINA, AVGVSTA ADRIANI AVG. P. P.
à tergo autem ostendebat has notas
CONCORDIA AVG. S. C.
Erat autem Concordia sedens cum pater a in manu, cubito solio innitens. Aliam vidi Consecrationem, quam mihi Franciscus à Villa medicus excellens, amicus meus Placentinus, ostendit, hoc pacto deliniatam, Erat mitrata, palliatáque stans, dextra craterem fundens super aram, laeua facem tenens, similem hastae, & alio modo, erat Aquila super orbem, rostrum in terga, versus coelum suspiciens. Fuit etiam aliud numisma, in quo Pauo gemmantes caudatus expandit colores. Caeterùm iam morem ac formulam consecrandi híc subscribamus, quae quidem in tabernaculi formam conficta fuit. Erat igitur velut quidam suggestus specie quadrangula, lateribus aequis assurgens, nulla praeter quàm lignorum ingentium materia compactus in tabernaculi formam. Id quidem interius totum est aridis fomitibus oppletum, extra autem intextis auro stragulis, atque eboreis signis, varijsq́ue picturis exornatum. Infrà verò alterum minusculum quidem positum est, sed forma & ornatu persimile, portis ianuísque patentibus. Tertium item & quartum semper superiore contractius, ac deinceps alia, donec ad extremum, quod est omnium breuissimum, perueniatur. Et haec quidem est forma suggestus seu Tabernaculi, in quo ponebatur lectus eburneus, vbi imago caerea defuncti Imperatoris iacebat, qui consecrabatur, & in numerum Deorum referabatur,
N 2 in ext
in extremo autem gradu tabernaculi minimo tanquàm fastigio quodam simul cum subiecto igni aquila demittebatur, quae in coelum credita est ipsam principis animam deferre, propterea, quòd Orus Apollo lib. j. Hieroglyphicorum, refert, Aegyptios animam significare volentes, aquilam pingere, cuius rationem & ille ibi affert. Artemidorus Daldianus lib. ij. de somnijs scribit, eos qui adepti sunt immortalitatem ab aquila vehi, & haec quidem aquila in fastigio tabernaculi nonnullorum veterum numismatum efficta, adhuc cernitur. Sed ne te diutius in nimis longa locutione huius rei, meaeq́; interpretationis detineam, Theodore clarissime, vtq́ue fontem originémque huius consecrationis videre possis, librum quartum Herodiani, Graeci scriptoris, qui in ipso penè libri limine totam hanc consecrationem describit omnino leges, ibi enim morem Romanorum Caesarum consecrandorum addisces. Verba Herodiani hîc tibi posuissem, ni te prolixa satis oratione iam detentum cognoscerem, illúmque (cum volueris) per te facilè legere poteris. Hic illud amplius adiecero cautum fuisse antiquitus Senatusconsulto ne quis ex Caesaribus nisi ex decreto patrum, inter deos referretur:hoc ideò in numismate, sicut & penè in omnibus alijs vetustis insunt illae literae, S. C. hoc est Senatusconsultum, quod illa numismata consensu auctoritatéque Senatusconsulti essent cussa. Illud etiam mirum est de Diocletiano, qui spontè deposito imperio, nomen post annum primus sine imperio, populi iussu, patribus authoribus, coelestes honores & Apotheosim meruit. Quid de Constantino maximo dicam? qui diuersarum religionum consensu ab ethnicis inter diuos relatus fuit, & à Christianis inter sanctos, ferúntque magnum illum Agesilaum, cùm à Thasijs apotheosi honoratus & inter diuos relatus fuisset viuus, illos interrogasse, vt si Deos faciendi potestatem haberent, prius seipsos consecrarent: dein se deificarent. Non dissimilem huic Antoninianae apotheosi, his diebus imaginem in maximo vrbis templo, vndequaq; circum depictis victorijs construxerunt Placentini, ciues mei, manibus
CAROLI V. CAESARIS AVSTRIACI,
tanquàm inter caelestes relati, ob eius pietatem in Deum, & ob tanti Imperatoris praeclaras animi dotes, obq́ue victorias innumerabiles, & triumphos multotiens ex bellicis sudoribus reportatos, ac ex hostibus Christianae reipublicae depulsis ac debellatis, & ob demum inculpatam, ac sanctissimam vitam, quam vt semper antea: ita paulò pòst in solitudine degens, terrenáque despiciẽs duos vel tres annos priusquam ab humanis discederet, gloriosissimè egit. Audio & idem Mediolanenses, caeterósque Insubres in honorem eiusdem Caesaris factitasse. In medio enim maximi eorum templo, quod satis amplum extat, vsque ad tectum struxisse huiusmodi Apotheosis imaginem, & simulachrum intercolumnio, instar molis Adriani Imperatoris. quae res mihi in memoriam reducit illud Virgilianum Augusto Caesari meritò descriptum Ttriumphum, à poëta in posterum carmi-
nibus
nibus declarandum & statuendum sic,
In medio mihi Caesar erit, templum
[?]
, tenebit.
Illi victor ego & Tyrio conspectus in ostro,
Centum quadriiugos agitabo ad flumina currus. &c.
Porrò de his iam satis & super, quae tibi qualiacunque erunt, non futura ingrata, studiosissime mi Theodore, auguror. Boni igitur consules hoc manusculum, quod meritò tibi conuenit. cùm Deorum iam sis munus charissimum mortalibus concessum, vt tuae virtuti allecti, in deorum concilium numerúmque pòst mortem referantur, ac in coelum rapiantur optimi, ac doctissimi viri. Vale, Adolescens nobilissime, ac propè diuina indole natum ingenium singulare, & Constantium Landum vbique tui memorẽ, ac tui semper amantissimum, ac tibi obsequentissimum, & omnino addictissimum ne spernas, sed mutuo amore prosequere. Iterum vale. Ticini Calen. Aprilis. M. D. LV.
IN aereo numismate
· Census ID10055075: »Sestertius of Nero / Decursio (RIC 170) (owner: A. Capivacius Pantavinus)«
Diui Claudij Neronis Caesaris Germanici, quod mihi vir nobilis Antonius Capiuacius Pantauinus ostendit, hae literae ea parte, qua erat effigies Neronis, scriptae erant.
NERO CLAVDIVS CAESAR AVG. GER. P. M. TR. P. IMPER. P. P.
in altera fuit imago duorum iuuenum, cum hastis auersis, specie in equis currentium, cum his verbis,
DECVRSIO S. C.
& hoc quidem numisma multum & diu me torsit, priusquàm verum sensum elicerem, nec quisquam ex antiquarijs Patauinis hoc me docere potuit, nec mihi petenti, & importunius instanti explicare, sciuit. alios etiam doctiores, qui videntur antiqua monumenta profiteri penitiore doctrina, ac recondita, quadam eruditione adiui saepius, vt hoc ab eis discerem, alij esse decursionem quadrigarum, vel seiugarum aiebant. alij eos esse dispositos equos asserebant, quos Romani Imperatores sumptu publico per dispositos locos prouinciarum alebant, vt quoties repentinum aliquid accidisset, mutatione equorum citissimè quò vellent, possent mittere quemcunq; nuntium (vulgus postas vocat) alludens Latinae dictioni, quòd in his sint dispositi equi: quorum mentio est etiam apud Liuium. Hinc in C. Iustiniani lib. xij. est caput seu rubrica de cursu publico, quae ad hanc rem spectat, quem etiam locum Alciatus interpres maximus de-
N 3 clarauit
clarauit, cùm cursum publicum apud eundem Iustinianum doctissimè exponeret in annotationibus in xij. C. tu illum videto, vbi Amianum lib. xxj. & Cassiodorum lib. ij. & Spartianum in Hadriano, & Sex. Aurelium Victorem citat, & Maternum lib. iij. de hac re grauissimos autores: at eorum omnium opiniones quas recitaui, ad hanc nostram decursionem nihil omnino faciunt, cùm in primis iuncti non sint quadrigis equi, nec seiugis, neque spectat haec decursio ad cursum publicum, qui in circo maximo fieri solitus erat, aut qui pertineret, ad publicum, cùm videatur potius in honorem, aut pompam alicuius principis facta, aut potius ludicri genus fuisse, & si aliquid verisimile cursui publico habere possit, nec non Circensi, quam opinionem, cùm in familiari collocutione essem eum Deciano Iureconsulto Vtinensi, ille amplexus, est. ego tamen cùm Suetonium in Claudio Caesare, & Nerone legerem, omnino sententiam mutaui, & ex Suetonij verbis certum elicui sensum, méque in solida sententia obfirmaui, quae magis ad veritatem accedit.
DECVRSIONEM
igitur hanc in numismate
· Census ID10055075: »Sestertius of Nero / Decursio (RIC 170) (owner: A. Capivacius Pantavinus)«
, & Claudij Caesaris & Neronis (in ambobus enim numis eorum principum effictam vidimus) significare credimus ludicri genus, quo vti solerent milites in funere principis, cùm pompam & honorarium tumulum excitarent. Suetonius in Claudio, cùm de defuncto Druso loquitur, inquit, Corpus eius per municipiorum coloniarúmque primores, suscipientibus obuijs scribarum decurijs, ad vrbem deuectum sepultúmq; est in Martio campo. caeterùm exercitus honorarium ei tumulum excitauit, circa quem deinceps stato die quotannis miles decurreret, Galliarúmque ciuitates publicè supplicarent. Idem in Nerone, deductus in forum Tyro, populo congiarium militi donatiuum proposuit, in dicta Decursione praetorianis, scutum manu sua praetulit. Quibus verbis (vt mihi videtur) satis patet, quid esset Decursio. de hac etiam Decursione, praecipuus poëtarum in xj. Aeneidos sic alludendo ad morem meminit cùm Aeneas Palanti exequias facit,
Ter circum accensos cincti fulgentibus armis
Decurrêre rogos, ter moestum funeris ignem
Lustrauêre in equis.
Liuius lib. xl. ait. Mos erat lustrationis sacro peracto decurrere exercitum, & diuisas bifariam duas acies concurrere ad simulacrum pugnae, & talis quidem decursio apud Suetonium intelligi debet. instituta à militibus in honorem defuncti Drusi in Germania. Vegetius in ij. de re militari, inter militares exercitationes commemorat campi Decursionem, ad quam cùm exeunt milites tubicine admonente cessant. & haec quidem decursio huiusmodi fuit in defuncti memoriam, & honorem. Hanc Virgilius in v. pulcherrimè describit, cum Ascanius puerile agmen facit in honorem Anchisae, appellabatúrque Troia tale ludicrum. Virgilij autem haec sunt carmina,
Hunc morem, hos cursus, atque haec certamina primus
Ascanius
Ascanius, longam muris cùm cingeret. Albam
Rettulit, & priscos docuit celebrare Latinos,
Quo puer ipse modo, secum quo Troïa pubes,
Albani docuêre suos, hinc maxima porrò
Accepit Roma, & patrium seruauit honorem,
Troiáque nunc pueri Troianum dicitur agmen.
Tranquillus in Nerone, Tener adhuc, nec dum matura pueritia Circensibus Ludis Troiam constantissimè fauorabilitérque lusit. Idem in Claudio Caesare, Ac super quadrigarum certamina, Troiae lusum exhibuit. Idem in Caligula, Edidit & Circenses plurimos à mane vsque ad vesperam, interiecta modò Aphricanorum venatione, modò Troiae
DECVRSIONE.
idem in Octauio Augusto, sed & Troiae ludum edidit frequentissimè, magnorum minorúmue puerorum delectu, prisci decoríque moris existimãs, clarae stirpis indolẽ sic notescere. Idem in Iulio Cęsare. Troiam lusit turma duplex, maiorúmque minorúmque puerorum. Idem Suet. in Sergio Galba. Ipse maximè insignis, quòd campestrem Decursionem, scuto moderatus, etiam ad essedum Imperatoris per xx. passuum millia cucurrit. Cicero lib. epist. famil. xj. ea epistola, quam Brutus Ciceroni scribit, de decursionibus scribit his verbis, Consilia Antonij haec sint necesse, est, aut ad Lepidum vt se conferat, si recipitur: aut Apennino, Alpibúsue se teneat, & decursionibus per equites, quos habet multos vastet ea loca, in quae incurrerit. vbi aliae sunt incursiones eo loco ab his, quas superius citauimus, nam varias Decursionum species, ad certúmque finem institutas fuisse arbitramur. aliae enim ad militiam spectabant, aliae ad genus ludicri, aliae in honorẽ defuncti & pompam fiebant, aliae ad nuntium repentini casus spectabant, huiusmodíque similia. Et haec quidem est Decursio à nobis ex autoribus Latinis declarata, quam si quis ex antiquarijs rectius, & verius exposuerit, illi habebo maximã gratiam, méque didicisse ab eo veritatem huius numismatis palàm praedicabo. Hunc igitur nostrũ laborem (vtcunque erit) rogo lectorem, vt boni consulat, sic enim addet stimulum nobis, vt in dies meliora scribendo, antiquitatẽ excutiamus. Sed haec satis, quae ad id Numisma spectant. Philosophiae enim studium grauius me ad se trahit, in qua meliores annos quemcunque ingenuum natum expendere debere arbitror. cùm vna sit omnium scientiarum regina, & domina sapientia, quae nos Deo sola coniungere queat, de qua nunquàm satis quisquam bene dicere, ac bene sentire potest, quin eius opinionem maximè superet. Quòd in numo sint hastae, si librum de iaculatione equestri, quem se condidisse refert Plinius lib. viij. cap. xlij. haberemus, hîc nos certiora perferremus. His igitur sic dictis numisma nostrum satis sit explicatum.
CASTO
CVM
superiore anno in Ticinensi Gymnasio studijs philosophiae operam nauarem, & Lucillium Philaltaeum, praeceptorem meum, tum Gaecis, tum Latinis literis apprimè doctum ex suggestu physica Aristotelis clarè interpretantem audirem, & ex ore eius philosophica praecepta ex fontibus optimorum interpretum accepta haurirem, mihíque in scholis familiaris sermo de artium liberalium ingenuo viro necessarium praestantia esset institutus cum Bartolomaeo Rapiollio, iuuene perquàm literato & in medicis artibus pererudito, tunc ille ad me verba a faciens percunctatus est, an ego tunc temporis aliquid lucubrarem, ego tum inquam maxime. Cùm enim otium mihi suppetit, vt à lectionibus philosophiae feriari passim, reliquum tempus in Numismatum veterum Romanorum imaginibus exponendis contero, nec enim nobilius studium mihi viro nobili & patritio nato vnquam magis conuenire ferianti à serijs libris existimaui, cùm ingenuis artibus à pueritia, sic institutus sim, vt eas non facile posthabere velim, cùm ornamenta omnium scientiarum sint humaniora studia & verè nobili ingenuóque viro digna, & reliqua potius (si philosophiam demas) ad lucrum spectent, & ad bonorum morum corruptionem: difficile est enim vbi sit sordidus quaestus, eò & studia non tendere, sicq́ue non corrumpi animos hominum & flecti ad munera. & si scio etiam laboribus honesta praemia constituta, nihilominus id vitium est hominum, non artium & scientiarum. Nam velut si in vitiosum vas infundatur optimum vinum, in vappam illico euadit, corrumpitúrque & coacescit, ita si in bonum vas fundatur vinum, non vitiatur. non aliter de artibus ingenuis, bonísque literis euenire censendum est, quas si quis malo genio natus amplectatur, statim vitiantur, & contaminantur: si autẽ bonus vir & omnino probus eis se dedat, integrae & inuiolatae permanent. his à me tunc dictis, subiecit Rapiollius, haec omnia, quae narrasti, Constanti, delphicis oraculis veriora sunt. Vtinámque omnes adolescentes huius temporis, hi praecipuè, qui nobiles & diuites sunt, non lucri potius causa, quàm honesto discendi desiderio ad studia literarum raperentur, & velut quodam sibi proposito quaestuosae artis exercendae scopo, & fine sordido, in illis non conquiescerent, hinc enim illi forensium rabularum ac aduocatorum labyrinthi in causarum litibus dirimendis inexplicabiles, hinc in praetorijs aeterna contentio, hinc verbosi fori assidui strepitus, hinc immortales lites oriuntur, & ciuium dissesio inextinguibilis, Hinc illae interpretum mille in ius ciuile dissensiones, ac opiniones innume-
rabiles
rabiles in scholis quotidie, tanquam hydrae capita, renascuntur. hinc nodi Gordiani, quos si quis optimis suffultus literis, & philosophicis septus praeceptis, tanquam alter Alexander Macedo, ense vnóque ictu facile sit incisurus. Verùm cùm plerunque homines vitio philautiae laborent, eò infoeliciter demum ducuntur, vt ea quae sibi scire persuadent, ignorent, sicq́ue in demẽtiam cadant & verbositatem, vt quae non nouerunt, ea imbecillitate ingenij deprendere nequeuntes, in plurimos errores prolabantur, quòd si studia eo fine solum amplecteremur, vt sapientes euaderemus, vtq́ue verè scientes essemus non vt ambitus, aut quaestus sordidi causa disceremus artes, omnia in Republica rectè tractarentur, & magistratus lucro non hiantes iuxta veritatem iudicarent. Sic Iurisperiti numario pretio ius ciuile non violarent, & responsa, tanquam certa oracula Themidis, petentibus sine palmario concederent, cuncta denique humana, & diuina, recto quodam ordine disposita, omni priuata vtilitate posthabita, gubernarentur. Haec cùm dixisset Rapiollius, Accipe (inquit) Constanti hoc numisma vetus ex puro puto argento, quod tibi dono, vt cùm ipse volueris meo nomine interpreteris, habebo enim tibi gratias per petuò, si meum etiam nomen tuis scriptis inserueris, nihilq́ue mihi gratius facere poteris, quàm si hoc pacto ostendens apud posteros inter nos non modicam fuisse amoris & beneuolentiae consuetudinem. Haec igitur cùm inter me & Bartolomaeum Rapiollium collocutio habita fuisset, non multò pòst à philosophia ociolum aliquod nactus laborem sumpsi ad interpretandum illud Numisma, quod apud me adhuc custoditur, non sine animi oblectatione, oculorúmque voluptate. Nam nos quoque oculos eruditos habemus. In eo igitur numismate, huiusmodi imagines fuerunt, pulcherrimae quidem, & vsque ad maxima oblectamenta. In anteriori parte extabat species mulieris galeatae, capillos in humeros habentis reiectos, in galeae vertice erant geminae alae, ex auribus dependebant, inaures, post occiput signum literae Graecae X. In posteriori autem numismatis parte efficti erant duo Iuuenes pileatiequis duobus insidentes speciem currentium prae se ferentes, & hastas in manibus tenentes, supra quorum capita duae stellae radiabant, circum eorum collum fascijs quibusdam ventilantibus, cum inscriptione
ROMA
. Quae omnia mira artificis arte facta non vulgarem doctrinam his, qui Romanam antiquitatem scrutantur affatim suggerunt. Haec itaque omnia sigillatim signa, nunc ego veterum scriptorum monumentis prius innixus ad vnguem interpretari conabor, atque antiquitatem, plurimis historicorum locis adductis excutiam, & vt tandem incipiam, Sciendum veteres Romam sic effingere solitos, vt armatam mulierem repraesentarent, eò quòd vrbs aeterna futura gentium regina & domina stabilitatem ac solidam gloriam suam in re militari collocauit, ex qua illa belli fulmina duo Scipiadę, Fabij, Marcelli, Decij, Torquati, Camilli, Gracchi, Sabelli, Marij, viri omnes immortalitate donati, nullóque aeuo morituri pro-
O dierunt
dierunt, & demum inclyta Caesarum progenies emanauit, vt armis Romana respublica potius floruisse, quàm pace videri possit. Ideo inclytam meritò vocauit Poëta in vj.
En huius, nate, auspitijs illa inclyta Roma,
Imperium terris, animos aequabit Olympo:
Septem
[?]
una sibi muro circundabit arces.
Hinc & illud eiusdem.
Tu regere imperio populos Romane memento,
(Hae tibi erunt artes) pacis
[?]
imponere morem,
Parcere subiectis, & debellare superbos.
Vt non minus etiam pacis munia feliciter obiuerint Romani, quàm armorum, cùm vtrunque tempus, & bellorum & pacis rectè ab eis sit gubernatum. Sed, vt ad rem redeam, cùm essem Romę M.D.XLV. vidi simulacrum marmoreum in hortis Cardinalis Caesij specie quidem muliebri, & galeata, vt est in numo nostro. Cur autem sic effingeretur nondum comperi, puto tamen à muliere sic dicta nomen sortitam fuisse vrbem, vel potius à Ruminali ficu, sub qua nutriti sunt infantes Romulus & Remus. Nam secundum Sextũ Pompeium mamma Rumis appellatur, teste etiã Plinio, vel vt Seruius mauult, quia, Rumon dictus est Tiberis, vel verius à Romulo nomen suscepit. Refert Benedictus Labadinus olim praeceptor in humanioribus literis meus in commentarijs lib. iij. Theopraxios percolendi sacerdotis, sodaliúmque diui Dominici quaesitoris Bartolemaei Fumi doctissimi poëtae & Theologi, quo tempore & à quo Roma condita sit, quaréque Roma vocata sit, Mira (inquit) inter scriptores varietas apparet, frequens opinio est, illam cõditã à Romulo & Remo, an. j. septimae Olympiadis, anno autem post captum Ilium secundo, at xxx. supra trecẽtesimum, regnante Athenis Cecrope, Cephalon Ghethitius vetustissimus scriptor, illam conditam ait, secunda aetate post Troianum bellum ab his qui ex Ilio seruati cum AEnea sunt, à Remo AEneae filio. Idem pene Demagoras & Aghatyllus ponunt: alij asserunt AEneam, qui ex Molossis venit post Vlyssem, Romam cõdidisse, & eam ab vna Iliensiũ mulierum, quae
ROMA
dicebatur,
ROMAM
denominasse. Haec enim alias Troianas mulieres, vt naues incenderent hortata est, errores grauiter ferens. Aristoteles philosophus, scribit Achiuos quosdam tempestate à Troia eiectos, in Italiam nauigijs appulsos esse, & quamuis exacta hyeme, inde emigrare decreuissent, tamen combustis nauibus ab his, quas adduxerant mulieribus, consilium necessitate impellente immutasse, &
ROMAM
condidisse. Refert Calias Romam Troianam mulierem, quae cum alijs Troianis venerat, nupsisse Latino, Aborigenúm Regi, eiúsque deinde filios vrbem condidisse, & à matre denominasse. Xenagoras historicus memoriae mandauit Vlyssi ex Circe treis filios fuisse,
ROMAM
, Atium, & Ardeam, qui tres vrbes condidêre, & conditas à se denominauêre, Dionysius Chalcidensis Romum quidem conditorẽ ait fuisse siue Ascanij,
siue
siue Emathionis filius fuerit. Alij volunt Romam conditam fuisse à Romo Itali filio. Haec igitur Graeci scribunt, ex Romanis autem nullus scriptor vetustus est, sed ex vetustis sermonibus seruatis in sacris tabulis nonnulla sumuntur. AEneae filios fuisse Romum & Remum Romae conditores, alij ex AEneae filia illos natos dicunt, & Latino obsides datos, atque ab eo sine filijs decedente haeredes regni relictos. Ascanium successisse, & cum fratribus regnum diuisisse, ipsúmque Albam & alia oppida, Romum verò Capuam à proauo Capi, Anchisen ab Anchisae, & AEneam, quae postea Ianiculum vocata est à patre, à se verò Romam denominasse. Haec quodam tempore fuit deserta, sed sequentibus deinde temporibus, aduentantibus colonis, quos Albani sub Remo & Romulo duce miserunt, antiquam constitutionem resumpsit. vt duplex fuerit constitutio, alia paulò pòst, res Troianas, alia quindecim aetatibus inferior. Antiochius Syracusanus tertiam multò antiquiorem ponit, regnante in Italia Morgete. Solinus autem Polihistor lib. j. cap. j refert Euandrum cùm in Italiam venisset, oppidum ibi inuenisse, quam Valentiam Latini appellauerũt. Ergo ipse hanc, ne nomen immutaret, Romam Graeco vocabulo dixit, ΡΩΜΗΝ. ΡΩΜΗ enim robur & potẽtiam & valentiam significat, vt est author & Plutarchus in vita Romuli, verius tamen putant à Romulo conditam Romam eam, quae quadrata dicta est, eò quòd aequilibra posita foret. Incipit à sylua, quae est in ara Apollinis, & ad supercilium scalarum Caci finitur, vbi tugurium fuit Faustuli, in quo mansit Romulus & Remus, auspiscato fundamẽta iecit duodeuiginti natus annos xj. Calen. Maias, hora post secundam ante tertiam, vt ait Lucius Tarruntius Mathematicus nobilis, Ioue in Piscibus, Saturno, Venere, Marte, & Mercurio in Scorpione, Sole in Tauro, Luna in Libra constitutis Dies illa Parilia habet festa, obseruatúmque deinceps, ne qua hostia caederetur Parilibus, vt dies ille à sanguine purus esset. De origine ac nomine vrbis satis, quae hic posuisse volui, vt praeclarae ciuitatis, postquam in Numismate, de ea contigit mentio, nomen ac origo aedificationis tantae lectori esset nota. licet de nominibus non nimium soliciti esse debeamus. Igitur ad alia iam paucis verbis explicanda, nostra percurrat oratio. Quod in vertice galeae extarent alae geminae, id ex captatis à Remo & Romulo augurijs (prior enim Remus sex vultures, duodecim mox Romulus vidit) processisse opinor. Nam & apud AEgyptios in vestibulis domorum, alas vulturum proponere, indicium nobilitatis, & vetustatis familiae censebatur, quod animaduertit Alexan. in Genial. lib. v. Húncque numum crediderim ego Iulium Caesarem, aut Augustum, aut quemuis alium ex Caesaribus cudi mandasse, vt vetustatem sanguinis ostentarent. Sic memini me vidisse Romuli numum cum vulturibus, quem posteà dono dedit mihi Bernardus Lochetta, impressor Papiensis, in quo Romuli imago iuuenilis fuit, cum hac inscriptione,
DIVO ROMVLO NVDIS CONS
. in auersa parte erat quoddam veluti tem-
O 2 plum,
plum, seu idea vrbis facta in modum caueae, seu turris, in cuius fastigio erat auis, quam puto vulturem fuisse ex figura. circum orbem numi, hic legebatur titulus,
AETERNAE MEMORIAE
. in imò erant notae hae
RESTT
. & hoc Numisma quidem non esse antiquum, sed postea renouatum & repraesentatum crediderim, propter vnius literę immutationem: Si quidem N. literam pro L. posuerunt, cùm Ludis Consualibus esset scribendum non nudis. Consualia, qui ludi essent indicant verba M. Varronis, quae subieci. Consualia dicta à Conso consilij Deo, qui in circo templum habuit, sub tecto (vt Marlianus refert) quod tùm feriae publicae ei Deo, & in circo maximo ad aram eius ab sacerdotibus fiunt, Ludi illi quibus Sabinae sunt raptae, Consum nonnulli & eundem Neptunun: esse arbitrantur, ad cuius rationem à Marliano in vrbis Topographiae lib. iij. cap. xviij. petendam, lectorem reijcio, ne hîc praeter rem nostram, aliena intrudam. Sed iam reliquas partes nostri numi prosequamur. Quòd in occipito Romae armatae esset signum instar, literae Χ. Graecae, illud sciendum, esse notam denarij. de qua Val. Probus & Petrus Diaconus in lib. de notis veterum meminêre, & denarius decem assibus valebat, & decem Denarij valent vnum coronatum, octo Denarij valent ferè aurum Renanum. Duodenarij valent ferè quarta aurei renani parte. At Alciatus in annotationibus in Cornelium Tacitum aliter sentit, eius verba sunt haec. extant adhuc argentea numismata cum Denarij nota X. quorum octo vnam vnciam pendunt, vt inde constet nostris assibus nouem valuisse Denarium. Hincq́ue numi valorem cognoscamus, quorum quatuor Denarius complectitur. idem Alciatus paulò pòst etiã aliter videtur sentire super illis verbis Taciti, denis in diem assibus animã & corpus aestimari. inquit illae, ostendit hic locus Denarium decem asses aeris esse. quòd diurnum stipendium erat militi. cui Alciato Plinius lib. xxxiij. cap. 3. videtur assentiri: cùm dicit, In militari tamen stipendio semper Denarius pro x. assibus datus. Denarius teste Plinio lib. 22. cap. vltimo prorsus drachmae Atticae pondus habet. proinde vbique in historia veteri scias drachmam & denarium idem significare & tantundem valere. Idem Plinius (vt id hoc loco adijciam) refert eodem lib. & cap. Argentũ signatũ fuisse anno vrbis
D.LXXXV
. Q. Fabio Cos. quinq; annis ante primum bellum Punicũ, & placuit Denarius pro x. libris aeris, quinarius pro quinque sestertium pro dipondio ac semisse. Nota aeris fuit ex altera parte Ianus geminus, ex altera rostrum nauis. & alia quaedam, quae ibi prosequitur Plinius de bigatis & quadrigatis & victoriatu. quo loco illud notandum non semper eodem pondere & pretio fuisse argenteos numos cùm & imminuta sint pondera, & pretia & librae. hinc asses sextantarij, & vnciales & semunciales, prout bellorum successus & necessitas cogebant. hinc placuit Denarium xvj. assibus permutari, quinarium octonis, sestertium quaternis. non mirum igitur debet videri Georgio Agricolae lib. v. de ponderibus, si Alciatus noster scripserit in
suprà
suprà allegato à me libro Latinam vnciam habere denarios octo cùm pro mutatione temporũ & vocabula & res ipsas immutari videamus. quod exemplo patet ex Plinio ipso hoc eodem libro, & cap. cùm de vncijs, & semuncijs loquitur. Sed ne de hac re longius hîc verba faciam, quàm par sit, haec hoc loco dixisse sufficiat, cùm superiore anno de hac re copiosius scripserim in quibusdã meis literis Italica lingua ad Hieronymum Tagliaferrum virum doctissimum antiquitatísque peritissimum. explicata iam anteriori numismatis parte, nunc posteriorem, quàm breuiter fieri potest exponamus. Duo efficti Iuuenes pileati, equis insidentes, speciem currentium praeseferẽtes, & hastas ferratas manibus tenentes, supra quorum capita apparebant duo sydera radiantia, Castorem & Pollucem gemellos fratres fuisse ex historiarum lectione conijcimus, si quidem Dij ambo salutares hac forma effingebantur, pileati etiam fuisse dicuntur à Catullo in Scazonte.
A pileatis noua fratribus pila.
Sic enim Lacones pugnare soliti sunt pileati, autor Festus, nonnulli etiam referunt pileum horum fratrum vinctum fuisse folijs harundineis, inter quos est author Antonius Thylesius Consentinas in libello de coronis. Cur autem sic efficti fuerint in hoc numismate, sciendum est, vt ait Cicero lib. ij. de natura Deorum, quòd Romanis apparuerunt non semel salutares (nam saepe Diui praesentiam suam declarant) Bello enim Latinorum apud Regillum, cùm A. Posthumius dictator cum Octauio Mamillio Thusculano dimicaret, in acie Castor & Pollux ex equis pugnare visi sunt, & recentiore memoria ijdem Tyndaridae Persem victum nuntiauerunt. P. enim Vatienus, cùm è perfectura Reatina Romam venienti, noctu duo iuuenes cum equis albis dixissent Regem Persem illo die captum, Senatui nuntiauit, & primò quasi temere de Republica loquutus in carcerem coniectus est. Post à Paulo literis allatis, cùm idem dies constitisset, & agro, à senatu, & vacatione donatus est. Hanc eandem historiam Val. Max. lib. j. cap. de miraculis. refert, penè verba Ciceronis recitans. stellarum autem attributarum Castori & Polluci, meminit Cicero. lib. j. de diuinatione. cùm multis signis Lacedaemoniorum calamitas denuntiaretur. Nanq; Lysandri, qui Lacedaemoniorũ clarissimus fuerat, statuae, quae Delphis stabat, in capite corona subito extitit ex asperis herbis, & agrestibus, stellaeq́ue aureae, quae Dephis erant, à Lacedaemonijs positae, post naualem illam victoriam Lysandri, qua Athenienses conciderunt: qua in pugna, quia Castor & Pollux, cum Lacedaemoniorum classe visi esse dicebãtur, eorum in signa deorum stellae aureę, quas dixi, Delphis positę, paulò ante Leutricam pugnam deciderunt, neq; repertę sunt. hactenus Cicero. cuius verba hic volui referre, vt tota res numisma nostrum clarum reddat, quem locum non sat menti occurrentem mihi in memoriam redegit
OTTOBONVS POZZETVS
Sablonetensis, qui à ciuibus meis, vt Graecas, Latinásque literas publicè profiteatur, superioribus
O 3 annis
annis conductus, munus sibi delatum, ac demandatum insigniter, ac praeclarè obit. Nam in praelectionibus, hortatorijs orationibus, quae scholastico ad literarum studia animosiores accendant, vti solet, stylóque & facundia Ciceroniana, vir meherculè ita eruditus: ac facundus, vt dignus sit, quem auctiori salario ciuitas Placentia demereatur. Sed ad rem Plutarchus in vita Pauli Aemilij refert, cum Populus Romanus in Theatro sederet ad spectaculum equestrium ludorum, nunciatum fuisse Paulum Aemilium totam Macedoniam superatis magno certamine hostibus coepisse, eiúsque famae cùm non inueniretur autor postridie in Theatro residisse, non multò pòst conspectos fuisse ab exercitu veniẽtes viros duos proceris ac venustis corporibus, ea, quae in praelio gesta fuerant nuntiantes, creditúmque est tunc illos fuisse Castorem, & Pollucem, ac primus, qui obuiauit ipsis in foro equos multo fluentes sudore siccantibus, cùm illa quae de victoria nuntiabant non crederet, ipsi leuiter arridentes, barbam eius manibus attrectasse dicuntur, & ex fusca in flauam conuertisse, atque hoc modo, & assertioni suae fidem, & viro cognomentum Aenobarbi fecerunt. Haec Plutarchus. Apud Sagram Locrensium conspecti sunt etiam in albis equis sedentes Castor & Pollux. Symonidi etiam Poëtae apparuisse duos iuuenes est testis Val. Max quos Castorem & Pollucẽ fuisse compertũ est. Sed his dictis, nonnihil etiam de duabus stellis ratiocinemur, cur autẽ stellas Castori, & Polluci attribuat antiquitas, ne plura dicam, quàm hoc loco conueniat, pauca hic dixisse sufficiat, Creditum est Iouem in formã stellae mutatum, Laedá vitiasse, & inde Castorem & Pollucem genuisse, deinde Helenam, hinc apparere stellas duas nauigantibus solere elicitum est, quod etiam signum dictum est ἕυθυτικὸν, benignè & humanitus Atheniensibus eos affuisse dicitur, vel quòd nauigantes seruare crederentur stellae ipsae apparentes suprà, & longè. Cur autem & Castor & Pollux fratres alter alterum alterna morte redemerit, vt est apud Virgilium in Sexto. cúrq; ità sit effictum, Seruius citato proximè loco ita exponit, quia hoc pacto horum stellae se habent, vt occidente vna, oriatur altera, quod ad exemplum permanentis amicitiae solet adduci & trahi, quemadmodum ad me scribens elegum carmen
FEDERICVS
Scotus comes illustris ità cecinit,
Quòd petis, vt fratrem fraterno frater amore
Prosequar, vnde queunt multa venire bona.
Non tantum Pollux germanum fertur amâsse,
Quem redimens totiens it
[?]
redit
[?]
viam,
Cùm malit perferre suo pro Castore lethum,
Viuat vt alterna laetus vterque mora.
Hos fratres Homerus ἐτερημερους vocauit, hoc est, qui alternis diebus fata subirent, lib. Iliados iij. Pausanias in Laconicis scribit, Castorem, & Pollucem. xl. anno postquam pugnassent aduersus Idam & Lynceum, in deorum numerum fuisse relatos. Scribit Diodorus si-
culus
culus rem annotatu dignam, Orpheum cùm tempestate vnà cum caeteris Argonantis agitaretur, dijs Samothracibus vota fecisse pro salute, ac incolumitate, & extemplo sedatam tẽpestatem, cùm duo astra, supra Pollucis, & Castoris capita, cecidissent, Deorúmque se prouidentia seruatos credidêre, Vnde, inquit, factum est, vt qui tẽpestate deprehensi forent, Samothracibus deis vota facerent, astráque apparentia Castori, & Polluci attribuerentur. Haec fermè Diodorus. Scribit Orpheus ipse in Argonautis, quòd cùm essent Argonautae tempestate & procellis agitati, arrepta lyra tum cantare coepisse, quo cantu mare pacatum, ingentémque splendorem supra Castoris & Pollucis capita affulsisse. Quod & Val. Flaccus repetit. Iouem enim ita in primo inducit,
Dixit, & ingenti flammantem nubila sulco,
Direxit per inane facem, quae puppe propinqua
In bifidum discessit iter, fratres
[?]
petiuit
Tyndareos, placida & medijs in frontibus haesit
Protinus amborum, lumen
[?]
innoxia fudit
Purpureum, miseris olim implorabile nautis.
Petrus Costalius de Castore & Polluce in pegmatibus suis epigramma quidem cultum graphicè depinxit cum enarrationibus. Et haec quidem de stellis Castoris & Pollucis satis. Qui plura vult scire, adeat Plinium libro rei Natur. secundo, cap. xxxvij. cuius verba quidem pulcherrima hoc loco apposuissem, nisi nimis prolixus essem. rogo tamen lectorem, vt omnino locum Plinij legat. Hic postquã de pileatis fratribus suprà mentionem feci, addam & illud quod Apuleius in x. Cassides in capite gestare scribit stellarum apicibus insignes. Plura alia ad hanc rem Castoris & Pollucis, doctè noster Giraldus in lib. de dijs gentium cumulat, à quo etiam nos pleraque accepimus, cùm ad numisma maximè facerent. Nam quid illo Val. Flacci carmine aptius reperiri potest, cùm penè numisma ante oculos (fortasse ab illo nũquam visum) ponat? Ita mehercule cum autoribus conferendi sunt numi argentei, vt ex collatione facta antiquitas veneranda emergat. Quo loco autem Romae fuerit templum Castoris & Pollucis, varia est scriptorum opinio. Marlianus verò lib. iij. Topographiae Romae, ait in foro fuisse, cui adstipulatur Plinius lib. xxxv. cap. iiij. ibi enim Castores, ac victoriam posuisse Augustum refert. Dionysius autem non procul ab aede Vestae fuisse meminit, his verbis, Huius autem inopinatae, admirabilísque apparitionis, cùm signa adhuc Romae multa, tum verò est aedes Pollucis, & Castoris, quam supra forum extruxit ciuitas, vbi visa sunt illorum simulacra, & mox specie pugillum, equósque madidos sudore ad scaturiginem, iuxta aedem Vestae manantem, abluere. Appianus autem commemorat Aselium praetorem fortè sacra Castori & Polluci in foro facientem, cùm quidam lapide phialam excussisset, ad Vestae aedem cucurrisse, ex quorum verbis apparet aedem Castorum
prope
propè Vestae, forúmq; Romanum ita sitam, vt à fronte hoc, illam verò à tergo habuerit. Hanc Castoris aedem A. Posthumius dictator bello Latino vouit, eiúsq; filius duûmuir creatus dedicauit. autor Liuius lib. iij. decad. primae. Cicero pro domo sua, atque pro Sextio eius gradus à Clodio reuulsos testatur, & S. C. concionésque in aedem saepe habitas. Asconius verò L. Metellum hanc instaurasse tradit. Ante eãdem aedem Castorum fuit statua Q. Marcij Tremuli equestris togota, qui Samnites bis deuicerat, captáque Anagnia, populum stipendio liberauerat, vt Plinius lib. xxxiiij. cap. vj. in principio refert. Haec aedes quamuis tantum Castoris vocaretur, geminis tamen fratribus erat dedicata. existimátque Marlianus eam aedem fuisse inter porticum Concordiae, & Caesaris templum, quod fuisse creditur in medio foro iuxta Curtij lacum. autor Cor. Tacitus. In numismate antiquo argenteo apud me extant in anteriori orbe, duae facies, duas stellas in capitibus habentes, ante se maiorem stellã praeferentes, & has opinor esse Castorẽ & Pollucem, in posteriori orbe est nauis cum remis in superiori hunc titulum habens
AN. FONEI
. Hoc vnum annotasse dignum in numismate sat fuerit, equos sine sellis fuisse effictos, quos etiam in marmorea Traiani columna cochlidis Romae ita vidimus sculptos. Haec igitur in Castoris & Pollucis numismate dicta sint satis.
IN Adriani Imperatoris aureo Numismate Spei effigiẽ huiusmodi conspeximus, foemina fuit stans institae laciniam sinistra manu nonnihil attollens, dextra in cubitum elata, pateram proferebat, in qua repositum inerat, velut ciborium, id est, vas in floris similitudinem, cum hac inscriptione,
SPES P.R.
Ostendit & aliud mihi vetus numisma Bernardus Christianus Papiensis, vir multarum artium peritus, in quo erat Alexandri Pij imperatoris Augusti imago, ex vna parte, cum his verbis,
IMP. ALEXANDER PIVS AVG
. in altera facie erat Spei imago, stantis in lacinia, manu dextra lilium praetendentis, laeua pendulam vestem eleuantis à terra, cum his notis,
SPES
publica S. C. De Populi Romani spe, in Adriani vita apud Dionem, & apud AElium Spartianum nihil reperi nihilominus maxima spes in ipso posita fuit, quòd fuerit imperator optimus ac insignis, qui & in bello & pace multa praeclara gesserit, quíque vrbis onera sustulit, qui populo congiaria dedit duplicia, qui cursum fiscalem instituit, ne magistratus hoc onere grauaretur, qui aurum coronarium
Italiae
Italiae remisit, & qui securitatem omnibus roborauit, & pleraq; alia beneficia Romanae Reipublicae praestitit, & qui summos iureconsultos Celsum, Neratium Priscum, Saluium Iulianum in consilia adhibuit, & in summa familiaritate philosophos Epictetum, & Heliodorum habuit, nécnon grammaticos, musicos, rhetores, geometras, pictores, Astrologos: quos omnes ditatos honoratósque à professione dimissit. qui & iuxta morem eorum temporum, princeps causas agnouit, & senatores & equites Romanos in consilium aduocans, & sententiam ex omnium deliberatione protulit. & haec quidem tanti principis ornamenta, & in populum Romanum collata beneficia videntur potuisse maximã spem in republica concitasse, vt vrbs rerum domina in virtutibus Adriani spes suas collocaret, & ne de clementia & humanitate benigni principis vnquàm desperaret. meritò igitur ex altera parte monetae est lilij effigies & ciborium, lilium autem Iunom est flos dicatus ob candorem suum, si quidem, vt ait Antonius Thylesius Cossentinas lib. de coronis, Pronuba Iuno lilia sibi legit cãdentia exorta (vt aiunt) ex ipsius lacte, in terram effuso, cum in nouercae dormientis mammam infans Hercules inuasisset. vnde rosae dicuntur Iunoniae. memini me superioribus annis, cùm essem Patauij, legere, carmen flebile Lilij Gregorij Giraldi in obitum immaturum Alphonsi Mayanthi adolescentis probi, ac optimae spei pueri, nécnon literati, quíque mihi in Ferrariensi Gymnasio cõmilito familiaris fuit, qui plures ad me scripsit epistolas & carmina eleganti eruditione inspersa. Cuius orationem publicè, habitam manu ipsius scriptam, & ad me missam, quãdoque sum editurus, & si sciam iam editam, à quibusdam Ferrariae: nos tamen manibus pijs, animulaeq́; eius, cuius dimidium fuimus, debentes, quia nonnulla addidit ipse, quae impressa non sunt, cum ecloga docta & beneculta edemus, Carmen itaque Gyraldi in obitum Alphonsi Mayanthi fuit hoc.
Vt flos
I
unonis, cui vix mucrone renidet,
Lacte coma, at
[?]
croco fulminis igne cadit.
Sic quo
[?]
flos Maij nunc concidis indole tanta,
Virtutum & morum qui documenta dabas.
Non possum me abstinere, quin hic lachrymas in funere amici, à me habitas subscribam.
Immitis qui te Boreas pulcherrime florum
Abstulit, indigna febre perempte puer?
Alphonse ô Maij primis sublate sub annis,
Et puer aeterna viuere digne rosa.
Haec habeas nostri aeternùm solatia amoris,
Et tibi perpetuo flore virescat humus.
Sed ad Spem redeamus, quam viridi indutam palla, mos fuit veterum pingere, vel Alciato ipso teste in emblematis, quòd autem spem Lilio antiquitas donauerit, vt passim in numis antiquis videmus,
P hac
hac ego causa factum crediderim, quòd Lilium albedine sua pulchrum ac pudicum designet: vel quòd, cùm omnes flores, fructus & fruges mox adfuturos promittant, intérque flores lilium altius exurgat, hoc eligere maluerint. Virg. certè antiquitatis scientissimus, cùm Marci Marcelli Diui Augusti nepotis praeclaram indolem laudaret, sed qui breui (vt signa frontis parum laetae, & deiecti lumina vultus ostentabant) fato esset concessurus & moriturus, haec quae praereptã iri publicam populi Romani spem ex fato egregij iuuenis designarent, subdidit carmina,
Nec puer Iliaca quisquam de gente Latinos
In tantum spe tollet auos, nec Romula quondam
Vllo se tantum tellus iactabit alumno.
Et paulopòst.
Heu miserande puer, siquà fata aspera rumpas,
Tu Marcellus eris. manibus date lilia plenis:
Purpureos spargam flores, animam
[?]
nepotis
His saltem accumulem donis, & fungar inani
Munere.
Sed & in alio Numismate vetusto fuit spes publica stans choata, choam sustollens laeua, dextra lilium porrigens & mitram. Vir prudens Alciatus noster multiscius, in eleganti ac propè diuino Hieroglyphicorum emblematum libello. hoc pacto simulachrum spei, depinxit. Spem viridi indutam palla, & sedentem supra dolium, cum auicula Cornice, & Nemesi, & bono euentu, & Cupidine. hanc eandem imaginem in camino superiori cuiusdam aulae suae domus pingi curauit Franciscus Alciatus insignis ac doctus Iureconsultus, elegánsque bonarum artium & studiosus iuuenis, nécnon antiquitatis maximè admirator ac studiosus, sed & amator & fautor, & interpres eruditus. Carmina autem Alciati sunt haec,
Quae Dea tum laeto suspectans sydera vultu?
Cuius peniculis reddita imago fuit?
Elpidij fecêre manus. Ego nominor illa,
Quae miseris promptam Spes bona praestat opem.
Cur viridis tibi palla? quòd omnia me duce vernent.
Quid manibus mortis tela refracta geris?
Quod viuos sperare decet, praecìdo sepultis.
Cur in dolioli tegmine pìgra sedes?
Sola domi mansi volitantibus vndi
[?]
noxis,
Ascraei, vt docuit musa verenda senis.
Quae tibi adest volucris? Cornix fidissimus oscen,
Est benè cùm neque at dicere, dicit, erit.
Qui comites? Bonus euentus, praeceps
[?]
Cupido,
Qui praeeunt: vigilum somnia vana vocat.
Quae tibi iuncta astat: scelerum Ramnusia vindex,
Scilicet
Scilicet vt speres nil nisi quod liceat.
AEdem autem Spei, quae in foro olitorio fuit, (vt animaduertit Marlianus) fulmine ictam bello Punico inquit Liuius in primo libro iij. De cadis. idem libro iiij. Q. Fabio Cos. filio & Tito Sempronio Graccho Coss. incendio ait conflagratam. M. Cicero in legibus prodidit Spem à Collatino consecratam, P. quidem victor Spei nouum templum in vij. vrbis regione statuit, hoc est in via lata. Spei templum incensum scribit Dion libro Histor. l. ante bellum Actiacum, cum alijs plerisque aedificijs. De Spe Tibullus noster sic cecinit,
Iam mala finissem laeto, sed credula semper
Spes fouet, & melius cras fore semper ait.
Spes alit. Agricolas, spes sulcis credit aratis
Semina, quae tardo foenore reddat ager.
Haec laqueo volucres, haec captat arundine pisces,
Cùm tenues hamos abdidit ante cibus.
Spes etiam valida solatur compede vinctum,
Crura sonant ferro, sed canit inter opus.
Spes facilem Nemesim spondet mihi, sed negat illa,
Hei mihi, ne vincas dura puella Deam.
Spem verò esse vigilantium hominum somnia dicebat Plato, vt refert AElianus lib. xiij. Variae Historiae.
IN
Tiberij Deciani Foroiuliensis Iurisconsulti doctissimi, qui Patauij ius ciuile publicé profitetur nomismate
· Census ID10056839: »Sestertius of Titus / Annona (RIC 136) (owner: T. Deciano)«
· Census ID10060158: »Sestertius of Titus / Annona (RIC 137) (owner: T. Decianus)«
quodam Titi Vespasiani aereo hae fuêre notae,
IMP. T. CAES. VESPA AVG. P. M. TR. P. P. P. COS. VIII.
In altera parte erat annona Augusti, cum his verbis,
ANNONA. AVGVSTI.
mulier erat ibi stans cum Pluto bidenti innitente, in manu dextra: in laeua cum Cornucopiae. Ibi fuit vas cum quibusdam spicis, & post eam fuit puppis seu rostrum nauis, quae quidem omnia abundantiam designant. Plutus enim diuitiarum Deus est, & dator, Cornucopia vbertatem praesefert, vas cum spicis Cereri dicatur, ex opima trituta frumenti. Nauis verò, quae oneraria fuit, qua importabantur in vrbem mercimonia, & mercaturae frumentorum: vel quia mos fuit, vt qui essent Latini, Romanam ciuitatem acciperent: si non minorem, quam decem millia modiorum nauem fabricassent, & Romam sex annis frumentum portassent ex edi-
P 2 cto
cto diui Claudij, vt Vlpianus in cap. iij. de Latinis, in viris corpore refert, & Scaeuola in l. his, qui naues ff. de vacat. & excusatio. munexum meminit. Suetonius in Claudio ait Claudium proposuisse negotiatoribus certa lucra, suscepto in se damno, si cui, quid per tempestates accidisset: & naues mercaturae causa fabricantibus magna commoda.
IN
alio Numismate masculam virtutem effictam vidi, (quod posteà mihi dono dedit Franciscus Valla Nouariensis) hoc pacto, in vno quidem Gordiani Imperatoris, in cuius altera parte imago erat senis barbati, nudi, clauae innitentis, cum leonis pelle brachia aduoluta, cum hac inscriptione,
VIRTVTI AVGVSTI.
& haec quidem per se sat clara, cùm virtutes Herculis plerísque imperatoribus a
P. R.
attributae, eiusq́; herois honores eisdem declarati saepè fuerint, sibíque Herculis nomen aliqui etiam Caesares sat superbè arripuerint, quòd historia Cõmodi imperatoris declarat, cùm Herculem Romanũ Commodum se dixisse refert. quod in eius nomismate declarauimus ἀλληγορικῶς autem si vis scire xij. certamina Herculis, quae ad virtutem spectant, lege magni Alciati emblematum libellum, vbi de honore agit. Romae in Palatio conseruatorum vidi statuam aeneam Herculis stantis nudi, & clauae innitentis altera manu, in altera verò manu malum tenentis. & erat quidem imberbis Iuuenis Forma auro superfusa, & illa quidem in superiori aula, vbi plures aliae statuae aeneae conspiciuntur. In Nomismate Vitellij
· Census ID10056250: »Sestertius of Vitellius / Honos and Virtus (RIC 113)«
huiusmodi imaginem virtutis vidi, quàm simillimam eius senis, de quo suprà mentionem feci. quae & in Numeriani fuit numo, cum hac inscriptione,
VIRTVS AVGVSTI.
in Galbae Nomismate
· Census ID10056854: »Denarius of Galba / Virtus (RIC 176)«
fuit imago Iuuenis nudi, stantis, in dextra hastam tenentis, in altera tesseram, aut quid simile, his verbis,
VIRTVS.
In epigrammatôn Graecorum lib. iij. in inscriptione xiiij ΕΙΣ ΗΡΩΑΣ, in epigrammate Asclepiade inducitur super tumulo Aiacis sedens virtus, & ita loquens.
Αδ᾿ἐγὼ ἀτλάμων ἀρετὰ παρὰ τῷδε κάθιμαι
Αἴαντος τύμβῳ, κειραμένα πλοκάμους,
θυμὸν ἄχει μεγάλῳ βεβολημένα, οὑνεκ᾿ ἀχαιοῖς
ἁ δολόφρων ἀπάτα, κρεῖςςον ἐμοῦ κέκριται.
Hoc Epigramma Alciatus in Aureolo Emblematum libello hunc in modum imitatus est, in inscriptione, In victoriam dolo partam.
Aiacis tumulum lachrymis ego perluo virtus.
Heu misera albentes dilacerata comas.
Scilicet hoc restabat adhuc, vt iudice Graeco
Vincerer: & causa stet potiore dolus.
Iacobo Antonio de Viuolis, ciui Placentino, & collegiatae ecclesiae Diui Theodori Papiae praeposuo, sacri
[?]
palatij apostolici & aulae Lateranensis comiti palatino, & equiti aurato
S. D. P.
ATTVLIT
mihi Iosephus Bentius Nouocomensis iuris ciuilis perstudiosus scholasticus, nomine tuo Nomisma aureum Diui Antonini Pij, percolende ac clarissime Iacobe Antoni Viuoli, vt tibi explicare velim, quod quia aliàs à me prolixa interpretatione expositum fuit, nempè dum eundem numum Antonini Pij à Theodoro à Sancto Georgio perillustri adolescente mihi dono datum, exposuissem, vt in meis quinquaginta numismatibus, quae annis superioribus sum interpretatus, satis apparet, nunc hic tibi omnia ad vnguẽ narrare non suppetit tempus, tum quia lectionibus philosophiae incumbimus, tum quia breui exibunt nostrae interpretationes. illud hîc saltem habeto, Nomisma tuum perantiquum esse, Antoniníque Pij imaginem praeseferre certam, hic enim Diuus vocatus fuit à senatu, & cum iucunditate. Pij etiam nomen meruit, propterea quòd, vt Iulius Capitolinus refert, mortuo Adriano apud Baias, reliquias eius Romam peruexit, eàsque sanctè ac reuerenter, in hortis Domitiae collocauit, cunctísque repugnantibus, inter Diuos eum retulit, clypeúmque ei magnificentissimum posuit, & sacerdotes ei instituit, consul etiam fuit cum Catilio Seuero, quaestor, ac praetor fuit. Britannos, Mauros, Dacos, Germanos subdidit, Iudęósque rebellantes contudit. Alanos etiam refrenauit, in Achaia etiam, atque in AEgypto rebelliones repressit. Hic Numae Pompilio bonitate comparatus fuit. quod autem in posteriori Numismatis parte effictum, Tabernaculi effigies
P 3 est, in
est, in quo plurima aromata condebantur, vbi eboreus lectus erat stratus, in quo imago cerea defuncti imperatoris iacebat. in cuius fastigio inerat aquila, ad quam ignis paulatim ascendens, illam vincula rumpentem, vt effugeret in coelum, efficiebat. sicq́ue defuncti imperatoris animam in coelum fingebatur ferre. sicq́ue consecratio seu relatio inter Diuos fiebat. quod verbum seu dictio in Nomismate ficta refertur sic,
CONSECRATIO.
Cuius totam effigiem petendam esse ab Herodiano authore Graeco lib. 4. iandiu in meis Nomismatibus admonui. Ideo hîc verba eius non operae est pretium, vt ponam. Gradibus autem quatuor fiebat Taberna culum ligneum quidem, vt in Nomismate apparet, quadrangula forma. Sed de his satis. Haec igitur pauca in bonam partem accipias percolende mi pater, quem iamiam cupio ex vultu & facie cognoscere, cùm precipuè virtus tua ac dignitas, communísque patria Placentia me id mirum immodum facere impellant. Vale religiose Antistes, praesésque templi Diui Theodori Papiensis, méque tui amantissimum iam redama. Nono Cal. Maij. M. D. LV.
CVM
heri in celebri pompa Tancredum Sarzanensem ex Hetruria iuuenem infulis doctoreis à Francisco Alciato decoratum comitaremur domum, interq́ue loquendum (vt fit) à te ego peterem, an quicquam noui ex Placentia vrbe, (cùm nuperrimè illinc adueneris) afferres: narratísque quibusdam à te paucis, subiecisti postremò te numum quendam argenteum, quem mihi ostenderes, tecum habere, statímque è crumena numo tracto dedisti mihi, vt explicem, superinde dictitans te mihi illum largiri, quo à me accepto (cùm etiam munus reijcerem) vt tantum tibi morem gererem interpretari coepi, illicò ac me domum proripui, historiam igitur hanc breuem, & qualemcunque tui numismatis habeto, quae à me aliàs lecta, modò succurrit animo, meliora cùm reperero, ad te scribam: haec nunc vtcunque sunt, legito.
IN Numismatis
· Census ID10056858: »Denarius of C. Postumius (Bust of Diana / Hound, RRC 394.1a) (owner: I. Puteus)«
tui priori parte extat imago mulieris comas in nodum conglomeratas habentis, circinis vtraque tempora muliebri elegantia ambientibus, in posteriori autem partes nummi effigies seu species currentis canis adparet cum inscriptione,
POSTVMA,
Sed
Sed & in quibusdam nummis vetustis argenteis
· Census ID10056862: »Denarius of C. Postumius (Head of Diana / Hound, RRC 394.1b) (owner: A. Carus)«
est etiam inscriptio,
C. POSTVMIVS,
cum cane currente & iaculis: vt Pierius Valerianus lib. Hieroglyficorum. V. refert, quo loco de cane narrat, Numisma autem c. Postumij argenteum ad me missit his diebus Parma Placentiam Annibal Carus à secretis nostri Ducis vir mehercule hac tempestate admirabilis, & rei antiquariae summus interpres, cuius ex vna parte (vt interpretatur ipse) extat Dianae imago, ex altera canis venaticus in similitudinem currentis, cum venabulo ibi iacente, literae.
C. POSTVMI.
vt etiam ipse Carus musis carissimus ad me missis literis significauit, Nam se contulisse retulit mihi cum Hieronymi Tagliaferri viri in literis eminentis Numismate suũ Cai Postumij & cum eodem simul Athalarici Regis Gotthorum nummum. Sed vt ego, quae de Postuma aliâs legi, hîc afferrem, & de cane hîc efficto nonnulla dicam & si non ad veritatem Numismatis huius, ne priorem laborem à me iam susceptum perdam, admonens interim lectorem me non negare hoc numisma esse C. Postumij, & Dianae, quae in nummi posteriori parte sit. imo ex Pier. Val. & Annibalis Cari sententia idem probare. Haec igitur Postuma, quae sic in Numismate efficta est, Constantij Caesaris & Faustinae eius vxoris secundae fuit filia, eius nempè filia Constantij, qui fuit Constantini magni filius, cui in diuisione imperij inter fratres Constantinum & Constantem obtigit Oriens, hanc post se reliquit Constantius, cùm adhuc praegnantem Faustinam reliquisset moriens. Ideò fortè hoc nomen sortita fuit Postuma ab accidente, quòd post mortem Constantij patris orta fuisset, haec cùm adoleuisset Gratiano Imperatori iure matrimonij copulata fuit. Qui Gratianus ex Valentiniano, & Seuera matre Syrmi natus fuit, fratrem habuit Valẽtinianum, de quo in Codice Iustiniani extat mentio, nécnon constitutiones & eius rescripta leguntur. Haec Postuma aliquando à matris nomine Faustina dicta est, aliquando etiam à patris cognomine vocitate est Constantia Postuma. Solebant enim veteres Romani à parentibus suis cognomina arripere: nempè patris aut matris vestigia virtutum sectantes, familiaeq́ue nomina, arbore veluti quadam ramos fulciente latè propagantes à memoria enim (vt inquit Hammonius in aequiuocis) fiunt aequiuoca: vti cùm quis filium suum maiorum nomine vocauerit. à spe etiam fiunt, vt si quis filium philosophum sperans futurum Platonem nominauerit, saepenumero vsu venit, vt quod factum à memoria est indito à spe nomini concurrat: vti cùm compertus fuerit auus tale genus studij tractasse. Nec enim hanc Postumam à gente postumia Romae olim celebri familia denominatam crediderim, à qua etiam A. Postumius dictator, praetor, & consul emanauit. De familia Postumia intellexisse videtur Virgilius in sexto AEneidos hoc versu.
Syluius Albanum nomen, tua Postuma proles.
Vt sit
Vt sit Postuma pro Postumia dicta ex figura syncopae. sic enim ille locus Virgilij expont debet, vt de prole Postumij déque Postumia familia intelligatur, non quòd Syluius sit proles Postuma, hoc est post humum nata, vt grammatici passim ineptè interpretantur. in hoc nummo illud annotatu dignum esse opinor (modo non insit artificis mendum) Postumam sine flatili litera scriptam legi. sic enim in plerisque publicis spectationibus animaduerti antiquis, & praecipuè in inscriptione marmoris antiqui apud vicum Galeratum Mediolani, quae est Cai Postumij prisci in hunc modum scripta,
C. POSTVMIO PRISCO C. POSTVMIVS DROMO LIBERTO PIENTISS. IN AGR. P. XXX. IN F. P. XX.
Haec Postuma pulcherrima etiam fuit mulier & venusta, nempè formositatis parentum Constantij, & Faustinae particeps: quod autem Postuma sit dicta: sic enim veteres solebant nomina imponere filijs ab accidentibus vel ab ordine, sic enim primam, secundam, tertiam, Maniam, Luciam, Postumam, vt Hermolaus refert in principio secundae editionis castigationum Plinianarum, primam, secũdam, tertiam ab ordine procreationis, Maniam quòd mane, Luciam quod luce, Postumam quòd post patris mortem nati essent appellauerũt, & his lapidum testimonia consentiunt. Sed haec ad priorem nummi partem satis.
Quod verò currens canis in posteriori numismatis parte sit effictus, id nondum comperi, nec quicquam nunc succurrit, quod de eo loquar, nisi id fortè factum sit, quod plerique sub signo caniculae correpti febre decedant, vt ait Artemidorus, quòd etiam inscriptio marmorea apud me indicat, cum canis imagine, vel quia Hecatae in animal iugulabatur (vt ait Sophron) vel vt Artemidorus Daldianus lib. ij. Onocriticôn cap. xj. tradit, quia canis, qui non sit venaticus, vel Melitaeus, rei familiaris curam significat, quod ad numisma facere posset. cùm cura familiaris, & domus regimen ad ipsas mulieres spectet, vel vt Orus Apollo in Hieroglyphicis ait, quòd AEgyptij, cùm magistratum iudicémve indicare volebant, canem pingebant & stolam regiam iuxta iacentem. scribit etiam Iulius Pollux in Onomastico ad Commodum Imperatorem quòd canis sectabatur Herculem, erátque mos antiquis, quòd simul cum heroibus canes in concionem ingrederentur. Hinc Virgil. poêtarum praecipuus lib. AEneid. viij. morem hunc innuere voluit, cùm sic cecinit,
Nécnon & gemini custodes limine ab alto
Procedunt, gressum
[?]
canes comitantur herilem.
Vel etiam canis in numismate fortè est venatieus, videntur enim ibi fixa iacere duo spicula seu iacula ea fortè ratione, quòd aut Gratianus huius Postumae marit us, venatione se oblectauerit, aut potius, quia Constantius eius Postumae pater mirus artifex in sagittis
iaculis
iaculisúe iaciundis extiterit, vt est author Eutropius lib. xj. rerum Romanarum in fine historiae Constantij, febréque nimia intrinsecus exurente obierit. Ceruam autẽ fuisse potius quis alius augurabitur, quàm quòd verè sciat ob vetustatem numismatis, in quo tamen non apparent cornua, nec cauda etiam si sit ceruus, ceruam tamen ponamus quòd sit, ab eo quod superius dixi, non multum variabit expositio nostra, cùm Constantius peritissimus fuerit in iaculandis sagittis, Gratianúsque venationem adamauerit, ceruam tamen cum cornibus effictam vidit nemo, nisi à pictoribus, aut sculptoribus, poëtísue lusus gratia picta, sculptáue fuerit, aut per ignorantiam crassam, quae latae culpae attribui solet, deliniata fuerit, quíque ita crederet rediculus fortè apud plerosque haberetur. constat enim apud opinatissimos scriptores ceruas non emittere cornua. Sicuti & à Plinio illud traditum extat, in Africa ceruos non reperiri, vnde mirum quod apud Virgilium in quarto AEneid. Ascanius apud Didonẽ venari ceruos dicatur, cùm tamẽ Plinius dicat non nasci in Africa ceruos. Franciscus etiam Petrarcha Hetruscę poëtices princeps suggillatur à viris doctis quòd in rithmo quodam dum lauram suam, ceruae comparat, eam duobus cornibus auratis sibi apparuisse faciat, cùm illud pateat ceruas non emittere (vt iam dixi) cornua, huncq́ue errorem, si modo est error, Francisci Petrarchae animaduertit vir hac tempestate celebris in libris suis de Arte poẽtica. Mutius histiriensis qui & de duello librum conscripsit, excusari tamen posset Petrarcha tanquam Poëta, qui metaphoricos loquutus sit per cornua intextas comas Laurae intelligens, sic enim ad ornatnm comarũ, quo vtuntur matronae Gallicae, allusit, sic & P. Virgilius in nymphas fuisse Aeneae naues commutatas, more fabulosi poëtae describit, quod tamen ridiculum apparere posset poëtarum artem non tenentibus, sic enim & Pindarus in Olympijs ode, quę Theroni scribitur. εἰς θέοξένια ita enim ibi χρυσό κερων ἔλαφον θύλειαν ἄξοντ᾿ ἄν ποτὲ ταύγετα ἀντιθεῖς ορθωστία εγραψεν ἱρὰο. quo loco interpres introductum ait à poëtis cornutam ceruam, cuiusmodi ea fuit, quae Thelephum lactauit, positum hoc idem ab Anacreonte, sed à Zenodoto correctum, ob vulgatam historiam, quòd in eo genere foeminae cornua non habeant, nam quod scripserat Anacreon ἄγαν ὦς οῖατε νεβρον νεοθηλέα γαλαθηνόν ὅστ᾿ εἰν ὕλας κερόεαστης ὑπολειφθείς ὑπὸ μητρὸς ἐπτοηθη, prolocutione κεροεαστης. quod cornigerae significat Zenodotus is emunctae naris censor ἔροὲστης reposuit hoc est desideratae vel amabilis, subiungit idem interpres Pyndari inuentas tamen aliquando nec incongruum esse aliquas habere cornua, quem admodũ in elephantis de quibus tradunt AEthiopicos & Lybicos tam mares quàm foeminas habere dentes, cùm tamẽ in India, vt obseruauit Amytianus huius generis foeminae sine dentibus conspiciantur, & haec quidem ex Pyndari interprete animaduertit Pier. Val. lib. 7. Hieroglyphicorum, vbi agit de ceruo Illud hoc loco addidisse non erit inutile in gratiam professorum aethruscae linguae, & ad poëtae locum
Q illustran
illustandum, cùm enim Petrarcha narrat scriptum extitisse circa torquem auream, quam collo gestabat cerua hoc sensu, quòd nemo eam tangeret, quia libera à Cesare facta fuisset, Caesarísque esset cerua, allusisse Franciscum Petrarcham ad historiam antiquissimam aeneae torquis apud Paucecios è collo cerui extractae, in qua inscriptae erant literae,
DIOMEDES DIANAE.
huius rei meminit Nicolaus Leonicus Thomaeus philosophus clarissimus ac doctissimus in libro primo variae historiae cap. xcij. Illud etiam non ingratum fuerit addidisse, quòd verisimilius numismati accedit, in quo canem fuisse fictum existimamus & pro certo habemus, propterea quòd mos, consuetudóque non rara fuerit Caesarum & imperatorum ad populi beneuolentiam & fauorem conciliandum venationes edere, vt ex historiarum lectione patet, tum Iulij Capitolini tum Aelij Spartiani, & ex Iustiniani Caesaris collat. 4. in aute. de consul. M. quidem Cicero in ea epistola M. Mario scripta lib. 7. familiarium, in qua describit quosdam ludos Romae habitos, binas venationes narrat per quinque dies Romae factos in admirationem vulgi & turbae, vbi etiam haec verba subijcit, Quae potest esse homini politico delectatio? cùm aut homo imbecillus à valentissima bestia laniatur, aut praeclara bestia venabulo transuerberatur? extrema dies uenationis fuit elephantorum, inqua nulla delectatio extitit cùm etiam misericordia quaedam consecuta est, atque opinio huiusmodi quandam illi belluae cum genere humano esse societatem. Hactenus Cicero, apud Cassiadorum libro v. variarum venationis genus & forma ferarum cum hominibus describitur, cuius verba hîc adscriberem ni prolixitatem vitare studerem, Sed studiosus vnusquisque per se locum facillimè reperiet. Illud potius dicamus hoc loco, in nummo nostro currentem canem celeritatem significare, ex iaculis, quae sunt infernè sita. vnde rem properanter confectam, victoriámque cito partã (iuxta augurum praecepta) indicari conijcimus, quòd si cauda exporrecta, & surrecta foret, dum sequeretur praedam, aut sic temere lasciuiret, vt sursum versus incuruatam haberet, portentum futurae victoriae designaret ex Aruspicina. Illud etiam sciendum praetorum, & Aedilium olim munus fuisse, vt sicut & ludorum scenicorum ita & venationum curam haberent. Quod & Cęlius apud Ciceronem lib. viij. familiarium epistolarum innuere videtur, dum se greges pantherarum non habere scribit. in libro Graecorum epigrammatum primo, quae his diebus mihi priuatim domi interpretabatur Bartholomaeus Moyranus in literis Graecis abũde versatus, necnõ philosophicis praeceptis ornatus, hoc carmen sanè elegans in prima pagella a λὲοντος φιλοσόφου, se offert, cui inscriptio est, εἴς τὸ μονημέριον. id est, in festum, seu spectaculum vnius diei, id enim vox Graeca significare videtur. epigramma autem huiusmodi est.
Τοξότα πιερίδων μεδέων, ἐκατηβόλε φοῖβε,
ἐιπὲ κασιγνήτῃ κρατεροὺς ἵνα θήρας ἐγειρῃ,
Ὁ ἀστον ἐπιψαῦσαι μερόπων δὲμας ὅαστον αὖσαι
ζηνὸς μειλιχίοιο λαχὼν θρόνον, ἀνέρος οῖτον
cuius sensus talis est, Phoebe sagittarie longè iaculans, Pieridibus imperans dic sorori, vt excitet validas feras, quatenus liceat leuiter tangant hominum corpus, & quatenus ad clamorem & voluptatem populus magnum os aperiat, ne ego intelligam, qui sortitus sum Iouis placidi thronum, alicuius viri interitum. Hoc autẽ epigramma sic nos vertimus in Latinum carmen, non vt verbum verbo redderemus, sed vt tantùm sententiam ad libitum nostro carmini accommodaremus sic.
Phaebe procul iaculans, idem
[?]
sagittifer, ora
Ut Diana feras è syluis excitet acres
Caesaris in laudem, populi plausun
[?]
potentis.
Quae tamen haud feriant iaculantis corpus inultae,
Nam Deus in terris facit haec spectacula Caesar.
Sciendum est nonnullos viros doctissimos illud epigramma Graecum tribuere Leoni philosopho, Caesari ac imperatori, qui post defunctum Macedonem Imperatorem, Romanum imperium susceperit, dictum philosophum propter singularem eruditionem. Ideóque authorem huius epigrammatis, ξηνός μειλιχίοιο λαχῶν θρόνον. hoc est Iouis suauis seu mitis thronum tenentem in terra, eundémque edidisse specta culum. Ad hanc autem rem vidi his diebus proximis argenteum numisma
· Census ID10056867: »Denarius of Cn. Plancius (Female Head / Cretan Goat, RRC 432.1) (owner: L. Antonius Pectius)«
antiquum & pulcherrimum Gnei Planci Aedilis curulis quasi nuper cusum, quod M. Antonius Pectius Ioannis Vamptae Pectij senatoris Mediolanensis nepos, adolescens optimus mihi ostendit, in cuius numi primo latere erant hae literae,
GN. PLANCVS AED. CVR. S.C
in posteriori autem latere erat ceruus cornibus eminens, ac inibi arcus & sagitta, quodam vinculo ad iaciendum apto, erat autem Gnei Planci imago pulchri iuuenis, capillis longis collum ambientibus vsq; ad humeros, quodam veluti pileo caput obnubente, ac sub pileo aliud quiddam praeseferente. quod numisma fortè alias, cùm aliquid ad rem legero sum interpretaturus, sat fuerit ostendisse nunc munus aedilium curulium fuisse circa venationes, & haec iam dixisse, quae ad numisma nostrum facere possunt, sufficiat, vt hi plebei homines, qui hodie tractant huiusmodi nummos antiquos, horúmque sunt helluones, sciant in posterum non cuiusuis esse homuntionis historias reconditas in aere, & antiquitatem excutere: sed nec medio criter eruditorum virorum, at doctissimorum & excellentium.
O 2 COM
IN Commodi Imperatoris nomismate, quod his proximis diebus ostendit mihi Tiberius Decianus Vtinensis Iurisconsultus, & professor in manè Patauij publicus, vti doctissmus, ita antiquitatis summus indagator, ac obseruator, ista fuerunt. ex altera parte claua erat efficta, quam circum literae hae legebantur,
HERCVLES ROMANVS.
In altera parte Commodus insidebat equo, qui speciem currentis habebat, atque iaculo feram vulnerabat in ipso pectore. quid autem haec omnia hoc in pulcherrimo nomismate descripta sibi vellent, cùm à me peteret Decianus, dixi tunc, historiam apud Herodianum lib. j. huius rei extare, cúmque domum me contulissem, Herodianum eo loco, quo de Commodo meminit, perlegi. hícque verba, quae ad nomisma faciunt, posui, vt facilius quisque perciperet, ex historijs omnia praeteritae aetatis acta cognosci posse. verba autem hîc quae Politianus è Graeco transtulit, apposuisse operaepretium fuerit, cum ad manum codicem Graecum habere non possimus. Scribit igitur Herodianus lib. j. historiae de Imperio post Marcum siue de suis temporibus, hunc ferè in modum, Eò vecordiae petulantiaeq́ue processit, vt paternum primò cognomen repudiaret, ac pro Commodo Marci filio Herculem se Iouis filium iusserit appellari, depositóque Romanorum principum cultu, leonis pellem substerneret, manúque clauam gestaret, simul purpureas sibi atque auro intextas vestes circundaret, non sine omnium irrisione: quippe eodem schemate, & foeminarum luxum & heroum virtutem repraesentabat. Commodum etiam fortitudinem suam in perimendis feris publicè ostendisse, ac peritiam sagittandi, ac iaculandi habuisse, idem Herodianus est autor. si quidem cum temperare sibi non vltra posset, publicè spectacula edere professus, omnes se sua manu feras occisurum pollicebatur, & cum fortissimis quibusque iuuenum singulari certamine depugnaturum. Nam ita certa illi esse manus dicebatur, vt quodcunque destinaret, iaculo sagittáve contingeret. erant cum illo assiduè Parthorum lectissimi sagittarij, ac Numidae iaculatores, quos ille tamen omnes longè artificio superabat. Idem etiam Herodianus refert, nudum ingressum esse Amphiteatrum, sumptísque armis numeros gladiatorios impleuisse. Id verò triste Romano populo spectaculum visum, nobilissimum Imperatorem post tam multos parentis sui, maiorúmque triumphos non quidem aduersus belluas arma capere militaria, vel Romano-
rum
rum Imperio congruentia, sed amplissimam dignitatem turpissimo foedissimóque cultu contaminare. Nec mirum esse debet', quòd sagittandi Commodus peritus esset, cùm, & gladiatorijs pugnis Romanum Imperium attriuerit, cùm ex Faustina Antonini Pij Imperatoris filia, Marci verò vxore, quae cuiusdam gladiatoris amore fuerit capta, dicatur ex concubitu illius gladiatoris natum mox Commodum, quod etiam à Iulio Capitolino relatum extat. cùm tamen idem Capitolinus ex vulgari tabella circunlatum hoc asserat, qui etiam dicit quòd appellatus est Hercules Romanus, qui feras Lanuuij in Amphyteatro occidisset. ferunt etiam eundem Commodum se Alexandrum appellari voluisse: illum nempe cognomento Magnum Philippi Macedonum regis filium. Cuius rei etiam testis est Nomisma ab eo percussum, quod apud eundem Decianum vidimus. Doctissimus etiam vir noster Robertellus Vtinensis, & hac aetate vnus, qui rem literariam maximè adiuuat. De Commodi peritia sagittandi, & huiusmodi, quae de eo diximus, multa affert ex Herodiano Graeco Numisma adducens. haecq́ue in annotationibus suis, illud amplius adiecero, cum Romae essem, quingentesimo quadragesimo quinto supra millesimum, me in porticu conseruatorũ Imperatoris Commodi ingens caput aeneum vidisse, de quo Lampridius ita meminit, Collossi caput depressit quod erat Neronis, ac suum imposuit & titulum more solito subscripsit.
FRANCISCVS
Valla Nouariensis iuuenis elegans, qui iuri ciuili operam Ticini nauat, mihi familiaris factus cùm me Nomismatibus veterum delectari persensisset dono dedit quinq; numos perantiquuos aereos, tres erant Gordianorum Caesarum effigie insigniti, duo reliqui Constantini Magni, & cuiusdam regis Ferrandi. Sed (vt puto) huius postremi est recens memoria: nempe, vt libet coniectari ex regibus Neapolitanis inibi est equus vbi sunt verba,
AEQVITAS REGNI
cum litera, T. Sed vt impresentia de Gordiano. nam eadem videtur esse imago, licet (quod non me latet) tres fuerint Gordiani. nonnulla dicamus. Prius hic notas, ac signa eorum numismatum ponemus, dein, quae apud historicos de eisdem legerimus, apponemus. Notae hae igitur fuêre in effigie Gordiani.
IMP. GORDIANVS. PIVS. FEL. AVG.
à latere erat eiusdem Caesaris virtus, humana effigie sculpta, sed nuda, innixa verò cubi-
Q 3 tum
tum dextrum clauae, sinistram manum in latus, his verbis
VIRTVTI AVGVSTI. S. C.
in altero eiusdem Gordiani Augusti numismate. in latere erant verba haec
AEQVITAS AVGVSTI. S. C.
ibi efficta erat, mulier habens in altera manuum geminas lances seu libram, in altera Cornucopia gestans, in tertio eiusdem Caesaris signo, quod posterior pars ostentabat, erat hominis imago, quae videbatur nescio quid iactare seu iaculari, ibíque canis specie currentis fuit, cum his literis,
VIVE FAELIX.
quae quidem omnia satis pulchra, mouerunt me, vt impraesentia, aliqua hîc describerem, quae Iulius Capitolinus in vitis Gordianorum memoriae mandauit. Gordianus igitur senior natus est ex patre Metio Marullo, matre Vlbia Gordiana. originem paternam ex Gracchorum genere habuit, maternam ex Traiani Imperatoris patre auo proauo Conss. socero prosocero, & item alio prosocero, & duobus obsoceris Conss. ipse Consul ditiss. ac potentissimus Romae Pompeianam domum possidens in prouincijs tantum terrarum habens, quantum nemo priuatus, ipse ex consulatu, quem egerat cum Alexandro ad proconsulatum Africae missus est, ex. S. C. adolescens cùm esset Gordianus hic poëmata scripsit, quae suo tempore extare refert Capitolinus, & cuncta illa, quae Cicero ex Demetrio, & Aratum, & Alcionas, & Vxorium, & Nilum, quae quidem ad hoc scripsit, vt Cioeronis poëmata nimis antiqua viderentur. scripsit etiam Antoniniados, hoc est, Antoninum pium, & Antoninum Marcum versibus disertissimis, libris triginta vitam illorum, & bella, & publicè, priuatímque gesta perscribens adolescentulus etiam controuersias declamauit in Athenaeo. audientibus etiam Impp. suis, scripsit etiam laudes Antoninorum soluta oratione, eorum autem qui ante eum fuêre, tantum autem Antoninos dilexit, vt sibi quoque Antonini nomen ascripserit, etiam filium eodem nomine illustrauit, proconsul Africae, destinatus fuit, cùm annum ageret circiter octogesimum, sed ante multarum prouinciarum rector fuerat, atque in maximis spectatus negotijs, vt scribit Herodianus author Graecus. ideo virum nobilem, magnanimum, disertum, iustum, continentem, bonum Gordianum, in quadam epistola ad senatum Romanum scripta, Alexander Seuerus appellat. quinetiam alij Scipionem, alij Catonem, multi Mutium, ac Rutilium, aut Laelium sua tempestate nuncupare sunt soliti. fuit autem Gordianus senior longitudine quidem Romana, canicie decora, & pompali vultu: ruber magis, quàm candidus, facie bene lata, oculis, ore, fronte verendus. Corporis qualitate subcrassulus, moribus ita moderatus, vt nihil possis dicere, quod ille aut cupidè, aut immodestè, aut nimiè faceret. affectus suos vnicè dilexit, filium, & nepotem vltra morem, filiam, & neptem religiosè, Socero suo Annio Seuero tantum detulit, vt in familia eius quasi filium migrasse se crederet, vt nunquàm cum eo lauerit, nunquàm illo praesente sederit, ante praeturam consul cùm esset, aut in domo eius semper mansit, aut si in Pompeiana domo
ad
ad illum vel manè, vel serò processit. vini parcus, cibi parcissimus, vestitu nitidus, lauandi cupidus, ita vt iiij. & v. in die lauaret aestate, in hyeme secundo. somni plurimi, ita vt in triclinijs, si fortè apud amicos ederet, etiam sine pudore dormiret. quod videbatur facere per naturam non per ebrietatem, atque luxuriam. Vulcatius Terentianus, qui sui temporis scripsit historiam, refert Gordianum Seniorem Augusti vultum sic repręsentasse, vt & vocem, & morem, & staturam eiusdem ostentare videretur. Filium verò Pompeio simillimum visum, quamuis Pompeius obesi corporis fuisse denegatur. Nepotem autem eius imagines Scipionis Asiatici retulisse. Gordianum autem cum filio Augustos Senatus appellauit, vt ex S. C. apparet à Iulio Capitolino relato. vbi acclamatio eiusdem Senatus in haec verba, Gordiane Auguste Dij te seruent feliciter. Imperatores, cum filio imperes, Gordiani Augusti Dij vos seruent, ambo feliciter agatis, ambo feliciter imperetis, Nepoti Gordiani praeturam decernimus. Nepoti Gordiani consulatum spondemus. Nepos Gordiani Caesar appelletur. Tertius Gordianus praeturam accipiat. Augustos eosdem Gordianos vocatos, idem dicit Capitolinus in Maximo & Balbino. Sed boni mores Gordiano nihil profuerunt, nihil etiam beneuolentia Senatus. P. Q. Romani, quae eum extulit, propterea quòd furorem & impetum Maximini amplius respublica sustinere non posset. & quamuis vita venerabilis cum Platone semper, cum Aristotele, cum Tullio, cum Virgilio, caeterísque veteribus ageret: alium tamen, quàm merebatur, exitum passus est, Nam eum laqueo vitam finiuisse ferunt, acri dolore percitum, ne in manus hostium, & vincula incideret, cùm modicas vires suas, Maximini autem magnas, & Punicam Afrorum fidem consideraret. Hunc post mortem cum filio senatus inter diuos retulit. &, vt dicit idem Capitolinus, in Maximo & Balbino prima relatio fuit principum, vt duo Gordiani diui appellarentur, aliqui vnum appellatum, seniorem videlicet putant. Sed ego libris quos Iunius Cordus affatim scripsit legisse memini, ambos in deos relatos. siquidem senior laqueo vitam finiuit, iunior autem in bello consumptus est. Qui vtique meretur maiorem reuerentiam quòd eum bella rapuêre. Imperauit verò anno vno mensibus sex cum filio. Sed vt & aliquid Iunioris Gordiani referatur, hîc Gordiani senis proconsulis Africae filius, qui cum patre, & ab Afris, & à Senatu Augustus appellatus est, literis, & moribus clarus fuit, praeter nobilitatem, quam, vt nonnulli ab Antoninis (vt plurimi ab Antonijs) duxit. Natus patri primus ex Fabia Orestilla Antonij pronepote: vnde Caesarum familiam contingere videbatur. Primis diebus sui natalis appellatus est Antoninus, mox Gordianus haberi coeptus, in studijs grauissimae opinionis fuit. forma conspicuus, memorię singularis fuit, bonitatis insignis, adeò vt semper in scholis, si quis puerorum verberaretur, ille lachrymas continere non posset. Sereno Sammonico, qui patrieius amicissimus, sibi autem praeceptor fuit, nimis acceptus, & carus
vsque
vsq; adeo, vt omnes libros Sereni Sammonici patris sui, qui censebantur ad XL. & duo millia, Gordiano minori moriens ille relinqueret, quod eum ad caelum tulit. siquidem tantae bibliothecae copia, & splendore donatus in famam hominum literatorũ decore peruenit. Quaesturam Heliogabalo authore promeruit, Praeturam Alexandro authore vrbanam tenuit. in qua adeò se bene gessit, vt nulla mora ad consulatum peruenerit, quem serò pater acceperat. fuit vini cupidior, semper tamen vndecunque conditi nunc rosae, nunc mastichae, nunc absyntij, caeterísque rebus, quibus gula maximè delectaretur, cibi parcus. Mulierum cupidissimus fuit adeò, vt xxij. concubinas habuisse fertur, appellatusque est sui temporis Priamus, quem vulgò iocantes, quod esset naturae propensioris in Venerem, Priapum non Priamum saepe vocitarent. vixit in delitijs, in hortis, in balneis, in amoenissimis nemoribus. vestitu cultissimus fuit, seruis, & omnibus suis carus. Quin & senex pater Virgiliana carmina, quae in Aeneidos. vj. sunt, cum mortem filij auguraretur saepe recitasse perhibetur.
Ostendent terris hunc tantùm fata, neque vltra
Esse sinent, nimium, vobis Romana propago
Visa potens superi, propria haec si dona fuissent.
Huius Gordiani Iunioris extant, & soluta oratione, & versibus scripta, quae ab eius affinibus solebant frequẽtari. hominem ingeniosum preseferentia sed luxuriantia, suúmque ingenium discernentia. Pomorum & olerum auidissimus, fuit in reliquo genere ciborum parcissimus: erat & corporis vasti, quare ad frigida magis vergebatur. & haec quidem in iunioris Gordiani mores, & vitam ex Iulio Capitolino, quam in compendium redigere volui, ne & librum conscriberem dum numisma interpretamur, & ne omnia, quae legi apud eundem Capitolinum possunt, viderer velle exscribere. nec quisquam ideo vituperet hunc laborem nostrum si omnia, quae hîc dixi, ex Iulio Capitolino volui desumere, cum si eadem voluissem scribere mehercle meis verbis potuissem, & facillimum mihi id fuisset, cùm & ab Herodiano Graeco historico potuissem transferre. Sed cùm Latinè esset explicandum, quanto melius fuit redigere in summulam haec omnia pertinentia ad horũ Gordianorum mores, genus, vitam, & huiusmodi reliqua, quae copiosè & proliusculè enarrat Capitolinus, quàm nouas voces, noua orationis vocabula, & dicendi inusitatam rationem finxisse, quae omnia fugienda sunt, ab his praecipuè, qui historiam, regum, Caesarum, & magnorum virorum, mores, & vitam enarrant. boni igitur aequíque consulant has nostras lucubrationes studiosi, & verè literarum amatores, qui vt tantummodo bonas literas ediscant, laborant: non vt assidui fiant, non vt lucro hiantes, scientiam venundant, quod spectat ad aequitatem numo insculptam, & Cornucopiae omnia per se patent. aequitatem verò deam coluerunt Romani, illíque sacra fecerunt, aequitas autem est blandior ac placidior Iustitia, quam habere ante oculos iudicem sem-
per
per iura praecipiunt, aequitas etiam in iure ciuili maximè spectatur, & ex bono & aequo saepe iudices sententias proferunt, publicam aequitatem sic fictam vidi, erant tres mulieres mitratae, & palliatae, media spectabat dextram, & à laeua spectabatur, omnes laeua copiae cornu, dextra libram habentes, ante pedes aceruum. priuatam aequitatem sic & fictam vidi, erat mitrata palliatáque stans, libram dextra tenens, hastam laeua. De foelicitate autem Augusti, quam notae signatae praeseferunt in S. C. apud Capitolinum fit mentio, & nos in numismate quodam de ea diximus, haec ideò sufficiant. Nudi autem hominis stantis, & clauae innitentis, procul dubio Herculis imago fuit, quae in clarorum virorum triumphis, & ad honorem sic effingi consueuit, quod Hercules heros virtutum praeclarissimus, ac praestantissimus fuerit, & interdeos relatus, viámque arduam, quae ad virtutem tendit, primus praemonstrauerit, vt est apud Xenophontem, quod & Cicero in libro primo Officiorum refert.
In Numo argẽteo, quem paulò antè quàm haec scriberem cudi fecit
OCTAVIVS FARNESIVS,
princeps Romanae iuuentutis optimus, mox excellentissimus Dux, imago insignis fuit ipsius Ducis, in primo orbe cum hac inscriptione,
OCTAVIVS FAR. PAR. E. PLA. DVX.
II. in tergo autem Numi fuit signum Herculis, cum claua in manu, & Leonis pelle accincti, his Graecis notis.
ΡΙΗΔΙΝ ΔΗΠΕΙΤȦ ΠΕΛΕΙ ΧΑΛΕΠΗΡ ΕΟΥΣΑ. hoc est, facilis autem posteà est, difficilis quamuis existens. versiculus est enim Hesiodi poëtae in lib. ἑργὰ καί ημέραι id est opera, & dies. cuius versiculi sententiam, Cicero libro vj. epistol. scribens Leptae, admonet eius filium suauissimum (licet maturitas aetatis absit) vt ediscat, & habeat in ore. Extat & in Petri Costalij Pegmatum nuper impresso libello, epigramma cum enarrationibus, in Herculem adhuc iuuenem, quod Iuuentus virtuti initianda est, sic,
Dum vitam primùm ingreditur Tyrinthius heros,
Valde animi pendens constuit in biuio,
Hic via se partes coràm findebat in ambas,
Quae dubij excruciant fortia corda ducis:
Vna volputatis longo latissima calle,
Altera virtutis margine clausa breui.
Sed pius Alcides, nulli virtute secundus,
Arctum virtutis se dedit in gremium.
Scilicet hac ista est ineuntis semita vitae:
Nam virtus hominem sola beare potest.
Cornucopiae autem signum ex pace vbertatem nasci procul dubio ostendit ex Amaltea capra quod & M. Antonius Flaminius in elegantissimo, ac perculto epigrammate, hoc pacto ad Alexandrum Farnesium Cardinalem amplissimum, scriptum, testatur.
Ecce venit properans pleno laetissima cornu
R
Copia,
Copia, quam sequitur dulcis, & alma quies.
Illa timere famem diram vetat, altera mandat
Vt Phoebo, & Musis otia digna colam.
Quod autem ad effigiem, canis currentis spectat, & hominis spiculum iacientis, non multum abest ab ijs, qui in Postumae numo exaraui: ideò hoc loco, non amplius est opus quod repetam, cùm reliqua à me exposita numismata breui in lucem sim missurus. ideo hic etiam numisma huiusmodi vt poneretur nunc curaui.
IN
numismate aereo Gordiani Iunioris, quod mihi dono dedit Bernardus Christianus, Papiensis, erant verba huiusmodi, in altera parte
IMP. GORDIANVS PIVS FEL. AVG.
in altera parte erat imago mulieris stolatae stantis, in altera manu hastam tenentis, altera cubito columellae innitentis cum hac inscriptione,
SECVRITAS PERPETVA. S. C.
In neronis, Otthonis, & Titi nomismatibus, duobus aereis scilicet Neronis & Titi, Otthonis autẽ aureo haec fuit inscriptio,
SECVRITAS AVG. S. C. II.
& haec quidẽ in Neronis
· Census ID10056947: »Dupondius of Nero / Securitas (RIC 597) (B. Christianus)«
, cuius fuit haec imago, Mulier sedens cum arula, & face ante arulã, cubito solo innitens, altera manu hastam tenẽs. In Otthonis aureo numismate
· Census ID10056990: »Aureus of Otho / Securitas (RIC 7) (owner: B. Christianus)«
, vbi inscriptio
SECVRITAS P. R.
fuit, erat imago mulieris stantis cum corona in altera manu, & quae in altera hastam tenebat. In Titi aereo numismate
· Census ID10056983: »Dupondius of Titus / Securitas (RIC 210) (owner: B. Christianus)«
, vbi fuit inscriptio,
SECVRITAS P. R. S. C.
erat imago mulieris sedentis, cum arula seu foculo sertis redimito, quae innitebatur cubito solio, & in altera manu hastam gestabat, & haec quidem numismata horum Caesarum ità fuerunt efficta. Quid autem sibi vellet haec securitas totiens in his nomismatibus repetita, saepe & diu anxius fui & à me diligenter quaesitum fuit, donec tandem memini me apud Vlpianum Iurisconsultum lib. Pandectôn xlviij. titulo, ad legem Maiestatis quid tale de Securitate legisse, itaque ea verba, quae ibi ponuntur, hic subscribere volui, vt si quid ad hanc rem fecerit, me non frustra hunc laborem suscepisse poeniteat, & quicquid sit, vtile tamen lectori futurum. Scribit Vlpianus igitur hunc in modum, Maiestatis crimen est illud, quod aduersus P. R. vel aduersus securitatem eius committitur. quo tenetur is, cuius opera dolo malo consilium initum erit, quo obsides iniussu principis interciderint: quo armati homines cum telis, lapidibúsve in vrbe sint, conueniántque aduersus rempublicam, loca occupent, vel templa. & reliqua, quae sequuntur ibi. Sed & in Codice Iusti-
niani
niani lib. ix. titulo, de Nili aggeribus non rumpendis. fit mentio de Securitate, Nam Imperatores Honorius & Theodosius A A. ità scribunt Anthemio. Si quis posthac per Aegyptum intra xij. cubitum fluminis Nili valla fluentis de proprijs ac vetustis vsibus praeter fas praetérque morem antiquitatis vsurpauerit: flammis eo loco consumatur, in qua vetustatis reuerentiam, & propemodum ipsius imperij securitatem appetierit. Videant igitur legulei & togati vultures, qui regnare solent in foro, num & leges veterum Iurisconsultorum solum ad eos spectent, an etiam ad antiquitatem excutiendam bellissimè faciant, cùm & ex eorum Latinis dictionibus & saepè vna vocula res tota declaretur, & intelligatur. & si ex ignoratione huius verbi Accursius lapsus sit, vt illa tamen aetate, in qua vixit, venia dignus existimari possit à doctioribus. Sed hîc ex auctoribus antiquis de securitate aliquos locos recolamus. Et de hac in primis Cato ad Ciceronem in epistolis famil. sic meminit, Vale & nos dilige, & instituto itinere, securitatem diligentiámque socijs & Reipublicae praesta. Seneca lib. x. epistolarum, Hi (inquit) quibus ad propositum bene viuendi aditum confert securitas publica, necesse est authorem huius boni, vt parentem colant. Suetonius in Iulio Caesareità meminit, Ad securitatem ergo posteri temporis in magno negotio, habuit obligare semper annuos magistratus & è competitoribus non alios adiuuare, aut ad honorem pati peruenire, quàm qui sibi pepigissent, propugnaturos absentiam suam, cuius pacti non dubitauit à quibusdam iusiurandum atq; etiam Syngrapham exigere. Idem Suetonius in Augusto, Vrbem adeo excoluit, vt iure sit gloriatus marmoream se relinquere, quam lateritiam accepisset. tutam verò quantum prouideri humana ratione potuit, etiam in posterum praestitit. De seouritate verò Neronis, Iuuenalis in octaua Satyra hunc in modum meminit,
Maturus bello Armeniae Syriae
[?]
tuendis
Amnibus & Rheno atque Istro praestare Neronem
Securum valet haec aetas.
Iulius Capitolinus in M. Antonino Philosopho inquit, sed interpellauit istam felicitatem securitatémque imperatoris prima Tyberis inundatio. idem autor in Antonino Pio. Et qui ritè comparetur Numae, cuius felicitatem, pietatémque, & securitatem, caeremoniasq; semper obtinuit. Treuellius Pollio in Claudio. Hoc totum ad Claudij gloriam pertinet. Claudius & securitate Rempublicam, & opulentiae nimietate donauit. & paulò pòst. Vbique auspicijs Claudianis victi sunt Gotthi prorsus, vtiam tunc Constantio Caesari nepoti futuro videatur Claudius securam parare Rempublicam. Sed hoc loco non erit incongruum si & memoriam vetusti marmoris Romae repertam apposuerimus. ad hanc rem de securitate facientem, quam mihi dono dedit, amicitia studiorum Patauij mihi coniunctissimus factus in vtraque lingua optimè versatus
VINCENTIVS CATVS,
Vicetinus ado-
R 2 lescens
lescens bene literatus & candidissimis moribus ornatus, quem obeximiam quandam ac propè diuinam eius indolem hîc libenter commemoro, cum mihi eius familiaritas, cùm de praestantibus literarum studijs loqueremur, nunquam taedio fuerit, imò suauitatem maximam vterque nostrum in loquendo ac ratiocinando caperemus. Sediam praestat hîc veterem memoriam scribere,
SECVRITATI COGNATIONIS SVAE FORTVNATVS AVG. L. VERIVS PATERNVS AB EPISTOLIS ACCENSVS PATRON. DIVO AVG. VESPASIANO LICTOR. AVG. VIA. ⌗ HONOR. ☼ DEC. COS. ET PR. SIBI ET EPAPHRODITO AVG. L. AB EPISTOLIS FRI SVO.
In breuiario Theodosij Imperatoris sub dispositione comitis rerum priuatarum domus diuinae, mentio est officij, quod spectat ad eum comitem, quod primi scrinium securitatum vocatur. Securitatem autem hanc Graeci ἄδειαν vocant, & ἀμερι νίαν, atque etiam ἀσφάλειαν. Cicero de Finibus Bonorum & malorum Euthymiam Democriti securitatem appellat: his verbis, Democriti autem securitas, quae est animi tanquàm tranquillitas, quam appellat euthymiam eò separanda fuit, ab hac disputatione, quia ista animi tranquillitas est, ea ipsa beata vita. Securitas curae & anxietati opponitur. securus seorsum à curis est, ἀμεριμνως ἔχων qui scilicet vacat perturbationibus animi. hoc est ἐυθύμως ἔχων καί ἀπαθῶς qualis est illa Democriti, sed securitas Reipublicae est ἀσφάλεια, cùm scilicet status Reipublicae ità compositus est, vt nulla ex parte periculum imminere videatur, nec sit metus belli externi aut intestini, & ità his nomismatibus accipi debere puto, & quemadmodum accepit Vlpianus in dicta lege. Sed iam videamus hoc Hieroglyphicum securitatis, & apud Aegyptios, quorum mos fuit per signa animantium diuersorum res ipsas ostendere. & Orus Apollo lib. quidem. ij. Hieroglyphicôn scribit hoc pacto, AEgyptios securitatem significasse, vt os coturnicis pingerent. Nam huius animalis os, non temerè patitur. per Anthiam piscem illud etiam ostendebant Aegyptij, vt scilicet securitas à periculorum omnium timore libera proponeretur. Nam, vt refert Aristote. lib. ix. ca. xxxvij. de Historia animalium. Quo loco sit Anthias nulla ibi belluam esse confessum est, quo iam indicio securè spongiatores vrinantur, & sacrum hunc piscem ob eam rem nominant. Sed id casu sic euenire dixerim, quomodo & vbi sit limax neque sus est, neque perdix, omnes enim limaces ab his eduntur. Quomodo autem Anthias hic piscis capiatur ostendit Plinius lib. historiae natural. ix. ca.
LIX
. ἀνθίας dicitur à Graecis ἱερός ἰχθὺς, dicitur & καλλίκθυς id est pulcher piscis & καλλιώνυμος, id est pulchri nominis. Huius autem piscis quatuor species ponit cum ipsis imaginibus Gulielmus Rondelettius lib. vj. de piscibus marinis. cap. xj. & xij. & xiij. & xiiij. quibus locis de hoc pisce disputat nonnulla. & authorum locos restituit. Sed iam
huic
huic de securitate capiti sinẽ imponamus, numismata quorũdam prius imperatorum referentes, in quibus sculpta erat securitas. In Numo Neronis
· Census ID10056962: »Dupondius of Nero / Securitas (RIC 597)«
dea est sella sedens dextera manu ad aurem appressa, sinistra trophaeum in virgula tenens, crure sinistro, quàm longum est exporrecto, cuius inscriptio est,
SECVRITAS.
In altero eiusdem Neronis
· Census ID10056962: »Dupondius of Nero / Securitas (RIC 597)«
Dea sedens, ara ante posita, radium laeua tenet, dextera caput ab occipitio sustentat, inscriptio verò nummi
SECVRITAS.
In nummo vero M. Iul. Philippi Augu. dea sedet, dextráque sagittam tenet, laeuam supra caput tollit innixam sellae. inscriptio
SECVRIT. ORBIS.
In Nummo Antonini Pij Aug. Brit. Dea sedens cum radio in laeua, dextra capiti & sellae innititur. inscriptio
SECVRITATI PERPETVAE.
in Nummo Lucillae Augustae nutrix est sedens, tribus infantibus appositis, quorum vnus lactens in gremio est, duo ante pedes vnà colludunt, inscriptio
SECVRITAS.
In nummo
· Census ID10025431: »Aureus of Otho / Securitas (RIC 7)«
circa quem literae sunt.
IMP. M. OTHO CAESAR. AVG. TR. P.
à laeua dea stans, quae laeua scipionem tenet, dextera aquilam, literae,
SECVRITAS P.R.
In aliquibus nummis est videre columnam ad securitatẽ additam, vt est in eo quem
IMP. CAES. VAL. HOS. MES. QUINTVS AVGVSTVS
cusit. ibi enim muliebre signum molli & eneruato habitu stans, laeua columellae innititur, dextera palmae surculũ tenet supra verticem exporrectum, inscriptio,
SECVRITAS AVG.
Quae quidem species cùm fortè antiquitus fieri soleret, (vt ait Pierius Valeria. lib. Hieroglyiphicôn XLIX) facile credẽdum purpureos tyrannos hinc ab Horatio dictos. Metuere fortunam stantem columnam, iniurioso ne pede proruat, atque ità sublimi deijciantur loco. ex hac imagine firmitatem securitatis, & securitatem ex columna & palma firmam, facilè quis in aedibus suis pingi curauerit, qui hoc aliquo hieroglyphico ostentare voluerit, securitatem in alio nummo veteri sic esfictam vidi. er at taurus stans supra humeros stellam, & intra cornua habens, ante se gallinam alas explicantem cum hac inscriptione,
SECVRITAS REIPVBLICAE.
alio etiã modo vidi securitatem signatam sic (prout Franciscus à Villa Medicus insignis Placentinus mihi ostendit) sedens erat pallio cadenti, mitrata, laeua occiput tangens, dextra sceptrum fultum ventri tenens, ante se aram ardentẽ, & facem habens. Et haec de securitate satis, quam praepotens Deus vrbi Placentinae, & nostro Duci Farnesio
OCTAVIO
perpetuam praestare dignetur. In aureis quibusdam numis, quos Octauius Farnesius dux noster cudi fecit, inest securitas, mulier sedens liliolo in caput imminente hastámque lilij manu cum arula, seu foculo ante se habens, his notis (A)
SECVRITAS. P. PARMAE.
1553. in alia parte est insigne ipsius ducis nempe claues illae pontificiae vnà cum tentoriolo & sex lilijs hincinde expressis. corona totius clypei apicem obtinente hac inscriptione,
OCT. F. PARM. ET PLAC. DVX II.
R 3 IVLI
VIDIMVS
Patauij apud Alexandrum Bassianum antiquarium, amicum nostrum, & ipsi in Nomismatibus antiquis, Felicitatis effigiem, & praecipuè in Iuliae Mammeae Augusti, in cuius tergo foemina erat in solio sedẽs, dextera caduceum, sinistra grande cornucopiae tenens, cum hac inscriptione,
FELICITAS PVBLICA.
de hac meminit Plinius lib. XXXV. Natural. histo. cap. xij. his verbis. cùm de Archesilao praestantissimo statuario loquitur: deinde eidem à Lucullo H. S. LX. Signum foelicitatis locatum, cui mors vtriusque inuiderit. meminit & Druus Augustinus lib. de Ciuitate Dei. L. Licinius Lucullus anno ab v.c.
DCLVI.
Cos. cum L. Cotta construi curauit eidem Foelicitati aedem. refert Marlianus lib. Topographiae 4. Foelicitatis templum in exquilijs fuisse: idq́ue postea à Nerone domum auream extruere parante, combustum. quòd foelicitas sedeat in solio, magna fuit populi Romani in Augusto fiducia, vt se sub eo principe nimium foelicem existimauerit, cùm per Valerium Messalam eodem mandante populo, Bonum, inquit, faustúmque sit tibi, domuíque tuae Caesar Auguste, sic enim nos perpetuam foelicitatem Reipublicae, & laeta huic precari existimamus, Senatus te consentiens cum Populo Romano, cõsalutat patriae patrem. Cui lachrimans respondit Augustus his verbis, Compos factus votorum meorum, Patres conscripti, quid habeo aliud Deos immortales precari, quàm vt hunc consensum vestrum ad vltimum vitae sinem mihi perferre liceat. Haec Suetonius in Augusto. Quid caduceus in dextra, quid in sinistra Cornucopia, desigent, alibi explicauimus. nempe in expositione sepulchri marmorei clarissimi Andreae Alciati. C. quam breui in lucem dabimus, cùm iam sit ad finem penè per ducta.
M. VA
IN M.
Valerij Acilij iij VIRI, peruetusto Numismate
· Census ID10056504: »Denarius of Manlius Acilius (Salus / Valetudo, RRC 442.1a)«
haec fuit forma virtutis expressa, Mulier erat columnae laeuo innixa cubito, dextera serpentem tenebat, clarum est per serpentem immortalitatem intelligi, ex hieroglyphicis vt virtute duce, eam comparemus, & per serpentem veteres saepe, sapientiam intelligunt. vide Alciatum in emblematis, Neptuni Tubicen, & vt Mercurius cubo insidet, sic virtus columnae innititur, hoc est, fortitudini, propter Herculem, vt puto, sic per serpentem, quia Hercules adhuc infans in cunis geminos angues eliserit. serpentis imagine Genius interdum effingebatur. Persius,
Pinge duos angues.
Author est Plinius lib. xxxv. cap. x. AEdẽ virtutis à Cornelio Pino, & Actio Prisco (Vespasiano Augusto restituente) pictam fuisse, ad portam fuerat extructa quasi monitos esse vellent, ad bella proficiscentes, nisi per virtutem aditum ad honorem, & gloriam, non patere. Augustinus in lib. de ciuitate Dei, ait, Neminem Honoris aedem potuisse ingredi, ni prius virtutis esset ingressus. De aede honoris & virtutis, vide Valerium Max. lib. 2. cap. j. aedem virtutis & honoris dicauit apud portam Capenam, M. Marcellus. meminit Cicero libro de Natura Deorum, & libro 2. de legibus, Vitruuius lib. Architecturae vij. cap. j. & lib. 3. cap. j. & Plutarchus de fortuna Romanorum, & Liuius lib. 27. meminerunt.
IN quodam argenteo Commodi Caesaris numismate, quod mihi his diebus ostendit Guidus Panzirollus iurisconsul. doctissimus, & elegantissimus, & non solùm in iure ciuili, sed etiam in omnibus bonis literis, nempè his, quas humaniores vocamus optimè versatus, nécnõ in Romanis antiquitatibus mediocriter instructus, cùm Patauij apud ipsum ego, & nonnulli alij essemus, qui saepe eius domum frequentare solemus, vt ex eo aliquid adiscamus, haec effigies fuit. in altero latere erat ipsius Commodi imago hi literis,
L. AVREL. COMMODVS AVG.
in altero verò erat efficta Roma, temonem sinistra, dextra autem cornucopiae habens,
his
his literis.
TR. P. V. IMP. III. COS. II. P. P.
interpretabamur tunc Vidus Panzirollus & ego illam mulierem sedentem esse Romam, quae temonem haberet, qui quidem (vt inquit ille) fortunam referat, & cornucopiae abundantiam, vt ex pluribus exemplis authorum constat, significari. & in hac quidem tota imagine reipublicae Romanae felicitatem depingi. non omittam, quòd mihi idem Panzirollus in antiquis rebus examinandis diligens scrutator narrauit, se illud nomisma Commodi ad pondus cum denario Veneto, quem vulgò Marcellum vocant, contulisse, séque deprendisse eadem magnitudine, eodémque pondere fuisse, quo & denarius Venetus constabat, cui rei Budaeus vir doctissimus in lib. de Asse calculum adijcit, idem asserens.
FRANCISCVS
Luisinus, Vtinẽsis Iuuenis doctissi. & mei amantiss. lib. 2. parergôn cap. 4. se quoddam Numisma vetustum vidisse refert, in quo fuerit expressa hominis saucij figura, qui se ipse medicamẽto curaret, exponítque ille designare Naturam, quam rem ex Themistij verbis lib. 2. Physicorum Aristotelis comprobat. Nam Ars, ait Themistius, extra opus posita est. Natura vero intra est constituta. Homo igitur, qui se ipse saucium curat, cui Naturam Aristoteles comparauit, intrinsecus, & à seipso, ad finem, id est, ad bonam valetudinem excitatur. & Aristotelis quidem verba sunt lib. 2. Physicorum tex. 86. quae hic non recenseo, quia à quocunque possunt legi, & hoc anno, quo Physica audio sub
M. ANTONIO IENVA
grauissimo Philosopho Patauino à me studiosè perlecta sint, ac omni animi perpensione pensiculata. Illud hîc, quod Luisinus non attigit, adiungam ex AEgyptiorum hieroglyphicis, qui hominem sibi jpsi medentem designare volentes Picam Lauri folium ore tenentem, ac Leonem simiam comedentem pingunt. Leo enim febricitans, si simiam comedat, sanatur. pica autem cum aegrota est lauri folium in nidum immittit, & ita conualescit. Ideo superioribus annis ego pingi curaui Leonem simiam deuorantem, cum his verbis,
SIBI IPSI SALVS.
cùm etiam huiusmodi quàmplura hieroglyphica per me excogitassem, quae aliquando in libellum sum coniecturus, versiculis etiam totam rem declaraturis subscriptis, sed certè in expositione Numismatis Luisini (pace ciuitanti à me dictum sit) illud amplius desideraui (sicuti & in libris parergôn eiusdem clariorem quarundam rerum expositionem) vt mihi cuiúsnam esset is numus, & notas pone-
ret.
ret. Nam cùm res in huiusmodi Nomismatibus explicatur, tota prout est historia meo iudicio exscribi debet, ne lectori alterius cupienti noscere, illusisse videamur, cùm antiqua lectione nimium oblectentur animi legentium. & si ad calculum, & μικρολογίαν iuxta sententiam Aristotelis lib. Metaphysic. 2. res omnino perducenda non est, quod nonnullis etiam auditoribus molestum est, cùm ad minutiora quaeq́ue eum, qui doceat, descendere videant.
NVMISMA tuum argenteum paulò antè apud Montem Clarum, oppidum in Placentinis agris repertum, quod Fabritius filius tuus dulcissimus hodie in hoc mane mihi nomine tuo obtulit, donóque dedit, verti ac reuerti digitis mira quadam animi oblectatione, intendíque oculorum omnem aciem, vt notas legerem, quae circum orbem nummi sunt, & quidem anteriores literae, vbi imago adparet Iustiniani Caesaris mihi effigiem praeseferre videntur. Attamen subdubito aliquantulum, corrosa enim sunt elementa posteriora, hoc est, ea, quae sequuntur nomen, & quae illud perficiunt in primo orbe, & id conijcio hac de caussa, propterea quod à tergo sunt literae, quae facilè legi possunt, cum oleagina corolla, quae sic à me leguntur,
D N. ATHALARICVS REX.
constat enim ex magni Aurelij Cessiadori epistola, quae est libro Variarum octauo prima. Athalaricum Iustiniano Imperatori de pace scripsisse, quam contraxit ille cum Iustiniano, vbi legere est illum Iustiniano valde ami cum fuisse, & in tenera aetate constitutum, imò videtur etiam proximum sanguine fuisse ipsius Iustiniani, hoc est, nepotem. Sed vt rem propius ac apertius cognoscas, hîc verba nonnulla eius, quae sunt in praedicta epistola Cassiadori subijciam. Vos auum nostrum in vestra ciuitate celsis curulibus extulistis. vos genitorem meum in Italia Palmatae claritate decorastis, desiderio quoque concordiae factus est per arma filius, quia nobis penè videbatur aequaeuus, hoc nomen adolescenti congruentius dabitis, qualia nostris senioribus praestitistis, in parentelae locum nostrum iam transire debet affectus. Nam ex filio vestro genitus naturae legibus vobis non habetur extraneus. Atque ideo pacem non longinquus, sed proximus peto, quia tunc mihi dedistis
S gra
gratiã nepotis, quãdo meo parenti adoptionis gaudia praestitistis. Introducamur & in vestram mentem, qui adepti sumus regiam haereditatem. Illud est mihi supra dominatum, tantum ac talem rectorem habere propitium. Primordia itaque nostra solatia mereantur principis longaeui habere: Pueritia tuitionem gratiae consequatur. & non in totum à parentibus destituimur, qui tali protectione fulcimur. Sit nobis regnum nostrum vinculis gratiae obligatum. plus in illa parte regnabitis, vbi omnia caritate iubetis, & haec Cassiad. in Athalarici nomine Iustiniano Caesari conscripta. Ex quibus perspicuè cognoscitur illum nepotem fuisse Iustiniani imperatoris, ex adoptato ipsius parente, illúmque puerum tunc fuisse. Hinc suspicor hanc imaginem potius fuisse Athalarici, quàm Iustiniani, cùm sit puerilis, nec quicquam simile habeat, cum imagine Iustiniani, quam multoties vidi. Notas autem sic legi posse, ex his, quae partim supersunt corrosis, conijcio.
IMP. IVSTINIANI NEPOS.
à tergo autem (vt suprà dixi)
DN. ATHALARICVS REX.
Sed fortè aliquis damnabit hanc nostram coniectionem, quia, cùm moris sit, vt in veterum nummis in primo orbe, in quo imago imperatoris aut regis ponitur, nomen etiam eorumdem eo loco ponatur, in hoc aliter sit. huic obiectioni sic responderi à nobis posse credo. Primùm enim ità in numo scriptum est, & ità Numisma effictum fuit, vt posterior pars in oleagineo circulo Athalarici nomen repraesentaret. quod ideo factum opinor propterea quòd angustus nummuli orbis esset. Nam perbreue fuit numisma, & adeo paruulum, vt auricularis digiti non excederet vnguiculum. Ideo in posteriorem locum numismatis translatae sunt notae. his credo satisfactum obiectioni, si quis aliter sentiat, & meliores rationes afferat, herbam illi (vt est in prouerbio) & cespitem cum gleba porrigam. Huius autem regis Gotthorum plures extant epistolae apud Cassiadorum lib. viij. & lib. ix. variarum ad plures conscriptae. de gestis autem ipsius Athalarici, qui Amalasiunthae fuit filius, Diaconus, Procopius, Ablauius, Suidas, Otthophrymsingensis, Sabellicus, Franciscus Irenicus lib. vj.
GERMANIAE
exegeseos, & nuper episcopus quidam Gotthus in lib. Gotthorum, Vandalorum, Ostrogotthorum, Visogotthorũ, & Langobardorum Iulio iij. P. M. dicatis meminerunt. quae omnia breuitatis caussa omitto. Illam interim hoc loco inscriptionem non praeteriens, quam superiore anno Ticini ex vetusta tabella marmorea arripui, quę adeuntibus portam Templi diui Secundiani publicè se offert, hísque verbis legitur,
DN. ATALARICVS REX GLORIOSISSIMVS HAS SEDIS SPECTACVLI ANNO REGNI SVI TERTIO FIERI FELICITER PRECEPIT.
ex his autem notis illud in marmore animaduertendum, Atalarici nomen absque flatili litera esse scriptum, quod aliter in numismate cum aspirata litera adparet. Memini autem me, cùm exciperem has notas, tunc videre in proximo pariete eiusdem templi diui Secundiani, statuam marmoream regis in solio se-
dentis,
dentis, cui puer ministrabat poculum dextra porrigens, in propinquo vas habens. Rex autem nescio quid prae manibus habebat, quem regem, propter vicinitatem mensae marmoreae à nobis suprà demonstratae, ipsum Athalaricum fuisse existimauimus. illae verò sedes, de quibus in inscriptione fit mentio, quid significent, illud opinamur, aut ibi Regem ipsum edidisse aliquod spectaculum, aut ibi sedes suas habuisse & habitasse, ideò adhuc illam statuam sedentis regis ibi conspici à praetereuntibus. Et haec iam sufficiant mi Patrue
OCTAVI
, quae si omnino tibi non arriserint, non in me omnem culpam, sed & in vetustatem quoque rei, & in edax tempus conijcito, illius nobilis epigrammatis Ausonij poëtae memor, cuius extant illa,
Truncatis conuulsa iacent elementa figuris,
Omnia confusis interiêre notis.
Miremur perijsse homines, monimenta fatiscunt,
Mors etiam saxis nominibus
[?]
venit.
Sed hic libet illud addere, quod his diebus mihi scripsit
ANNIBAL CARVS
à secretis cardinalis Farnesij, Imaginem nempe, quae in hoc numo extat, omnino esse Iustiniani imperatoris, quod etiam ex eius ad me misso argenteo numulo perspicuum constitit. Sic igitur in orbe Numi est scribendum
IMP. IVSTINIANVS.
IN Numo argenteo veteri fuêre suprascriptae notae cùm imagine Macrini Imperatoris laurea corolla capitulum coronatum habentis in priori orbe. In posteriori fuit mulier stans stolata, manu altera attollens aliquãtulum ipsam stolam cum cornucopia intra cubitum, altera manu hastam caduceum praeseferentem habens notis suprà positis in linea secunda.
Hic Macrinus, vt de eo nonnulla hoc loco subijciam, regnauit post Antoninum Caracallum, fuit vir crudelissimus, qui vili genere, & humili loco natus, & libertinus fuerit Aurelio Victore auctore. Dictus à seruis Macellinus, quòd Macelli iure eius domus humano sanguine cruentaretur. Iungebat enim viua corpora hominum mortuis vt Me-
S 2 zentius
zentius Virgilianus. Ter praeliatus, inijt bellum Parthicum, Armeniacum, & Arabicum sicut fortiter, ita feliciter. Fuit Tribunus plebis, & Proconsul, Pontifexq́ue optimus à Senatu appellatus, & Imperator à Senatu acceptus & inter Patritios allectus, qui antequàm imperiũ arriperet Praefectus praetorio fuerit, & procurator priuatae rei & scriba pontificum, quos Pontifices minores vocauit Antiquitas, vt Iulius Capitolinus in eius vita narrat, fuit idem inuerecundi oris, qui se nunc seuerum, nunc Antoninum (cùm omnibus esset odio & hominibus & militibus) nuncupauit. Ideo
SEV
. in numo legitur, hoc est Seuerus. Denique occisus fuit truncato capite illi, vna cum filio Diadumeno in suburbano Bithyniae cùm in Antoninum Alegabalum exercitus inclinasset, & cùm imperasset annum vnum & menses duos quinquagenario maior, vt refert Egnatius. In auersa numi parte stans mulier stolata, quae altera manu stolam sustollit cornucopiam intra cubitum habens, altera hastam caduceum praeseferentem tenens, designat fortè quòd Macrinus vberius dederit praetorianis militibus & legionarijs stipendium & annonam. Illud hic interim non praeteribo animaduertendum, quòd in Numismate. OPEL. per, E. literam legitur, cùm in omnibus impressis codicibus per iota scribatur opilius. sic & opilio apud virgilium (vel vt alij legunt vpilio) scribitur. an recte, viderint Grammatici, quibus ista adiudicare magis spectat.
TRA
Insideat capiti generosi claua leonis,
Traiani (vt referunt) eβe Numisma boni.
Clauae signa monent vires has corporis eβe,
Atque animo intrepidos indicat eβe leo.
Sic opus est praestare animo sic corpore & illum,
Qui ducis inuicti nomen habere velit.
S 3 Nu
EPIGON.
Poblicij nummus Caij, cui fertur ineβe
Ficta hominis vasti corporis effigies.
Quae teneat, fuluum suffocet quaeque leonem,
Cui claua & pharetra ponitur ante pedes.
Nil aliud sibi vult, quàm signum roboris esse,
Alcidae & similem viribus esse virum.
Nanque refert Nemeae Alcidem sic straβe leonem
Euripides, tragico dum canit ore Lycum.
CON
V F
M. CASSIVS M.F. OVF.
CACVRIVS SIBI ET ATI-
LIAE MANDVILLAE VXO-
RI ET M. CASSIO BROC-
CHO FILIO ET L. CAS-
SIO DONATO FILIO IN
FR. P. XX. IN AGR. P.
XX.
CONSTANTII LANDI, COMITIS
COMPLANI, IN M. CASSII CACVRII
ET ATILIAE MANDVILLAE
TVMVLVM EXPLI-
CATIO.
CASSIORVM
olim Romae familia fuit clarissima ac nobilissima, inter quos C. Cassius ille vnus ex coniuratoribus, qui in Iulium Caesarem conspirauerant, exstitit. fuit & L. Cassius, qui legem Cassiam tulit, vt Populus Romanus per tabellam suffragium ferret, vt narrat Pędianus in oratione pro Cornelio, & in secunda in Verrẽ. fuit & Caius Cassius L. Filius Longinus Trib. plebis qui C. Mario C. Flacco Coss. plures leges tulit ad minuendam nobilitatis potentiam propter simultates, quae in Rom. Republica quotidie nascebantur. L. Cassius, qui legem Cassiam tulit de suffragijs per tabellam, fuit nobilis, vt suprà dixi, hunc scribit Cicero
in Bruto
in Bruto multùm potuisse non eloquentia, sed dicendo tamen, hominémque fuisse eum non liberalitate vt alij, sed ipsa tristitia & seueritate popularem. an autem hic M. Cassius Cacurius, & M. Cassius Brocchus, & L. Cassius Donatus ex veteri Romana familia profluxerint, originémque suam traxerint: certè crediderim traxisse. Nam hoc Cacurij Manduillaeq́ue coniugum monumentum vetus est, quorum nomina adhuc in vrbe Mediolanensi non extincta eleganti in tumulo leguntur, qui in diui Mauritij templo, quod vulgò Monasterium maius appellatur, à nobis descriptus fuit. eóque libentius, quod horum coniugum fidei atque amoris ἱερογλυφικῶς perpetuum adsit testimonium (vt etiam vir in explicandis veterum monumentis doctissimus ac diligentissimus Andraeas Alciatus in suis elogijs facundè interpretatus est) Nam, vt ait ille, quòd iunxêre dextras fidei argumentum est: quòd in manu pomum adsit, Amorem significat, vt Aristophanis interpres ἐν νεαφέλαις scribit. suspenduntur enim Veneri huiusmodi mala, vt Artemidorus Daldianus in libro Onirocriticon author est. Nam & munere pomorum allici puellas Theocrytus, Virgiliúsque testatum reliquerunt. qua ratione & charites ita depinguntur, vt mala teneant, eáque inuicem, donent. hinc & prouerbium μήλοις βάμειν. chil. ij. centuria iiij. prouerb. lxx. j. pomis ferire. hactenus Alciatus. Sed iam explicemus notas, in apice V. F. indicant quòd Cacurius viuens fecit, sibίque construxit hanc memoriam, solebant enim veteres Romani aliquam sibi, priusquàm diem obirent suum, memoriam viuentes construere. aut hieroglyphicôn perpetuum, vt, aut fidem vxoriam, aut Amorem in liberos, aut charitatem in patriam, & similia in exemplum posteris relinquerẽt. Sic hic Placentiae in aede diui Paulli est elegantissima columella perantiqua Leonibus geminis, duobúsq; Satyris hincinde expressis in pellibus, vt puto, hircinis inuolutis, baculísque vitigineis prae manibus tenentibus. inscriptio hae cibi legitur.
V. F.
L. BETVTIVS L. F. VOT. TENAX. L. BETV-
TIO L. F. RVFO PATRI CINTVLLIAE L. F.
MAXIMAE MATRI C. BETVTIO L. F. SAL-
VIO PATRVO L. BETVTIO L. F. AVO.
Sic Saluiae & L. Iconij mensa. Sic A. Socconij Atticae coniugium manus iungentium hieroglyphicon hic Placentiae in porticu ante aedem diui Sabini fidem faciunt. in quibus omnibus illae notae leguntur. V. F. Sic & L. Furij optatij Erarij memoria vetus indicat hic Placentiae, quae prope diui Hilarij templum in angulo cuiusdam domus est inclusa, quae vel viatoribus pertranseuntibus conspicua apparet. quae elogia superiore anno describi curaui, me pleraque alia excerpente veterum monumenta, Comi, & Romae, nécnon Mediolani, & alijs quamplurimis in locis eaedem ipse notae in spectationibus antiquis legun-
tur.
tur. Quòd autem dixi suprà hos coniuges iunctas simul manus habuisse in signum fidei, id & in antiquo monumento Luconis & Bellienae coniugum adparet, & à nobis in numismate Auli Vitellij copiosè declaratum extat. Quòd autem pomum adsit in manu (vt dixi suprà) idq́ue amorem significet, sat pro comperto habetur. id & indicat elegantissimum Platonis carmen lib. vij. Graecorum epigrammatum, quod Latinè vertit Laërtij interpres. Sed hic Graecum carmẽ prius subijciamus, deinde Latinum.
Τῷ μὴλῳ βάλλωσε, σὺ δ᾿εἰ μὲν ἐκοῦσα φιλείς με
δεξαμένη της σῆς παρθενίης μετάδος.
εἰ δ᾿άῤ, ὅ μὴ γένοιτο, νοεῖς, τοῦτ᾿, αὐτό λαβοῦσα,
Σκέφαι τήν ὥραν ὤς ὀλιγοχρόνιος.
Latinum autem ità reddidit Laërtij interpres in vita Platonis.
Malo ego te ferio, cape, si sum gratus amator,
Et me participem virginitatis habe.
Sin fieri dubitas hoc ipsum, mente reuolue
Suscipiens formae quàm breue tempus inest.
Bentinus sic vertit.
Malo ego te ferio, tu si me diligis, illud
Suscipe, me imperti & virginitate tua.
Hoc fieri si posse negas, hoc suscipe malum, &
Quàm pereat paruo tempore forma vide.
Est & aliud distichon φιλοδήμου. hoc modo.
Μῆλον ἐγὼ βάλλει με φιλῶν σὲ τις ἀλλ᾿ ἐντινευσον
Ξανθιππη καγὼ καὶ σύ, μαραινόμεθα.
Ità vertit Laërtij interpres.
Malum ego, me mittit, qui te succenditur unus
Aunue Xanthippe, linquit vtrunque decor.
Theocrytus poëta in Bucolicis ità cecinit.
Βάλλει καὶ μαλλοισιτὸν αἰπὸλον ἁκλεαρίστα
Τάς ἇιγας παρελώντα καὶ ἀδύτι ποππνλιάσδει.
Appetitur malis caprarius Aclearictae
Propellens capras, & suaue quid occinit illa.
Ad hos versus sic allusit iucundè & lepidè Virgilius in bucolicis.
Malo me Galathaea petit lasciua puella,
Et fugit ad salices & se cupit antè videri.
Quorum versuum vtriúsque poëtae, & Graeci & Latini meminit Gellius lib. noc. Attic. ix. cap. ix. vbi vertendi verba in Graecas sententias modum docet. & Philostratus in imaginibus, vbi ἔρωτες. id est amores depingit. Quatuor esse amores describit, duo qui se inuicem malis petant, duo reliqui sagittis, non iratis quidem vultibus. quam rem etiam ità interpretatur. Quod principium Amoris poma mittat, sagittae verò amorem perficiant. Alciatus autem sophos, ac heros literarum perillustris ac percelebris ad Hieroglyphicon Locconis & Bellienae coniu-
T gum
gum alludẽs in suis emblematis profectò sic in fidem vxoriam cecinit,
Ecce puella, viro quae dextra iungitur, ecce
Vt sedet, vt catulus lusitat ante pedes.
Haec fidei est species, Veneris quam si educat ardor,
Malorum in laeua non malè ramus erit.
Poma etenim Veneris sunt, sic Scheneida vicit
Hippomanes, petijt sic Galathaea virum.
At, quòd pomum in manibus adsit, alia fortè ratio subest. Nam scribit Plutarchus in libro, qui inscribitur, γαμικα παραγἐλματα. hoc est, de praeceptis connubialibus, quod Solon instituit, antequàm sponsa viri thalamum ingrederetur, vt prius malum Cydoniũ degustaret, vt primus sermo, qui futurus esset inter ipsum virum & vxorem, esset suauis, iucundus, & placidus, & quadam comitate grata conditus. Meminit etiam de hac re Alexander ab Alexandro in Genialibus lib. ij. ca. v. Alciatus & ipsemet omni eruditione praeditus in emblematis eleganter Solonis legem hoc carmine depinxit,
Poma nouis tribui debere Cydonia nuptis
Dicitur antiquus constituisse Solon.
Grata ori & stomacho cùm sint, vt & halitus illis
Sit suauis, blandus manet & ore lepos.
Meminit & Plutarchus in libro problematum problem. lxv. poma etiam ad amorem sponsarum pertinere indicat Catulli elegans carmen ad Ortalum sic,
Vt missum sponsi furtiuo munere malum
Procurrit casto virginis è gremio.
Quod miserae oblitae molli sub veste locatum,
Dum aduentu matris prosilit, excutitur.
At
[?]
illud prono praeceps agitur decursu:
Hinc manat tristi conscius ore rubor.
Poma autem Veneri antiquitus dedicari solita, quòd fortè in iudicio à Paride habito, caeteris deabus pulchritudine fuisset praelata, & ob id pomo donata, ostentant veterum numismata. ex quibus veri amoris fructus elicitur hieroglyphicum, & prolificae foecunditatis argumentum. in Iuliae enim Piae Augustae numo, dea ipsa Venus cum pomo sese ostentat. cuius inscriptio est,
VENVS FELIX.
in alio ab vna facie,
FAVSTINA AVG. ANTONINI AVG. FIL.
ab altera signum molliter stat laeua conto innixum dextera pomum exporrigens cum inscriptione
VENVS. S. C.
in numo argenteo Agrippinae Augustae Claudij imperatoris vxoris, Neronísq; matris extat imago Veneris pomum in dextera, in sinistra hastam tenentis: inscriptio est,
VENVS COELESTIS.
Sed iam inscriptionem sequamur. Quòd autem sit in tumulo M. Cassio Broccho: an hic Brocchus ex Armenio Broccho, qui proconsul cum Auidio Nigrino fuerit sub Domitiano Imperatore, originem trahat & genus: & de quo Plinius Nouoco-
mensis
mensis lib. x. epistolarum meminerit Traiano scribens, mihi certè compertum non est. Sed iam videamus quid sibi velint illae compendiariae notae in hoc elegantissimo tumulo, OVF. Illud itaque sciendum est, inter Romanas tribus, quae quinque & xxx. numero fuerunt, vt refert Asconius Paedianus in ij. Verrina, & repetit Alexander ab Alexandro lib. j. ca. xvij. Genialium dierum. fuisse & Oufentinam ab Oufente fluuio dictam, quae Lucio Flacco & Lucio Plautio Coss. reliquis tribubus addita fuerit vnà cum Phalerina: quod & Liuius lib. ix. decadis. j. narrat. Verba autem Paediani hic adscripsi. Tribus vrbanae rusticaeq́ue omnes xxxv. numerantur, ex quibus aliquam necesse est, cuiuscunque ordinis fuerit, ciuis Romanus obtineat: moris autem fuit cùm aliquis ciuis Romanus ostendẽdus esset, significaretur aut praenomine suo, aut agnomine, aut cognomine, aut à cognatione, aut à tribu, in qua censeretur, aut à curia, aut à censura, aut si erat senator, aut eques Romanus, à curia sua. alibi autem idem auctor de his xxxv. tribubus sic meminit. Per hos totus populus Romanus tres fuerunt principio, Tatiensis vna à Tatio rege: Rhamnes altera à Romulo, Luceres altera à Lucomone, siue Lucretino, siue à Luco, quem Asylum vocauerat Romulus. post de nominibus Sabinarum plures factae, quibus precatricibus parentum bellum maritorúmque finitum est. ad postremum xxx. & v. factae. obtinuerunt autem nomen, aut à tributo dando, aut quia primò tres fuerunt, vnde etiam tribuni dicti. haec Asconius Pędianus. Qui autem ad ius Romanae ciuitatis admittebantur plerunque peregrini homines Romanum nomen assumebant, vel eius, in cuius clientelam se tradidissent, & cuius opera ciuitate donati essent, quemadmodum hi qui ius applicationis habebant. horum autem plerique in Oufentinae tribu nomen dabãt, quae (vt ait Festus) alijs diuersarum ciuitatum viris fuit communicata. hincq́ue est, quod in antiquis monumentis vrbium Transpadanae Galliae vbique haec nota legitur, OVF. quae Oufentinã tribum significat. Sic in tumulo Lucij Gellij vari est huiusmodi inscriptio Mediolani apud Galeacium vicecomitem.
L. GELLIVS OVF. VARVS VETER. LEG. XIII. GEMINAE.
Sic Comi est illa cum plerisque alijs.
M. VALERIVS M. F. OVF. SECVNDVS SIBI ET SVIS V. F.
sic
C. PETRONII CRESCENTIS IIII VIR.
sic
C. VIRII VERI VIVIR.
sic
T. TADII CATIANI VIVIR.
sic
P. HORATII FLORI IIII VIR.
sic
P. ATILII SEPTITIANI GRAMMATICI LATINI.
Cui ordo Comensis ornamenta decurionatus decreuit: quia vniuersam substantiam suam ad Rempublicam pertinere voluit. sic
L. ALFI MARCELLINI VIVIR. AVG.
sic.
P. IVLII MAXIMI VIVIR.
sic
M. MESTRVI SECVNDI VIVIR
. sic
L. LVTEVII CALVISII.
sic & alibi in multis alijs spectationibus inscriptio extat
T 2 OVF.
OVF.
vel
VOF.
vt Bergomi in tumulo C. Cornelij Miniciani, sed & hîc illud, quod Alciatus animaduertit lib. παρεργῶν ix. cap. xvj. operępretium erit addere, quòd scilicet ante cognomen ipsa tribus describebatur. quod in his à me suprà citatis tumulis satis liquet, vt & ex illis ab eodem Alciato locis ex Cicerone citatis. sed de tribu Oufentina haec satis. Quid autem sibi velint illae notae,
INFRON. P. XX. IN AGR. P. XX.
videamus, & ratio ex illis duobus Horatij sermonum lib. j. Satyra viij. versibus petenda est,
Mille pedes in fronte, trecentos cippus in agrum
Hic dabat, haeredes monumentum ne sequerentur.
Acron & Porphyrion hîc nescio quid afferunt, vt locum Horatij exponant, mihi tamen neutrius arridet expositio. hoc igitur loco eam ponere minimè mihi libuit. crediderim tamen, hoc fuisse spacium agri designatum, in quo liceret ibi sepulchrum condere, ac corpus hominis mortui sepelire. nec vlterius: ideò titulus hic erat scriptus in fronte pedes xx. in agrum pedes xx. hoc est in fronte ad viam versum, in agrum introrsum. Nam longitudo ad frontem spectat, latitudo ad agrum. si quidem omni in re maiori distantiae longitudo attribuitur, vt auctor est Ptolemaeus lib. j. Geographiae cap. vj. Acron tamen contra exponit. erant etiam illae notae in veterum monumentis, quae hodie etiam visuntur in plerísque publicis spectationibus.
H. M. H. N. S.
hoc est. hoc monumentum haeres non sequitur, vt inquit Horatius, exponit Porphyrion, quod solent priuatis inscribi monumentis, quod pedes in fronte, quot in agris habeant, item singulis literis notari.
H.M.H.N.S.
videlicet ne pro suis habeant inferẽdi reliquias aliorum multorũ. Haec expositio videtur potius verisimilis, quàm quòd sit vera. obscurè enim ambo interpretes hi loquuntur. nec (vt existimo) rem satis perspectam habuerunt. & si Acronis sat aperta videatur sententia. Illud tamen amplius dicendum morem fuisse militum Romanorum aliquot pedum portiunculam in agro mercari pro se & suis conturbernalibus. Quae emptio bifariam fiebat, aut enim pro se & suis haeredibus, aut pro se & suis contubernalibus. idq́ue vt vel haeredes ius condendi suas vrnas, cippósque statuendi isthic haberent. aut non, vbi minoris emeret quispiam pro seipso & coniuge solum. & tum suprascriptis literis saxum notabatur. hoc est,
H. M. H. N. S.
haeres monumentum hoc non sequitur. fuêre enim cippi quasi columellae quaedam, quae secus publicas vias in terminis agrorum erant positae, in quibus militarium hominum inscriptiones ac tumbae erant. hae columellae, seu mensae fuerint, seu labellum, erigi super tumulum terrae solebant, quae trium cubitorum mensum non excedebant. quod Demetrij iussu factum legimus. Sed clarius hunc locum ità explicari posse apud quosdam doctissimos viros animaduertimus. Quod ità portiones terrarum in agrum emebantur, primò quòd licebat secundum scriptum numerum sepeliri cognationi, deinde vbi aliquis non habebat liberos, vel cognatos, semper
exprimeb
exprimebatur, quòd sequeretur monumentum haeredem, tanquàm non liceret quemque haeredem suos tumulis collocare. qui quidem mos ab illa lege veteri, quae quinque pedum praescriptio nominatur à Iurecõsultis (vt ego opinor) emanauit. & à lege XII. tabularum originem traxit. multa autem his notis monumenta antiqua inscripta passim reperiuntur. Hîc certè in patria mea Placentia duo spectantur, alterum superioribus annis, dum castrum fundatur, erutum: alterum ante diui Sabini templum in marmorea mensa, quae peristylo affixa, porticum ingredientium oculis subijcitur. Haec igitur postquàm locus hic postulat, subijciam, vt patriae hoc praestemus, & à situ antiquitatem vendicemus. Nam vt belle & verè cecinit Ausonius.
Mors etiam Saxis nominibus
[?]
venit.
PAVL. GAVILLIA C. F. MATER L. VARIENI ET L. MESSI M. F. BVCCAE IN FR. P. XIIII. IN AGR. P. XIIII.
Quod autem est ante templum Diui Sabini monumentum hoc est.
Q. CAMVRIO C. HOSTILIO, L. PRIMO SPECILVNCVL. IN FR. XII. IN AGR. P. XVI.
H. M. H. N. S.
Et haec quidem monumenta vetera sunt, quae superioribus annis deseribi curauimus cum reliquis Placentinis, quae reperiri potuerunt. quòd si plura nobis contigerit videre ad patriae honorem quandoque explicata in vulgum emittemus. Haec lector interim pauca boni consulat, nosq́ue amet. hoc loco ne illud indictum sinam, quod est in tumulo, admonet me familia, videlicet illa, quae hodie Mandella Mediolani & hic Placentiae fulget, quae antiquitatem suam ex hac inscriptione ostentare poterit. Est enim in elogio hoc Atilia Manduilla vxor M. Cassij Cacurij, viri honorati, qui nempe ciuis Romanus factus fuerit ex peregrino, receptúsque ac admissus in Oufentinã tribum, Sed & Mandela est pagus in Sabinis apud Horatium in epistolis xix. epistola, qui rugosa propter nimium algorem reddit corpora. An autem Mandela familia, quae hodie est in Italia celebris, Mediolani praecipuè ex eo loco originem traxerit, mihi nondum perspectum est. crediderim tamen antiquissimam familiam esse hanc. quaeq́ue originem & genus à pago isto Mandela traxerit, postea dicta Manduilla. Nam non solùm regionibus sed & temporibus mutantur nomina, variatúrque pronunciatio. Sic quae prius dicta Mandela deinde Manduilla, rursum Mandela coepit esse. Sic Polybio Aueroestes dictus, qui Caesari in commentarijs dictus est Ariouistus. hodie verò Hemestus dicitur. Sic nos hodie Albrisium pro Alberico, Fedrixium vel Fridericum pro Federico multi pronuntiant. Sic & Ludouisium & per Syncopen Loysium pro Ludouico, seu vt antiqui Clodoueum vocauerunt, dicimus Regio enim (vt suprà dixi) & tempus nomina variant. Nimirum si & Mandela prius
T 3 dein
dein Manduilla vocitata est, ideò rectius fortassis apud nos est, Mandela seruato veteri nomine, quàm Manduilla: veteres enim Celtae pars Galliae gentis (nam Mediolanum Galliae Cisalpinae est regio) non tam crassa lingua pronuntiabant vt Germani, ideò quòd illis Mandela fuit, his Manduil (sonat enim Germanicam vocem Manduil) Crediderim enim post multos annos à Romano imperio inclinato, cùm Germani Italiae oras tenerent, tale postea sortitam esse nomen hanc familiam, & dictam Manduillam, sed cùm tunc aliqui originem illam antiquitatis proximam retinerent, Mandelam vocitasse, & posteriores Latini idem nomen retinuisse, licet parum distent Manduilla & Mandela paucis immutatis literis. Ex hac familia fulsit olim Tatius Mandellus, qui tempestate Federici primi Aenobarbi floruit, Imperator strenuus ac illustris in bello, quíque in ea eruptione Mediolanensium fuit, quae contra Henricum ducem Austriae Friderici Aeonabarbi, Augusti patruum, acta fuit: in qua eruptione post maximè spectatam in bello virtutem, in pugnáque viriliter dimicatum occubuit Tatius, quem (vt Raudericus Phrisingensis Diaconus, qui Otthoni episcopo Phrisingẽsi historiam subscripsit de gestis Friderici AEnobarbi primi Imperatoris lib. iij. cap. xxxvj. refert, Mediolanenses regulum super se creare cogitauerant: ast audita morte eius tota ciuitas luctum assumpsit, corpúsque mortui cum viuis, quos de nostris habebant, & copiosa pecunia commutantes redemerunt, & regalibus exequijs honorando sepelierunt. Hactenus Raudeuicus, qui tempestate Friderici Imperatoris primi Aenobarbi historiam scripsit, sequens Otthonis episcopi Phrisingensis historiam, qui eiusdem Friderici Imperatoris fuit patruus.
FINIS.
LVGDVNI,
EXCVDEBAT
IOANNES RA-
CEMIVS.
1560.