POTENTISS. PRINCIPI PHILIP-
PO, HISP. ANGL. FRANC. ET NEA-
POL. REGI, ETC. DEDIC. PER HV
BERTVM GOLTZ WIRTZBVR-
GENSEM PICTOREM.
ANTVERP.
ANN. M. D. LVII.
CVM
ab annis hinc fermè duodecim, Illustriβime Rex, occeperim solertiβima indagatione perquirere, ignotum ferè penitusq́; in tenebris latitantem antiquorum nummismatum thesaurum, ac tandem incredibili labore, sumptuq́; non modico, ex variis diuersarum vndique Regionum locis, numerosam cùm aureorum atque argenteorum, tum etiam aereorum nummismatum vim strenuè congeβissem, inuasit me nescio quae cupiditas aliquid sublimius ea de re pro viribus aliquando conficiendi. Ad immortale itaque Sacri Rom. Imperij, eiusq́; Maiestatis Principum, & gubernacula tenentium, decus, Antiquitatis quoq; studiosorum commoditatem non exiguam, treis hosce aggressus sum conscribere libros,
T. MAIESTATI
inscriptos.
Primo libro contenta.
Primus continet viuas omnium ferè Imperatorum imagines veriβimis similitudinibus, ex antiquis, idq́ue probatiβimis (quotquot quidem pro mea virili nancisci potui) nummismatum typis accuratiβimè effigiatas, nimirum ab C. Iulio Caes. vsque ad huius aeui summos Imperij Principes, Diuum videlicet Carolum. V. Imp. tuae Regiae Maiestatis Patrem, & Gloriosiβimum Romanorum Regem Ferdinandum, germanum illius Fratrem, nempè tuae Ma. Patruum.
Porrò, quandoquidem omnes omnium Imperatorum imagines, quouis licet labore & industria vndique quaesitas, nusquam autem inuentas, completo hic numero exhibere non potui, malui per imperfectionem aliquid mihi deesse, quàm vt suppletionis gratia quidpiam commentitium adderem, cuius ipse exemplum aut penes me non habuissem, aut apud alios coràm non conspexissem: quod ab aliis quibusdam magno cum eorundem dedecore, contumelia, irrisione (quo defectus hiatum supplerent) factitatum constat, prout Folio. xxxvij. manifestius declarabo.
Proinde, quemadmodum vmbratileis hasce Impp. imagines, colorum distinctione, pictorio penicillo delineaui, ita & eorundem Principum res, seu pulchrè, seu turpiter gestas, ex variis scriptorũ lucubrationib. syncera fide petitas, scriptorio, hoc est historico penicillo, per compendium adpinxi: in qua quidem pingendi ratione, videre erunt huiusmodi Principum indoles, naturae, ingenia, mores, status, conditiones, mirifica facta, mirifica regimina, mirificae actiones, illustria virtutum exempla, turpiβima vitiorum monstra, horribiles rerum, statuum, temporũ, & fortunae mutationes. Quae omnia, seu militiae studiosis, seu Regnorum, Prouinciarum, Ciuitatum, Rerumpub. gubernatoribus, Praefectis, Praesidibus, Magistratib., qui se virtute, regimine, virilibus factis, militarib. disciplinis, caeteris aliis praestare velint, non solùm lectu periucunda, sed & iis ipsis, & popularis quoq; status hominib. scitu erunt perutilia. Siquidem quaecunq; sint seu virtutum seu vitiorum actiones, commodiβ. proponuntur hominibus per exempla, ex quibus scilicet perspiciunt atque experiuntur, quo modo virtus sibi ipsi semper fuerit merces, scelus verò de seipso vltionem fecerit: itaq́ue virtutis amantibus ad solatium, scelerosis autem ad terrorem sunt proposita.
Ne autem derepentè, aut inopinatò, & praeter decorum proruere viderer in hanc Caesarum historicam picturã, pernecessarium mihi visum est scribere Isagogen, qua Lectores velut per patentem ianuam eò introducerẽtur. In ea enim Isagoge exponuntur causae & occasiones, quibus ab Romulo Romanae vrbis fundatore, vsq; ad C. Iulium Caes. primum eius vrbis Monarchiae autorem, tantae Reipub. status toties ac toties sit mutatus. Ad cuius introductionis materiam, multum certè iuuabunt Fasti illi Romani, per Carolum Sigonium ex tabulis Capitolinis in lucem producti, atque hic tersiorib. typis adopositi, quibus velut certo indice demonstrantur, numerus, nomina, praenomina, agnomina, cognomina, Regum, Consulum, Proconsulum, Dictatorum, Magist. Equitum, Trib. Militum, Praetorũ, Propraetorum, Censorum, Triumuirorum. &c. Item bella, victoriae, triumphi, Ouationes, Lustraq́;, & Censurae populi, ab Rege Romulo ad primum vsq; Tiberij Caesaris annũ.
* 2
Secun-
Secundo libro contenta.
Secundus liber continet Imperialium nummismatum terga, Itali populari sermone vocant Reuersas, quem librum sepultae antiquitatis Ro. monimentum meritò appellauerim. Siquidem eiuscemodi aliquot extant millia, quorum significationes grandium mysteriorum plaenae, à perpaucis sunt hactenus vel accuratius consideratae, vel ritè intellectae: vnde ea antiquitatis pars, in his, velut in sepulchro aliquo videatur fuisse detenta. Quae omnia etsi longo iam saeculo per hominũ inscitiam, tanquam res ignotae ac profundae subtilitatis, contemptui sint habita, hoc tamen tempore magna omnium vndique eruditorum hominum sollertia, magna cum aestimatione ex densiβimis tenebris rursum in lucem producuntur: ita vt in Italia vnicum aliquando nummisma ob dorsi inscriptionem .LXX. aut .LXXX. scutatorum precio redemptum fuisse constet, quod rudiores quidem, aut aegrè credituri sunt, aut si credere possent, pro insania sunt habituri.
Quemadmodum igitur Antiqui soliti sunt, in priori nummismatis aut monetae parte cõstituere suam effigiem, variis sertis, coronamentis, radiis, diadematib. honorũ, dignitatũ, Magistratuumq́; titulis, nominibusq́; & cognominib. à Gentibus, Prouinciisue quas subegerunt, attributis, decoratã, ita & altera parte, nimirum nummismatis monetaeue tergo, posuerunt Deorum Dearúmue simulacra, quibúsue illos illásue honoribus, Templis, Aris, Cerimoniis, Statuis, Columnis, Porticibus, Nominibus, Epithetis, Titulis, Inscriptionib. insigniuerunt, declararunt. Posuerunt item instrumenta, vniuersaq́; militiae signa, sacros quoq; religionis characteras. Adiunxerunt etiam in nonnullis Respub., officiaq́; & beneficia cõmuni Patriae praestita. Item quas Regiones, Regna, Vrbeis. Populos, Maria, Insulas, illustrib. victoriis Imp. Rom. subiecerint, atq; in Prouincias redegerint. Item quibus Coronarũ generib. ob res praeclarè gestas, pro sua quisq; dignitate decorari meruerit. Aliae enim fuere Murales, ex primo conscensu hostilis muri. Aliae Castrenses, ex prima irruptione in hostium castra: quaedam Ciuicae, ob Ciuem Romanum ex hostium potestate seruatum: quaedam Obsidionales, ob ciuitatem obsessam obsidione liberatam: nõnullae Nauales, ob hostileis naueis maritimo praelio captas: aliquae Ouales, ob victoriam sine sanguine partam: aliquae Triumphales, ex multa mortalium caede, qua hostibus superiores euasere. Ad haec, quo pacto quaedam Prouinciae sint captae, vastatae, vrbes direptae, depraedatae, exustae, deiectae, funditus euersae, & nonnunquam rursum aedificatae, amplificatae, nouo nomine vocitatae, nouis colonis habitatae, nouis priuilegiis donatae, nonnullis Prouinciis Reges dati. Item arma, tropheáue erecta, eademq́; congesta, atque ignibus exusta. Item qua ratione Patriam liberarint, Reip. praefuerint, libertatem pepererint, pecuniis frumentisq́; in annonae neceβitate subuenerint. Praeterea, quae, quantáue aedificia, veluti sunt Theatra, Amphitheatra, Circi, sepulcrorum monimenta, nauales portus & pontes ex struxerunt. In summa aũt quidquid immortali memoria dignum fuerat visum, id à tergo nummismatũ inscribi curarunt. Atq; id vel omnium maximè in aereis nummismatib. nimirum certa persuasione sperãtes fore, vt posteri prorsus non essent futuri ingenio vsqueadeò rudi, vt tam exigui precij atq; aestimationis nummulos, aut alicuius emolumenti gratia, aut in cuiusuis alterius rei vsum, destructos conflatósue velint, sed econtrario eosdem aut venerandae vetustatis, aut alioqui artificij perstudiosè in eis obseruati gratia, in multam vsq; aeternitatem durare percupiant, quod multò secius in auro argentóue aut hominum auaritia, aut neceβitatis occasione factum iri, sagaciβimè perpenderũt, atque ideo non auro argentóue, sed contemptiβimo aeri hunc decorem additum voluere.
Cùm verò posteriori aetate vniuersus orbis per barbaras vndiq; gentes, nempe Gothos, Hunnos, Vandalos, Alanos, Longobardos. &c. quotidie rudior, stupidior, incultior euaserit, continuò omne artificium, omnis elegantia, omnis ingeniorum cultus, & venustas funditus perierunt, omniaq́; huiusmodi sacrosanctae antiquitatis monimenta, vsqueadeò barbaris in contemptũ venerunt, vt vbiq; ferè locorum magna congerie liquefacta, conflata, & in miseram propemodum interitus extremitatem sint perducta, quod perlamẽtabile cogitatu est iis qui haec penitius norunt, cunctaq́; huius-
modi
modi mysteria perspecta habent, quantaq́; hic facta sit antiquitatis iactura, certius agnoscunt.
Tertio libro contenta.
Tertius igitur liber erit, de onmibus supramemoratis notarum imaginũq́; mysteriis, arcanisue significationib. in tergo nummismatum positarum. Erit autem hic liber velut Anabiosis, hoc est reuiuiscentia quaedam sepultae dudum Antiquitatis. Peculiarem verò cõueniebat hunc esse librũ, nimirum qui ad excitanda iudicia de veterum Ethnicorum rebus, percommodus esse videretur. Siquidem vt nummismatum notae absque historiarum cognitione perrarò rectè intelliguntur, ita & ipse historiarum sensus absq; nummismatum adminiculo nonnun
[?]
difficilius percipitur, quod & quiuis diligens Antiquarius quotidie inter legendum facilè experitur, consideratq́; Latinorũ pariter & Graecorum Autorum interpretes, suos ipsorum labores multò foelicius, ac maiore cum honoris foenore locaturos fuisse, si se prius in istiusmodi Antiquitatis arena sollerter exercuissent: quandoquidem nummismata non sine grauiratione ab Antiquis sunt excogitata, nimirũ vt essent ceu substantia quaedam
[?]
diutiβimè duratura, & quae multò viuidius, expreβius, veracius in se contineat rerum gestarũrationem,
[?]
vllus scriptorũ calamus. Nummismatũ notae sunt quidem figurae corporum aere expressae, visuiq́; obiectae historiae, atq; (vtita dicã) rerum heroicarum oculares indices: at verò scribentium characteres, sunt tantùm intelligibiles atque inuisibiles mentis imagines.
Cùm itaq́ue huiusmodi nummismatum monimenta ex publico consensu & voluntate Senatus Rom. in honorem & aeternam memoriam Illustrium Principum reperta sint, atque econtrariò historias ab aliquo vel simplici, populariq́ue, vel obscuro homine (vt ferè fit) priuatim conscribi constet, certò consequitur, antiqua nummismata certas esse testes rerum verè gestarum, & audaces contradictrices Pseudohistoricorum, quemadmodum & hoc ipsum tertio hoc Libro fusius explicabo, in quo libro quaelibet nummismatum terga suam habebunt declaratam rationem, qua debeant & cognosci & rectè intelligi. Quod quidem (cùm res vel maximi sit momenti) plaerisq; videbitur à me arrogantius dictum: ego verò Deum mihi testem habeo, me nihil hic arrogantiae spiritu, sed veritatis patefaciendae caussa haec agere. Idq́; sub certiβima spe, vt plurimi ex eruditioribus, non me modò sint in hoc imitaturi, sed & longiβimo quoque interuallo post se relicturi, quod equidem haud fucato venerandae antiquitatis amore, ex animo percupio.
Porrò cùm hic meus labor se ad optimos maximos atque incomparabileis istos Heroas, Diuum Carolum. V. Imp. eiusq́ue fratrem Ferdinandum Regem vsque extendat, tuq́; Praepotentiβime Rex, vnicus tanti Imperatoris sis filius, opportuna se obtulit occasio, huius mei conatus qualescunq; primitias sub gloriosi nominis tui praesidio in publicum dare. Obsecro autem tuam Clementiam, dignetur id clementi accipere intuitu, quemadmodum & plaeriq; omnibus temporib. Principes, ex innata eis Heroica virtute etiam quaeuis minutula munuscula alacri animo acceptissima habere solent, de quo nihil quidquam haesito, quin eadem tua Clementia idem sit praestitura Cùm prorsus non ignorem tuam Ma. ex Heroicae suae virtutis indole, erga quasuis insigniores arteis, praesertim verò historicas, & sacrosanctae antiquitatis demonstratriceis, incredibili affici fauore.
Quòd si quaedam hic contractius descripta videantur, praecipuus nihilominus continetur in eisdem rerum nucleus, sic, vt nullis non ritè satisfactum rear.
Proinde, cûm in mea quidem potestate situm non fuerit, vt omneis omnium Caesarum imagines nancisci quiuerim, (quorundam enim Germanicorum Imperatorum mihi desunt nummismata) adfero tamen omnes, qui ex nobilissima, eaq́; laudatissima domo Austriaca, Imperialia gesserunt insignia: ex qua Austriaca domo, per multos, eosq́; optimos Caesares, tua Maiestas, per paternam lineam, pulcherrimam originem ducit. Quod reliquum est, tuae Regiae Ma. me totum dedo, addicoq́ue. In foelici tua Belgarum Antuerpia. Anno Christi M. D. LVII. T. Regiae Ma. omnium addictiss. Hubertus Gholtz Wirtzburgeñ.
*3
IN
hoc nostro opere, amice Lector, voluimus eos imitari Historicos, qui res priscas posteris tradiderunt, at veterum gesta suis scriptis renouarunt, id operam sedulò dantes, quò nomen suum ab turpi inscitia vindicarent, vti nusquam non veritatem potius sequerentur, quàm verbis fucatis ac coloratis maximè rem illustrare studerent. Cogitabant siquidem, si quid falsi successu temporum in medium produceretur, fore, vt gratum acceptumq́ue id nunquam esset futurum. Reijciebant interim eos, qui res futiles ac tenues acuto artificiosoq́ue dicendi genere extollere atque exornare conati, inuidia aut odio alterius nationis, siue etiam laude Principum, Heroum, Vrbium, Populorum, ac quarundam haeresum adulationem potius quàm verum posteris obtruserunt. Hos & ego quantum potui vitaui, ne tanquam adulator depraehendar. Id autem in Historiis maximè est obseruandum, vt in omnibus operationes consideres diuinas, quemadmodum rerum hanc vniuersitatem Deus semper administrarit. Et quidem quum Chronica, in quibus mirabilia Dei continentur, penè extent infinita, adeò vt quisque ea comparare difficulter poβit: aut si poβit, vix legere queat. Quamobrem equidem vbique veras huc congeβi Historias, in compendium contraxi, & quod non tantopere necessarium mihi videbatur, prudens omisi. Neque verò vniuersas huc infarsi, vt propositum mihi ordinem in omnibus seruarem, sed selectiβimas quasque vndique corrasi, itaq́ue stylum temperaui, vt ne quem laeserim, nemini fidem adhibuerim, aut quemquam probauerim aut vituperauerim, verùm cuncta lectoris iudicio permisi. Quapropter humaniβime Lector, velim, vt sicubi minus oratoriè, minus
[?]
ornatè locutus fuerim, id meae impotentiae adscribas, at
[?]
in eo me potius iuues, sciens pro virili me laborasse. Non equidem vanam hîc captaui gloriam, sed petij hoc opere somniculosos quosdam excitare, vt & ipsi nulli parcerent labori ad commodum proximi atque ornamentum patriae, nec decederent hinc quasi nati non fuissent. In Dedicatoria Epistola ad Regem Philippum, huiusce operis titulum, & quid complectatur abundè recensui, vbi & mentionem feci sequentium Fastorum ab Romulo vsque ad annum Caesaris Tiberij primum. Horum autem tabulam conscripsi iuxta artem Orthographicam Antiquitatum, ita vt saepenumero litera vna, duae, tres, quatuórue, dictionem, titulum, officium, nomen, &c. significent, vt hic videre licet:
P. CORNELIVSP. F. L. N. SCIPIO AFRICANVS.
P. connotat praenomen, Cornelius nomen est gentile.
P. F. L. N.
est Publij Filius, ac Lucij Nepos. Scipio cognomen est, & Africanus agnomen illi à Senatu concessum, quòd Africam deleuerat. Romani praenomina sua duabus aut tribus literis notarunt, nempè hoc modo:
Et quod ad Titulos, Officia, dicta, &c. attinet, ea omnia in sequentibus declarata habebis. Quae res tibi non modò ad cognitionem Fastorum vsui erit, sed etiam ad quaelibet decisa vocabula in numismatibus totius libri promptè intelligenda, quemadmodum in Dedicatoria dictum est. Cùm verò Fasti hi ex marmore velut Arcus Triumphales essent extructi, atque in iis insculpta continerentur Nomina, Bella, Victoriae, Lustra, ac Triumphi Regum, Consulum, Dictatorum, &c. ac postea irruptione Barbarorum essent vastati & deiecti, vt in multis locis confractis mutila nomina, verba, literae, &c. compraehendebantur, ac multa interdum deficiebant: eos penè omnes singulari sua industria Carolus Sigonius insignis Antiquarius ac vir vndecunque doctiβimus ex vetustiβimis historiis restituit. Sic & Triumphos, quo quis[?]
anno & loco habitus est, in suum opus infarsit, quos ego aliis literis (vt dinoscerentur) descripsi, vbi autem literae aliquae deficiebant, has notulas substitui - - - - - - - Quòd autem spectat ad vmbratilem picturam, certus sum neminem fore, qui hac in parte me depraehendat. Nam iis neque addidi neque detraxi quicquam. Si quid boni est, non mihi laudem adscribi velim, si verò in omnibus voluntati tuae non satisfecero, precor te ne id mihi imputes, sed vitio potius id omne numismatum attribuas, aut saltem horum sculptoribus, qui ea tempestate istiusmodi caelauerint. Et quidem cogites licet ea nec mihi in omnibus satisfecisse. Imò & illud scias, in multis locis numismata penitus esse nulla, maximè apud postremos Imperatores Constantinopolitanos paulò ante Carolum Magnum primum Francorum
aut
aut Germanorum Caesarem, cuius temporibus ars ipsa penè deleta atque extincta penitus fuit. Nihilominus ars apud Francos in Germania paβim fuit exercitata atque obseruata, quod Germani ferè omnes (quanquam nesciant) satis ipsi declarant, qui quum picturam alicubi veterem vident, res ea est, inquiunt, Francorum peruetusta, quam sanè haudquaquam spernas. Equidem Leodij apud Lambertum Lombardum pictorem clarissimum (cuius discipulus in meo opificio fui) quaedam vidi, quae hic in multis Germaniae locis ad veteres Francorum imagines adumbrarat, quae sanè ad priscas illas Romanae vrbis imagines facilè comparari possent, atque item saepius ab eodem Lamberto (quem vt patronum huiusce artis in his regionibus colimus, qui barbariem picturae his terris exegit, ac verum antiquae artis vsum restituit, qui item vt poëta ac vir sanè facundus de suo artificio probè disserere nouit, atque ex aspectu veterum imaginum iudicare nouit, qua sint aetate, praeterea ceu verus Philosophus ita rebus suis vtitur, quasi eas non haberet, & quicquid habet perinde vtitur, atque si à natura mutuò duntaxat sibi concessum foret) frequenter audiui, quòd nullius se ope indigere iactitabat, quàm veterum Francorum imaginum, ex quibus primum fundamentum accepisset, antequam Romam proficisceretur ad maiorem studiis suis operam impendendam. Iam verò vt cognoscatur, vnde natum sit Caesarum Romanorum, aut aliarum regionum Principũ effigies nummis incuti, animaduertas oportet, artificium sculpendi ac pingendi apud Graecos inuentum fuisse, ad conseruandam memoriam eorum, qui obierant, aut certè aberant. Ea autem ars (vt refert Plutarchus) Romae ab Rege Pompilio prohibita fuit, vt spacio annorum centum septuaginta ab Vrbe condita, nulla imago nec picta, nec sculpta fuerit. Hinc Deorum capita nummis percuti coeptum est, ac statuas eorum in Templis collocarunt. Proinde L. Cornelius Sylla, ac Q. Pompeius Rufus, qui Consules erant anno ab Vrbe condita quingentesimo sexagesimo sexto, primi apud Romanos fuerunt, qui suis imaginibus nummos percusserunt. Hos ea in re secuti sunt Cn. Pompeius & M. Licinius Crassus. Deinde & C. Iulius Caesar idem fecit. Augusto ab Senatu, Equitibus atque vniuerso populo Romano concessum fuit. Hic Iulium Diis annumerauit, illiq́ue statuam posuit, quod postea etiam multis aliis contigit, datumq́ue ei est nomen Diui. Nouerunt satis ethnici ex creaturis Deum vnum omnium fuisse Deorum: & qui apud ipsum degebant, quos nos Sanctos appellamus, eos Deos vocitarunt, atque vt aduocatos & intercessores apud Deum ipsos coluerunt, quemadmodum nos Sanctos. Et ab Iulio quidem in haec vsque tempora apud Caesares vsu receptum fuit, vt nummos suis imaginibus cuderint, quanquam omnium numismata difficulter reperiri possunt. Quod denique ad dicta Caesarum attinet, placuit vnicuique suum adscribere, ad significandam eorundem indolem, naturam, prudentiam, aut etiam stultitiam. Deo, qui sempiternum lumen est, & vita omnium viuentium sit laus & gloria in aeuum.
אני ירעחי גאלי חי ראחררן על עםר יקזכ׃
ראחר עורי נקםר צאח ומכשרי אחצת אלרח.
* 4
ROMA
caput Orbis ab initio semper multifariam administrata est, administratioq́ue ipsa septies mutata. Postquam autem ab Romulo fundata esset, Annis ducentis quadraginta quatuor, ab septem Regibus administrata fuit. Quibus modis, qua prudentia, legibus, succeβibus, virtute Imperium Romanum ex humili in summam potestatem peruenerit, quibus causis creuerit, ac saepenumero decreuerit, qui scire desiderat, legat T. Liuium, Dionysium Halicarnasseum, &c. Verùm quemadmodum regia dignitas cum L. Tarquinio Superbo extincta sit, atque expirauerit, à me paucis conscriptum habebis. Cùm enim breuiter res omnes complecti non possum, decreui, quod ad res ante Caesares gestas, mutationum occasiones tantùm explicare, idq́ue ex optimis quibusque autoribus, ea breuitate qua potuerunt maximè. Neque enim animus est res gestas vrbis Romanae vniuersas
Monarchia.
describere. Proinde quum Monarchia, hoc est, vnius Principatus apud Romanos esse coeperit, eam primò inchoauit C. Iulius Caesar, ac C. Octauius, posteà Augustus appellatus atque à Iulio adoptatus, cum Caesaris cognomento deinde adeptus est. Hic Tiberium adoptauit, Imperiumq́ue ei vnà cum Caesaris cognomine in
CAESAR. AVGVST.
manus tradidit, atque ita deinceps cognomen hoc in Imperio apud posteros permansit, quasi Caesari per succeβionem agnati essent. Atque ita etiam ab Augusto nomen Augusti retinuerunt, cui ab augendo Imperio & foelici rerum successu nomen istud iniunctum fuerat. Et quidem quum ab Augusto Caesar aliquis creabatur, is erat viuente
ROM. REX IMPER.
etiamnum Augusto, qualis nostra aetate est Romanorum Rex iuxta Caesarem, tanquam futurus Imperator. Nec alio sanè nomine multo tempore Caesares Germanici vsi sunt, quàm aut Regis Romanorum, aut Imperatoris. Iam verò ad primos Reges Romanos reuertar, vbi reliqueram, nempè ad Ser. Tullium. VI. Regem, qui duas habebat filias, quas elocabat vtrique filio praecedentis Regis L. Tarquinij Prisci, vt hi cum vxoribus suis ex Regio stemmate orti, Regno ita post obitum suum potirentur. Dabat igitur in matrimonium filiam suam natu maiorem L. Tarquinio Superbo, virginem sanè probam nec peβimis moribus praeditam. Huius Superbi fratri, honesto meherclè iuueni, vxorem dabat aliam appellatam Tulliam. Ea autem erat superba, ambitiosa, audacula, nec aliud quippiam cogitabat quàm qua via ad Regium Diadema peruenire posset. Quare se quodam tempore ad Superbum contulit, falsa opinione cum ipso colloquens, quemadmodum ei parum foeliciter succedisset, quod maritum nacta fuisset, cuius animus altiorem dignitatem minimè ambiebat, ideo
[?]
se illi hac in re prodesse haud posse. Proinde si huic nupta fuisset, iampridem Regiam Coronam capiti impositam habuisset, vt & vxor ab caeteris venerabunda coleretur. Quibus Superbi animus motus respondebat, sibi quidem non displicere, si res aliter atque ita vt locuta esset, contigisset. Multis ita
[?]
vltrò citro
[?]
verbis inter ipsos habitis, quibus alter alteri animum magis indicauit, conuenerunt tandem in caedem planè detestandam atque execrandam, audituq́ue indignam, nimirum, vt ipse vxorem suam eius sororem clam interimeret, haec autem maritum suum illius fratrem, vt ita tandem matrimonio iuncti alter alteri in Regno adipiscendo auxilio esset. Atque ita quidem consilium istud re ipsa est absolutum. Dein modum scrutati, quo patrem apud Senatum indignum redderent. Hac tempestate Rex populo maximè vsus est in muniendis moenibus, quo nomine Superbus in populum processit, inquiens, eos non ideo istuc venisse, vt veluti serui foderent, at
[?]
huc nummos suos impenderent, maiores suos virtute, exercitatione bellica rem ac gloriam comparasse, at
[?]
vrbem Romam bellis ampliasse: iam verò Regem velle eos moenibus sepire, quod munimentũ quidem erat timidis, qui spem in alta firma
[?]
moenia collocant, quibus se tanquã pecudes in stabulo includi patiuntur: maiores sui fuerant semper hostibus obuiam profecti, nec pugnam detrectarunt, quare sua virtute hostes timidos reddidere, ideo
[?]
munimenta ea populo magis esse dedecori quàm commodo: nam hinc Romani contemnerentur. Si ipse eorum Rex esset, longè aliter se cuncta velle instituere, populum
[?]
rebus bellicis potentem opulentum
[?]
reddere. Cùm iam istiusmodi verba populo (qui rerum nouarum semper auidiβimus est) minimè displicebant, venit quodam tempore in Senatũ, se
[?]
in Regiam sedem collocauit, multa Senatui de socero suo conquerens, quemadmodum nobilium ac Senatus potentiam debilitare conabatur, ac plebis statum contra extollere, ex qua re deinceps Romanae vrbis administratio in plebem transferretur. His addebat virtutem patris L. Tarquinij Prisci, postulans opem, ac se sequerentur, vt nobilium statum rursus extolleret, ac laudabilem patris administrationem restitueret. Tum plaerique ad ipsum defecerunt, at
[?]
hi tanta erant multitudine, vt caeteri quicquã aduersus eos conari minimè fuerint ausĩ, nisi quòd propositum hoc Superbi Regi Ser. Tullio nunciarint. Qui quidem quantocyus potuit in Capitolium venit, sperans se illi restiturum. Verùm Superbus multis armatis instructus se praeparat, vt si necesse foret, vt si quis ei vellet opponere, mox armis resisteret. Hinc armatus iuxta gradus Capitolij stabat, cum
[?]
Rex socer eius illos conscendere nitebatur, ipsum gradibus deiecit: quo lapsu adeò se laesit, vt ministri ipsum domum vehere debebant. Tum Superbus quosdam misit qui in itinere ipsum interimerunt. Cùm iam Tullia flagitiosa illa mulier caedem hanc audiisset, ilicò currum con-
scendit,
scendit, vecta
[?]
est ad Capitolium vt maritum regem salutaret. In reditu accidit vt currus patris cadauer contingeret, à quo quum equos deflectere vellet, aiebat, perge, aut vt facias cogam te: itaq́ue patris cadauer transuecta est: quamobrem vicus in quo facinus istud perpetratum est, sceleratus dictus est. Ea res ingentem vrbi Romanae luctum peperit, quòd Rex adeò strennuus ob laudabile suum propositum, ad istum modum vitam suam finire debuerat. Porrò siquis dolere depraehendebatur, is statim indicta causa ad supplicium producebatur. Id enim tantum singulis metum incuβit, vt nemo tyranno resistere fuerit ausus. Superbus hic primò vincula, loras, flagra ex boum coriis confecta, carceres, puteos, & id genus tormenta alia adinuenit. Iam inhumanum istud facinus manere impunitum non potuit, quin dignitatem, quam turpiter & flagitiose occuparat, illi per vim rursum alij auferrent, id
[?]
in hunc modum contigit: Filius eius Sex. Tarquinius item tyrannicum flagitium in honestiβima matrona Lucretia perpetrauit. Ea erat L. Tarquinij Collatini vxor, quae ob insignem suam modestiam ab ipso vitiata fuit, quòd eius vxor se absente in luxu & voluptate ageret, Lucretia autẽ natu minor ac formosior modestè veste humili inter ancillas suas pensa trahere depraehendebatur, quo nomine magnam gloriam prae caeteris Romanae vrbis matronis meruit. Id aũt adeò ipsum taeduit, vt modum quaesierit, quo eam vitiaret, ita
[?]
nomen suum & honorem ea perderet. Venit igitur clàm noctu in eius cubiculum necem ferro minitans, ni voto suo parêre vellet. Lucretia inopinato hoc malo territa, incerta quidnam ageret, animo tamen confirmato mori se malle
[?]
pudicitiam perdere: inquit ille, Nisi voto pareas te cum seruo interimam, nudum
[?]
ipsum penes te nudam collocabo, ac dicam, quòd ita turpiter vos depraehenderim, vt vel post obitum diffameris, te in adulteria depraehensam & necatam fuisse. Vt verò intellexit Lucretia se & mortem & ignominiam fore passuram, animo haesitabunda, quòd depraehensa in adulterio cum seruo perpetuò fidem coniugalem fregisse ac mortem meruisse diceretur, tandem victa est, permisit
[?]
Sexto voluntatem explere suam. Sed vbi ab ea disceβisset, dici non potest quanta suspiria geminauit, quanta
[?]
lachrymauit. Accersibat ilicò maritum suum L. Tarquinium Collatinum ac patrem Sp. Lucretium Tricipitinum, qui secum L. Iunium Brutum ac plaeros
[?]
alios adducebant. Hîc illis Lucretia insignem iniuriam sibi illatam non sine lachrymis exponebat. Hi misericordia moti eam quantum potuêre solabantur, at
[?]
aiebant, postquam facinus hoc ipsa prodidit, satis se inculpabilem reddere, & vim ei oblatam fuisse, adeo
[?]
nec pudicitiam eius violatam esse non aliter at
[?]
olim. Sed Lucretia ita, Quî, inquit, mi vir Collatine voluptatem ex me capias, si quando cogitaueris coniugis tuae thorum alterius viri pedibus contaminatum esse? Et demus, te verbis meis fidem satis adhibere, quis me inter Romanas matronas excusabit? Nulla adultera Lucretiam sibi exemplo habebit. Quin morte profitebor qua occasione ad istud dedecus peruenerim: mox ensem pectori intulit, moribunda
[?]
condit at
[?]
expirauit. Tum Brutus ait: Indecorum nobis est tempus hîc lachrymis terere, istud permittamus foeminis, verùm cogitemus potius qua ratione caedem hanc vlciscamur. ac demortuum corpus in forum produxerunt. Tum Brutus ita loqui exorsus est: Nunquid Romani vobis pudori est foeminam hanc virile hoc perfecisse facinus? ah ostendamus & nos dedecus magis ꝗ̃ mortem timendam: linquamus virilia pectora, ac muliebria inspiciamus vbera. His verbis ita populum mouit, vt cuncti super cruentũ ensem Lucretiae sanctiβimè iurauerint aut morituros se vnà, aut Regem cum suis Roma expulsuros, nec deinceps Regem vnquam habituros, sed liberum statum instauraturos. Haec lachrymabilis caedes, at
[?]
huius pudiciβimae foeminae fides circumiacentib. regionibus mox innotuit. Cum
[?]
Gabij audiuissent Sextum cum patre suo Roma exactum fuisse, at
[?]
ad se profugisse, ipsum interimerunt. At
[?]
hinc anno ab vrbe condita .CCXLIIII. noua orta Resp. est, ea
[?]
libera, at
[?]
administrata
COS. AN. CCXLIIII.
per duos Consules annuos, quorum primi fuerunt L. Iunius Brutus & L. Tarquinius Collatinus Lucretiae maritus, sed dignitas ei rursum adempta est, quod ex genere esset Regis Tarquinij. Iuratum siquidem erat neminem ex eo genere aut eius nominis Romae mansurum. Quare in eius locum suffectus est P. Valerius, qui in hac dignitate Poplicola appellatus est. Sed Brutus à Rege profugo caesus est, & in eius locum Consul creatus est Sp. Lucretius Tricipitinus pater Lucretiae, cum
[?]
in consulatu obiisset, succeβit M. Horatius Puluillus. Tandem
PROCOS.
neceβitate compulsi & alius Consul creabatur, qui Proconsul dicebatur. Hinc factum, vt qui praecedenti anno Consules fuissent, efficiebantur anno sequenti Proconsules. Qui quidem Magistratus Consulum annos durauit
DICT. MAG. EQ. AN. CCLII
continuos quinquaginta septem. Interea aliae mutationes ortae ac noui coeperunt Magistratus, qui Dictator & Magister equitum appellabantur, qui magna neceβitate creati, sex tantum mensibus summam habebant potestatem. Sed & Dictator maior erat Magistro equitum. Nam in scelerosos animaduertere poterat, nec ab eius sententia cuiquam appellare licebat. Huic coeptum bellum (si aut fusi Consules, aut quippiam aliud cum hostibus peragebant) absoluere ac finire committebatur. Verùm Magister equitum hunc iuxta supremus erat Tribunus equitum. Anno post vrbem conditam. CCCII. Consules magistratu moti sunt, vt in eorum locum subeligerentur
DEC. COS. AN. CCCII
Decemuiri Consulares, qui Athenas profecti leges inde peterẽt, quas in decem tabulis notatas attulerunt,
à qui-
à quibus appellare nemo audebat: habebant item facultatem interpretandarum, corrigendarum, atque ampliandarum legum. Ob quam rem anno creationis suae sequenti ad decem tabulas addiderunt duas, quas deinceps semper leges duodecim tabularum appellarunt. Hi Decemuiri duos annos imperabant continuò. Non tamen vltra sexennium Magistratus hic durauit. Siquidem Appius Claudius Craβinus ex Decemuiris vnus, legem, quam ipse confirmarat, transgressus est, atque execrabili quadam motus luxuria formosiβimae virgini (cui nomen erat Virginia) per vim vitium inferre conatus est. Vt iam muneribus pudicitiam virginis solicitasset, nec sui voti compos redderetur, modum rimari coepit quo ista potiretur, subornauit quendam M. Claudium aliosq́ue testes planè falsos, qui virginem absente patre L. Virginio (qui in bello Decurionem agebat) aggrederentur, dicerentq́ue filiam eam esse haud ingenuam, sed ex ancilla natam, nec patre Virgineo. Cùm iam deinde tempore quodam Virginia forum transiret, M. Claudius palàm omnibus eam aggressus seruam dicebat, quo nomine territa virgo plurimùm reluctabatur. Hîc ingens concursus ortus est, quò item virginis auunculus P. Numitorius confluebat, & L. Icilius, cui erat desponsata, qui maximè hos contra repugnabant, studebantq́ue virginem ab istiusmodi vi atque iniuria vindicare. Tum M. Claudius leges appellabat, nam Ap. Claudius eo tempore se ad forum contulerat, sedebatq́ue eo in loco vbi ius dici solebat. Coram hoc vtraque pars comparebat, petebatq́ue M. Claudius eam virginem seruam probare: adduxerat quippè falsos testes, qui istic praesentes aderant. Contra petebant Numitorius & Icilius sententiam minimè esse ferendam, nisi praesente eius patre Virginio. Quod concedebat M. Claudius, hac tamen lege vt in sua custodia virginem seruaret, at
[?]
obsides daret se eam in iudicium reducturum. Aduersus hoc rursum se opponebant cognati virginis ac maritus, appellabant
[?]
leges duodecim tabularum. Nihilominus Ap. Claudius iudex sententiam tulit, vt eam in custodia sua seruaret M. Claudius dato obside restituturum se eam in iudicium. Hac territa plurimùm virgo, facilè suspicabatur (quòd iudex muneribus se solicitarat) quemadmodum secum ageretur. Quum iam ita miserè virgo lachrymaretur, vt eius omnes essent miserti, Icilius magno cum periculo ante iudicem ac virginem proceβit, accusans iniquam iudicis sententiam coram vniuerso populo, atque ita locutus est, Qui virginem hinc auferat, me primò perimat necesse est: nam id planè defendere volo. Atque vt populus eius animum laudabat, nonnulli item opem pollicebantur: vt iudex animaduerteret seditionem certò suborituram, controuersiam composuit, Claudium
[?]
ad se accersibat, clàm cum eo collocutus opinionem suam publicauit, quasi tantum cum Claudio egisset, vt sententiam differret, hac conditione vt ei die postero ius diceretur, rediret
[?]
in iudicium virgo haec cum suis omnibus. Itaq́ue res eo die ita mansit, ac Virginius magna celeritate domum reuocatus est. Cùm iam ista de filia sua intellexisset, eamq́ue fraudem maximè ex iudice profectam cognouisset, opem ab amicis postulauit, vt ipse ac filia in pristino decore persisterent, iniuriam
[?]
ac turpitudinem omnem à se repellerent. Instante autem hora, qua in iudicium redeundum foret, proceβit Virginius cum filia ac cognatis suis, venerunt
[?]
eò ciues vt quem finem controuersia illa sortiretur, viderent. Tum Ap. Claudius demirabatur, quî in vrbem rediisset Virginius: nihilominus vt demens, caecus, luxuriosus iudicium promouit, ministris suis armatis fretus, quos penes tribunal, vt si qua oriretur seditio, vitam suam tutarentur, collocabat. Postea verò vt M. Claudius causam suam renouabat, petebatq́ue vti testes ea super re audirentur, respondit Virginius, qua ratione conatus fuisset sibi absenti chariβimam suam filiam per vim detrahere, at
[?]
ita constanter suo proposito insisteret, cùm tamen spacio annorum sedecim dum mater eius adhuc in viuis ageret, rem minimè publicasset, nec quod modò petit, tum vel verbis vel iure vnquam petiisset. Ex quo facilè constaret eius animum ac propositum nasci ex mera iniquitate ac nequicia, nec signum aliquod veri haberet. Quo autem Claudius esset fretus, facilè sciebat: verùm si iustitia ei minimè subtraheretur, nihil se timere, cùm etiam nunc honestae ac probae matronae supersint, quae in partu vxoris adfuerant, quibus certò constabat Virginiam suam esse filiam legitimam ac veram, quae illud ipsum probare offerebant: orare igitur se vt ea audiri poβint. Cùm iam vtrin
[?]
probationes audirentur, inquiebant testes illi falsi, ancilla Claudij ante annos sexdecim grauida facta Numitoriam Virginij vxorem ad eam venisse, at
[?]
obsecrasse, vt quum peperisset, partum clam ad se mitteret, eum ipsa quum nullos haberet liberos, enutriret, haeredem
[?]
bonorum suorum institueret perinde ac si ex se natus fuisset: diceret interim ancilla abortum se fuisse passam, vt clàm res ea celaretur. Caeterùm Virginij testes contrà aiebant, certò se scire eo tempore Numitoriam grauidam fuisse, & quòd in partu adfuissent, ac saepiβimè vidissent suis eam vberibus infantem lactasse, quod ei mulieri impoβibile est, quae mater non esset. Ad hoc autem adferebat Virginius facile esse cogitatu, si eius vxor clàm eiusmodi prolem ad se sumpsisset, ad eam profectò rem adeò secretam tot testes haudquaquam adduxisset, quot in iudicium produxerat Claudius. Cumq́ue ad haec contrà Claudius multa adferebat, quae profectò haud vero similia videbantur, sententiam tulit Ap. Claudius, vti M. Claudio filia esset. Tum murmur ingens in populo ortum: quisque iudicem execrabatur, conquerebaturq́ue
indi-
indignum esse eam iniuriam in vrbe Roma admitti. Vt iam M. Claudius ad virginem accedebat volens eam appraehendere atque abducere, miserè iudicem ipsum
[?]
accusauit, vt qui se non vt filiam, sed vt pudicitiam suam violaret abducere vellet, saepiusq́ue mortem precata, opem auxiliumq́ue patris atque omnium praesentium implorauit. Quod vt pater facere conabatur, tantus ilicò armatorum concursus ortus est, vt eam defendere haudquaquam potuit. In ea autem anxietate constitutus, quum videbat nequicquam se laborare, ferrum filiae pectori infixit, inquiens, Si te incolumi pudicitiam tuam defendere non licet, saltem cadauer tuum ab omni dedecore tutabor. Qua re tam ingens tumultus ortus est, vt iudex fuga clàm elapsus sit. Virginius filiae suae cadaueri adstabat, miserabilemq́ue ad populum habebat orationem, exponens vim iniuriamq́ue non solùm filiae suae, sed & multis Romanis aliis ab Ap. Claudio ac suis sociis illatam, vt hac re eos moueret ad dimouendum Magistratum Decemuirorum, & recipiendum pristinum vt optimum, nempè duorum Consulum. Profectus item est in ipso facto sanguine conspersus, qui è pectore filiae effluxerat, in castra, clamans: Quid prodest, clariβimi Equites, sanguinem nostrum ita quotidie sine luctu fundere, idq́ue eorum nomine, qui nos premere contra omne ius fas
[?]
conantur, ab quorum violentia vxores nostrae ac filiae pudicitiam suam incolumem seruare non possunt? Quid, inquam, prodest, si aliorum domini effecti nos ipsos ab iniuria defendere non possumus? Vbi sunt Principes nostri defensores, qui nos defenderent, & nihil virile aggrediuntur? An non meministis, quemadmodũ maiores nostri vnius foeminae gratia ab Tarquinij Superbi Regis filio violatae, Regiam potestatem planè abrogauerint, eius generis omnes vrbe exegerint, ac se in libertatem reposuerint. Videtisne decem vos habere tyrannos pro vno, quos ferre cogimini? Quin Magistratum Consularem reposcimus, in quo ius suum cui
[?]
liberum permittebatur? Neque haec quidem mea gratia loquor: non enim iam vxor mihi aut filia (prò dolor) superstes est, quam Ap. Claudius violet, sed vestri, ac coniugum vestrarum filiarum
[?]
estote memores. His ac similibus verbis Virginius ita exercitum commouit, vt Tribunorum signa complexi omnes iurauerint, se orto sole armatos sub signis Romam profecturos, nec antè arma deposituros, quàm Consules suos ac Tribunos Plebis haberent. Quod vt coeptum est, Romamq́ue venirent, occuparunt montem Auentinum, in quo tantisper haeserunt, donec Senatus atque ipsi conuenerant, ac Decemuiri compulsi fuerant Magistratum istum deponere. Igitur denuo Consules creati sunt L. Valerius Poplicola Potitus, &
AN. CCCVII COSS. & TRIB. PL.
M. Horatius Barbatus. Deinde verò creati sunt Tribuni Plebis, quorum erant decem: P. Numitorius, L. Icilius, Ap. Iulius, C. Sicinnius, M. Duillius, A. Virginius, C. Apronius, M. Titinius, M. Pomponius, C. Oppius. Hi vnà cum Consulibus leges duodecim tabularum in laminis aeneis inscriptas publicè ad rostra fixerunt ad aeternam memoriam, vt quisque secundum eas vitam suam formaret, institueret
[?]
. Renouarunt item omnem pristinam libertatem & politiam, ac quicquid ad Tribunum Plebis populumq́ue pertinebat, nempè quòd nemo nisi vnius anni spacio officio suo fungeretur, atque in omnibus officiis ac dignitatibus populus Romanus publicè rogaretur: si quis contrà faceret, is capite puniretur. Post multam diutinamq́ue controuersiam tandem etiam plebi concessum fuit, vt quicquid cum Tribunis suis sanxisset, id apud Senatum & Consules robur autoritatemq́ue obtineret, quicquid collecta plebe statutum esset, id vim ac robur item obtineret: nec quid incipiendum absque Senatus
S. C.
Populiq́ue Romani consensu. Hinc plurimùm declinauit dictio illa Senatusconsultum, ac pro ea originem
S. P. Q. R.
ceperunt, Senatus Populusq́ue Romanus, atque ea quidem statuta appellarunt Plebiscita, quibus Senatus autoritas debilitata planè est, gladiusq́ue omnino plebi in manum traditus, vnde & postea multi errores nati sunt. Cùm iam cuncta officia essent renouata, iuraq́ue confirmata, decreuit L. Virginius cum Ap. Claudio iure agere, ac questus est adeò vt ad carceres iudicio sit condemnatus, in quibus se ipse interemit. Iam verò vbi Romani bellis
TR. MIL.
vndique hac tempestate grauiter incessarentur, crearunt Tribunos Militum iuxta Consules, qui vice Consulum,
AN. CCCIX
Equites ac Milites tanquam Duces tutati sunt: & saepenumero contigit, vt dum hi fuerunt, Consules creati sint nulli. Qui quidem Magistratus verè inchoauit anno ab Vrbe condita tricentesimo vicesimoseptimo, ac durauit annos octuaginta. Interea temporis Tribuni Plebis summam Imperij potestatem habuêre continuò annos
CENS.
quin
[?]
absque aliquo Magistratu, exceptis Censoribus ac Pontificibus, qui extra Romam nihil penitus curabant, nisi quòd Censores morum rationem potiβimum habebant, populumq́ue in suo officio continebant, Milites exautorabant, populum numerabant, ac censebant quantum quisque posset, curamq́ue habebant rerum omnium. Verùm Pontifices hac tempestate profana minimè curarunt, sed duntaxat suum Pontificatum, vsque ad tempora Caesarum, qui ad Imperium etiam summum Pontificatum vsurparunt, titulumq́ue suum ita plaerunque scripserunt,
P. M. T. R. P. IMP. PP.
Pontifex Maximus Tribunitia potestate Imperator, Pater Patriae. Caesares autem, qui Pontificatum
P. F. AVG.
ac Tribunitiam potestatem minimè vsurparunt, scribebant huiusmodi: Pius Foelix Augustus. Cùm iam Tribuni Plebis administrationem vrbis Romae possedissent, rursum tres annos continuos creati sunt Tribuni Militum. Ea tempestate contigit, vti duo Tribuni Plebis L. Sextius Lateranus & C. Licinius Stolo populum eò
perdu-
perduxerint, vt statuerint alterum Consulem semper creandum fore ex Equestri ordine, alterum ex plebe,
Primus
COS.
è plebe
AN. CCC. LXXXVII PRAETOR PROP.
cui rei plurimùm repugnarunt Senatus ac nobiles vniuersi, sed eam plebs perfecit, adeoq́ue ex plebe creati sunt Consules L. Sextius Lateranus, ex nobilibus verò L. Mamilius Mamercinus. Tum contra nouum officium solis nobilibus permissum fuit, vt Romae publicus esset iudex, qui in omnibus causis ius diceret, atque hic tantùm ex nobilibus, non autem ex plebe crearetur. Appellabatur verò Praefectus Praetorij. Postea hic alium item in militiam misit, & ad Prouincias ritè administrandas, qui dicebatur Praetor, qui etiam post nactam victoriam ab hostibus Triumphans Romam ingressus est. Caeterùm vbi diu Magistratus hic per egregios sanè Consules ac Dictatores cum magna concordia viguisset, Imperiumq́ue bene administratum fuisset, nec id quidem perdurare potuit. Nam Romani terra mariq́ue potentes effecti, vt iam exterae nationes iis nec nocere nec resistere audebant, in se arma verterunt, Imperiumq́ue ita ciuilibus bellis debilitarunt, vt iam propè nutaret. Nam postquam C. Marius Cimbros in Germania domuisset, horrendum bellum Romae concitauit, quòd Cornelium Syllam in Asiam aduersus potentiβimum Regem Mitridatem emiserant, atque aegrè homini erat, quòd in tam arduo negocio non se (qui ingentia bella aduersus tam bellicosum populum vicerat) praeposuisset, cogitabatq́ue effecturum se apud Tribunos Plebis vt Senatui sese opponerent, plebiq́ue persuaderent vnum duntaxat esse eligendum. Quod vbi iam agebatur, prohibitum fuit Syllae per Tribunos Plebis ne in Asiam proficisceretur, quare mox hic cum exercitu Romam rediit. Cum iam metu in Asiam Marius profugisset, complures ex Marij complicibus trucidauit, ac postea in Asiam profectus vicit Mitridatem, cepitq́ue vniuersam Graeciam cum regionibus aliis atque oppidis. Iam verò posteaquam Marius interea se armis instruxisset, atque ex Asia Romam rediisset, vbi multos sanè optimos necabat, & quos Syllae fauere suspicabatur, perimebat: coactus est Sylla Romam reuerti, vt qui à se stabant, atque vrbe profugerant, defenderet. Caeterum Marius obibat, priusquam Sylla Romam reuersus esset. Tum Marij huius filius Syllae sese opponebat, sed ob infoelicem belli successum fugere
DICT. PERP. AN. ROM. DCLXXI.
compulsus est. Hinc sese Dictatorem Sylla ipse creabat. Atque hic quidem Magistratus coepit anno centesimo vicesimo, in quo etiam Senatus omnia eius statuta, ac placita firma agnoscere debuit. Tum Roma atque adeò vniuersa Italia ingenti cruore conspersa est. Quatuor Legiones Marianorum, qui ipsi iurarant ac secuti erant in Campo Martio iuβit obtruncari. Quinque millia, quibus fidem addixerat, accersiuit ex vrbe Praenesto, iubens vti arma deponerent, quos omnes item supplicio affecit. Quatuor millia ac virorum septingenta, veluti proscriptos laqueo strangulauit, at
[?]
in Tyberim proiecit: hisq́ue ita omnibus gestis, iuβit ad se capita amputata adferri, oculos vt his etiam expleret suos. Percussoribus permisit vt licitè hostem suum quisque occideret, atque in libro sanguinis inscribi iuβit, qui autem innoxij interficiebantur, eos item in libro isto inscripsit. Id verò vrbem in eam anxietatem adduxit, vt percussores fuerint infiniti, ciuitasq́ue cadaueribus paβim deturpata. Quàm inhumaniter cum foeminis ac puellis agendum occisoribus permiserit, dictu profectò foret horrendum. Item edictum promulgabat, vt si quis suprà dictis opem, subsidium, aut consilium suppeditaret, is capite puniretur, etiamsi vel pater, vel filius, vel frater foret, nemine excepto. Praeterea, qui alterum interficiebat, ei numerarentur argenti libras decem: ex qua re multa immania orta sunt, ac tyrannicum hoc ciuile bellum infra decennium supra centum quinquaginta millia ciuium Romanorum (inter quos erant viginti quatuor Consules, sex Praetores, sexaginta AEdiles, ducenti Senatores) interemit: praeter infinitam multitudinem totius Italiae. Prohibuit etiam interemptorum nepotibus cuncta officia vsque ad quartum gradum. Voluit item vt quae fecisset aeri insculperentur in perpetuam memoriam, ac tum se Foelicem Dictatorem appellari iuβit. Tyrannus ad postremum adeò ira excanduit, vt hinc in ipsa ira animam tandem efflauerit: adeoq́ue Imperium eius breui finierit. In huius locum se sufficere voluit Cn. Pompeius, verum haud multò pòst eius potestas per C. Iulium Caesarem sublata est, in quem omnis potestas & cecidit & deinceps permansit. Quanquam enim adhuc Consules fuerunt, tamen eorum autoritas huius Syllae dominio plurimùm fuit debilitata. Nam tempus Romanae Monarchiae, quo vnus Imperaret, iam instabat.
HISCE FASTIS AB ROMVLO REGE, VSQVE AD PRIMVM ANNVM IMP. TIBERII CAESARIS, (NIMIRVM PER ANNOS .DCC.LXVI.) CONTINENTVR NOMINA, PRAENOMINA, AGNOMINA, COGNOMINA, RO. REGVM, CONSVLVM, PROCONSVLVM, DICTATORVM, MAGISTR. EQVITVM, PRAETORVM, PROPRAETORVM, TRIB. MILITVM, CENSORVM, DECEMVIRORVM, TRIVMVIRORVM, &c. VNA CVM EORVNDEM ACTIS, TRIVMPHIS, OVATIONIBVS, AC LVSTRIS, PER TOT ANNOS HABITIS.
ITEM ANNI, MENSES, DIES, QVIBVS VEL MAGISTRATVS INIERVNT, ET LVSTRA FECERVNT, VEL DE GENTIBVS TAM MARI QVAM TERRA SVBACTIS, TRIVMPHOS, OVATIONES'VE REPORTARVNT.
NVMERANTVR AVTEM TRIVMPHI .CC.LXX.
OVATIONES .XXIII.
LVSTRA .LXIX.
DIES MENSIVM, TRIVMPHIS ADDITI, AD NVMAE CALENDARIVM REFERANTVR, IDQVE VSQVE AD ANNVM VRBIS .DCC.VI. QVO IVL. CAESAR NVMAE CALENDARIVM EMENDAVIT.
a
TEMPORE QVO PRIMIS AVSPICIIS IN MVNDANVM FVLGOREM SVRGERET VICTVRA DVM ERVNT HOMINES ROMA, VT AVGERETVR SVBLIMIBVS INCREMENTIS FOEDERE PACIS AETERNAE, VIRTVS CONVENIT, ATQVE FORTVNA, PLERVNQVE DISSIDENTES: QVARVM SI ALTERA DEFVISSET, AD PERFECTAM NON VENERAT SVMMITATEM. EIVS POPVLVS AB INCVNABVLIS PRIMIS ADVSQVE PVERITIAE TEMPVS EXTREMVM, QVOD ANNIS CIRCVMCLVDITVR FERE TRECENTIS, CIRCVMMVRANA PERTVLIT BELLA: DEINDE AETATEM INGRESSVS ADVLTAM, POST MVLTIPLICES BELLORVM AERVMNAS, ALPES TRANSCENDIT ET FRETVM: IN IVVENEM ERECTVS ET VIRVM EX OMNI PLAGA, QVAM ORBIS AMBIT IMMENSVS, REPORTAVIT LAVREAE TRIVMPHOS. IAMQ́; VERGENS IN SENIVM, ET NOMINE SOLO ALIQVOTIES VINCENS, AD TRANQVILLIORA VITAE DISCESSIT. IDEO VRBS VENERABILIS POST SVPERBAS EFFERATARVM GENTIVM CERVICES OPPRESSAS, LATASQ́VE LEGES, FVNDAMENTA LIBERTATIS ET RETINACVLA SEMPITERNA, VELVT FRVGI PARENS, ET PRVDENS, ET DIVES, CAESARIBVS TANQVAM LIBERIS SVIS REGENDA PATRIMONII IVRA PERMISIT. ET OLIM, LICET OTIOSAE SINT TRIBVS, PACATAEQ́VE CENTVRIAE, ET NVLLA SVFFRAGIORVM CERTAMINA, SED POMPILIANI REDIERIT SECVRITAS TEMPORIS: PER OMNES TAMEN QVOTQVOT SVNT PARTES TERRARVM VT DOMINA SVSPICITVR ET REGINA, ET VBIQVE PATRVM REVERENDA CVM AVTORITATE CANICIES, POPVLIQ́VE ROMANI NOMEN CIRCVMSPECTVM ET VERENDVM. HAEC AMMIANVS MARCELLINVS, LIB. XIIII.
A
C. IVLIVS CAESAR
non immeritò inter fortiβimos numeratus est Heroas, qui prae aliis hominibus maximis ornati virtutibus imperia administrauerunt: nam huius prudentia atque consilio Deus vltimam Monarchiam exordium sumi, totumq́ue terrarum orbem in optimum rerum statum redigi voluit. Hic igitur Iulius cùm totam Galliam (quam nunc partim Franciam, partim etiam Germaniam inferiorem appellamus) grauiβimis praeliis vicisset, cùm Germanos bello vexasset, eorumq́ue ciuitates plurimas Romano Imperio adiecisset, ingenti gloria Romam rediit, sibi Triumphum ac Consulatum in annum sequentem postulauit. Et quanuis ea petitio Populo Romano placeret, multiq́ue Caesarem ceu virum strenuum suspicerent, adeò vt ei Consulatus dignitas à Tribunis plebis promitteretur, non potuit tamen vni Cn. Pompeio persuadere, quin is Iulio oppreβionem intentare, apertoq́ue praelio resistere coeperit. Hos tumultus vt sedaret M. T. Cicero, vtrique parti aequiβimas ac tolerabiles conditiones adducebat, adeò vt etiam Iulium in suam sententiam traheret: caeterùm Pompeius omnes rationes improbè recusans, se non prius pacis leges recepturum respondit, quàm amputatum Iulij caput sibi adferri videret. Hinc mox ciuile bellum adeò cruentum exortum est, vt Iulius ex neceβitate consilium sumens ex Pompeij militibus supra quater centena milia occidisse feratur. Pompeius tandem in AEgyptum fugit, vbi à Ptolemaeo AEgypti rege iuniore per insidias occisus, eiusq́ue caput ad Iulium delatum fuit: quod simul atque vidisset Caesar, fleuisse admodum dicitur. Iuxta Laryssam qui è praelio superfuerant, in gratiam recepit, ac eis quicquid in eum admiserant, libentiβimè remisit. Nec vnquam habuit Orbis perinde potentem principem, qui post victoriam maiori sit clementia erga suos hostes vsus, qui se vltro dediderunt. Saepenumero eum dixisse ferunt: se ex bello ciuili non alium fructum percepisse, quàm quòd multos seruarat, quos praelio superatos trucidare potuerat. Quinquagesies signis collatis pugnauit, neque vnquam quisquam foeliciori Marte bis vno die cum centies mille hostibus dimicauit. Europam grauiβimis praelijs, Africam consilio, Asiam verò non minori ingenij dexteritate vicit, quàm prudentia seruauit. Quamobrem frequenter dicere solebat, se non suae vitae timere, sed casum suum Reipub. Imperioq́ue Romano exitialem fore. Nec eum omen fefellit: nam stabilita iam in omnibus regionibus pace, postquam ei Senatores in gratitudinis argumentum Templum Clementiae exstruxissent, eumq́ue Dictatorem perpetuum, patriaeq́ue Patrem appellassent,
Romanae Monarchiae initium.
(Eodem die quarta & (vt quidam volunt) vltima Monarchia, sub hoc Principe initium sumpsit.) tandem à Bruto, Cassio, & Metello, in Capitolio quatuor & viginti vulnerib. confossus est: eamq́ue hi speciem praetexebant, quòd inhonestum esset Senatui Romano superiorem se in Imperio dominum ferre. Fuit hoc ab Vrbe condita Anno septingentesimo decimo: cui haec prodigia
Bos aranti locutus.
sequuta sunt: Stella crinita per septem dies continuos fulsit: Bos aranti dixit, Citius deficient homines quàm iumenta: Tres Soles visi, statimq́ue in vnum corpus redacti sunt. At facinus
Tres soles.
tam immane non diu inultum reliquit Deus: nam quotquot conspirauerant in mortem Iulij (fuerant autem illi ex Pompeij militibus, quos Caesar non modò in gratiam receperat, verùm & ad maximos honores prouexerat) non diu pòst & ipsi trucidati sunt. Diu admodum multumq́ue deliberatum est, num percussores simul cum Capitolio igne consumere expediret: at illi mox strictis gladiis in publicum se proruerunt, ac sic tandem vrbe relicta, fuga vitae consuluerunt. Hos continuò maximo cum exercitu secutus est M. Antonius COS. qui & regnum affectabat: ac mox alterum est bellum ciuile subsequutum.
SATIVS EST SEMEL MORI, QVAM ASSIDVA SPE ET EXPECTATIONE VITAM PERDERE.
Anno imperij .v., aetatis verò .LVI. inopinata caede oppressus periit.
· Census ID10056363: »Denarius of L. Aemilius Buca (Head of Caesar / Venus, RRC 480.8)«
A 2
C. CAESAR OCTAVIANVS
ex testamento Iulij in eius familiam ascitus, atq; ex adoptione haeres factus, ex Academia, cui iam annos aliquot ad meliorem parandam animi culturam in Graecia operam nauarat, adolescens annorum circiter nouendecim Romam reuersus est. Quò sanè quum rediisset, ciuili bello etiamnum grassante, minimeq́ue extincto, atq; adeò in ipsa flamma ope Ciceronis sese aduersus seditiosos coniuratosq́ue nihil tale quippiam opinantes confestim praebuit, sedemq́ue patris Iulij auream in forum apportari fecit, in eaq́ue sedens Tribunatum petiit. Postea verò ab Senatu pro Praetore comparato exercitui praeesse iussus, vt cum A. Hircio ac C. Vibio Pansa COSS. bellum contra Antonium conficeret, vimq́ue eius armis comprimeret, ne qua noua deintegro in Rempub. seditio exurgeret, expeditionem quàm mox parauit. Sapienter quippe Senatores rati, ampliβimũ Imperium multo sanguine partum, aduersus Romanos suam iniuriam posse haud difficulter vindicare. Neque enim satis erat percussores Iulij fuisse occisos, cùm ex eorundem stirpe nõnulli etiamnum superstites velut pullularent, quos item multo sanguine multoq́; labore praecisos prius oportebat. Cùm ergo hi ad istum modum vrbe exiissent, Pansa ex insidiis ab Antonio fuit interceptus, multiq́; ex militibus eius occisi. Mox etiam Hircio itidem contigit. Victus tamen fugatusq́ue fuit Antonius. At Caesar vt Antonium post fugam ab AEmilio Lepido receptum cognouit, societatem cum Antonio & Lepido iniit: ac nouum Magistratum instituentes,
Triũ Solium significatio.
regnumq́ue in tria partiti sese Triumuiros Reipub. constituendae appellarunt. Deinde permutatione detestabili inimicos suos alter alteri necandos tradidit. Ex qua quidem re ita ad eorum, quos odio prosequebantur, vindictam succensi erant, itaq́ue eorundem plenis (quod aiunt) buccis mortem sitiebant, vt ne amiciβimis quidem parcere potuerint. Adeò in iis amor, fides, iusq́ue sanguinis planè extinctum fuit. Praeterea proscriptionum librum inter sese composuêre, in quo Ciceronem Caesar, Paulum Lepidum fratrem suum germanum Lepidus, ac L. Caesarem auunculum suum vnà cum matre Antonius proscripserunt. Fuêre etiam in eodem illo libro proscripti Senatores centum & triginta duo, ex equestri ordine triginta, ciues ex optimatibus centum & triginta octo. Huiusmodi libro composito in Vrbem cum omni exercitu redierunt: quodq́ue antè animo
Mors Iulij vindicata.
conceperant, re perfecerunt, atque ipsos proscriptos partim laqueo, partim nece, partim incendio & spoliis, aliisq́ue modis vita priuarunt. Cicero, posteaquam de proscriptionum libello audierat, nihil fuga tutius fore ratus, in ipsa fuga abreptus, dextraq́ue praecisa, capite obtruncatur. Eius verò caput pro rostris impositum hastae erectum fuit. His tandem ita perpetratis, in Graeciam aduersus Iulij percussores profecti sunt: qui vbi se victos, infirmioresq́; quàm vt hostibus resisterent, cognouissent, semet interemerunt. Postea quisque in regnum sibi ex supertori diuisione obuentũ, profectus est: Lepidus in Africam, Antonius in Asiam, atq; in Europam Romam nempe Octauius. Hic Perusiae eo die, quo Iulius interfectus est, trecentos optimates interemit, atque in ara Iulij combuβit. Pòst deinde Lepidum leui atque exigua occasione motus perpetuum Romani Imperij exulem iudicauit. Tandem etiam se Antonio inimicũ apertè professus est, quòd repudiata sorore sua Octauia Cleopatrã AEgyptiae reginam in vxorem duxisset. Quare Antonium acerrimo bello deuicit, & ad mortem etiam adegit. Atq; vbi iam quinque illa ciuilia bella geβisset, Mutinense nimirum, Philippense, Perusinum, Siculum atq; Actiacum: vtq́ue Dalmatiam, Pannoniam, Cantabriam, Aquitaniam, Germanosq́; vltra Albim fluuium submouisset, Sueuos, Sicambros, ac Danos coërcuisset, domuissetq́;: cumq́; item & alias nationes male quietas ad obsequium redegisset, pax terra mariq́; ilicò subsecuta est. In cuius profectò perpetuam memoriam militum sex milia in crucem egit. Atq; ita tandem triumphans Romam rediit, templumq́; Iani pro more clausit: perpetuusq́ue Tribunus, Pater patriae, & Augustus, à populo salutatus ac nominatus, templumq́; Pacis illi decretum est, Anno ab Vrbe condita .DCCXXVI. Ante natiuitatẽ verò Christi Anno .XXV. qui quidem natus est, postquam hic Imperium annis propè .XLII. administrasset.
ROMAM LATERICIAM ACCEPI, MARMOREAM RELINQVO.
Cûm annos .LXXVI. vixisset, Regni eius .LVI. anno veneno extinctus est.
· Census ID10044292: »Dupondius of Tiberius (Augustus / Temple, RIC 74)«
· Census ID10044359: »Dupondius of Tiberius (Augustus / Victory, RIC 77)«
· Census ID10025414: »Dupondius of Tiberius (Augustus / SC, RIC 79)«
· Census ID10044305: »As of Tiberius (Augustus / Altar, RIC 81)«
· Census ID10044331: »As of Tiberius (Augustus / Eagle, RIC 82)«
· Census ID10044338: »As of Tiberius (Augustus / Thunderbolt, RIC 83)«
A 3
TIBERIVS
Augusti priuignus fuit, filius Ti. Claudij Neronis & Liuiae Drusillae, qui vnà cum fratre N. Claudio Druso ab Augusto (cui tamen nepos ex filia erat) adoptatus fuit, idq́ue impulsu atque hortatu Drusillae, quam grauidam marito rapuerat. De Tiberio infante Mathematicus Scribonius praeclara spopondit, etiam regnaturum quandoque, sed sine regio insigni. Huic Augustus filiam Iuliam, Druso verò fratri Antoniam M. Antonij filiam vxorem dedit. Strennuus vterque fuit, ac in re militari optimè instructus: verùm Drusus in Germania bello periit, cuius filium Germanicum Tiberius postea adoptauit, quanuis & ipse filium haberet, qui Drusus appellatus fuit. Tiberius pro Augusto in Oriente praeclarè multa geβit: Armenijs Tigranem Regem constituit, signaq́ue militaria M. Licinio Crasso à Parthis adempta recuperauit. Deinde grauiβimis praeliis Germanos adortus, quadraginta milia captiuorum secum in triumphum duxit. Posthaec rursum Illiriam, Thraciam, Macedoniam & Mysiam, Romano iunxit imperio, quae antea per ingentem M. Quintilij Vari stragem (hic in Germania cum tribus Romanorum legionibus perierat) regno desciuerant. Postea iterum in Germanos bellum mouit, tametsi dubio ferè animo, quòd animosos admodum illos videret: ac post biennium maximo cum triumpho, gloria & victoria, Romam rediit. Hîc eum Augustus ceu virum strenuum & in re militari peritiβimum coram laudare coepit, vnicumq́ue Pop. Rom. refugium ac praesidium appellauit. Tum demum Liuia filium, (cuius scelestiβimum fucatumq́ue ingenium perspectum habebat) ad regnum promouere omnibus modis tentauit. Inerat enim ei ingenium peβimum, truculentum, auarum, insidiosum, simulans ea se velle quae nollet: his quasi infensus, quibus consultum cupiebat: his verò quos oderat, quasi beneuolus apparens. Postquam igitur Liuia Augustum veneno necasset, Tiberius verò M. Agrippam, ne propter heroicam faciem regno praeficeretur, occidi iuβisset, delatum à patribus principatum prolixa fictaq́ue oratione recusauit: imperialis molestiae magnitudinem declinauit, adeò vt eum omnes ex animo dixisse credentes, suffragia in Germanicum conuerterent, qui & post multas victorias signa militaria Varo à Germanis erepta restituerat, maximoq́ue cum triumpho Romam redierat. Hîc protinus Tiberius fucum detegens, quasi coactus recepit imperium: nec tamen aliter, quàm vt depositurum se quandoque spem faceret. Haec Anno ab Vrbe condita septingentesimo sexagesimo nono, post natum Christum Anno decimo sexto gesta sunt: eius verò imperij Anno octauo decimo Christus Hierosolymis
Resurrectio
CHRISTI.
cruci affixus, mortuus, sepultus, tertiaq́ue deinde die è mortuis surrexit. Quod cùm Tiberius Pilati sui praefecti literis intellexisset, etiam praeter Senatus voluntatem Christum inter Deos adnumerari voluit. Postquam per aliquot annos Romae vixisset, nulli non voluptatis generi addictus, tandem in Insulam Capreas seceβit, vbi & luxuriae, immaniβimisq́ue caedibus vacauit: nulli affinium vsqueadeo non pepercit, vt vel proprias proles veneno extinxerit. Indies multos è Senatoribus, Nobilibus, ciuibusq́ue, crudeliβimis necauit tormentis, quorum filios ac vxores in Gemonias pertractos ex alto praecipitari iuβit: virgines, immaturaeq́ue puellae, quas more tradito strangulare nefas erat, primùm à carnifice vitiari, ac deinde strangulari iuβit. Exterarum quoque nationum Legatos, ne eius saeuitia aliis innotesceret regionibus, atrociβimis suppliciis interficere iuβit. Tum ab imperio Romano desciuerunt Parthi, Armeni, Moesij, Bulgari, Daci, Poloni, & Germani quoque post defectionem totam depopulati sunt Galliam: ac vt semel dicam, nulla vix toto orbe regio erat, quae non multis scateret seditionib.
ME MORTVO TERRA IGNI MISCEATVR.
AEtatis anno .LXXVIII., Regni verò .XXIII. veneno necatus est.
· Census ID10025123: »As of Tiberius / SC (RIC 44)«
A 4
C. GERMANICVS
Germanici & Agrippinae filius fuit, cuius patrem vnà cum duobus fratribus Nerone & Druso occiderat Tiberius, eiusq́ue matrem formosiβimam post chariβimi mariti mortem nefando stupro commaculare studuerat: verùm illa aβiduè flendo mori inedia destinauit, quàm Tiberij scelestiβimae libidini satisfacere. Hunc C. Germanicus lento veneno, quemadmodum ille patrem Germanicũ, extinxit: ac deinde sicut antea fratres, ita & illum inedia fameq́ue consumi voluit. Posthaec regnum adeptus est Anno à Christo nato trigesimo tertio. De eo tamen antè affirmauerat insignis Mathematicus Thrasillus, non magis Caium imperaturum, quàm per Baianum sinum equis discursurum. Quare Caesar non sine magna omnium admiratione Baiarum medium interuallum & Puteolanae molis, trium millium & sexcentorum ferè passuum ponte iunxit, per quem nunc equo, nunc curru vltro citro commeauit. Huius ponti & in hunc vsque diem nonnulla adhuc visuntur monumenta. Hic Tiberium atroci crudelitate longè superauit. Ex homine principe versus est in monstrum: saeuitiae atque adeò luxuriae tam addictus fuit, vt cum omnibus sororibus suis, Agrippina, Drusilla, ac Iulia stupri consuetudinem fecit. Tandem nec propriae filiae, quam ex lasciua vxore Cesonia susceperat, pepercit, quin iam aetati nondum integrae vim intulerit. Multorum ciuium formosiβimas vxores à maritis perductas sibi coniunxit, breuiq́ue easdem repudiauit. Primus omnium apud Romanos purpura indutus, gemmisq́ue ornatus est. Pium, castrorum filium, Patrem exercituum Optimum Maximum, maximè strennuum principem, principum patrem, Deum denique Deorum se appellari iuβit. Deorum simulacris caput demi, suumq́ue imponi caput iuβit, seipsum Latialem Iouem appellans. In templo ipsius simulacrum stabat aureum iconicum, quod amiciebatur quotidie veste quali ipse vteretur, eidemq́ue summos honores & sacrificia exhiberi imperabat. Sui praeterea simulacrum per omnes regiones adorandum circumferri voluit. Quod cùm Iudaei ceu legis diuinae obseruantiores facere non vellent, in eos maximè iratus Caesar omnes eorum scholas ac synagogas euertere iussit: ac in Templo Hierosolymitano sui imaginem erigere, eidem honores ac sacrificia exhiberi, totumq́ue templum diis statuisq́ue Romanis impleri mandauit. Tunc adimpletum est illud Danielis vaticinium: Cùm videbit Israël idolum in templo locatum, tunc finis propè erit. Tyrannidem quoque maximam Romae exercuit, nam horreis praeclusis populo famem indixit, quò diutius cruciarentur. Romano imperio casum, famem, pestilentiam, incendium, vastationem, excidiumq́ue imprecabatur, vt eius imperij diuturna apud posteros esset memoria. Queri etiam palàm de conditione temporum suorum solebat, quòd nullis calamitatibus publicis insignirentur. Cùm ad saginam ferarum muneri praeparatarum carius pecudes compararentur, ex noxiis laniandos adnotauit. Multos honesti ordinis aut ad bestias condemnauit, aut medios serra dissecuit, quòd male de munere suo opinarentur. Parentes supplicio filiorum interesse cogebat: quorum vni valetudinem excusanti lecticam misit, alium è spectaculo poenae, epulis statim adhibuit, atque omni comitate ad hilaritatem & iocos prouocauit. Hunc in modum grassantem atque saeuientem C. Germanicum non defuit plerisque animus adoriri: sed vna & altera conspiratione detecta, nemo amplius ne mutire ausus fuit. Postremò Cor. Sabinus submota per conscios centuriones turba, Caesari maxillam discidit, caeteri vulneribus triginta confecerunt. Quod simulatq; intellexissent Germani corporis custodes, nonnullos ex percussoribus, quosdam etiam innoxios Senatores interemerunt. Verùm ciuibus ilicò armata manu accurrentibus, eius quoque vxor Cesonia gladio à Centurione confossa est, & filia parieti illisa. Tum Senatus in asserenda libertate adeò consensit, vt quidam sententiae loco abolendam Caesarum memoriam, ac diruenda templa censuerunt.
NIHIL MAGIS IN MEA NATVRA PROBO QVAM INVERECVNDIAM.
AEtatis anno .XXVIII. Imperij .III. mense .X. clanculum extinctus.
· Census ID10025292: »Sestertius of Caligula / Adlocutio (RIC 32)«
· Census ID10025731: »Sestertius of Caligula / 3 Sisters (RIC 33)«
· Census ID10025021: »Sestertius of Caligula / SPQR (RIC 37)«
TI. CLAVDIVS
Drusi filius, & dicti C. Germanici (qui ob animi simplicitatem ac stoliditatem tempore Tiberij vita donatus est) patruus, Imperator à militibus contra Senatus Populiq́ue Romani voluntatem eligitur post natiuitatem Christi Anno quadragesimo quarto. Ex quo quidem factum est, vt multùm diuq́ue in Capitolio (quod iam suis militibus inuaserant) consilio habito, Senatus tandem decreuerit violenta manu Claudio resistendum fore, atque ex optimatibus aliquem eligendum potius ad Imperium, iuxta eam consuetudinem, quae à maioribus semper obseruata esset. Hoc eodem tempore Romae erat Iudaeorum rex Agrippa, qui inter Senatum & Claudium multùm laborabat. Senatus volebat vt Claudius modis omnib. à militibus discederet: hic verò per Agrippam contrà respondebat, minimè sibi mirum videri, Senatum inuitò in nouam Caesaris electionem consentire, ob immanem superiorum Caesarum crudelitatem: verùm si sua vsi fuissent clementia, non vt tyrannum se experirentur, sed vt bonum ac benignum Principem. Praeterea quum initio ab exercitu vel inuitus electus fuisset, indignum esse aiebat, minimeq́; decere, vt quos sibi fidos ac gnauos semper habuisset, modò desereret. Respondebat autem Senatus, haudqua
[?]
se subijci velle, postea
[?]
essent liberi. Quibus rursum per Agrippam respondebat Claudius, cum iis ergo se etiam inuitum dimicaturum, aduersus quos arma sumere nun
[?]
decreuisset: & vt sibi extra vrbem locum designarent vbi conflictus pararetur. Indignum enim fore, addebat, si propter illorum vanitatẽ patria ciuium sanguine & latrociniis inficeretur. Mox cùm Claudius istiusmodi responsum remisisset, à Senatu discedunt milites, omnesq́; sese Claudio adiungunt. Senatus igitur vbi ad istum modũ se omni vi ac praesidio destitutũ videbat, tandem Claudio inaugurationẽ praestitit, qui sese ad omnem ciuilitatem, vitaeq́; humanitatem formauit. Sed in ferendis ac pronũciandis sententiis se varij rariq́; ingenij fuisse satis declarauit. Nonnun
[?]
perspicax, prudens, atq; acutus erat: nonnun
[?]
verò ita properè, itaq́ue insulse sententias tulit, vt quae ad rem nihil interdũ pertinebant. Quum nanq; tempore quodam adulter quispiam ad eum productus fuisset, vt quid huic faciendum foret pronunciaret, tantùm hoc adulterũ admonuit, vt deinceps grandaeuo suo corpori parceret, nec ita se fatigaret, disceretq́; olim cautius & occultius suum celare dedecus: quid enim mea refert, dicebat, tuam scire infamiam? Vno eodemq́; die interdum plus
[?]
viginti promulgauit edicta, ex quibus illud praecipuum ac praestantiβ. fuit, vt, cùm vuae maturae in vite penderẽt, tum vnusquisq; dolia sua diligenter compicari curaret. Quod aũt ad militare ipsius studium attinet, voluit aliquando virtutis suae velut specimen quoddã aedere, seq́; principẽ strenuum patriae suae exhibere. Quam ob causam quarto Imperij sui Anno cum magna militum multitudine in Angliam profectus est, quam cum quibusdam insulis aliis suo facilè subiecit imperio, victorq́; Romã inde triumphali curru reuersus est. Deinde verò ad magnifica, altaq́; aedificia animũ appulit. Per montes & valles aquam longitudine ter mille passuum duxit vsq; in vrbem, quã de se Aquam Claudiam appellauit. Quod quidem opus mille & triginta hominibus continuò laborantib. vndecimo incoepti operis anno absoluit. Portum Hostiensem vtrinq; alto atq;
Iudaeorum deuastationis origo.
honorifico aedificio muniit. Anno imperij sui septimo accidit principium vastationis Iudaeorum ex seditione quadam Hierosolymis circiter dies azymorũ coorta, in qua plus
[?]
tricies mille Iudaei occisi ac sub porta velut suffocati sunt. Causa Romanus fuit miles impius, qui pudenda ante introitũ templi omnib. visenda obscoenè denudabat. Vnde et postea Claudius Roma omnes exegit Iudaeos. Hunc item natura fuisse tyrannum ex eo facilè constare potuit, quòd plerosq; parua de causa bestiis dilaniandos subiecerit. Eo ipso die quo Agrippinae nuptias celebrabat (post
[?]
Messalinã concubinam suã strangulari curauerat) trigintaquinq; Senatores, & nobiles vltra trecentos vario suppliciorũ genere interemit, idq́; tantùm, vt ex ea caede animũ suum oblectaret. Filiae suae maritum interfici quoq; instinctu Agrippinae curauit, vt haec ita suũ filium Neronẽ ad Imperium perduceret. Nam vbi eum Claudius adoptasset, ac filiam suã Octauiã in vxorem dedisset, Agrippina Claudiũ veneno sustulit, ac mortem eius tantisper celauit donec filium ad Imperiũ perduxisset, Britannicũ verum Claudij filium ipsa occultum seruauit, vti nemo eius amplius recordaretur.
NON EODEM MODO A PVLICE ET FERA BELVA CAVERI OPORTET.
Anno aetatis .LX., Imperij .XIIII. toxico sublatus est.
· Census ID10050429: »Sestertius of Claudius / Legend in Oak (RIC 112)«
· Census ID10050192: »Sestertius of Claudius / Arch (RIC 114)«
· Census ID10050378: »Sestertius of Claudius / Spes (RIC 115)«
NERO CLAVDIVS
ope atque astutia matris suae Imperium adeptus est à Christi natiuitate Anno quinquagesimo sexto, aetatis suae anno decimo septimo. Fuit autem hic coniunx praedicti Claudij filiae, ac verus filius Cn. Domitij AEnobarbi atque Agrippinae, quae Germanici Claudij fratris erat filia. Initio quidem se principem satis benignum praebuit, verùm postea temporis successu ita in homine omnis crudelitas, omnis saeuitia cum aetate accreuit simul, vt C. Germanicum auunculum suum non solùm in quacunque crudelitate imitatus sit atque expresserit, sed etiam improbitate longè superauerit. Ab ineunte sua aetate ita penitus omni tyrannidi atque improbitati sese implicuit, vt ne à matre quidem sua abstinere potuerit, quin saepenumerò cum ea rem habuisse, si quando lectica pariter veherentur, putaretur. Nec sacris virginibus Diisq́ue perpetuò consecratis, quas Vestales dicimus, pepercit. Immania illa ac indigna flagitia quae cum Sporo eunucho perpetrauit, hoc tempore recensere non libet. Postquam verò omnem medullam libidine penitus exhausisset, corpusq́ue planè eneruasset, vt iam Veneri amplius operam dare non poterat, omni crudelitati ac tyrannidi se totum tradidit. Quamplurimos ex cognatis suis atque optimos Romanae vrbis patritios viros infinitos veneno, latrocinio, ac miris cruciatibus interemit. Senecam praeceptorem suum, quem nonnihil verebatur, coëgit, vt quo mortis genere mori vellet, eligeret, quanquam saepenumero ab ipso discedere relictis bonis optasset. Sed cùm animaduerteret se mortem effugere haudquaquam posse, elegit vti sibi in tepida aqua constituto omnes aperirentur venae, vt ita cum sanguine paulatim animam emitteret. Eodem hoc ferè tempore amica sua Poppea, quam plurimum amabat, Neroni ceu conuitium crebro obiecit, quòd sui iuris non esset, ac matris staret imperio, ad cuius praescriptum ipse viueret. Quod illi frequenter nunc ioco, nunc etiam seriò exprobrauit. Nam quandiu Agrippina superstes erat, non ausa fuit Octauiam Neronis coniugem ita apertè laedere aut supprimere, vt cum eius marito matrimonium posset contrabere. Ab eo tempore coepit Nero matri suae inuidere ac molestus esse: quam quum omni praesidio denudasset, Pallatio suo expulit, vndecunque sedulò quaeritans, qua via, quá ue ratione eam necare posset. Quod vbi iam ter quatér ue veneno, aliisq́ue modis nequicquam tentasset, postremò per vim strangulari curauit. Post deinde ad demortuum matris cadauer acceβit intima eius scrutaturus: quorum, omnia nimis quàm accuratè suis contrectans manibus, quaedam laudauit, quaedam verò vituperauit. Tum itidem & vxoris suae Octauiae iugulum frangi curauit, duxitq́ue in vxorem Poppeam. Sed non multò pòst verberibus etiam hanc occidit, atque eius puerum in mari submergi fecit. Deinde & Romam incendi iuβit: cuius incendij flammam adeò miserabilem adeoq́ue deplorandam, vt quae sex diebus continuis ardere conspiciebatur, ex altiβima quadam turri, Mecoenatiana nominata, ouans exultansq́ue, ac subinde etiam Troianae vrbis euersionem atque incendium cantillans, prospectabat. Posthaec Christianos multis variisq́ue suppliciorum generibus persecutus est: quorum aliquos ferarum pellibus insui iuβit, vt sic quatuor pedibus cursitantes à venaticis canibus, aliisq́ue animalibus insecuti dilaniarentur. Aliquos praeterea igne absumi, aliquos lanceis transfigi, aliquos denique in crucem agi praecepit: inter quos etiam Apostolus Petrus numeratur. Paulum item gladio obtruncari fecit: edixitq́ue eadem vbique terrarum obseruari. Marcum praeterea Euangelistam, vtrunque Iacobum, Bartholomaeum, & Philippum interfici curauit. Non ita multò pòst vrbi Romae (quae iam penè tota perierat) magna accidit calamitas. Peste enim infensiβima enecati sunt ciuium circiter triginta millia. Anglia atque omnes aliae Prouinciae Orientales ab Imperio Romano discesserunt, & vbique magna Romanorum multitudo caedebatur, vt iam nusquam tuti esse poterant. Ex qua quidem re Senatus Populusq́ue Romanus Neronem Romani Imperij hostem declarauit. Proinde hic quum ab omnibus suis Centurionibus ac Militibus se desertum videret nocte intempesta Roma effugit. In qua fuga clàm ipsi nunciatum fuit, se ab Senatu militibusq́ue diligenter inuestigari, vt sub cruce virgis ac loris ad mortem flagellaretur. Quamobrem sibi manum inferre conatus est, fecissetq́ue, si non horrore manus nimium trepidassent. Orabat igitur Sporum, vt semet prius laqueo strangulare vellet, haberetq́ue ad cuius exemplum seipsum deinde audacius interficere posset. Epaphroditum praeterea scribam suum, qui cum alio solus fugae comes relictus erat, obsecrabat, vt suo se gladio transfodere vellet. Qui quum recusasset, age, inquit Nero ad se, posteaquam neque amicum, neque hostem in hac re tibi inuenias, tu te ipsum admone, quod alius non vult, ipse perfice. Epaphroditus eius misertus trepidantem manum iuuit, ac sibi ipsi iugulum praescidit. Atque ita sanè cum ipso tota Caesarum prosapia funditus deleta fuit atque extincta.
PRIAMVS MIRVM IN MODVM BEATVS FVIT, QVOD PATRIAM SIMVL CVM REGNO PERDITAM VIDIT.
Postquam annos .XXXII. vixisset, .XIIII. verò Imperium administrasset, sibi ipsi manum intulit.
· Census ID10056369: »As of Nero / Victory (RIC 316)«
B
SER. SVLPITIVS GALBA
ex vetustiβimo & nobiliβimo adeoq́ue Romano genere oriundus, miles fuit sanè fortunatiβimus, ac Romani exercitus in Hispania Imperator peritiβimus. Hic quum in noua Carthagine ius diceret, atque ipsi nunciaretur Galliam, Britanniam, aliasq́ue regiones à Romanis desciuisse, & iam certum Romanae vrbi interitum imminere timeret, miserabilem praesentium temporũ fortunam verbis conquestus est. Eadem illa tempestate per literas admonitus fuit, vt se totum tanquam humani generis assertorem praesenti huic negocio daret. Qua in re non diu admodum cunctatus est. Extemplò enim conuocatis legionibus de Rebuspub. Prouincialibus huiusmodi promulgauit edictum, vti quisque omni diligentia communi saluti veniret auxilio, vt Respub. semel ab omni tyrannide vindicari queat. Ex quo quidem facto à militibus salutabatur Imperator, verùm hic respondebat se non Imperatorem, sed duntaxat Populi Romani legatum esse. Interea dum haec agebantur, nunciatum fuit Seruio Neronem obiisse, Populumq́ue Rom. ipsi iurasse, atque inaugurationem vltrò promisisse: tum demum hic Imperatorium nomen libens etiam assumpsit, & cum magna militum copia Romam profectus est. Haec ita gesta sunt anno post Christi natalem septuagesimo primo. In ipso itinere paβim vndecunque Seruio offerebantur munera. Cumq́ue iam Romae in palatium ingressus esset, ingens accidit terraemotus, & sonus maximè terribilis auditus est. Praeterea visum est, cùm ipsis Calendis Ianuariis Diis sacrificaret, Imperatorium diadema de suo capite in terram decidisse, quod ipse pro certo imminentis infortunij praesagio habuit. Imprimis debuit Sabinum armis compescere, qui ad Imperium peruenire plurimum nitebatur. Atque vbi iam omnia tranquilla & bene constituta videret, animaduertens vrbem etiamnum militibus, praeter consuetudinem grauari, miβionem Germanis dedit militibus, eosq́ue indotatos ad proprios lares remisit. Qui, quum vt fortes stipatores suas virtutes probè satis hucusque spectatas ipsi fuisse putarent, Caesarem ad Senatũ detulêre, grauiterq́; de illo conquesti sunt, illud in medium adferentes, quòd in multis & magnis tempestatibus, in bellis maximè periculosis aduersus Gallos & Vindicem sese fortes fidesq́ue cognouisset. Postremò cùm iam nihil spei sibi relictum animaduerterent, omne Imperatori seruitium renunciarũt, nec nisi Senatus iurati esse voluerũt. Miserunt praeterea ad Praetorianos milites nuncios, sibi Galbam minimè placere, se alium facilè Imperatorẽ scire, qui omnibus probè placeret. Mox vt Galba haec intellexisset, suspicabatur se non ob senectutem solùm cõtemni, verùm etiam quòd nullas haberet proles. Adoptauit igitur sibi in filium Pisonẽ Frugi Licinianum adolescentẽ nobilem admodum ac prudentẽ. Quum verò M. Syluius Otho spe adoptionis sese frustratũ vidisset, aliumq́; impetrasse quod ipse peteret, cum seditiosis militibus foedus iniit. Quod vbi audiuisset Galba, atq; Othonem iam inuasisse Praetorium exercitũ, aliqui consuluerunt, vt eò statim se conferret, se sua praesentia facilè effecturũ, ne quid mali oriretur, aut si quid ortum esset, id operam daturum ne quò latius serperet. Caeterùm istud consilium Galbae adeò non placuit, vt se domi continendum consultius arbitraretur, asseruandumq́; se legionibus Illyrici exercitus, qui in diuersis locis castra posuisset, linteo inuolutũ daret, certò tamen cognoscens frustraneum esse aduersus tot militum gladios istud conari. Postea Otho istiusmodi finxit commentum, rem inconsultò fuisse aggressam, & seditiosos milites ad vnum omnes esse occisos. Cui & illud paulò pòst acceβit, aduenisse militem qui iactitaret se sua manu Othonem interemisse. Quibus verbis factũ est, vt vel hoc modo Galba in forum prodiret: quò cum peruenisset vnà cum Pisone filio suo adoptiuo, milites quibus istud negocium Otho mandauerat, vtrunq; inuadunt, quibus Galba ingulum libens porrexit, inquiens, vt ipsum haud cunctanter peterent, posteaquam id ita illis placeret. Ad hunc modum ambo fuerunt interempti, qui ob patriae salutem ac libertatẽ potiβimum venerant. Et quod magis mireris, ciues Imperatorem adeò fortem, adeò nobilem, adeò strennuum non solùm in isto periculo deseruerunt, sed & cadauer eius ita inglorium in publico foro reliquerunt, vt extra vnum militem veteranum, qui istud nocte intempesta in suo horto sepeliuit, ne semel quidem attigissent. Sed caput eius praecisum, hastaeq́ue impositum, Othoni fuit praesentatum.
DISCE MILES MILITARE, ADEST GALBA NON GETVLICVS.
Cùm vixisset .LXXIII. Annis, regnasset .VII. Mensibus, ex insidijs occisus est.
· Census ID10025426: »Dupondius of Galba / SPQR (RIC 419)«
B 2
M. SILVIVS OTHO,
postquam vi Imperium adeptus esset, Romani omnes perterriti, animoq́ue perculsi ob turpem ac miserabilem dicti Galbae caedem fuere. Nec verò ideo tantùm, sed etiam propter improbos mores praesentis huiusce Othonis, qui (vt iam satis nouerant) Neroni in omnibus suis execrandis flagitiis tanquam comes ac fidus socius perpetuò adfuerat. Verùm hic quum iam dies ad vesperem vergere coepisset, Senatum adiit, oratione eleganti luculentaq́ue persuasit, vt quicquid factum esset, id omne ad Reipub. vtilitatem & commodum factum esse crederent. Atque ita tandem cum consensu vniuersi populi in palatium venit, vbi omnem Imperij administrationem in se suscepit. Mox deinde omnes Neronis statuas atque imagines deiectas restaurauit, quaeq́ue à Galba fuerant ordinata atque instituta, vniuersa penitus abrogauit. Non multo tempore pòst nouus rumor ex illo exercitu, qui in inferiori Germania castra fixerat, exortus est: nempe apud Coloniam prope Rhenum Senatus Populiq́; Rom. nomine Vitellio iuratum fuisse, ipsumq́ue iam cum magna legionum copia in itinere esse, ac Romam venire. Hic rumor longè profectò alios praecedentes superauit, ita permota ciuitas hoc rumore fuit, itaq́ue repentè omneis timor inuasit, vt nõ modò Senatores, sed vniuersus etiam populus solicitus, anxius, ac moestus esse coeperit. Verebantur enim ne duo hi scelestiβimi, impudiciβimi, atque omnium improbiβimi vniuersum Imperium Romanum subuerterent. Re itaque omni in eo statu iam constituta, Otho praeter omnium opinionem omnem dementiam ac libidinem. postposuit, seq́ue & cuncta ad Reipublicae commodum conuertit. Ob quam sanè causam illi praesidia suppeditanda fore decretum fuit, quanquam istud Senatores contra voluntatem plebis, quae etiamnum erat discors ac seditiosa, ob superiores tumultus & mutationes, fecerant. Ad istum ergo modum suscepto bello, Otho quatuordecim legionibus probè instructus, suos milites Roma vno itinere in Liguriam vsque eduxit, vbi ita Vitellianos adortus cinxit, vt nec procedere, nec recedere omnino potuerunt: sed Othonianis Vitelliani nimisquàm fortiter restiterunt. Maxima vi vtrinque certatum est, fuitq́ue pugna multò acerrima. In ea enim cecidêre multa Vitellianorum milia, tametsi nec Othoniana acies manserat incruenta. Mox denuò sese mutuò aggreβi, atque vtrinque acriter pugnando Othoniani milites iam tertiò circunsepti fuere. Cumq́ue alio tempore vtrasque copias ad Padum fluuium iterum deduxissent, vtrinque dubitarunt, num omisso bello, omniq́ue discordia, pacem componerent, remq́ue inter sese decernerent, aut ad Senatum potius deferrent. Interea, dum colloquium hoc inter vtrunque exercitum continuaretur, Vitelliani centuriones fraude vsi, paulatim suas cohortes ordine instructas in Othonianos impresserunt, aciemq́ue diuiserunt ac perturbarunt: Attamen illi fortiter restiterunt, ita vt hinc praelium longè cruentiβimum subsecutum sit. Ad postremum Othoniani cùm fugam coacti cepissent, multo sanguine fusi sunt. Quod audiens Otho sibi manum inferre voluit, non quidem metu aliquo, sed quòd Imperium poβidere cum tanto Reipublicae incommodo & periculo nollet. Familiares suos adhortatus est, vt quàm ocyβimè poβint, sibi quisque prospiceret, atque in tutum reciperet. Et cùm quae necessaria erant, perfecisset, omni se angustia & dolore exemit, ac seipsum confodit. Tum properè eius cadauer (vti iusserat) combusserunt, ne qua etiam post obitum ignominia afficeretur. Cumq́ue iam rogus accenderetur, multi fuere milites, qui sese prae nimio dolore confoderunt. Alij tandem suis gladiis atque armis concurrentes, alter alterum occidit.
MVLTO MELIVS IVSTIVSQVE EST, VNVM PRO MVLTIS, QVAM PRO VNO MVLTOS INTERIRE.
Pro Republica seipsum vita priuauit .IIII. mense Imperij, aetatis .XXXVIII. anno.
· Census ID10025431: »Aureus of Otho / Securitas (RIC 7)«
· Census ID10051849: »Denarius of Otho / Pax (RIC 4)«
B 3
A. VITELLVIS
ob foelicem rerum suarum successum sese post mortem Othonis magnificè extulit, animoq́ue ferox cum ingenti militum manu ipse paludatus ferroq́ue accinctus Romam profectus est. Et quidem quum iam in itinere per illos campos, in quibus pugnatum erat, ac fusa Othonianorum corpora paβim iacebant, profectionem pararet, fuêre, quibus teter ille cadauerum odor molestus erat, quiq́ue olidam caesorum tabem abhorrebant. Sed hos ille voce nimisquàm execranda corripuit, optimè, inquiens, olere hostem occisum, at melius ciuem. Qua quidem voce, vt Romam venisset, quidnam ageret, satis apertè innuit. Fuère item, qui ob subitam fortunae cõmutationem, considerantes etiam caesorum copiam, collachrymarint. At Vitellius non modò ad tot cadauerum milia immotus permansit, sed & magnam inde cepit delectationem, Diisq́ue eo in loco sacrificauit, ac festum tota nocte peregit. Inde verò profectus nuncios accepit, qui Vespasianum à militibus in Iudaea in Imperatorem electum aiebant. Quae res illi metum atque horrorem quendam incuβit. Perrexit tamen, vrbemq́ue cum signis ac tubis paludatus (vti dictum est) gladioq́ue succinctus introiit comitatus sexagesies mille sagulatis militibus, ac stipatoribus, ad corporis custodiam olim institutis, penè infinitis, detectis omnium armis. Post pedites eleganti ordine sequebantur equites, deinde centuriae triginta quatuor extraneorũ militum ipsi postea missae. Tali honore atque apparatu per pontem Miluium in Capitolium triumphans venit, vbi primò Vitellius Germanicus Augustus appellatus maximum Pontificatum, Consulatum, Tribunatumq́ue perpetuum cepit. Non multo tempore pòst Vitellio nunciatum est, Vespasianum in Italiam ingentem misisse exercitum cum ipso dimicaturum, cui fratrem cum classe ac tyronibus & magna gladiatorum copia opposuit, vt hosti resisteret. Interea, quos interficere decreuisset, clam variis modis paβim interemit. Nam publicè istiusmodi quicquam, praesertim tempore adeò importuno, tentare minimè audebat. Octauo igitur Imperij mense, postquam omnem, quam potuit, crudelitatem & saeuitiam, omnem tyrannidem, omnem amentiam & vecordiam, omnem denique superbiam Populo Romano exhibuisset, Moesiorum atque Pannoniae exercitus ab eo desciuerunt, & in absentis Vespasiani verba iurarunt. Vtque iam singula ad certum exitium tendere, ac Flauiani milites velut in limine adesse videbantur, Vitellius Imperio cedere sese vltro professus est reclamantibus ac planè dissuadentibus militibus, qui vitam animamq́ue profundere atque amittere potius se paratos esse clamabant, quàm ipsum in aliquo desererent, saltem ne ipse deficeret, aut animũ desponderet. Resumpsit itaque animum, Sabinumq́ue Vespasiani fratrem & reliquos Flauianos nihil iam metuentes, vi subita in Capitolium compulit, succensoq́ue templo Iouis optimi maximi oppreβit. Incendium hoc è Tiberiano palatio inter epulas prospexit, ac tum demum facti poenitens culpamq́ue in alios conferens Senatoribus orans persuasit, vt legatos cum virginibus Vestalibus mitterent, pacem, aut certè tempus ad cõsultandum, à Flauianis petituros. Interim sese in Auentino monte coqui veste indutum abdidit. Verùm mox, vbi quasi pax impetrata esset, leui incertoq́ue rumore audiuisset, se in palatium referri passus est. Vbi cum deserta omnia repperisset, seq́ue ab omnibus planè desertum animaduertisset, rursum in Ianitoris cellulam confugit. Postquam verò Flauiani extra muros Vitellianos multo sanguine fudissent, in vrbem eruperunt, cunctaq́ue abdita sedulò rimantes, tandem Vitellium inuentum è latebra traxerũt, & iniecto ceruici laqueo, religatis post tergum manibus, descissa veste seminudum in forum, maximis verborum ludibriis, mentoq́ue mucrone gladij subiecto, ne faciem submitteret, minusq́ue se visendum praeberet, quibusdam insuper stercore & coeno incessentibus ceu noxij solent, protraxerunt. Nec defuerunt, qui corporis vitia exprobrarant. Erat enim in eo enormis proceritas, venter obesus, ac facies rubicunda ex vinolentia. Atque ita tandem, cùm per vicos huc illucq́; raptus fuisset, apud gemonias minutiβimis ictibus excarnificatus, atque confectus est, & inde vnco tractus in Tyberim.
OPTIME OLET OCCISVS HOSTIS, SED MELIVS CIVIS.
Postquam .VIII. menses Imperio praefuisset, aetatis .LVII. horribili morte occisus.
· Census ID10025436: »Sestertius of Vitellius / Mars Victor (RIC 115)«
B 4
VESPASIANO
absentitantus Romae ab Senatu Populo
[?]
honos exhibitus fuit, quantus Caesaribus exhiberi solet aliis, idq́ue anno post natum Christum septuagesimo secundo, & à cunctis mortalibus Princeps habitus fuit cùm bonus tum fortis, vt qui damna publica, bellaq́ue, quae tum paβim vbique ferè terrarum oriebantur, facilè arceret ac componeret. Nam praeter ciuilia bella, exterae quoque nationes aliquot (vt erant Bataui, Britanni, Daci, Walachi, & plures aliae) sese Imperio Rom. rebelles opposuerunt, bellumq́ue deintegro renouarunt. Praeter hos verò motus etiam Gallia atque Hispania intestinum bellum nimis quàm infoeliciter agitare ob caedem Galbae coeperunt. Similiter fecere Germani Vitellij nomine. Post haec item Misia, Pannonia, ac tota denique Vindelicia nomine Vespasiani arma sumpserunt. Vt igitur Senatus animaduertit Vespasianum hunc prudenter & concorditer vnà cum filio Imperium administrare, ambo Consules creati sunt, iussiq́ue vt Iudaicum bellum perficerent. Alter filius Domitianus Tribunus in Germaniam missus est. Sub haec tempora Vespasianus Alexandriae in AEgypto agebat, vbi quum per nuncios superius decretum Senatus accepisset, ad intermissa bella sese probè expeditum denuò contulit. Cumq́ue hic triginta & vnum propè milia Iudaeorum fudisset, ac multas praeterea eorundem vrbes, pagosq́ue funditus euertisset, quamplurimi ex pagis & oppidulis Hierosolymam Pascha celebraturi simul confluxere, vbi circa maximas rerum discordias ac dissentiones occupatos multo tempore obsedit Titus Vespasiani filius. Interea temporis tanta in vrbe calamitas fuit prae fame, seditionibus & intestinis caedibus, quanta ab Orbe condito in ciuitate vlla nunquam fuisse legitur. Erant autem ea tempestate in vrbe Hierosolymitana quidam exterae nationis Zelotes appellati, qui leges ac praecepta Dei maximo honore censentes, detestabilem Romanorum idolatriam ferro ab vrbe propellere conabantur. Hi in praesidium vrbis populum alienigenam, Idumaeum nuncupatum, intra portas admiserunt: qui quidem tot & tantas in vrbe caedes praedasq́ue perpetrauit, vt octo milia ac quingenti Iudaei laqueo fuerint strangulati. Deinde ex
Infandum facinus Hierosolymitanae mulieris.
eadem gente percuβi sunt nobilium duodecim milia. Sub haec eadem tempora mulier quaedam erat genere & facultatibus nobilis, quae Hierosolymis reperta communem cum omnibus obsidionis casum ferebat. Haec impatiens inediae, ac multa fame ad quoduis facinus etiam contra naturae leges armata, filium suum vnicum, qui etiamnum paruulus ab vberibus matris pendebat, in hunc modum aggressa est: Cui, inquit, te mi fili infoelicis matris longè infoelicior, in bello fame & direptione praedonum reseruabo? Nam si qua ratione vita sperari poβit, Romanae seruitutis iugo miserrimè vrgemur: atqui hanc ipsam seruitutem praeuenit fames, atque his duobus malis praedones, in quorum manus alioqui incidendum est, multò sunt grauiores: agè itaque nate mi, esto matri cibus, praedonibus furor, ac posteris fabula. His dictis filium iugulat, flammisq́ue tostum in frusta discerpit, ac dimidium eius comedit parte altera clam seposita. Paulò pòst praedones odore carnis exciti ad matrem irruperunt, certam mortem minitantes ni absque mora cibos, quos coctos penes se habebat, proferret. Tum illa: partem equidem inquit, optimam vobis reseruaui: ac confestim quae superfuerant membra retexit infantis, inquiens: Meus hic filius est, meus partus, ac facinus meum, Edite, nam & ego prior, quem genui, comedi. Nolim profectò vos fieri aut matre religiosiores, aut foemina molliores. Quòd si pietate quadam ducti cibos ac dona aspernamini aut execramini, mihi haec residua relicta sint, vt iis vel denuò pascar. Hoc facinus tantum crudelibus istis praedonibus horrorem incuβit, vt territi trementesq́ue abire & miserae matri residuam cibi partem relinquere debuerint. Repleta autem mox vniuersa ciuitas tam nefarij sceleris nuncio fuit: atque ingens hominum multitudo fame interiit. Quod quidem vt ad aures Titi peruenit, illorum misertus, finem miseriae ac tantae calamitati fecit. Vrbem nanque continuò, quanquam non sine magna suorum clade, inuasit, vbi in ipsa templi direptione, quod à Sacerdotibus & primatibus tenebatur, ingentem suorum multitudinem amisit. Post multas tandem caedes tota ciuitas vnà cum templo incenditur, ac moenia funditus deuastantur. In hac vrbis deuastatione vndecies centena milia Iudaeorum fame & ferro perierunt, nonaginta milia capti, ac per vniuersum orbem diffusi fuerunt. Duo item milia Vespasianus secum in triumphum auexit, quos postea etiam bestiis subiecit. Ob hanc victoriam Vespasianus, ac Titus eius filius Romae triumpharunt. Neque vnquam sanè talis triumphus visus fuit. Nam inter trecentos & viginti triumphos, qui olim celebrati fuerant, nunquam visum fuit patrem & filium in vno curru ob partam victoriam triumphasse. Vespasianus hic amicos sibi ex omnibus regionibus parauit, ac iam sextò templum Iani clausit. V rbem Romam ex maxima parte incendio absumptam vnà cum Capitolio integritati suae restituit, ac Reipub. collapsae plurima emendauit. Tandem aluo repentè ad defectionem vsque soluto occubuit.
BONVS ODOR LVCRI EX RE QVALIBET.
AEtatis .LXXVIIII., .X. regni anno, primus Augustorum omnium admiratione sicca morte occubuit.
· Census ID10054833: »Sestertius of Vespasian / Iudeae Capta (RIC 167)«
· Census ID10056423: »Sestertius of Vespasian / Roma (RIC 190)«
TITVS
cognomine paterno Vespasianus, qui superstite patre praesagio quodam tanquã futurus princeps Caesar appellabatur, & post sumptũ Imperium Augustus: praeesse coepit Imperio post mortem patris anno à Christi natiuitate octuagesimo secundo. Bella ac seditiones, quae iam aliquãtisper vbique ferè conquieuerant, rursum hoc tempore renouari ob regni ac principum mutationes coeperunt. Titi enim huius frater Domitianus
[?]
potuit citiβimè ad milites sese recepit, Imperiumq́; plurimùm affectauit, militum animos miris sollicitans modis. Vtriusq; aũt pater Vespasianus militum tyrannidem, quã sub quinq; Caesaribus nimium exercuerãt, legibus planè iam aliquantò coërcuerat, humanitateq́ & modestia multa lenierat. Nã ordines ampliβimos varia caede exhaustos, ac veteri negligentia contaminatos purgauit, numerumq́; eorundem recenso senatu & Equite suppleuit, summotis nimirũ indigniβimis, & honestiβimo quoque in ordinem allecto, omnẽ saeuitiam extirpans, vti notum esset vtrunq; ordinem non tam libertate inter se
[?]
dignitate differre. Ob quam rem praeterea pronunciauit, ius fasq́; esse, vt Senatores Equitibus praeessent, & electio quidẽ Imperatoris penes Senatũ foret, censerentur tamẽ nihilominus pares libertate. Hos articulos equites peditesq́; Domitiano proposuerunt, asserentes nulla se ratione eos transgredi velle. Ab illo igitur tempore ex Vrbe Domitianus egredi quamprimũ posset, decreuit: atq; istic noui quippiam conari. sed confestim equites ipsum prosecuti ex itinere retraxerunt, captumq́; ad fratrẽ suum Titum adduxerunt: qui vt ipsum interfici curaret tantum abfuit, vt ne exilio quidem multarit, quin & praeter omnium opinionem ipsum velut Imperij collegam sibi assumpserit, vt quorum animos subita seditio perculerat, ac totos penè occuparat, omni metu liberaret. Eodem die maximum Pontificatum ideo se accipere professus est, vt à Romanorum sanguine puras seruaret manus. Quibus verbis res ipsa fidem praestitit. Nullius enim posteà caedis vel autor vel conscius fuit, quan
[?]
plaerique nobilium ad Imperium peruenire aduersus hũc plurimùm conati fuissent, ita vt interdum vlciscendi causa minimè deesset: adiurauit tamen periturum se potius
[?]
puniturum. Proinde duos certò in Imperij affectatione conuictos nihil amplius
[?]
vt desisterent, amicè monuit: principatũ enim non industria, sed fato dari, & illi contingere, cui Deus largiatur. Si quod tamen praeterea desiderarent, se tributurum spontè promittebat. Et confestim quidem ad alterius matrẽ, quae procul aberat, cursores suos misit, qui anxie filium saluum nunciarent. Anno autẽ imperij sui primo miserabile incendium Romae per triduum totidemq́; noctes accidit, quo multa ac praeclara aedificia absumpta fuêre. Non multo tempore pòst in Campania haud longè ab Neapoli mons Vesuuius conflagrauit, cuius incendij flãma ita à summitate montis auolabat, vt ex ea multa cùm oppida tum homines prorsus interierint. In his aduersis non Principis modò solicitudinem, sed vnicum etiam parentis affectum praestitit, nunc per edicta cõsolando, nunc opitulando quatenus suppeteret facultas. Neminẽ sine spe aut consolatione à se discedere passus est, nec petenti quic
[?]
vnquam recusauit. Quare cùm ex domesticis quidam, quasi plura polliceretur,
[?]
praestare posset, admonuisset: Non oportere quen
[?]
ait à conspectu principis tristem discedere. Atq; etiam vt quondam in coena recordatus esset, se nihil cuiquam toto die praestitisse: Amici, inquit, diem perdidi. Vox sanè memorabilis, meritoq́; laudanda, vt qui nihil se beneficiorũ in quen
[?]
contulisse doleret. Ea clementia & mansuetudine semper in plebeios vsus est, vt ab omnib. meritò nominari meruerit, Amor & deliciae humani generis. Restituendae Campaniae è numero Consularium curatores sorte duxit, qui bona oppressorum in Vesuuio, quorũ haeredes non extabant, restitutioni afflictarum ciuitatũ attribuerent. Caeterum in Vrbis incendio nihil nisi sibi periisse publicè testatus est. Cuncta etenim Praetoriorũ suorum ornamenta operibus ac templis destinauit, officioq́; Censoris optimi perfunctus est. Toto deniq; Imperij sui tempore nihil prius aut antiquius habuit, quàm vt collapsam Remp. in aliquo vel restauraret, vel etiam exornaret. Inter haec morte praeuentus cum maximo vniuscuiusque detrimento fuit. Quod vt palàm factum est, non secus atque in domestico luctu aut paterno funere cuncti publicè moesti fuerunt.
NEMO ME INIVRIA AFFICERE, AVT CON TVMELIA POTEST: QVIA NIHIL AGO QVOD ALIOS LAEDERE POSSET.
Non sine suspitione veneni extinctus, cùm vixisset .XLII. annos, & imperasset .II. annis .II. mensib. & .XX. diebus.
· Census ID10025440: »Sestertius of Titus / Annona (RIC 137)«
DOMITIANVS
Imperium vsurpare coepit anno post natum Christum octuagesimo quarto, quod adeò studiose affectauit, vt fratrem graui valetudine correptum, priusquam planè efflaret animam, pro mortuo deseri iusserit, nulloq́ue defunctum praeter quam consecrationis honore dignatus sit. Inter initia principatus quotidie secretum sibi horarium sumere solebat, nec quicquam amplius
[?]
muscas captare, ac stilo praeacuto configere, assuescens interim caedes ac tyrannidem exercere, ita vt hinc vulgare prouerbium natum sit: nam cuiquam interroganti, eβet ne quis intus cum Caesare? vulgò respondebatur: ne musca quidem. Quod sanè factum omnibus ideo magnae fuit admirationi, quòd olim tantae fuisset virtutis, vt Germanos bello domuerit, & modò sese ad tam ociosa exercitia demitteret, ac penè nihil ageret. Saepenumero enim omnem vim dominationis tam licenter exercuit, vt iam tum qualis Princeps futurus esset, facilè ostenderet. Quicquid libuit, ius fasq́ue sibi esse ratus est: ac breui tempore istud ex praua administratione omnino effectum fuit, vt iam patris fratrisq́ue nomen odio esse & perditum ire planè coeperit. Quod quum astutia quadam considerasset, voluit sese paululum corrigere, plurimaq́ue & ampliβima opera incendio absumpta, à patre quidem ac fratre denuò inchoata, sed minus absolutè relicta, prorsus restituit. In quibus & Capitolium erat vnà cum nouis aedificiis duobus aliis, templo videlicet Pacis, quod tempore pacis pater inceperat, atque Amphitheatro, quod in medio Vrbis Augustus proposuerat, tandemq́ue Vespasianus aedificare coeperat. Similiter AEdem Claudij in monte Celio ab Agrippa inchoatam absoluit. Ita quoque quamplurima alia templa, palatiaq́ue, operaq́ue praeclariβima suae integritati restituit, sed omnia sub titulo tantùm suo, ac sine vlla pristini autoris memoria. In Capitolio autem Custodi Ioui nouam excitauit AEdem, templumq́ue gentis Flauiae. Fecit item stadium, in quo sese cursores exercebant, Metodium, & Naumachiam. In his omnibus aedificiis victorias Iudaicas, ac Germanicas artificiose depingi curauit. Caeterùm modis omnibus spectacula iucunda, vtiliaq́ue, & ludos qui populo placerent, sedulò excogitauit. Quare inter alia & quinquennale certamen Capitolino Ioui instituit, atque vnumquodque triplex, Musicum videlicet, Equestre, & Gymnicum: quò fit, vt nunc aliquanto sit plurium
[?]
olim coronatorum. Certabatur etiam & prosa oratione Graecè, Latineq́ue. Inter haec & Comoediae agebantur. Tandem in Albano quoque monte quotannis Quinquatria Mineruae celebrabat. Breuiter non in Theatro modò huiusmodi sumptuosa, ac magnifica spectacula populo exhibuit, verùm etiam in Circo. Congiarium praeterea populo nummorũ trecentorum ter dedit, aliaq́ue non indigna Principe munera subinde publicè largitus est. Expeditiones deinde quasdam sponte ac non necessarias contra Dacos, & Cattos quos hodie Hessos appellamus, suscepit: postq́ue adeptam victoriam duplicem triumphum egit, ac Germanici nomen sibi assumpsit. Contra Sarmatas verò necessariam suscepit expeditionẽ, in qua legione cum legato simul caesa, maximè laudauit occisos, plurimumq́; triumphauit, perinde atque hostes caesi fusiq́ue fuissent. Posteà edicta promulgauit, vti Christiani variis atque atrocibus paβim suppliciis persequerẽtur, bonaq́ue eorum confiscarentur: Ioannem Apostolum in dolium feruentis olei plenum coniecit, vidensq́ue eum inde illaesum exiisse, in Pathmos Insulam Apostolum ablegauit. Posteritatem quoque Dauidis inquiri ac trucidari iuβit, metuens ne fortasse quispiam ex ea stirpe superesset, qui regnum Iudaicum in se restitueret. Eò tandem arrogantiae & dementiae peruenit, vt se Deum appellari atque honorari voluerit. Inter alia facinora mirum quàm in libidinem pronus fuerit, ita vt matronas virginesq́ue sanè multas constuprarit. Tantae interim callidae inopinataeq́ue saeuitiae fuit, vt Senatores, Consulares, ac Doctos quosq; inuestigato nouo quaestionis genere clam interemerit. Nonnullis enim manus pedesq́ue amputauit, atque immisso per obscoena igne aliquos miserè distorsit, aliosq́ue cruci partim suffixit, ac partim canibus bestiisq́ue laniandos obiecit. Philosophos & Poëtas quò maiori studio olim dilexerat, eò grauius persecutus est, atque ex vrbe Roma omnes expulit. Per haec terribilis cunctis & inuisus, tandem oppressus est amicorum libertorumq́ue intimorum, simul & vxoris conspiratione acceptis vulneribus septem, ignominioseq́ue sepultus.
PAVCIS NOTVM EST, QVAM MISERA SIT PRINCIPVM CONDITIO: QVI A TYRANNIDIS FALSA SVSPITIONE TVM DEMVM LIBERANTVR CVM AGVNT ANIMAM.
Ab anno sui Imperij .XV., vitae .XXXV., clam occisus.
· Census ID10056427: »Sestertius of Domitian / Domitian and Victory (RIC 703)«
C
NERVA
vir grauis ac virtute clarus, ab Domitìani occisoribus Imperator eligitur, anno Christi nonagesimo nono. Quum verò iam Domitianus paulò antè quàm periret facilè suspicaretur, esse qui vitae suae insidias facerent, quumq́ue suspicio haec quò diuturnior eò grauior & anxia magis esset, eos grauiβimis suppliciis enecabat, quos Imperio forsitan potituros suspicabatur. Qua de causa nobilium quorumcunque natiuitates conscribi, & in horoscopum referri studiosiβimè curauit: inter quos Nerua, tanquam qui certiβimè ad Imperium adspiraret, Domitiano delatus fuit. Proinde Nerua ab Astrologo quodam amico suo praemonitus, qui periculum ipsi imminere, multosq́ue clam occisos enunciarat, confestim fugit, vixq́ue effugit. Attamen hac ratione Imperium adeptus est. Circa principatus sui initium seditio planè detestabilis inter Praetorianos milites exorta est, qui sub Domitiano omni saeuitia ac tyrannide corrupti, sese ad rapinas furtaq́ue rursum applicarant, statuerantq́ue ipsum Domitianum iam Diuum appellare, & mortem eius vlcisci, nisi duces defuissent. Nihilominus tamen & paulò pòst idem perfecerunt, grauiterq́ue eos vindicarunt, qui Domitiano occasionem necis praestitissent. In istiusmodi tumultu Nerua Imperium assumpsit, & cum autoritate Senatus publicè ad populum orationem habuit prolixam, qua mortuum Domitianum contumeliosiβimè atque acerbiβimè lacerauit. In Vrbe Roma omnes eius imagines & clypeos publicè detrahi, nomina & titulos eradi curauit, vetuitq́ue, ne quis eundem deinceps Caesarem appellaret, sperans hoc pacto omnem eius memoriam abolitam iri. Deinde etiam abrogauit, quicquid Domitianus per edictum promulgauerat. Christianos, Iudaeos, & quotquot ab Domitiano in exilium pulsi fuerant, in Vrbem reuocauit, iisq́ue bona, quibus antè adempta constabat, restituit. atque Christianos pridem condemnatos omnino absoluit. Annuos Iudaeorum census diminuit, ac capitali paena interdixit, ne quis Christianos aut Iudaeos in posterum accusaret, laederétue. Atque hinc quidem factum est, quòd Apostolus Ioannes Ephesum ex Insula Pathmos redierit, numerusq́ue Christianorum sub id tempus plurimùm in toto Orbe fuerit auctus. Vt verò Domitiani interfectores à militibus anxiè inuestigarentur, id operam dedit, quò amicitia atque humanitate omnem è medio tolleret discordiam, gnauiterq́ue sanguinarios militum animos reprimeret, mori satius esse, inquiens, quàm Imperium sanguine conspurcari. Milites tamen horum quicquam nihil pensi habentes, multos ex his interfecerunt, qui in Domitiani necem conspirarant, Neruamq́ue insuper coëgerunt, vt de sceleratis caesoribus interfectis coram Populo Romano militibus gratias ageret. Deinde Calphurnius Crassus milites maximis muneribus ad se pellexit, ac cum his foedere contracto Imperium plurimùm affectauit. Quod vbi Nerua percepisset, hominẽ cum vxore & liberis duntaxat Tarentum misit, ob quam clementiam ab Senatu grauiter fuit obiurgatus. Post haec animaduertens sibi magis magisq́; insidias fieri, seq́ue ad extreman ferè senectutem modò peruenisse, Traianum ad Reipublicae commodum adoptauit, vt quem nõ inidoneum Imperio fore sperabat ob immensas eiusdem virtutes, nihil interesse, inquiens, quamlibet extraneus atque adeò Hispanus foret: in istiusmodi rebus non oportere genus aut nationem cuiusquã inspici, verùm potius virtutes ac prudentiam. Tanta eo tempore per vniuersam Italiam annonae caritas fuit, vt sua hic ornamenta tam aurea quàm argentea diuendi curauerit, iusseritq́ue egentes pecunia pasci publica. Misit praeterea paβim in oppida Italiae commeatum satis vberem. Nullis exactionibus, nullis vectigalibus aut aggrauationibus populum onerauit, nihilq́ue planè voluit tentare absque consilio prudentum. Ita denique omni virtute ornatus fuit, itaq́ue ad omnem probitatem formatus, vt quum de Regulo omnium quos terra sustinet nequiβimo, narrare audiisset, exanimis ceciderit atque ilicò obierit.
NIHIL ME FECISSE SCIO, QVO MINVS POSSEM DEPOSITO IMPERIO PRIVATVS TVTO VIVERE.
Exacto Imperij anno .II., aetatis .LXXVII., extinctus est.
C 2
TRAIANVS
patria Hispanus vrbe Tubertina oriundus, mortuo Nerua post Christi natalem anno centesimo in castris prope Agrippinã ad Rhenum Imperium suscepit iussu ac voluntate Senatus Populiq́; Rom. per quos olim Nerua etiamnũ superstite cum magna militum copia in Germaniam missus fuerat. Ea enim tempestate Romanis aduersus Germanos perinde pugnandũ fuit atq; olim aduersus Iudaeos. nec id quidem iniuria. Vt enim Iudaei nulla ratione ab suis legibus & ceremoniis recedere voluerũt, sic profectò Germanis quoque libertatẽ pristinam retinere & defendere visum fuit, extremaq́ue potius subire,
[?]
se iugo subijci paterentur. Adeò hi semper libertatis cupidi fuêre. Proinde vbi Traianus neq; edictis, neq; minis, neq; etiam bellis quic
[?]
efficere poterat, vicit tandem hos mansuetudine, clementia atq; humanitate, totamq́; Germaniam Romano Imperio ceu Prouinciã adiecit: sic tamen vt eam deinceps neq; exactionib. neq; aliquibus aggrauationib. onerauerit. Quamobrẽ praeter caeteros Romanorũ principes, vel hic praecipuè apud Germanos etiam dilectus summoperè fidusq́; habitus fuit. Probitate tantũ Imperium Rom. ampliauit, quantum vnquã alius. Germaniam cis Rhenum, Daciam, gentesq́; vltra Danubium alias ditioni Romanae subiecit. Parthos rursum coërcuit. Albaniam superauit, in eaq́; regẽ instituit. Qui Euphrati & Tigri accolunt, prouinciales Imperij Rom. fecit. Profectus etiã tandem fuit ad Indiae fines ac mare rubrum. Sed in omnibus hisce expeditionib. tanta in hostes cum grauitate vsus est amicitia, vt saepenumero ex amore potius
[?]
vi sese subactos dederint. Nun
[?]
sese à quo
[?]
ad iram prouocari facilè passus est, verùm ea in omnes animi fuit modestia ac temperantia, vti omniũ qui antè imperarant, vbiq; terrarũ habitus sit Princeps optimus. Cùm in omnibus prouinciis praesides designaret, gladium eis in manus porrexit, huiusmodi verba ad vnũquenq; subijciens: Vtere hoc gladio aduersus hostes meos in causis iustis: sin ego minus iustè egero, tum in meipsum stringito gladium. Similiter quum à suis consiliariis argueretur, quasi praeter decorũ omnibus nimium esset familiaris: talem se velle Imperatorẽ populo exhibere respondit, qualem ipse optaret si ex plebe esset. Postea
[?]
verò regnum Romanũ latiβimè ampliasset, multaq́; paβim boni principis vestigia reliquisset, Romã insigniter triumphans reuersus est: ac plurimis persuasum fuit, ipsum diuina prouidentia collapsae Reip. principem datum fuisse, vt qui Senatui collabenti ac iam propemodum extincto subsidio foret. Romae ita cum populo egit, vti omnes facilè principes, qui ad eius vsq; tempora fuerant, longè superarit. Magnoperè vtrunq; ius Diuinum atq; humanũ coluit: neq; ex se solùm leges nouas tulit, sed & veteres diligentiβimè obseruauit. Vnicuiq; ita charus, itaq́; familiaris fuit, vt à quibusdam idipsum illi vitio datum sit. Bonis moribus ita fuit exornatus, ita in omni vitae modestia alios superauit, vt ad Reip. vtilitatẽ natum fuisse dixeris, nihilq́; aliud in vita egisse
[?]
quod publicũ spectaret cõmodum. Senatũ appellauit patrem suum, seq́; huius viciβim filium: per quẽ tantopere seductus fuit, vt persecutionẽ etiam in Christianos meditaretur, timens (vt illi aiebant) ne Christianorũ multitudo Imperio vim faceret. Ob quã rem equidẽ passus est Christianos vi aperta fore persequendos. Et tanta quidem Christianorũ multitudo paβim occidebatur, vti Plinius Secundus, qui tum etiam Prouinciam aliquam administrabat, multitudine interemptorũ haud dubiè cõmotus Traiano rescripserit innumera hominũ milia quotidie obtruncari, in quibus nihil omnino sceleris depraehenderetur admissum, neu quic
[?]
Romanis legibus contrarium, nisi quod antelucanos hymnos Christo cuidam canerent Deo, Diisq́; aliis minimè sacrificarent. Hac ratione motus Traianus edictum promulgauit, vt Christiani ob fidem nihil quic
[?]
paterentur: si qui tamẽ iustè inciderint, punirentur. Deinde in Babyloniam exercitũ eduxit: vtq́; reditum post partam victoriam domũ pararet, Seleuciae Isauriae ventris profluuio periit. Eius autẽ busta aureo inclusa vasculo expressa eiusdem imagine, perinde atq; in triumphis fieri solet, Romam delata sunt. Memoria demum eius tanti precij apud posteros multis annis fuit, vt postea semper, quoties Romae in Senatu Imperator designaretur, publicis votis optari consuetum sit, vti foelicitate Augustum, & probitate Traianum adaequaret.
FISCVS LIEN: QVIA EO CRESCENTE RELIQVI ARTVS OMNES TABESCVNT.
Romano imperio praefuit .XIX. annis, .VI. mensibus, .V. diebus, vixit .LXIII. annos.
C 3
HADRIANVS
Traiani consobrinus, ab eodemq́; adoptatus Imperator eligitur ab Senatu Populoq́; Rom. anno post Christum natum centesimo decimonono. Vir fuit hic magnae eruditionis, atque adeò Romanus, qui id semper operã dedit, vt modis omnib. Athenienses imitaretur. Ornamentũ sese praebuit vtriusq; linguae Graecae ac Latinae, & poëtã eiusmodi, qui scripta sua ac Comoedias venustis grauibusq́; sententiis, verbisq́;
[?]
elegantib. plurimùm ornarit, atq; id quidem Graecè praecipuè, adeò, vt Graeculus vulgò appellatus sit. In respondendo atq; interrogando adeò fuit promptus, adeò acutus, vt ad grauiter interrogata, grauiter etiã responderit: ad iocose, item iocose: ac breuiter, sic sua responsa temperarit, vt vel ex tempore ad quaeuis interrrogata promptiβimè responderit, nõ aliter, atq; si singula diligenter praemeditatus fuisset. In omni disciplinarũ genere plurimùm fuit exercitatus, Mathematicus insignis, Astrologus & Geometra acutiβimus, Musicus, ac Medicinae minimè ignarus. Tantũ deniq; à pictura & sculptura valuit, vt ipse plurimas imagines sua manu depinxerit, & quasdam etiã in aere ac lapide artificiose caelauerit. Rarum quiddã profectò fuit, & quod nemo non alienũ ab huiusmodi homine putaret. Supra
[?]
credibile cuiquã est, laboris patiens fuit, vt qui regiones ac ciuitates ipse frequentiβimè peragrarit. Memoriae adeò fuit tenacis, vt quo quid loco & tempore gestum fuisset, nominaq́; singulorũ absentium militũ, facilè meminisset. Circa initium principatus autoritate Senatus Populiq́; columnã altitudine pedum centum & quadraginta extruxit, quae etiamnũ hodie superest. Hanc extrinsecus praeclarè Traiani gestis exornauit, cuius etiã busta sub eadem recondidit, referens ipsum inter Diuos: locumq́ue in quo columnã istam statuerat, forum appellauit Diui Traiani. Sub id temporis incõmodiβima in Africa seditio paβim inter Iudaeos pullulabat, qui tantam multitudinẽ in Libya, AEgypto & Alexandria interemerunt, vt nisi Adrianus aliundè secum qui agros colerent eò aduexisset, terra inculta ac planè deserta permansisset. Post
[?]
verò miserabilem istam seditionẽ composuisset, ac penitus extinxisset, Athenas in Graeciã profectus est, ibiq́; leges suas & statuta renouauit, Atheniensib. leges Solonis ac Draconis, vt petierant, confirmauit. Cumq́; istic hyemaret, obtulerũt ipsi Quadratus atq; Aristidis (qui Apostolorũ fuerant discipuli) libros quosdam in Christianae religionis defensionẽ à sese cõscriptos, inter quos & Apologetici aliqui fidei Christianae eidem oblati fuère. His aũt commotus, ac iam aliquantulũ in fide Christiana eruditus, probeq́; in iisdem per Serenũ Grauium legatum suum instructus, rescripsit, indignum esse Christianos religionis causa paβim occidi, effectusq́; est ea instructione mirus fautor Christianorũ. Scripsit ad Asiae Proconsulem Minutium Fondanũ literas, quibus ne deinceps Christiani cõprehenderentur, nisi aliorũ scelerum rei testibus conuicti, mandauit. Quũ verò Cothebas Iudaicae factionis princeps patriam suam caedibus cõtaminaret, ac Christianos variis multisq́; cruciatib. insequeretur, eò quòd arma aduersus Romanos mouere nolebãt, Adrianus oẽs paβim Iudaeos interfici curauit, iussitq́; ne Iudaeorũ cuiquam aditus ad Hierosolymã pateret: donauitq́; ciuitatẽ moenibus probè munitam Christianis, eam de suo nomine Eliam appellans. Deinde neceβitate cõpulsus in Sarmatas, qui iam ab Imperio desciuerãt, expeditionem parauit: quibus post multa bella deuictis, profectus est in Germaniã & Galliam, vbi illud summopere conatus est, vt paci potius
[?]
bello cõsuleretur, studuitq́; milites in ea expeditione magis in officio continere,
[?]
armis quic
[?]
tentarent. Postea
[?]
iam regiones & prouincias oẽs pacatas tranquillasq́; fecisset, maximo sanè triumpho Romã reuersus à Senatu populoq́; Pater patriae salutatus est, vxorq́; eius Sabina Augusta nominata. Atq; ita quidẽ pace terra mariq́; parta Romã magnificis multisq́; aedificiis deinceps ornare aggressus, quorũ etiamnum hodie quaedam supersunt, Castrum videlicet Angelicũ, quod Moles Adriani dicitur: & pons quidam, quẽ etiam nunc Pontẽ Elium appellamus. Hac tempestate res Romanae in summo loco fuerũt constitutae. Reges enim magnò pacem ab Adriano redimebant, ita vt hinc ille faepenumero dicere solitus sit, plura se in ocio fuisse consecutũ,
[?]
armis & caedibus potuerant alij. Hic ergo vbi orbem vniuersum, ciuitatemq́; Romam legibus ac constitutionib. latè exornasset, in diutinum morbũ incidit, tandemq́; hydropicus in fata cõceβit. Et quia Imperio Rom. ab omnib. princeps facilè vtiliβimus eorũ qui ab Augusti temporib. vsq; fuerant, habitus erat, inter optimos Caesares relatus est.
SIC GESTVRVS SVM PRINCIPATVM, VT SCIAM REM POPVLI ESSE, NON MEAM PRIVATAM.
Cùm regnasset annis .XXI., & vixisset .LXII., interijt.
C 4
ANTONINVS
gener & filius adoptiuus Adriani Imperium suscepit à Christo nato anno centesimo & quadragesimo. Princeps fuit adeò probus, adeò clemẽs ac pius, vt autoritate Senatus cognomẽto Pius sit appellatus. Nullius planè inuidiae aut fraudis conscius erat, quem subditi magis amabant
[?]
timebant. Nulla bella penitus aggredi voluit: verùm id operã dedit, quò regiones suas ac prouincias tueretur magis
[?]
propagaret. Omni ratione paci cõsulendum ratus exemplum cepit ab Adriano, qui plus ociosus
[?]
in armis profecerat. Vnde & saepè dixisse fertur: Honestius esse à Caesare vnum ciuem seruari,
[?]
mille hostes occidi. Oportet etiam, dicebat, pastorem fidum probumq́ apud suas cõtinuò adesse ouiculas, easq́ solas pascere, nec ad alias deuiare. Cùm ergo ad istum modũ Orbem propè vniuersum nõ armis, sed sola virtute, autoritate, & fama quae de eo ferebatur honesta imperabat, reges cuncti, prouinciae, populiq́; arma deposuère, eoq́; erga ipsum animo fuêre, vt ex amore non Caesarẽ ipsum, sed velut patrem vniuersi cognouerint, vno ore fauorem & gratiam eius exoptantes. Inter hos etiam populi fuerunt Orientales, vt erant Bactri, Hircani atq; Indi, quos nemo Caesarũ ditioni Romanae quamlibet copiis instructiβimus subijcere vnquã potuit. Hi ad Antoninum Legatos suos miserũt, solùm gratiam eius (quasi Deus quispiam è coelo fuisset) implorantes, sese vectigales Populo Rom. vltrò constituentes. Vir item hic fuit tantae iustitiae, vt exteri reges & populi, si quid controuersiae inter se habebant, id omne ad hunc tanquã iudicem incorruptiβ. detulerint, iudiciumq́; de eo implorarint, ac neutra pars ab eius sententia vnquã fore recedendum fuerit arbitrata. Ita saepenumero maximas lites diremit, vt qui vtrique parti aequè erat addictus, non asper aut durus, sed omnibus ex aequo benignus, mitis, ac liberalis. Non suum quaerebat cõmodum, nõ vanam ambibat gloriam, adulatorib. nullas praebebat aures. Tametsi quidem Cerdo & Valentinus plurimùm quotidianis suggestionibus & cauillationib. ipsum anno Imperij sui tertio aduersus Christianos, quòd apertam eorundem haeresim deriderent, instigabant. Hi asserebant duos esse Deos, alterum bonum, alterũ malum, & vtrunq; potentem iuxta ac aeternum. Probabilis doctrina haec gentibus rationiq́; humanae visa est. Sub haec autẽ tempora librũ de fide Christiana conscripsit Iustinus philosophus, quem biennio pòst Antonino nuncupauit. Qua re ita Imperatorẽ in Christianos beneuolum reddidit, vt quietos ipsos in sua religione perseuerare admiserit vsq; in principatus sui annum decimũquintum. Tum enim Crescentis haeresis longè detestabilis pullulare coepit. Erat autem hic philosophus, docebatq́; Christum nihil penitus ex carne Mariae assumpsisse, ac per eam quasi per colum quoddam in terram exiuisse. Quam ille haeresim à praedicto Valentino sumpserat. Et quia Iustinus hunc veluti gulae, luxui, ac Veneri deditũ, praeuaricatoremq́; philosophiae insimulasset, modis omnibus Crescens eiusce rei vindictã in Christianos excogitauit. Plurima igitur falsa ac indigna flagitia cõmentus, Christianos nocturnas inter sese coitiones agitare ad coenam dicebat, vbi inter caetera occultas caedes in sua sacrificia perpetrarẽt, filios proprios necarẽt, quos Diis sacrificabãt atq; ipsi postea comedebant, deniq; & post coenã nefanda stupra ceu canes admitterẽt, rem cum matribus ac sororibus in tenebris haberent. Dicebat praeterea eos indies consultare, vires augere, praesidia confirmare, vt ita tandẽ ex sua congregatione cõscripto exercitu caedes, latrocinia, ac praedas in vulgus Imperiumq́; Rom. palàm exercerent. Hisce mendaciis in tantum odium apud omnes deuenére, vt Antoninus cunctis Asiae praesidib. edicto praeceperit, vti Christianos omnes euerterent, occiderent, ac penitus extirparent. In hac persecutione etiam Iustinus Philosophus vitam pro Christi nomine martyrio libens promptusq́; finiit. Ea tempestate Antoninus propriis expensis plurimùm adiumenti tulit in locis quibusdam muniendis, ad quae Tyberinus fluctus alluens Romae infinita damna indies dedit: à qua tamen restauratione semper Senatus Populusq́; Rom. abhorrebat. In hac re sanè opus memoratu digniβimum absoluit, vrbemq́ue & commoda publica plurimum auxit. Ad postremum febri naturae legibus satisfecit, cum maximo luctu & dolore vniuersi ferè Orbis, ac miro quodam sepeliendi genere multò aliter atque fuerunt alij sepultus est.
VELLEM ME SINE SENATORIO SANGVINE IMPERIVM TRANSIGERE.
Vixit .LXXVII. annis, regnauit .XLII. naturali morte occubuit.
L. AVRELIVS VERVS, & M. AVRELIVS ANTONINVS,
Imperium administrare simul aequo iure coeperunt à Christo nato centesimo sexagesimo secundo anno, fueruntq́ue ambo in filios ab Antonino Pio adoptati, quorum alteri M. Aurelio filiam Faustinam in matrimonium dedit, ipsum suo cognomine Antoninum nominans: verus hic erat Annij Veri filius. Caeterùm L. Aurelio vxorẽ dedit Lucillam M. Aurelij filiam indito cognomento Veri, quod anteà proprium fuerat dicti M. Aurelij. Atque illud quidem ideo fecit, vti amicè & concorditer ceu fratres Imperium simul administrarent. L. hic Aurelius naturalis erat filius L. Ceionij Commodi, quem adoptauerat Adrianus, quemq́ue suo praenomine donauerat, appellans eundem L. AElium Caesarem. Quoniam verò hic ante Adrianum moriebatur, in eius locum adoptatus est Antoninus Pius, idq́ue ea lege, vt defuncti filium (qui etiamnum infans erat) adoptaret, atque ad Imperium surrogaret. Verùm Antoninus ita publici commodi rationem semper habuit, vt Imperij gubernacula soli L. Vero committere noluerit, (eò quòd aliquantò durior, astutior, ac voluptuosior sibi videbatur) sed huic tradiderit veluti collegam M. Antoninum, qui contrà mitis, placidus, ac clemens in omni probitate sanè quàm honestiβimè versabatur, quiq́; ob egregiam suam virtutem in omni honesta actione enutritus penè à puero aduersa iuxtà ac prospera perferre solebat, eiusdem semper vultus atque animi. Praeter haec naturae bona etiam non vulgari praeditus erat scientia, quam ab Oratore Collatino Frontone acceperat, ita vt meritò sanè abs quolibet Philosophus habitus sit haud indoctus. Habebat item frequenter in ore sententiam hanc Platonis, nempè Tum demùm cum ciuitatib. bene beateq́ue agi, si aut eas Philosophi administrent, aut earum Principes philosophentur. Ob hanc igitur causam sic Antonino Pio placuit, vt vterque eiusdem potestatis Imperio praeesset, duoq́ue hi primùm simul Imperatores fuerunt. Hi Antoninum Pium, eiusq́; coniugem Faustinam, inter Diuos Senatus Populiq́ue Rom. consensu annumerarunt. Mox vt Vologesus Parthorum Rex mortem Antonini accepisset, conscripto exercitu Armeniam, Cappadociam, ac Syriam inuadit: quae res Romanis summae tristitiae ac dolori fuit. Verebantur enim, ne ex illo tumultu grauior insuper oriretur, quemadmodum iam saepe contigerat. Omnis tamen spes in duobus hisce Principibus posita erat, quos pariter praesenti obiectabant infortunio. L. Verus dux exercitus statuitur, vt qui erat durus fortisq́ue, quemadmodum diximus. At quoniam M. Antoninus philosophiae magis deditus videbatur, publicè ratum fuit, hunc magis aptum, magisq́; necessarium fore, qui ciues Romanos in officio contineret, omnem seditionem facilè praecaueret, iusq́ue ipsum administraret. Ac postquam cum ingenti exercitu L. Verus Athenas Diis sacrificaturus peruenisset, ingens ac terribilis flamma in aëre apparuit, quae ab ortu Solis ad occasum vsque ardere conspiciebatur. Quod quidem signum hominibus horribile visu fuit, & plaerisq; praesagium mutationis futurae. Deinde Parthiam ingressus, bellum non minus fortiter quàm fortunatè mouit, res graues ac difficiles expediuit: nec nisi domitis Parthis, repetita Armenia, in eaq́ue Rege constituto, qui populum in Imperio Romano contineret, & à cunctis malis defenderet, cessauit. Hinc deinde in Syriam profectus est, vrbemq́ue munitiβimam Seleuciam ad Hydaspidem fluuium sitam, militum quater centenis millibus deuicit. Atque ita hostibus superatis, singulisq́ue in pace & tranquillitate in intimam vsque Iudaeam constitutis, in Italiam rediit, Romaeq́ue honorificè triumphans in curru aureo ad Antonini latus aβidens exceptus est: vbi quum ad Capitolium hoc pacto simul peruenissent, vtrique cognomen inditum est Parthici, Maximi, atque Armeniaci. Verùm Antoninus, nec Armeniaci, nec Maximi titulum agnoscere voluit, vti eo honore vel solus victor potiretur. Non multò pòst L. Verus numine ictus obiit.
VXOR DIGNITATIS NOMEN EST, NON VOLVPTATIS.
AEquali imperio cum Aurelio illi in fratrem dato, .XI. annis regnauit, apoplexia ictus interijt.
M. AVRELIVS ANTONINVS
post obitum L. Veri solus Imperij gubernaculis potitus est, defunctumq́; (vt optimis Caesarib. fieri consueuit) Diis cõnumerauit: deinde multis paβim Prouinciis grauamina ac vectigalia vltrò ademit, vti cuncta tranquilla perseuerarent, regeretq́; absq; caedibus: quare & seueriores leges nouis constitutionib. relaxauit atque omnino mitigauit. Postea item monumenta fiscalium titulorũ in foro publico combuβit. Quibus sanè gestis populo adeò gratus fuit, vt à plurimis totius Orbis defensor, & ob singularẽ iusticiam Veriβimus, speculumq́; virtutis appellatus sit. Plurimùm deinceps honore, regnis, bonisq́; cõparandis profecit, animumq́; ad scribendum appulit, adeò vt eius libri etiamnũ exstent, & in magno apud eruditos habeantur precio. Persecutio autem Christianorũ, quae à temporib. Antonini Pij necdum cessauerat, sub hoc plurimùm aucta fuit. Quò quidem factum est, vt hac motus occasione Melito insignis Christianorum patronus ac defensor, ad Imperatorẽ literas scripserit huiusmodi: Quod antehac, inquit, factum est nun
[?]
, modò vsu venire videmus, nempè pios persecutionẽ pati, profligari vndiq; nouis decretis per totam Asiam promulgatis. Impudentes nanq; homines & calumniosi, qui rapere aliena desiderant, occasione accepta Imperialium praeceptorũ, more praedonum die noctuq́ue grassantur & diripiunt innocentes. Atq; haec quidem si iubente te faciunt, en prompti libentesq́; quosuis cruciatus, imò & mortẽ ipsam perferimus, quã ex iusti Principis edicto irrogari certò cognoscimus. Maximè tamen te oratum volumus, vt rem iusto examine perpendas, diligenterq́; discutias, num ad istum modum homines necari ministris tuis mandatũ sit. Si enim inscio te immane istud ac planè tyrannicũ edictum exierit, oramus, ne nos despectui habeas, nec patiaris nos pios religiososq́ue ciues tuos tam publico latrocinio iugulari. Quoniam verò sub eam tempestatem fatale ac prorsus detestabile malum paβim pullulabat, ita vt hinc
[?]
plurimae ciuitates terremotib. atq; inundationib. miserè vastarentur, peste multa hominũ milia absumerentur, quae vsqueadeò in vniuersa grassata Italia est, vt terras atq; homines funditus subuerterit: cumq́; ad haec mala etiam ingens copia locustarũ accedebat cum maximo agrorũ detrimento, omnis infortunij culpa in Christianos conijcitur, idq́; ob splendida Crescentij mendacia, quemadmodũ apud Antoninũ Pium diximus. Quare hic inter caetera rescripti verba ita ad Asiae praesides scripsit: Nõ equidem dubito, quin Diis ipsis curae sit, ne quis noxius lateat, conuenitq́ue his multò acerbius eos punire qui immolare nolunt,
[?]
nobis. Quemadmodum igitur vos intelligo communes hosce casus in Christianos ex mera inuidia transferre, eosq́; vel ad necem vsq; persequentes: ita paternam secutus sententiam deinceps volo, vt si quis Christianum quemipiam, eo nomine saltem quòd sit Christianus, accusauerit, reus quidẽ absoluatur, aliusq́; eam poenam subeat, quã Christiano intentabat. Edictum hoc Ephesi in Comitiis publicè propositũ fuit. Quum verò diu multumq́; paβim omnia quieta tranquillaq́ue fuissent, nouus de improuiso in vniuersa Europa tumultus exortus est. Germaniam enim, Sarmatiam, Illyriam, ac Galliam, vti Romanorum seruitute soluerentur, iam bella parare certus rumor ferebatur. Quare Romani magis fuêre perculsi, quàm si regio desciuisset alia. Porrò hîc Antonino philosophia sua adeò non nocuit, vt potuerit etiam sese promptiβimè ad bellum accommodare, quan
[?]
philosophiae maximè cupidus fuerit, vt qui Apollonium philosophum, ac Sextum Plutarchi successorem audiuisset. Vt igitur ad resistendum expeditionem parare debebat, ciuitatesq́; ob decennale bellum plurimùm depauperatae erant, ita vt exactionib. Imperium amplius grauare noluerit, omnia sua Imperialia adeoq́; vxoris ornamenta in foro Traiano diuendidit, exercitumq́; conscripsit, atq; ita in Germaniam cum filio suo M. Commodo probè expeditus contra Venedos, Quados, et Sclauos profectus est: tandemq́; post multas caedes cum suo exercitu in Quallorũ regionem, nunc Austriam appellatam, peruenit, vbi ab hostibus circunseptus, magna laborauit aquae penuria. Cùm verò iam in Germanico & Sarmatico exercitu horribile tonitru auditum fuisset, fulmenq́; ingens apparuisset, ac grandis imber cecidisset, quare attonitos profugosq́; Romani aggrediuntur, caeduntq́; Deinde exercitum in Pannoniam, atq; Illyriam duxit, ac post magnam victoriam morte naturali obiit. Nemo fuit qui non mortem huius cum lachrymis exceperit.
AEQVIVS EST ME TOT TALIVM AMICORVM CONSILIVM, QVAM TOT TALES MEAM VNIVS VOLVNTATEM SEQVI.
Cum genero suo L. Vero Imperio praefuit .XI. annis, solus .IX., obijt aetatis. LX. anno.
D
M. AELIVS AVRELIVS COMMODVS
cognomento Paterno
ANTONINVS,
anno post natum Christum centesimo octuagesimo secundo, statim atq; pater obiisset, in publicum prodiit: sedemq́ue inter milites collocatam conscendens, Orationem habuit huiuscemodi: Nunc me vobis, fortiβimi milites, defuncto patre fortuna Principem, nõ quidem electum vti antehac fuêre caeteri, sed in palatio Imperiali natum atque educatum dedit, quiq́; nec in plebeis aut obscuris vagiit cunabulis. Simulatque enim me mater in lucem edidit, vestibus ornamentisq́ue sanè Imperialibus amictus fui. Eodem momento me Sol hic Principem, hominemq́; aspexit. Igitur his ita probè consideratis, Principem vestrum honorate vti Caesarem. Ideo enim pater hinc ad Superos commigrauit, vti nobis, ad quos totius Orbis administratio veluti iure spectaret, humanarum rerum cura deinceps incumberet. Ac signauiter praelium coeptum perfeceritis, finesq́ue Romani Imperij ad magnum vsque Oceanum propagaueritis, ingentem certè gloriam vobis, nomenq́ue aetati meae ampliβimum parabitis, & omnino illud quoque efficietis, vt barbaris Germanis initio Principatus nostri depreβis, nullus sese aduersus aetatem nostram erigere, meq́; contemnere ausit, sed praecedentis iacturae metu domiti omnes facilè permaneant. Haec quum dixisset, in milites magnam pecuniae vim sparsit, vt ita equites peditesq́ue sibi beneuolos redderet. Decreuerat enim voluptuose vitam transigere. Ad istum igitur modum Germanicum bellum sibi à patre relictum, quum iam res ad victoriam inclinaret, turpiter deserens, contempto amicorum, equitumq́ue consilio, Romam properauit. Quum verò non longè Roma abesset, Senatus populusq́ue vniuersus venienti obuiam processerunt, faustaq́ue ac laeta precantes: sparsis insuper flosculis sertisq́; odoriferis, vt Caesarem, spe tamen illa, tanquam qui paterna vestigia in omnibus sequuturus foret, exceperunt. At contra omnium opinionẽ vetustiβimos quosq; patris sui amicos Senatu mouit, etiam illos qui aut nobilitate, aut probitate, aut etiam prudentia praestabant caeteris. Quamplurimos doctos, quibus cum magna patri intercesserat familiaritas, quosq́ue nonnihil verebatur, ac suae libidini velut obstaculo erant, in exilium misit & relegauit. Deinde ad tantam crudelitatem, superbiam, ac libidinem lapsus est, vti Vestales omnes constuprarit, ac ne à sorore quidem propria Fadilla sese cohibere potuerit. Ob quas quidem res ipsi varias struxerunt insidias, atque imprimis eius soror Lucilla, quae opera cuiusdam Quadrati adolescentis nobilis ac venusti conata est, vti in angulo quodam Theatri obscuro confoderetur. Is autem occultum gladium properè educens alta voce exclamat: Hoc te Senatus donat. Et vt pungeret, errauit: iuuenemq́; inuaserunt Commodi stipatores. Quae res non modò adolescenti & Lucillae, sed & vniuerso Senatui pernicies fuit sanè maxima. Nam certò iam cognoscens sese multis odio esse, magis magisq́ue saeuiit. Ac postquam Senatores omnes, & optimos quosque vrbis Romae è medio tulisset, plurimùm Perennius eius oeconomus Imperium affectauit. Deinde & Maternus miles oppidò quàm fortis, ac Cleander stipator vitae eius insidias fecerunt. Verùm quemadmodum rem propositam perficere non potuerunt, ita ipsi contrà fuere enecati. Commodus vitae suae periculum apertè considerans, forti se & magna custodia muniit, pluraq́ue indies crudelia perpetrauit: atque eò tandem dementiae venit, vti paternum nomen contemnens abiectis ornamentis Imperialibus se Herculem Romanũ Iouis filium appellarit. Exuuias Leonis induit, manumq́; claua armauit, atque Romae quotidie incedebat: cum bestiis pugnauit, statuasq́ue fieri iuβit velut Herculis intenso arcu, vultu seuero innuens fortitudinem suam, ac iaculandi peritiam. Vrbem Romam, Senatum, Populumq́ue, de se Commodianos appellauit. Paulò pòst noluit Hercules, sed pugil nobiliβimus salutari. Nudus frequentabat ludos omnes ac gymnasia, miscuitq́ue sese omni hominum generi in diuersis concertationibus. Quam quidem rem vti Romani aegrè tulere, sic & indignam tanto Principe fuisse manifestum est. Hinc ab omnibus humani generis hostis iudicatus est, etiam qui ad omnẽ maliciam, impudicitiam, impurulentiam, libidinem, ac crudelitatem natus esset. Deinde paulò pòst opera Martiae concubinae suae necata vxore sua Crispina, nocte in somno laqueo strangulatus est.
AB INCOLVMI QVAMVIS PAVLATIM, NEGOTIA PERFICI POSSVNT, A MORTVO NIHIL.
Imperauit .XIII. annis, laqueo vitam finiuit, cùm vixisset .XXXII. annis.
D 2
P. HELVIVS PERTINAX
Imperator ea ipsa nocte qua Commodum interfecerant eligitur, anno Christi centesimo nonagesimo quinto: idq́; hac via, Laetus Tribunus militum atq; Electus Commodi cubicularius, perempto domino suo, rati sunt neminẽ profectò Pertinace magis probum aut idoneum esse, qui populo in Caesarẽ offeratur, quo item cuncti in pace perseuerare, ac iam multa diuturnaq́; oppreβi tyrannide, animum tandem resumere queant. Nam hic Pertinax domi militiaeq́; iuxtà promptus erat. In omnibus istis praeliis, quae aduersus Germanos, aliasq́; nationes Romani absoluerant, mirum
[?]
fortem,
[?]
strennuum sese gesserat, ita vt haud dubiè ex fortiβimis atque amiciβimis, quos Commodus interfecerat, solus hic superstes relictus fuerit. Nulli item Commodus tantam vim & potentiam reliquerat atq; huic, siue ob pudorem, fortitudinẽ, atq; eius strenuitatem, siue etiam ob eiusdem inopiam ac tenuitatem. Cùm ergo Laetus Electusq́; cum suis adhaerentib. nocte intempesta ad Pertinacis aedes properassent, ostiarium mox excitarunt, qui vt eos vidisset, properè ad herum suum accurrit, atq; istiusmodi adesse nunciat Pertinax ostium aperiri absq; mora iubet, hoc modo inquiens, Nunc mihi malum istud prae oculis est, quod antehac saepius adfuturũ metui. Nihilominus ea fuit fortitudine, animiq́; constantia vt lecto non exierit, nec aliqua mutatio vultus in eo depraehẽdi potuerit. Mox vt Laetus atq; Electus ingreβi fuissent, ita iis locutus est: Hunc vitae meae exitum iam multis noctibus semper expectaui, eò quòd solus ex amicis paternis superstes relictus sim, adeoq́; miror, quamobrẽ hucusq; rem distulerit. Quid hîc statis? quin perficitis quod vobis mandatum est? Quin, inquam, hoc agitis, vti me omni cura ac solitudine exemptũ videam? Respondit Laetus: Missa isthaec fac: neq; enim venimus vt te occidamus, sed potius vt tibi Imperium tradamus, quũ tyrannus ille perierit, dignasq́; poenas suae tyrannidi dederit. Tum Pertinax: Vobis, inquit, ita lubitũ est me deridere etiam atq; moriar, & mihi vitam adimatis? At istiusmodi signa ei ostenderunt vt iis crediderit, totumq́; se in illorũ manus tradiderit. Hac re ita incepta ad milites sese contulerunt, quibus rem omnẽ aperuerunt. Cùm iam propè lucesceret, populusq́; rumorẽ hunc intellexisset, tota vrbs gaudio perstrepebat, cunctiq́; Pertinacẽ patrem appellabant. Deinde pro more illi iuratum est. Et cùm etiamnũ dubitaret num Imperium susciperet, coëgerunt ne recusaret, rogaruntq́; vti ob senectutẽ filium suum sibi collegam adiungeret. Verùm hoc ille recusauit, inquiens, Sufficit me vel inuitum Imperare. Pòst palatium ingressus omnia honestè atq; vtiliter restaurauit. Atq; vt eius probitas latè se diffundebat, cunctae nationes promptae fuerunt ad omnem eidem deferendum honorem & obsequium. Eodem modo & barbarae nationes quae ob vectigalia à Commodo imposita Imperio desciuerant, iam vltro sese in nouitij Imperatoris potestatem dederunt, idq́; ob fortitudinẽ quam in bellis iampridem exercuerat. Sed his ille omnia vectigalia sustulit, legesq́; duras aut asperas aliquantulum relaxauit, exhibens legatis vultum mitem, placabilem atq; amicum. Hoc autem inquietis militibus pati durum fuit: verebantur enim ne liberale hoc ac ciuile Imperium sibi pudori & damno foret, quòd hinc facilè considerabant sibi liberum arbitrium in omnibus sublatũ fore. Quare concluserunt, ne vlla ratione talem ferrent Imperatorẽ, seq́; imprimis rebelles exhibuerũt. Deinde verò inter sese egerunt, vti interficeretur, aliusq́; facilè inueniretur, qui tantae probitatis, concordiae, aut vrbanitatis non esset. Hinc ergo deiectis hastis gladiisq́; eductis ad palatium cõtenderunt. Pertinax aũt ea seditione intellecta, quan
[?]
ei fuga consulebatur, populiq́; subsidium inclamare, respondit, vtile quidem fore, minimè verò honestum, nec Imperatore dignũ. His ille prodiit, sperans feroces militum animos se verbis leniturũ. Nihilominus fuerunt aliqui qui ob venerabilem eius senectutem Imperialemq́; dignitatem retroibant, sed alij verba eius adulatoria esse rati, ipsum inuaserunt, ac multis vulneribus occiderunt. Huius nefandae caedis Populum Rom. plurimùm poenituit, eò quòd inuitus Imperium suscepisset. Tandem vt Pater Patriae inter Diuos relatus est. Et cùm iam nullus esset qui mortẽ eius vlcisci auderet, praesertim quòd fortiβimi quique Roma aufugerant, milites ex praetorij muris proclamarunt, Imperium esse venale, eius fore, qui maiori id precio emerit.
SANCTIVS EST INOPEM REMPVB. OBTINERE, QVAM AD DIVITIARVM CVMVLVM PER DISCRIMINVM ATQ DEDECORVM VESTIGIA PERVENIRE
Septuagenarius per .VI. menses regnauit, miserabili modo occisus.
D 3
M. DIDIVS SEVERVS IVLIANVS
clariβimus Iureconsultus, literarumq́ue peritiβimus, cùm iam nemo ex Senatoribus aut Nobilibus ad muros Praetorios accedere auderet, nec tam turpiter atque ignominiose Imperium emere affectaret, solus acceβit, coepitq́ue alta voce exclamare, paratum sese esse tantum numerare quantum peterent, se auri argentiq́ue vim habere maximam. Illi scalis demiβis Iulianum ad se receperunt. Verebantur enim portas aperire antequam de pecunia conuentum esset. Confestim autem vt in medio esset exercitu, pollicitus est Commodi statuas per Senatum populumq́ue destructas sese restauraturum, illisq́ue omnia quae libuissent facere, permissurum, sicuti Commodi temporibus consueuerant: praeterea vnicuique equiti ac militi tantum se pecuniae numeraturum, quantum neque sperare, neque optare possent, atque id quidem propediem. His moti milites, Iulianum in Caesarem suscipiunt, illiq́ue pro more iuramentum praestant attributo cognomento Commodi. Deinde signa atque arma cuncta prorsus auferunt, ac Iuliani imaginem insigniaq́ue in eorum locum substituunt: atque ita ipsum circum Praetorium vehere coeperunt. Postquam verò iuxta veterem consuetudinem Diis in exercitu sucrificasset, solitò maiori equitum militumq́; multitudine euehebatur in Vrbem. Et quidem, quoniam per vim Senatu Populoq́ue Romano inuito electus esset, praeterea quòd non minus ignominiose quàm turpiter Imperium precio emisset, populum nonnihil metuit. Ob quam item causam equites iuxta ac milites sese quàm potuerunt maximè obarmarunt, suumq́ue Imperatorẽ in medio constituerunt, vt ita fortiter circuncinctus facilè ab omni vi, si qua forsan exoriretur, foret tutus. Ad hunc sanè modum ipsum in palatium vsque deduxerunt, & populus qui consuerat Imperatoribus fausta omnia laetaq́ue precari, infausta atque infoelicia huic ominatus est. Circa haec tempora equitum laudatiβimi mores in vitia ruere, atque auri cupiditas apud quosque cum Caesareae Maiestatis contemptu paβim coepit exoriri. Quũ enim nemo esset qui Pertinacis mortem vindicaret, cumq́; milites Imperium tam turpiter emptum viderent, nec qui contradiceret esse, ad omne sese flagitium atque inobedientiam dederunt, vsqueadeò vti auaritia contemptusq́ue Maiestatis Imperatoriae magis magisq́ue indies augmentarentur. Vbi iam Iulianus Imperium velut pleno iure sese poβidere arbitraretur, ad omnem libidinem ac luxum se totum transtulit, adeò vt in publici commodi administratione inutilis planè fuerit. Praeterea militibus spem ademit omnem, eò quòd opes eius tantae tam amplae non essent atque iactitasset, ita vt promissam pecuniam militibus numerare minimè potuerit. Erat autem & publicum aerarium magnis atque inutilibus sumptibus, quos fecerat Commodus, planè exhaustum. Hinc Iulianus militibus coepit esse odio, atque cuncta eius opera ipsis displicebant, adeò vt in praetereundo saepè verbis iniuriam ipsi intulerint, atque indignam eius libidinem acerbiβimè exprobrarint, idq́ue non priuatim modò, sed & publicè in foro, in maximo populi conuentu, dixerintq́ue hominem ipsum esse omnium quos terra alat nequiβimum, atque impudiciβimum, & id genus alia plura, quae obijciebant. Vt verò Senatus Populusq́ue Romanus considerabat Iulianum minoris indies apud milites equitesq́ue fieri, & plaerisque odio esse ac contemni, neque item esse, qui mortem Pertinacis aut Imperij ignominiam vindicaret, elegerunt C. Pescennium Nigerium tanqnam Romani Imperij totiusq́ue mali vindicem: ipsum obsecrarunt, vt quàm ocyssimè cum omni exercitu Romam veniret, ac Romanos à tantis contumeliis assereret. Haec vbi Iuliano nunciata essent, audieratq́ue etiam L. Seuerum in Pannonia aduersus se moliri, non quidem vt Caesarem, sed vti necis Pertinacis vindicem, à quo in Pannoniam cum exercitu missus erat, facilè suspicatur secum penitus actum fore.
ETSI ALTERVM PEDEM IN SEPVLCHRO HABEREM, ADHVC ADDISCERE VELLEM.
Imperio mortem licitatus, cui vix .VII. mensibus praefuit.
D 4
C. PESCENNIVS NIGERIVS
Senator fuerat Romanus, ac deinde vniuersae Syriae praeses. Hunc Romani honestiβimum fortiβimumq́ue aestimarunt, vt qui vniuersae Phoeniciae totius regionis ad Euphratem vsque dominator esset. Erat praeterea eius aetatis, vt facilè pro honesto ac pacis studiosiβimo coli potuisset. Ferebatur & in rebus magnis atque arduis clemens, mitisq́ue: ac tanquam iusticiae cultor celeberrimus paβim laudabatur, adeò, vt nihil dubitarent quin Pertinacis vestigia sequeretur: quibus ille Romani populi fauorem sibi facilè promeruit. Quae cùm in se ita esse intelligeret, spem sanè habuit amplam ad Imperium perueniendi, paβim in vulgus spargi curauit, non fraude se Imperium velle adipisci, sed iis venire subsidio qui id à se tantoperè flagitassent. Hinc ad ipsum vniuersi, qui in Asia Populi Romani amiciβimi erant, venerunt, obsecraruntq́ue, vti quàm primùm Rempublicam capesceret. Quum iam videret cuncta ex animi sui sententia succedere, conuocatis equitibus ac militibus orationem habuit huiuscemodi: Quàm mite ingenium nostrum sit, quantaq́ue nobis in rebus gerendis arduis prudentia, equidem vos satis scire arbitror: neque enim huc ad vos proceβi de istiusmodi verba facturus, sed vti vobis indicarem, quemadmodum Romani me aβiduè fatigent, eò quòd vt sibi manum salutarem porrigam, flagitare non desinant. Praeterea aequo animo ferre nequeo,tam excellens tamq́ue gloriosum à maioribus relictum Imperium, ita turpiter iacere abiectum. Et quemadmodum quidem facinus audax temerariumq́ue foret, rem tantam absque occasione aliqua aggredi: ita profectò nec timiditatis aut proditionis notam effugias, si opem implorantibus deneges. Ob hanc ego causam nunc ad vos prodij, vt quid vestrum in hac re consilium sit, scirem. Ad hunc igitur modum, vbi quid Romae cum Senatu, populoq́ue ac Iuliano ageretur, ordine recitasset, vniuscuiusque sententiam hac in re scire laborans, continuò à militibus vulgoq́ue Imperator atque Augustus salutatus est. Deinde amictum purpura, reliquisq́ue ornamentis Imperialibus praecedente etiam igni in Antiochiae templum deduxerunt. Qui quidem rumor vbi paβim increbuit, vniuersae Europae nationes pro se quaeque festinare, vt Nigerio obsequium praestarent. Reges item & Satrapae ad Euphraten Tigrimq́ue habitantes, legatos suos Antiochiam gratulatum misere, operamq́ue omnem illi polliciti fuêre. Interea dum haec à Nigerio in Asia agebantur, Seuerus etiam in Pannonia extemplò sese Romam parauit, qui in rebus gerendis homo erat admodum vehemens, ferox, vitae durae atque asperae nimium, promptus in rebus excogitandis, acerq́; ad miraculum vsque in perficiendis. Hic vt Imperij principatum velut suspensum, ac quasi direptui expositum vidit, Iulianum quidem vt desidem, Nigerium verò vt parum efficacem ad Imperium administrandum, contemptui habuit. Quare non modò tanquam vindex Pertinacis, verùm etiam tanquam Imperator Romam proficisci decreuit. Atq; vbi equitum suorum militumq́; animos sibi probè conciliatos animaduertit, oratione blanda eò cunctos pellexit, vti se faustis acclamationibus cuncti Augustum Pertinacemq́ue appellarint, iurauerintq́ue omnem opem vel in extremum euentum sese praestituros. Atque ita tandem properè Romam profectus est. Quod vbi Iuliano nunciatum esset, pecunias è templis Romae vndique direptas in milites diuisit, vt vel eo pacto rursum eorum beneuolentiam redimeret. Quare multis etiam precibus tantum apud ipsos egit, vt ad resistendum sese armarint. Praetereà & elephantes omni apparatu bellico onerauit. Verùm cùm iam fama erat Seuerum non longè ab Vrbe abesse, conuenerunt Senatores ac ciues vniuersi, quemadmodum fieri consuetum erat, siquando de Imperio aliqua oriebatur controuersia, atque Iulianum quidem morti adiudicarunt, Seuerum verò Imperatorem elegerunt.
VIVVS PLACERE VOLO, MORTVVS ETIAM LAVDARI.
Simul cum Seuero, eo tamen inuito, rerum habenas tenente .III. annis, tandem occisus est.
L. SEPTIMIVS SEVERVS PERTINAX
in exercitu non longè agebat ab Vrbe Roma, anno à Christo nato nonagesimo sexto, vbi audito Senatusconsulto magis ac magis de vlciscendis Pertinacis interfectoribus propositum confirmauit auxitq́;. Quare tantum egit apud Tribunos Plebis, vti interfectores illos modis omnibus ad praestandum sibi obsequium & obedientiam inducerent, atque insuper edictum promulgauit, vt vniuersa arma deponerent, in habitu pacis exirent, ac sibi tanquam Caesari inaugurationem iuramentumq́ue praestarent. Qui quidem per Tribunos Plebis eò persuasi Iulianũ deseruêre, qui suum deplorans infortunium permisit vti Imperium sibi abiurarent, omniaq́ue ornamenta imperialia omni vi in nouitium Imperatorem Seuerum transferrent. Ad hunc illi modum laureis redimiti sertis ad Seuerum supplices venerunt, vbi armis ac viris circunuenti ilicò fuere. Mox Seuerus irato animo huiusmodi ad ipsos orationẽ habuit: Posteaquam modò nostra virtute ac prudentia victi sitis, certè haud indigni hîc astatis, qui Imperio iure optimo litemini, viroq́ue illi magnificentiβimo, quem cùm defendere meritò debebatis, turpiter interemistis. Praeterea illustre hoc Imperium, quod à maioribus nostris perpetua gloria ac virtute summa, maximaeq́; nobilitatis nomine partum fuit, illud (inquam) Imperium longè clariβimum vos sceleratiβimi foeneratores tam turpiter, tamq́; ignominiose vendidistis: quasi verò res nihili ac nullius planè momenti aut precij fuisset. Ob quae sanè indigniβima flagitia, etiam atq; etiam considerate, & perpendite, quidnam estis meriti. Nihilominus nullius sanguinem fundam: nec tamen decet, vt deinceps vestris manibus Imperiali sanguine infectis cuiquam Caesarum inseruiatis. Mando igitur meis equitibus, vt omnem habitum equestrem vobis auferant, nudosq́; abire permittant. Iubeo item, vti vos procul hinc cedatis, nec vestrûm quisquam ad centesimũ miliare prope Romam depraehendatur, alioqui capite puniendus. Hi verò vbi sese ad istum modum nudos conspiciebant, moesti ac lachrymabundi abierunt. Interea, dum haec in castris ante Vrbem aguntur, Iulianus bona spe fretus in palatio Imperiali mansit. Proinde Tribunus Plebis quispiã, cui istud negocium ab Senatu Populoq́; Romano commissum erat, Iulianum obtruncat, rostrisq́; miseri Imperatoris caput praefixit. Deinde Seuerus eleganti militum ordine Vrbem ingressus est, multisq́ue magnum timorem atque horrorem sua praesentia incuβit: facilè enim apud sese eius fortitudinem ac seueritatẽ perpendebant. Senatus atque vniuersi ciues ipsi obuiam sertis ornati laureis processerunt, & à cunctis Pertinax salutatus est, eò quòd primus necem Pertinacis, grauiβimamq́ue Imperij ignominiam absque vlla sanguinis effusione vindicarat. Et postquam Ioui Capitolino sacrificasset, in palatium Imperiale profectus est. Postero autem die orationẽ habuit coram Senatu sanè luculentam, amicamq́ue, & quae spei prudentiaeq́ue multùm polliceri videbatur. Ex optimis tamen quibusque plaerique erant, qui sese mentem eius optimè scire aiebant, quiq́ue inter se mutuò clanculum dictitabant, ipsum inconstantem esse, callidum, aliud ore loqui, atq; aliud sub pectore reconditum seruare. Praeterea susq́ue deq́ue ferre fidem, iuramentumq́ue frangere, dummodo ex ea re quid lucri expectaret: quod etiam postea satis manifestum fuit. Nam vbi iam dies aliquot Romae imperasset, populumq́ue, equites, ac milites magnificè donasset, è vestigio suo exercitu ciuile bellum aduersus Nigerium in Oriente parauit, vti ipsum planè perderet. Facilè enim considerabat multas esse nationes, quae Nigerio concorditer adhaerebant. Britannicos praeterea nonnihil metuit, qui omnes viri erant sanè robusti fortesq́ue, ac Tribunum habebant D. Clodium Albinum claro nobiliq́; Romano genere ortum, opibus potentem, fortem, victoriosum, atque omni virtute ac probitate ornatum. Quibus rebus motus callidè Seuerus hunc tanquam Imperij collegam sibi adiungere cogitabat, ne interim dum in Oriente bellaret, hic sibi Imperium affectaret. Atque hac quidem ratione viro optimo atque amiciβimo spem magnam praebuit ad Imperium olim perueniendi, eò quòd in sua epistola ipsum Caesarem nuncupasset.
TVRBATAM REMP. VBIQVE ACCEPI, PACATAM ETIAM BRITANNIS RELINQVO.
Romanos sub iugo habuit per annos .XVIII., vixit .LXV., non sine suspicione dati veneni occubuit.
D. CLODIVS ALBINVS
sub id temporis cum toto exercitu Pop. Romani nomine agebat in Anglia, atque vti Seuerus inter se Albinumq́; aequalem Imperij administrationem redderet certiorem, idipsum Senatui Populoq́; Rom. indicauit, sine quorum consensu Imperium diuidere noluit. Iuβit insuper Albini nomine atque effigie nummos percuti, Albinumq́ue Septimij cognomento appellauit, vti ceu fratres Imperium aequo iure defenderent, administrarentq́. Statuit item Albino imagines, secumq́ue vnà Consulem creari curauit, breuiter in omni honore Imperiali Albinum sibi adaequauit. His ita peractis ad Albinum literas scripsit oppidò
[?]
humanas, in quibus vt Imperij curam boni consuleret, obsecrauit: eò enim virum nobilem, fortem ac strenuum, vt is esset, requiri. Praeterea, quoniam ob senectutem articulari morbo, chiragra, podagraq́ue supra modum laborabat, ac filio ea aetas nondum esset vt Imperio cõmodè praeesse poβit, orabat, vt ipse quàm accuratiβimè fideliβimeq́; regnum administrare vellet. Albinus istiusmodi nuncio accepto libens istam in se prouinciam suscepit, gauisus summoperè quòd absque conflictu aliquo aut detrimento ad optata peruenisset. Quum iam omnia à Seuero ita sapienter essent peracta, nec quicquã mali ex Anglia amplius timeret, mox ingenti ac penè incredibili militum copia Orientem versus terra marique profectus est. Proinde vbi Nigerius Seuerum Roma potitum, atque à Senatu Populoq́ue Romano in Caesarem electum, & iam in itinere esse, ac ingentem expeditionem aduersus se instruxisse, accepisset: confestim sese ad resistendum parauit, iuβitq́ue Prouinciarum praesides aditus praecludere, portus, viasq́; arctas diligenter obseruare. Deinde collectis suis copiis Seuero obuiam profectus, pugnam vtrinque acerrimè adorti sunt, at victoria post magnam cruentamq́ue dimicationem penes Seuerum fuit. Ac postquam Nigerij milites fugati caesique fuissent, Nicaeni in Bithynia equites militesq́ue profugos exceperunt. Deinde iterum Nigeriani cum ingenti rusticorum manu (qui omnes Nigerio adhaerebant) educti, postquam acerbè vtrinque pugnatum esset, etiam secundò Seuerus victoria potitus est. Nigeriani in extremas summitates montis Tauri fuga elapsi sunt, ac Nigerius ipse profugit in oppidum Antiochiam. Interea Seuerus exercitum suum è Bithynia ac Galatia in Cappadociam duxit, vbi propugnacula ac robustiβima quaeque munimenta coepit oppugnare. Sed ita Nigerius moeniis, modisq́ue aliis singula accuratè praemunierat, vt istinc Seuerus facilè repulsus sit. Interim rursus magnam vim militum collegebat Nigerius. Cùm verò intellexisset Taurum montem à Seuero fuisse expugnatum, dici vix posset, quantus repentè timor, dolorq́ue hominem occupauit. Attamen tertiò suos properè eduxit, itaq́ue sors tulit, vt vtraque acies sub vesperem sese mutuò contigerint, ac postero die orto sole pugna vtrinq; visu planè horribilis fuerit. Caesorum autem tanta fuit multitudo, vt campus cruore inundaret. Superantur Orientales, atque ipse Nigerius in fuga occiditur: cuius sanè propinqui ac familiares à Seuerino miris posteà cruciatibus etiam trucidantur. Vt igitur cuncta in Oriente pro animi sui sententia Seuerus perfecisset, restabat etiamnum Albinus, qui cum pari ratione se acturum sperabat. Verùm indignũ fore arbitrabatur, rem tam aperto Marte aggredi, eò quòd nullam habebat causam. Quamobrem aliquos potius subornabat, qui hominẽ aut veneno, aut re qualibet alia è medio tollerent. Caeterùm Albinus, cùm ex iis ipsis, quibus istud à Seuero demandatum erat, rem certò cognouisset, decreuit hosti manifesto armis resistere. Quod vbi Seuerus ira velut oestro percitus, excandescens intellexisset, statuit nihil amplius celare, quin odium in apertũ potius esse proferendum: atq; ita tandem cum ingenti exercitu contra Albinum profectus est, qui item cum suis confestim ratibus traiecit ex Anglia, castraq́ue in Gallia fixit ad littora maris, atque inde mox Lugdunum petiit. Denique Seuerus cum suo item victorioso exercitu Galliam ingressus varias circa principia excursiones fecit, tulitq́ue. Postremò autem infensiβimè prope Lugdunum pugnatum est, in quo certamine victoria diu multumq́ue anceps, tandem penes Seuerum fuit, atque eo in loco Albinus cum ingenti hominum multitudine fusus occubuit.
EGO CAESAREVM NOMEN NOLO: DII FAXINT VT NE ALII QVIDEM VELINT: SENATVS IMPERET.
Imperio vt Caesar admissus à Seuero per .III. annos, tandem ab illo occisus.
E
M. AVRELIVS ANTONINVS,
qui etiam Caracalla dicebatur, Imperator anno post natum Christum centesimo nonagesimo octauo à patre suo Seuerino in Albini Caesaris interfecti locum subrogatur, vt aequali iure Imperium secum administraret. Hi simul post superiorem conflictum ciuitatem Lugdunensem extemplò spoliarunt, deuastarunt, atque incendio funditus euerterunt. Mortuum item Albinum miserè obtruncarunt, caputq́ue Romam missum in commune suspendi patibulum, ac reliquam corporis partem in minutula frusta concisam in Rodanum fluuium proijci curarunt. Deinde traiecti in Angliam omnia pro arbitrio instituerunt, regniq́ue administrationem in duo partiti, sumpto etiam de Albini propinquis ac familiaribus supplicio, rectà petierunt Romam, secumq́ue vniuersum exercitum adduxerunt, vt vel eo pacto magis essent formi dabiles: plurimum enim adhuc Iuliani, Nigerij, atque Albini familiaribus, qui etiamnum supererant, succensebant. Ad istum modum Romam ingreβi à Senatu Populoq́ue Ro. (animo quamlibet moesto) vt Caesares inuictiβimi salutati fuêre. Attamen istud facilè Romani suspicabantur, idem ius sibi cum caeteris apud hos fore, vt qui natura truces, crudeles, ac humani sanguinis auidiβimi essent: quodq́; iamprimum occasio quaerebatur, quibusdam per fas & nefas iniuriam inferendi, eò quòd iam euidentem propemodũ odij causam facilè habere poterant. Posteaquàm ergo palatium ingreβi fuissent, ambo in Imperiali solio sederunt, omnesq́ue Iuliani, Nigerij, & Albini familiares detestabili ira laqueo strangulare coeperunt. Primùm omnium vxores ac liberi trium praedictorum in exilium detrudebantur. Deinde incredibilis hominum multitudo, quòd ex eorundem prosapia essent, miserè occidebatur, inter quos sanè complures erant ex optimis quibusque potentiβimisq́ue dominis, ciuibus ac foeminis Vrbis Romae. Ita ad omnem tyrannidem incendebantur, vt ne vni quidem, cui familiaritatem cum tribus praedictis fuisse vel admodum leuicula prodebat suspicio, pepercerint. Praeterea tanta illis insedit auaritia, vti eos nihil planè puduerit, multos Senatores vnà cum vxoribus ac liberis suis enecare, & bona ipsorum velut confiscanda pronunciare, quanquã nulla iis cum tribus suprà dictis intercesserat familiaritas, ac ne notitia quidem aliqua. Cumq́ue iam ad istum modum vnumquemque necando & strangulando suae libidini satisfecissent non ignari ex ciuili hac victoria nullam gloriam, nullumq́ue triumphum sese posse expectare, eò quòd in ea re ne alicuius quidem gloriae causa lateret: decreuerunt aliunde sibi gloriam de barbaris exterisq́ue nationibus potita victoria comparare. Ob hanc causam Seuerus & alterum suum filium Septimium Getam ad Imperium asciuit, cui vt Romam in obsequio fideliter cõtineret, praecepit. Deinde magno cum exercitu, vnaque cum Antonino filio Orientem versus profectus est, vbi aduersus Barsemium Atreniensium Regem, qui etiam à Nigerio antea steterat, primum bellum instituit. Imprimis sese Armeniae, Asrhoenorumq́ue Reges, Romanis sponte dediderunt. Pòst verò per Armeniam Albaniamq́ue profecti in Foelicem peruenêre Arabiam. Hîc vbi oppida locaq́ue vniuersa expugnassent, ac regnũ prorsus spoliassent, deinceps in Atreniense regnum profecti sunt, vbi tam fortiter his resistebant, vt grauiβima clade accepta milites abiecto animo terga vertere coacti fuerint, idq́ue adeò, vt vel ipse Seuerus, qui antea vincere solitus erat, iam penè animum desponderat. Deinde ex improuiso obruere Parthos, atque omnes, qui resistere conabantur, ilicò fudere. Post plurima oppidorum incendia ac detrimenta, tandem Cresiphonta eius regni caput, in quo & potentiβimi Regis Artabani aula erat, armis inuaserunt, foeminasq́ue omnes & pueros vnà cum Thesauris ac vniuersa supellectile secum istinc eduxerunt. Vt verò iam cuncta paβim suis armis subegissent, rursum Occidentem versus profecti Romam insigniter triumphantes reuersi sunt, vbi populi acclamationibus multa sibi ab nationibus, quas vicerant, agnomina compararunt. Permisit praeterea Senatus, vti vtriusque effigie numismata cum istiusmodi circunscriptione: Impp. inuictiβ. cuderentur. Postquam autem Romae multum diuq́ue egissent, Vrbemq́ue multis ac magnificis aedificiis exornassent, Anglos à Romanis disceβionem parare certus interim rumor perlatus est.
QVIA OB RES A ME GESTAS VOS MIHI INVIDERE SCIO, IN ARMIS SVM, STIPATVS MILITVM AGMINE.
Cum patre Romanos molestauit .XIIII annis, solus .VI., aetatis suae .XLIIII. anno trucidatus.
E 2
P. SEPTIMIVS GETA
cum patre Seuero, ac fratre Antonino, anno post Christum natum ducentesimo octauo, cum omni copia militari Oceanum traiecit, Britanniamq́; magnis grauiβimisq́ue bellis aggressus, rursum haud incruentam inuasit. Interea in Seuero morbus ille articularis, quo miserè laborabat, magis magisq́ue inualuit. Quare Antoninus filius sub praetextu salutaris remedij patri saepè venenum porrigere conatus est: sed pater rem longè aliter ratus, nempè vitam suam diuturniorem anxium habere adolescentem, sumere quicquam recusauit. Nam & paternis Medicis ac ministris subinde persuadere conabatur, vti senem è medio vel quoquo modo tollerent, vitamq́ue breuiorem redderent, atque id toties cum iis egit, vt moerore magis pater quàm morbo aliquo consumptus interierit. Post obitum autem patris, Medicos, multosq́; ex ministris compraehendit, postq́; infinitos penè cruciatus vltimo supplicio vniuersos affecit, eò quòd sibi minus obtemperauerant. Praeterea etiam illos omni crudelitate torquere haud cessabat, qui patrem ipsius fideliβimè obseruarant. Atque haec quidem omnia ideo fecit, quòd interitum patris, perniciemq́ue fratris affectabat, vt vel eo pacto solus Imperij administrationem, ac victoriam Britannicam obtineret. Vt iam cum fratre concordiam iniisset, qui cum odium plusquã detestabile exercuisset, omne bellum penitus absoluerunt, atque ex Britannia soluentes cum patris reliquiis Romam contenderunt, victoremq́; exercitum secum adduxerunt. In hunc modum ceu victores Vrbem ingreβi à Senatu Populoq́; Romano Britannici primùm salutati fuêre. Cùm verò diuisis pro suo vterque arbitratu Regiis seorsim habitarent, magisq́; commendaretur Geta, quòd probitatis quandam ostenderet opinionem, atque humanum se mansuetumq́ue in congreβibus praeberet, magna hinc rursum exorta est in Antonino aemulatio, ac suspicio iniqua in Geta. Quamobrẽ vtriq; visum fuit Imperiũ diuidere, hac quidem lege & conditione, vti Europam atque Africam Antoninus, reliquam verò mundi partem nimirum Asiam Geta poβideret, tum enim sibi latiβimo maximoq́; diuisis Oceano iniquam omnem facilè suspicionẽ fore perituram. Concludebatur etiam, vti Antoninus castra prope Constantinopolim haberet, Geta autem ad Chalcedonem Bithyniae oppidum, vt vterq; ita commodè suum tuerentur Imperium, alterq́ue alterius traiectionem inhiberet. His super rebus consultum fuit coram optimis quibusq; vrbis Romae, qui quidem tacentes moesto vultu terram intuebantur. Tum Iulia vtriusq; mater exurgens his ita locuta est: Terram quidem & mare, ô filij, quemadmodum diuidatis sanè iam probè inuenistis, matrem verò quonam quaeso modo diuidetis? Qua obsecro ratione ego mater inter vtrunque vestrûm misera dissecabor? Itaq́ue me primùm occidite, ac dimidiam vterque apud se partem sepeliat, vt & ego vnà cum mari terraq́ue ipsa inter vos diuidar. Haec multis cum lachrymis locuta vtrunq; complexa est. Tum ilicò tumultu vniuerso in populo exorto, vtriusque consilium planè displiceri coepit. Quare vterque in sua se palatia recepêre. Deinde verò Antoninus vsqueadeò totius Imperij cupiditate accendebatur, vt apud se iam certò deliberatum haberet, insigne quiddam aut facere aut pati. Ob quam rem magno sanè tumultu fratris palatium irrumpit, ipsumq́ in matris gremio multo vndantem sanguine obtruncat. Quo quidem facto cum suis stipatorib. è vestigio ad milites in Praetorium effugit: qua de causa ingens populi tumultus exortus est, quòd ita properè mediam per vrbem in castra aufugisset. Tum ita ipsum fideliter milites armis defenderunt, vti iam nemo in illum quicquam moliri audebat. Cuius rei occasione eò crudelitatis atque insaniae lapsus est, vt ne ab vllo quidem scelere manus abstinnerit. Ad omnem planè saeuitiam ac tyrannidem incedebatur. Coniugem suam Plautillam, fratris, Pertinacisq́ue filium, Fadillam Commodi sororem, multosq́ue alios variis cruciatibus interfecit, idq́ue tantùm ex ea re, quòd fratris Getae necem apud matrẽ deplorabant. Praeterea Senatorij ordinis quicunq; vel leuem aliquam cum Geta notitiam habuissent, vniuersi interimebantur. Postremò quicquid ex cognatione Imperatoria, aut in Senatu ex Patricia nobilitate supererat, planè quasi ab stirpe abscindebat, misereq́; trucidabat. Ac tandem vt Parthis bellum inferebat, vtq́ue apud Edissam ciuitatem ad naturae requisita solus secedebat, ab aliquo è corporis sui custodibus pugione traiectus interiit.
TV QVI NVLLI PARCES, POTES ETIAM FRATREM OCCIDERE.
Romanis cum patre & fratre praefuit .XIIII. annis, insidiose à fratre occisus.
E 3
M. OPELIVS SEVERVS MACRINVS,
anno à Christi natiuitate ducentesimo decimo nono, Imperinm hac ratione adeptus est: Post interitum Antonini, vbi Artabanus Parthorum Rex magnis copiis aduentare, exercitumq́; Romanum aperta vi petere nunciabatur, Imperatorem sibi Macrinũ, qui secundus ab Antonino iam antè in castris fuerat, elegerunt, iuramentumq́; atque inaugurationem ipsi Senatus Populiq́; Rom. praestiterunt. Hic Antonini corpusculum confestim igni tradidit, reliquiasq́ue in vrnam coniectas matri ad sepulturam transmisit. ea tum agebat Antiochiae. Verùm vt tristem miserabilemq́; liberorum suorum calamitatem misera accepisset, sibiipsa mortem consciuit. Interea dum haec aguntur, Artabanus in Mesopotamiam eò vsq; venit, vt iam non longè multis copiis ac viribus ab exercitu Romano aberat: tum Macrinus orationem ad milites habuit huiuscemodi: Iam tempus monet, commilitones fortiβimi, imminenti periculo
[?]
ocyβimè occurrere. Videtis enim Parthorum regem cum maxima totius Orientis multitudine iam iam nobis instare, iustasq́; belli causas praetendere, adeoq́; in vindictam nos vocare: siquidem priores nos illum rupto pacis foedere ad bellum prouocauimus. Iam, inquam, vniuersum Imperium Romanum in vestram recumbit virtutem fidemq́; : est enim nobis bellum cum Rege potentiβimo sanè difficillimum, non quidem de finibus Imperij propagandis, sed de omnibus simul vniuersi Rom. Imperij fortunis, vt qui liberos suos, consanguineosq́ue contra nos vltum veniat. Igitur arma capiamus, atque (vti Romanis consuetum est) ordinem in bello seruemus, quo Barbaros facilè superabimus. Haec postquam locutus est, postero die Sole oriente Romani Artabanum plurimas secum copias adducentem eminus conspiciunt. Vtq́ue Solem de more Parthi adorarunt, ingenti clamore aedito in Romanos extemplò concurrunt. Caeterùm Romani postquam equitatu multitudineq́; camelorum premebantur, simulata fuga murices proijciebant, qui sub arena adeò delitebant, vt facilè conspici nequibant. Et tametsi quidem murices isti equitibus, Maurisq́ue camelorum insessoribus perniciem adferebant, pugnatum tamen vtrinque est vno alteroq́ue die à mane in vesperem vsque acerbiβimè, ita vt nox ipsa praelium dirimere debuerit. Tertio rursum die vtrinque copias in campum educunt: in quo conflictu tanta virorum iumentorumq́; cecidit multitudo, vt omnis propè campus iis compleretur. Postquam vtrique in sua sese castra receperunt, itinera aditusq́; obiectis cadauerum cumulis velut aggere propugnaculoq́; alter alteri praecluserunt. Ac cùm iam Parthi quarto die sese rursum ad certamen pararent, cognouit Macrinus Artabanum non alia de causa tam acriter ac pertinaciter pugnare, nisi quòd aduersus Antoninum confligere se arbitraretur. Quare Artabano mittit legatos cum literis, indicauitq́; Antoninum iampridem occisum, debitasq́; luisse poenas: sibi à Romanis Imperium esse concessum ac summam rerum traditam, & ob id se cupere illum ex inimico amicum facere, pacemq́; foedere, iureiurando ac libaminibus sancire. Quibus lectis Artabanus, edoctusq́; iam à legatis Macrinum Antonini necem curasse, foedus cum ipso feriit, ac Macrinus cum suo exercitu Antiochiam reuertitur, vbi ipse quidem in oppido agebat, exercitus verò foris. Hinc item literas tam amicas tamq́; humanas ad Senatum Populumq́; Rom. dedit, vt iis lectis ipsum vniuersi ilicò nõ Imperatorem modò salutarint, verùm & iam iam praesentem optarint, vti Imperialem ipsi honorẽ & obsequium praestare queant. Facilè enim nouerant, huius opera sese ab Antonino clam liberatos. Neq; etiam Senatus tantoperè laetabatur ob pacem Parthicam quàm quòd Antoninus esset interfectus. Nam vt autoritate quisque aut dignitate ac potentia praecellebat, ita maximè imminentẽ suis ceruicibus gladium Macrinum depulisse arbitrabatur. Verùm milites vbi intellexissent à Macrino Antonini percussorẽ fuisse subrogatum, alieni iam Imperatorem contemnebant ceu aequò mitiorem, occasionemq́; saltem leuem dari optabant, vti necem Antonini in ipso vindicarent. Haec vbi percepit Macrinus, filium Diadumenum in castra ex oppido adduxit, ac militibus conuocatis sellam, quae in medio erat exercitus, conscenderunt, filiumq́; Macrinus, vti secum pari iure imperaret, instituit, ac mutato nomine ipsum Antoninum Diadumenianum appellauit, vti militum animos aliquantulum sedaret.
DII FAXINT VT FILIVS ANTONINI MERITVM EFFINGAT : ET EGO QVI SVM PATER ANTONINI, DIGNVS OMNIBVS VIDEAR.
Anno regni primo, mense .II., decrepitus immeritò misereq́ue vita priuatus.
E 4
M. OPELIVS ANTONINVS DIADVMENIANVS
quum iam breui tempore cum patre Macrino Imperium aequali iure administrasset, exitium vtrique praesentaneum subitò imminuit. Nam milites, qui vel leuiβimam vndecunque captabant occasionem, facilem miramq́ue inuenêre ad ea quae animo conceperant, per petranda: idq́ue in hunc modum, Antiochiae habitabat anus quaedã Iulia Maesa nomine, cui soror erat Iulia Domna L. Septimij Seueri coniunx, ac mater Imperatorum Antonini & Getae. Ea viuente etiamnum sorore multos annos inter Caesares in aula vixerat Imperatoria: sed Geta à fratre Antonino interfecto, simul cum sorore Antiochiam in patriam profecta est. Erant item huic filiae duae, quarum altera Iulia Soaemias, altera Iulia Mammea appellabatur. Prior filium habebat nomine Baβianum, posterior Alexianum, amboq́ue sub matribus, auiaq́ue educabantur. Ac Baβianus quidem ea tempestate annos natus erat circiter quatuordecim, Alexianus verò iam annum attigerat decimum. Sacerdotes ambo Solis erant, qui tum à Phoeniciae incolis Eleagabalus dicebatur, colebaturq́ue maximè. Huic templum extruxerant sanè operosum, auro argentoq́ue plurimo ac lapidum eleganti magnificentia exornatum. Proinde Baβianus sacerdotio maximè fungebatur, vestes sericis purpuraq́ue indutus varias, auro intextas: item capite coronam gestabat preciosis gemmis vndique onustam, omnium interim quos terra ferat, forma pulcherrimus. Hunc itaque quum sacra celebrantem, chorumq́ue circa altaria ad tibias, fistulasq́ue, & omnis generis organa instaurantem, mortales cùm alij, tum Romani etiam milites admirabundi inspectabant. Quumq́; religionis nomine Romani equites templum hoc crebrius frequentarent, eò quòd formam, aetatisq́ue florem in eo adolescente nimis quàm libenter intuebantur, his clàm auia ipsius tandem suggeβit, istum profectò esse Antonini filium, quanquam alterius putaretur: nam Antoninus (aiebat) rem cum filiabus meis eo tempore habuit, quo Romae ego vnà cum sorore in palatio agitabam, hosq́ue duos liberos ex iis interim suscepit. His ab equitibus intellectis, rem in omnem sparsere exercitum. Ad quod etiam porrò Maesa aceruos nummorum habere maximos ferebatur, quos militibus facilè esset elargitura, si modò liberi eius Imperium adipisci queant. Tum vniuersi: Iam, inquiebant, occasio data est optima, Macrinum semel vindicandi, quòd Antoninum horum liberorum patrem interemerit: atque eadem illa nocte anum cum filiabus ac nepotibus è ciuitate milites in castra clàm admiserunt, vbi Baβianum & iuramento Imperatorem & nomine paterno Antoninum declararunt, Macrinumq́ue ac filium Diadumenianum hostes proclamarunt. Quae vbi Macrino sunt nunciata, credere haud potuit, remq́; omnem ceu puerilem contempsit. Verùm quum nunciatum esset milites incluso exercitu paulatim discessum parare, misit Iulianum ducem cum stipatoribus ac Praetorianis aliquot equitibus, qui rem cautius explorarent. Qui quidem vt ad castra iam peruenêre, statim inclusi milites Imperatorem suum, sacculosq́ue nummorum plenos de turribus ac pinnis ostentarunt: quibus equites stipatoresq́ue moti, Iulianum obtruncarunt, caputq́ue ad Macrinum ac filium eius remiserunt. Quo animaduerso, Macrinus omnem Imperatorium cultum detrahit, vestes alias assumit, barbam demit, atque vnà cum filio ac paucis comitibus ocyβimè dies noctesq́ue Romam profectus est, vt Romani populi fauore ac beneuolentia tutaretur. Caeterùm quum Propontidis fretum traijcerent, vento aduerso in Chalcedonem repulsi sunt. Hîc vbi in suburbano quodam latitarent, grauiβimè coepit Macrinus laborare, perpetuo itinere fatigatus attritusq́ue. Quod simulatque Antoninus accepisset, occisores eò misit ilicò, qui senem miserè laborantem vnà cum filio interemerunt, atque vtriusque capita ad Antoninum retulerunt. Hic miserabilis Macrini, Diadumenianiq́ue exitus fuit: hoc crudelitatis Antonini initium. Deinde sese parabat exercitus, vti Imperatorem Romam deducerent, atque ita ipsum omni vi in Imperium aere mercatum restituerent: quod vt Romani intellexissent, animo vniuersi fuere perculsi.
PATER QVIDEM CVRABIT NE DESIT IMPERIO: EGO AVTEM ELABORABO NE DESIM NOMINI ANTONINORVM.
Vt Caesar cum patre Imperauit annum vnum, adolescens miserè interfectus.
M. AVRELIVS ANTONINVS,
qui Eleagabalus appellabatur, à Christo nato anno ducentesimo vicesimo primo, cum fratre Alexiano, cumq́; suis ac vniuerso exercitu ex Oriente Romã profectus est. Hi vrbem ingreβi plaerisq; admirationi fuere, quòd duos Antonini filios etiamnum superesse haudqua
[?]
putarant. Vt autẽ cum matre auiaq́; Maesa in palatium venêre, Antoninus in Imperiale solium sese deposuit. Vtq́; indomitum hoc animal die postero in Capitolium venisset, matrem suam Soaemiam in Senatu ante oẽs Senatores semper praesidere & voluit & iuβit: atq; ilicò foeminis insignẽ construxit Senatũ, in quo mater ac Mammea huius soror fratris parens Consules essent, haberentq́; facultatẽ cum caeteris matronis Consularib. condendarum legum, edictorumq́; promulgandorum, qua ratione sese viri circa naturae exercitia haberent. Item quae mulieres quo vestitu incederent, quae cui cederet, quaeq́; alteri surgeret. Extruxit etiam templum Eleagabalo, quẽ velut Iouem ac summũ Deum vti colerent vniuersi edicebat. Omnes sanè Deos sui Dei ministros esse aiebat, alios nempè eius cubicularios, alios oeconomos, alios qui ei essent à poculis, ab epulis, rebusq́; aliis. Litabat etiã huic in hostias pueros per vniuersam Italiam nobiles ac decoros, patrimos & matrimos: nec verò volebat vsquã gentium alicui Deo sacrificari, aut coli, nisi in memoriam veri Dei Eleagabali. Quum iam mater eius tantae Romae erat autoritatis, nihil penitus egit absque illius consilio & voluntate, tametsi quidẽ mulier adeò erat probrosa, adeò in omni viuens turpitudine, vt dici nequeat. Et quem admodũ ipse ex patre crudeli ac meretrice probrosiβima prognatus erat, ita in omni turpitudine, in omni nefaria illicitaq́; libidine secundum habebat neminẽ. Quare satius esse existimo (nisi series Imperatorũ cogeret) eius memoriã penitus extirpare,
[?]
vitam impuriβimã literis prodere. Conuocabat Romae oẽs meretrices ac lenones, atq; in concione publica coram iis orationẽ pulchram & prolixam habebat de laude artis meretriciae. Nominabat eas cum magna reuerentia populum sanè honestiβ. ac piiβimũ, iactabatq́; se omnes matronas artem docturũ meretriciam, eas ad istiusmodi honestũ ac pium exercitium instigans admonẽsq́;. Nihil enim aiebat foeminis nobilibus ac formosis melius esse,
[?]
si se publicè prostituant, atq; in meretricũ publicarũ catalogo inscribantur, vti viris quibusq; promptae parataeq́; sint. Mirabatur etiam plurimũ, quamobrẽ tam bonum ac pium exercitiũ perficere recusabãt, cùm oẽs ex aequo meretrices essent: quan
[?]
eius nominis illas puderet, cùm pudor nullus esset, sed ingens potius honos. Honestius enim meretricari publicè,
[?]
priuatim. Decreuerat autẽ edictum promulgare, vti foeminae quibuscunq; viris publicae ac paratae forent. Ista oratione absoluta, his qui suam libidinem profitebãtur, ternos aureos donatiuum pronunciabat: dicebatq́; eos optimos sibi esse amicos, proximos, & quos in summo habebat precio. In omnib. honestis ac publicis Vrbis. & Prouinciarum officiis lenones, exoletosq́; instituebat, qui etiam in aula primi erãt. Tum ex homine bestia iam impudica efficiebatur, vt omni turpitudine contaminatus nullam probitatis rationẽ penitus haberet. Virgines Vestales viuas terra obruebat. Saepius ipse nudus aut in curru, aut lectica insigniter exculta insidebat, vehebaturq́ue per totam ciuitatem à formosiβ. mulieribùs, quae & ipsae nudae ac sine pudore erant. Cumq́; iam planè eneruatus rem cum foemims amplius habere nequibat, sese subagitandũ iniendumq́; dedit exectis virilibus, vestitu muliebri virum sibi adiungens. Seueriβimè item edicebat, vti deinceps Baβiana tan
[?]
foemina appellaretur, dabatq́; vniuersum Imperium Alexiano fratri, Alexãdri nomine indito, quòd pater olim Antoninus ipsum Alexandro magno cõparauerat. Addidit & eidem Seueri cognomẽ auitum. Verùm vt id gratum esse populo Ro. cognouit, atq; ideò summoperè laetari, neq; esse, qui non omnem Alexandro deferret honorem, facti poenituit, quòd ita se omni potestate ac vi nudasset, sed consilio astutiaq́; matris Imperium recuperauit, atque id quidem hoc modo, vt ipse pater, Alexander verò filius haberetur. Tùm sese à turpiβima libidine ad tyrannidem longè immaniβ. transtulit, ita vt optimas horas trucidando, feriendo, iugulando, ac strangulando traduxerit. Ex cruentis spectaculis magnam capiebat voluptatem. Ingratum erat, quicquid ex se nullum praebebat sanguinẽ. Deniq; iuuabat maximè si quid crudele, saeuum, horrendũ, ac tyrannicum planè, praecipuè in eos excogitasset, quibus ipse displicebat. Proinde vbi etiam simili ratione milites aggredi conabatur, subitò ipsi omnium malorum vindicta imminuit.
QVID MELIVS, QVAM VT IPSE MIHI HAERES SIM, ET VXORI MEAE.
Pro arbitrio Romanos insolenter vexauit IIII. annis, vixit. XVIII., dedecorose periit.
M. AVRELIVS SEVERVS ALEXANDER
postquam anno Christi ducentesimo vicesimo quinto Imperium vnà cum fratre Antonino administrasset, fraternaeq́ue ipsum crudelitatis suprà quàm credi poβit, taeduisset, ita vt in nullo scelere voluerit germano suo participari, ferre profectò debuit se quotidie continuis insidiis ac veneno peti, nec se solùm, sed & optimos illos equites, qui in suscipiendo Imperio faustis acclamationibus ipsum consalutarant. Verùm enimuerò eius tandem odiosa tyrannis finem cepit huiuscemodi: Vt enim equites plaerosque arripere conabatur, magna extemplò nata est militum seditio, quibus item vulgus sese permiscuit. Hi igitur hoc ipsum vlciscendi tempus fore commodiβimum rati, Antoninum, matremq́ue, vt scelestiβimos interfecerunt, cadaueraq́ue per totam vrbem ceu canes traxerunt dilaniaruntq́;, voce alta istiusmodi inclamantes: Hi sunt canes isti, quos nulla libido potuit satiare. Et cùm ad istum modum satis diuq́ue per vicos raptata fuissent, in communes abiecta fuêre cloacas, nomenq́ue Antonini Alexander ex publicis monumentis permissu Senatus omnino erasit, atque inter infoelices demceps numerauit. Tum populus vniuersus incredibili perfusus laetitia, foeliciora sperabat tempora. Quantò enim ille erat saeuior, atque humano generi magis infestus, tantò hic probior mitiorq́ue habebatur, adeò vt vel vnicum omnis virtutis ac probitatis exemplar dici potuisset: qui sese ad instaurationem Reip. iam superioris Imperatoris administratione propemodum collapsae, quàm mox totum dedit. Huc item laborarunt Consiliarij eius, Iulius Frontinus, Vlpianus, & Paulus Iuris ciuilis peritiβimi. Mater eius Mammea Antiochiam profecta est, vbi ab Origine presbytero in sacrosancta Christianae fidei religione probè instructa, Christiana item effecta est. Deinde etiam Alexander per matrem eruditus, Christum atq; Abrabamum Diis ipsis annumerauit: nec solùm Christianos haud est persecutus, verùm & templum iis aedificauit. Interea dum in omni se officio humano exercebat, tanta sapientia ac prudentia caeteros antecelluit, vt iam nulla ratione à quoquam falli poterat. Ad omnes sese artes liberales totum dabat. Pictor erat sanè egregius: multarum linguarum peritiβimus, Poëta, Oratorq́; adeò insignis, vt dici haud queat. Neminẽ à suo latere moestum submouebat, sed omnibus aequè blandum se affabilemq́; praebebat. Atq; vt mater, auiaq́ue nimiam ei ciuilitatem obijcientes saepè dicerent, nimium familiarem, mollioremq́ue ipsum sibi Imperij potestatem fecisse,
[?]
decebat: respondit, Sed & securiorem atque diuturniorem. Quin & illa è sacris literis petita auditaq́ue à Christianis sententia ei frequens erat in ore: Quod tibi nolis, id in alterum facere caueas. Quam sententiam vsqueadeò dilexit, vt & in palatio, & in publicis operibus perscribi iusserit, ac tandem etiam re ipsa perfecit: cùm Q. Camillus Imperium clam seduloq́; affectaret, eiq́; nunciatum esset, tum enim Camillo gratias egit, quòd curam Reip. quae recusantibus bonis imponeretur, spontè ac libens reciperet: deinde ipsum ad Senatũ secum eduxit, timentemq́; etiamnum mali quippiam in palatium recepit, conuiuio adhibuit, ornamentis Imperialibus affecit, & participem Imperij appellauit. Simile & in rebus aliis egregiè perfecit, ita vt tredecim annis imperauerit absq; caede aliqua, adeoq́ue quòd nemini in quoquam culpandus existeret. Postea verò ipsi haud opinato literae è Syria Mesopotamiaq́; redditae à Praesidibus fuere, in quibus Artaxarem Persarum regem Parthis iam deuictis, atque Artabano eorum Rege interfecto, in Romani fines Imperij excurrere, vicinosq́; Barbaros subigere scriptũ fuit. Alexander his intellectis summoperè perturbatus fuit. Et postquã verbis blandis minisq́; ad pacem Persas reducere conabatur, etiam illarum victoriarum eos admonuit, quas Augustus, Traianus, L. Verus, ac auus Seuerus contra eos adepti fuissent. Proinde vbi considerabat minimè eos armis desistere velle, ingentem aduersus illos exercitum eduxit. Ac imprimis quidem magnum passus est detrimentum: deinde verò insigni victoria Persas deuicit. Diripuit iis septingentos elephantos, currus falcatos mille, equitum centum millia, & cataphractorum millia decem. Interea temporis Germani Imperio desciuere, quae res Alexandro magno fuit timori. Sed contra hos tandem etiam cum suis militibus profectus est, iterq́ue quàm ocyβimè absoluit. In eius exercitu dux erat Maurorum ac tyronum Maximinus quidam nomine, cuius deinceps historiam in sequentibus ordine describemus.
EGO NON PATIAR MERCATORES POTESTATVM.
Imperium administratus est egregiè magnaq́ue laude .XIII. annis, .XXVI. aetatis interemptus.
F
MAXIMINVS
ex ignobili quodam Thraciae viro oriundus, parentibus Germanis, altero ni mirum ex Alanis, alteroq́ue è Gotthia, prognatus est: homo planè barbarus, qui iam inde à pueritia pastor fuerat ouium, eaq́; demum corporis magnitudine, vti plurimi è longinquis sedibus conspiciendi gratia ad ipsum aduolarint. Tantae praeterea ferebatur edacitatis, vt vel vno prandio carnis libras absumpserit quadraginta aut quinquaginta, biberitq́; nouem aut decem vini sextarios. Hunc Alexander Imperator, quocunque iret, ceu spectaculum quoddam secum duxit: & quan
[?]
vastitas illa longitudoq́; corporis mores homini adderet incompositos, pòst tamen aliquantò elatiori animo effectus, miles adeò fuit strenuus, adeò fortis, vti in certamine quodã vno sudore milites fortiβimos sedecim facilè deuicerit. Hinc plurimũ Alexandro acceptus, quatuor legionũ Tribunus constituitur: iussus item, vti tyrones ad vniuersa equitum munera exerceret, atque ad bellandum idoneos redderet. Qui sanè dum horum nihil praetermittit, sedulò apud quosque suo perfungens officio, magnam ab omni exercitu iniit gratiam. Appellabant ipsum alij Antaeum, alij Milonem, alij deniq; Herculem. Tandem etiam Alexander suo maximo incommodo Maximinum vniuerso exercitui praefecit. Hic complureis Mauros, ac ingentem vim sagittariorum aduersus Germanos instruebat, quòd hi Germanos maximè infestabant, cùm & longius iacula intorqueant, & faciles sint ad cursus recursusq́ue inferendos. Nonnun
[?]
tamen aduersus Germanos pugnam commiserunt, ex qua Germani haud impares saepe Romanis abierunt. Quod quidem animaduertens Alexander, decreuit ad illos vt olim ad Persas, mittere, qui de pace cum iis agerent: praecipuè verò nunciarẽt Imperatorem illis omnia quorum foret opus, praebiturũ polliceri, daturumq́; pecuniae vim maximam. Nouerat enim eos in primis pecuniae esse auidos, & quòd pacem Romanis auro saepè vendidissent. Quamobrẽ istiusmodi Alexander illis proponebat, vt cui charius esset pacem foederaq́ue precio emercari,
[?]
bello vindictam sumere. Interea exercitum
[?]
fideliβimè recensuit: Imperator enim tam erat insignis, tam ad principis munia obeunda diligens, vt interdum vel integras cohortes exautorauerit, ac nobilitate ipsa priuauerit. In his atq; in rebus aliis Vlpiani consilio vsus est, qui eius, vt suprà dictum est, praecipuus erat consiliarius. Hunc milites adeò indignè tulêre, vt in eum simul irruentes gladiis hominem perfodissent, ni Alexander confestim prosiliisset, corpusq́; suum Vlpiani periculis interposuisset, ipsum suo tegens pallio: vt intelligerent, Caesarem corpore vitáq; Iustitiam tutari debere, atq; huic iniuriam fieri, si quã consiliariis inflixerint. Quum iam verò milites suapte natura ad res nouandas oppidò
[?]
procliues longum eius Imperium diutius ferre pigeret, aspernari Caesarem coeperũt, quòd sub matris atq; Vlpiani autoritate etiamnum viuere putabatur, sine quorum consiliis quic
[?]
in Repub. agere noluit. Praetereà & verbis nonnun
[?]
facilè indicarunt, sese sperare alium Imperatorem electuros, qui inopinato, ac praeter expectationẽ principatum adipisceretur, & ad quem maiorem vtilitatem, studium atq; honorem deferrent. Hinc decreuêre Alexandrũ obtruncare, ac Maximinum Tribunum suum vocare Augustum, vt qui rei militaris peritia praesenti bello finem facilè imponeret. Huc etiam accedebat, quòd Germanis ob corporis vastitatem animiq́ue magnitudinem futurus esset formidini. Cùm igitur frequentes in campum conuenissent, & Maximinus vt solitus erat, tyrones exerceret instrueretq́;, etiam hi in eius electionem proni fuere: quan
[?]
incertum, ignarús ne horum fuerit, an re prius composita. Mox purpura indutum Imperatorem salutarunt. Ille primò reniti, & abijcere purpuram. Vt autem nudos intentari gladios à militibus vidit, futurum
[?]
praesens periculum praeoptauit, Imperatoriaq́; induit ornamenta, inquiens, quae vellent, perficerent. Tum statuerunt Alexandrum incautum ac rei totius ignarum armis obruere. Quod vbi Alexandro nunciatum esset, pulueremq́ue venientis populi eminus ipse vidisset, ac magnae multitudinis voces exaudiisset, magnoperè timuit: cumq́ue ad eos proceβisset, iugulum aduenientibus porrexit, atque vnà cum matre & amicis ilicò interfectus est. Caedes autem haec indigniβima ad Rhenum contigit prope Moguntiam.
QVO MAIOR FVERO, HOC MAGIS LABORABO.
Romanis vel inuitis per totos tres annos Imperauit, tandemq́ue vt caeteri gladio periit.
F 2
IVLIVS VERVS MAXIMVS
ad Imperium, tanquam qui cum Patre Maximino aequali iure simul administraret, assumebatur anno à Christi natiuitate ducentesimo trigesimo octauo. Ab his duobus Populus Romanus coepit plurimùm abhorrere, ita vt inter eos iam publicus esset luctus, non aliter atque si patrem quisque amisisset, quòd indies è Germania homines adeò crudeles, adeoq́ue barbaros in patres expectarent, deberentq́ue moribus optimis priuari. Hi autem vt se Populo Romano inuisos, ac Senatoribus, Nobilibus, opulentisq́ue contemptui esse cognoscerent, puduit eos tantoperè sui generis, vti quoscunque nossent, occidebant, saltem ne cuiquam quicquam de eorum prosapia constaret. Amicos suos, quorum subsidium abundè, quum tenuior iis esset fortuna, pridem senserant, omnes interfici curabant. Deinde rati Imperium multò sibi saeuitia stabilius fore, amicos Consiliariosq́; Alexandri omnes è Senatu exigebant, omniq́ue priuabant honore, vt soli essent in exercitu, neminemq́ prope se haberent nobilitate potiorem, atque ita tyrannidi suae liberè vacare possent. Nam quoscunque legatos Romani ad ipsos mittebant, eos variis affectos cruciatibus interemerunt. Cuius quidem rei causam huiusmodi fuisse ferunt: Pontem super Rhenum fluuium construxerat Maximinus, quà aduersus Germanos transiret: atque iis, quibus custodia pontis curaq́ue fuerat demandata, persuasum dicebatur, vt simul ac Maximinus in alteram ripam peruasisset, ponte abscisso, redituq́ue intercluso Germanis proderent. Quod vbi intellexissent, variis in eos modis animaduerterunt. Alios enim viuos equorum bouumq́ue cadaueribus insui curabant, vti eo pacto à vermibus corroderentur, absumerenturq́ue. Alios autem leonibus ac rabidis canibus laniandos obijciebant. Postquam haec ita crudeliter patrassent, pontem transgreβi sunt, sequutaq́ue eos est magna Maurorum, sagittariorumq́ue Barbarorum multitudo. Cuncta in hostili terra depopulabantur, incendebant, diripiebantq́ue. Percurrebant vniuersam Germaniam ad Cheruscos vsq;, & inde Francos. Deuastata igitur ad istum modum Germania, deflexerunt in Hungariam, vbi pugnam istam, aliaq́; fortia facinora per literas Senatui Populoq́; Rom. significarunt, indeq́ue tabulas pingi & ante Capitolium dependi curarunt, vt non tam audire quae gesta forent, quàm etiam oculis subijcere Romani possent. Eas tabulas vnà cum reliquis ipsorum honoribus deinde sustulerunt Romani. Proinde cùm iam nunciatum esset, Imperatores haud longè ab Italia esse, magnus ilicò timor Populum Romanũ inuasit. Consultabant diligenter, quemadmodum in praesenti periculo se tuerentur: nusquam non sacra Diis victimasq́ue offerebant, precabanturq́; ne quo tempore Imperatores viui Romã reuerterentur. Nec verò Romani solùm hoc curabant, vt ab ipsis multi paβim discederent, verùm & milites contra eos emittebant. Hinc sanè qui in Africa erant, M. Antonium Gordianum nobilem illum principem Romanum Praesidem suum Imperatorem fecerunt, idq́ue hac ratione: Postquam Carthaginenses Procuratorem suum, cui, vt Maximini filijq́; fauorem aucuparetur, nihil ad extremam vel saeuitiam, vel asperitatem planè deerat, occidissent, nocte intempesta ad aedes venêre Gordiani, qui multarum antè Prouinciarum rector fuerat, & in maximis, quae foeliciter absoluerat, spectatus negociis. Quamobrem etiam statuebant, vti ipsum ad Imperium suscipiendum facilè admonerent, excitarentq́ue. Quum verò ipsum eductis gladiis supra grabatum quiescentem offendissent, senem purpura induebant, honoribusq́ue Imperialibus consalutabant. Gordianus re subita exterritus, insidiasq́ue & dolum in se compositum ratus, humi se ex grabato deijciebat, obsecrans seni parcerent, à quo iniuriarum nihil accepissent. Tùm vnus ex interfectoribus Procuratoris fisci: E duobus, inquiebat, periculis, quorum alterum praesens manifestumq́ue, alterum futurum incertumq́ue, eligendum tibi hodie alterutrum est, vt aut nos, teq́ue vnà serues, aut iam iam nostris manibus intereas. Gordianus his auditis in illorum sese manus prorsum tradidit.
EX PESSIMO GENERE NE CATVLVS EDVCANDVS.
Romanorum Caesar à patre factus, illisq́ue praefuit, proq́ue eorum more gladio interemptus est.
F 3
M. ANTONIVS GORDIANVS
postquam Imperium suscepisset, vniuersa Africa summoperè gauisa fuit, sublatisq́; Maximini & filij Maximi honoribus, plaeraeq́; ciuitates in eorum locum Gordiani imagines ac statuas posuêre, ipsum à patria Africanum nominantes. Praeferebantur etiam ei virgulta laurea, atq; ignis, quo Caesares ab aliis principibus dignoscebantur. Sequebatur deinde ipsum Imperatoria pompa, milites omnes, iuuenesq́ue vrbis Carthaginensis bello idonei, qui quidem haud aliter Gordianum cuncti circunfluebant, atq; hi facere consueuerunt, qui Romae Imperatoribus à corporis dicebantur esse custodia. Extemplò literas ad Senatum Populumq́ue Romanum dedit, in quibus magnam libertatem, beneficia innumera, humanitatemq́ue cum maximo Reipublicae commodo pollicebatur. Curabat item Vitellianum praefectum Praetorij, hominem ob animi crudelitatem Maximino chariβimum, interimendum, quod per adolescentem audaculum callidumq́ue effectum est. Dein Gordiani epistola coram Senatu populoq́ue recitari: vniuersus ilicò populus paβim furenti similis discurrere, statuas, imaginesq́ue Maximini eiusq́ue filij, titulis suis atque ornamentis priuare, deijcere: & odio, quod hucusque clausum fuerat, modò patefacto, omnes delatores vnà cum amicis ac procuratoribus occidere, atque in cloacas protrudere. Mox Senatus ad omnes scripsit Prouincias, quemadmodum Gordianum nobilem illum Romanum ad Imperium adoptassent, Maximiniumq́ue ac eius filium Romani Imperij hostes declarassent, ideoq́; se praesidium vndique flagitare, vti duos hosce canes semel è medio tollant. Quae postquam Maximino nunciata sunt, ita ira accendebatur, vt non hominem sed beluam putares. Caput parieti illidebat, exclamabat inconditè, terram furentis instar pedibus conculcabat, atque educto saepè gladio Romanis minitabatur, quasi verò omnes occideret. Vt autem ad se rediit, omnes conuocabat milites, tribunal inscendebat, atque è libello orationem ab amicis compositam iis recitabat. Et quidem quum iam illis questus esset, quomodo Imperium Romanũ ab omni vt Germanorum defendisset, ac modò hanc ab ipsis referri gratiam, vt à se, filioq́ue suo Imperium transferant in alium. Cumq́ue vrbi Romae ac Senatui atrocia quaeque minitatus fuisset, profectionem edixit in Italiam. Interea autem dum in itinere est, res illis Carthagini praeter spem optimè successerunt. Cappellianus enim Mauritaniae praeses magnum contra Gordianum eduxit exercitum, in quo sanè viros habebat cùm aetate florentes, tum omni armorum genere instructiβimos. Quod vt Gordiano nunciatum est, extrema ipse affectus formidine est cum vniuersis Carthaginensibus, eò quòd nullas esse in Africa copias videbat. Filium igitur ducem sibi, relicto in oppido ob senectutem patre, instituerunt, atque ita aduersus hostes profecti sunt. Proinde vbi ad manus ventum est, Gordianenses magnis copiis in fugam versi arma omnes abiecêre, quòd iaculatoribus Numidis resistere non poterant. Praeterea ipsi se ita mutuò trudebant ac proculcabant, vt à seipsis maius detrimentum paterentur quàm ab hostibus. In hac pugna & Gordiani filius cecidit, ac pauci admodum Carthaginem reuersi sunt. Vt verò Gordianus intellexisset hostes ita repentè in vrbem peruenisse, ac foeminarum eiulatus, quarum amici ante oculos tam miserè occidebantur, audiisset, deplorata salute intra cubiculum se quasi dormiturus recepit, colloq́ue zonae, qua praecinctus fuerat, inserto, laqueo vitam finiit. Eo die tanta Gordianensium cecidit multitudo, vt Gordiani filij corpus inter occisorum cadauera inueniri haud poterat. Verùm hostes vrbem ingreβi, omnes qui à Maximino desciuerant, ac Gordiano adhaeserant, magnis multisq́ue cruciatibus neci dederunt. Hinc in omnes ciuitates Africae profecti, quae Maximini honores sustulissent, eas caedibus, direptionibus, atque incendiis penitus euerterunt. Haec autem vbi Romae nunciata sunt, confestim Senatus in templum Iouis (quod in Capitolio erat) confugit.
OSTENDENT TERRIS HVNC TANTVM FATA, NEC VLTRA ESSE SINENT.
Octuagenarius Imperio coactus, praefuit vno anno, .VI. mensib., laqueo sibi vitam finiuit.
F 4
CLODIVS PVPIENVS MAXIMVS
fabri ferrarij filius, &
D. CAELIVS BALBINVS
ex nobili Senatorum prosapia oriundus, post mortem Gordiani Imperium hoc modo adepti sunt: Cùm Senatus clausis foribus coram Ioue summo Deo, quem omnium, quae agerent, velut inspectorem testemq́ue implorabat, de electione Imperatoris multum diuq́ue consultaret, visum fuit, vti, qui caeteros aetate ac dignitate anteirent, paulisper secederent, quò suffragia de iis colligerentur. Facilè enim considerabant praesens periculum postulare virum herclè fortem ac prudentem, quòd iam minimè dubitabant, quin Maximinus nemini foret parsurus, posteaquam belli causam haberet iustam aduersus Romanos. Creati igitur Imperatores plurimis fuere suffragiis duo suprà dicti, vt aequali iure Imperium administrarent, ne rursum prmcipatus in nouam laberetur tyrannidem. Pupienus miles erat sanè strenuus, prudens atque ingeniosus, & qui Romanis exercitibus persaepè praefuerat, ac deinde vrbis praefectus: in quibus omnib. ita honestè itáque sapienter vitam instituit, vt magnã de se spem Romanis praeberet, vt pote qui eos ab omni duorum praesentium tyrannorum saeuitia facilè vindicaret. Balbinus verò bis Consul multas prouincias sine vlla querela administrauerat. His de causis ambo ad Imperium electi, Augustiq́ue appellati fuere. Praeterea concludebatur, vti Balbinus Romae sese contineret, ac Rempublicam domi administraret: Pupienus autẽ foris hostium iniuriam in castris & in acie propulsaret. Dum haec aguntur in Capitolio, vulgus interea rumorib. excitum ad portas Capitolij concurrere, vicos omnes conferta multitudine occupare, lapides fustesq́; in Capitolium mittere, displicere quae istic ab Senatu agebantur, Pupienum reijcere, quòd esset seuerior: postremò dicere nullum se Imperatorem poscere quàm ex genere Gordiani. Verùm Pupienus & Balbinus Equestris ordinis autoritate freti, militibusq́ue vrbanis cum gladiis vndique stipati, omni Imperiali dignitate è Capitolio ad Imperatorium palatium egredi conabantur, sed lapidibus ac fustibus fuere repulsi. Quod vbi Senatus animaduertit, puerum quendam è vestigio etiam Gordianum nomine ex Gordiani Caesaris filia natum, ad sese adferri iuβit. Hunc quum domi cum caeteris pueris ludentem offendissent, humeris impositum per mediam pertulerunt multitudinem in Capitolium, vsque populo subinde acclamante, & puerum conspergente frondibus. Cum itaq́; Senatus Caesarem illum declarasset, quando adhuc per aetatem Rempublicam gerere non poterat, irae multitudinis resederant, paβi videlicet sunt in aulam palatinam senes Imperatores commigrare. Interea dum haec Romae aguntur, venit Maximinus in Italiam, quem multitudo Germanorum sequebatur haud contemnenda, quam partim armis, partim amicitia sibi comparauerat. Assumebat item secum omne genus armorum, quibus Italicas ciuitates oppugnare posset, eaq́ue trans Alpes magnis sudoribus transuexit, quod suum etiam iter aliquantulum remoratum est. Exercitus Hungaricus qui praecesserat, portas vrbis Aquileiae offendebat clausas, quam fortiter oppugnarunt, donec Maximinus cum potentiβima iaculatorum Orientalium, ac Maurorum copia aduenerit. Tum bellica ista instrumenta quae secum adduxerat, parantur sedulò, & quicquid ad bellum idoneum esse posset. Sed fortiter vrbani resistebant, cuncta occludebant templa aedesq́; vniuersas, ita vt nec foemina nec puer quispiam esset, qui non pro patria animose dimicaret. Interea res Romanae peβimè sese habuerunt inter ciues ac milites Praetorianos, eò quòd milites aliqui fuerant interfecti, qui Maximino inseruierant.
MVLTOS TIMEAT NECESSE EST, QVEM MVLTI TIMENT.
Regnauit cum Balbino & puero Gordiano .II. annis, iniustè occisus perijt.
D. CAELIVS BALBINVS
postquam vrbis custodiam ac tutelam sibi commissam haberet, videretq́ue quotidie infinitos penè ciues trucidari, ac ciuitatem ipsam humano paβim cruore contaminari, populo per edictum obnixè supplicabat, monebatq́ue, vti cum aequitibus & militibus in gratiam rediret, ac potius praesentis casus, communisq́ue patriae detrimenti, vellet meminisse. Pollicebatur etiam equitibus, omnium, quae hucusque patrauerant, obliuionem atque impunitatem. Sed id neutris persuadere potuit, gliscente indies malo. Ac tametsi quidem Romae ob intestina haec bella peβimè agebatur, res tamen tempusq́ue acriorem ciuium pugnam contra Maximinum absque mora aliqua aggrediendam admonebat. Pupienus igitur collecto exercitu Roma probè expeditus disceβit, vti Maximino resisteret. Vt autem milites, qui in Praetorio agebant, penuria conficiebantur, vniuersi patentibus portis eruperunt, congreβiq́ue multitudinem fugientem in vrbem vsq; persecuti fuerunt, ignemq́; domibus paβim admouerunt, vt iam bona pars vrbis conflagrarit, pluresq́; aedes ex eo perierint incendio, quàm in plaerisque ciuitatibus essent. Interea dum haec Romae aguntur, res ad finem paulatim deducta est. Nam quum Aquilienses Maximiniensibus insignia atque imagines Imp. Pupieni, Balbini ac Gordiani coronis lauroq́; redimitas ostendissent, ita grauiter Maximinus suis militibus succensuit, vt plurimos extremo supplicio affecerit: quasi ve rò per eorum stetisset inertiam, quò minus ciuitas capta fuisset. Hinc milites seditionem aduersus ipsum excitabant, obrutumq́; tandem etiam vnà cum filio Maximo obtruncabant. Neque enim iis clamerat, quàm duo hi vniuerso orbi essent odiosi, quamq́; nemo foret, qui non in horum necem iurasset. Capita igitur amborum praecisa, hastisq́ue imposita Aquiliensibus ciuibus ostendebant, ex qua re pax ilicò vtrinque conciliata est. Cadauera verò canibus dilanianda proijciebant, ac capita tantùm Romam Imperatoribus perferri curabant. Equites qui capita haec ferebant, in itinere Pupienum in Vrbe Rauenna inuenerunt ei victoriam ac successus rerum prosperos nunciantes. Pupienus capita dimittebat Romã, vbi ea Balbinus contis infixa ante rostra populo conspicienda ostendebat. Deinde vbi Balbinus victimam hecatomben appellatam (hoc est, in quo sacrificio ex quocunque animalium genere centena mactabantur, vt centum boues, centum sues &c.) immolasset, capita in Campo Floro magna cum laetitia populi combuβit. Hac subita rerum mutatione omnis tristitia vrbis Romae sedata est. Interea Pupienus Rauenna profectus Aquileiam peruenit, vbi omnes Maximini milites parato habitu laureati obuiam ipsi procedebant: quos vbi Pupienus oratione amica benignè in gratiam recepisset, cum omni militari copia Romam reuersus est, venientemq́; Balbinus, ac Gordianus, Senatus Populusq́; Romanus laetis acclamationib. veluti triumphantem exceperunt. Confestim Parthi cornua aduersus Imperium erigere, itemq́ue Germani coeperunt, ita vt Pupienus ex decreto contra Parthos, & Balbinus contra Germanos cum tota militum multitudine proficisci debuerint. Inter hos duos discordiae quaedam nascebantur tacitae. Balbinus Pupienum quasi ignobilem ac fabri duntaxat filium contemnebat, atque hic illum contrà ceu hominem effoeminatum, debilem, luxuriosum ac socordem. Quare alter alterius vitae insideabatur, sed quia vterque fidiβimis stipatoribus adeoq́ue Germanis probè munitus erat, res perfici non poterat. Interim noua deintegro coorta inter Praetorianos milites seditio est, qui Germanis militibus quotidie dira minitabantur, ac pigebat modò quòd Pupienum tanta fide acreuerentia in Vrbem deduxissent. Facilè enim suspicabantur, si quid inceptassent, milites Germanos id fore vindicaturos. Quam obrem iratis animis ex Praetorio strictis ensibus ad Palatium vnanimiter concurrerunt, ac turbatis ianuarum custodibus, impetuq́; facto in aulam irruerunt, ac senes Imperatores ambos detractis laceratisq́; vestibus nudos ex aula abstraxerunt. Deinde euulsis etiam barbis & superciliis ignominiose ipsos nullo non ludibrio affectos per mediam vrbem ad castra deduxerunt. Decreuerant. n. eos non in Palatio, sed in Praetorio interficere, ac lento prius mortis genere excarnificare, quò dolorem diutius paterentur. Proinde verò vt nunciatũ esset Germanos raptis armis in auxilium concurrere, statim vtrunque Imperatorem in via trucidarunt, corporaq́; sparsim reliquerunt.
BONIS NOCET, QVISQVIS PEPERCERIT MALIS.
Imperium vnà cum Pupieno & Gordiano iuniori per .II. administrauit annos, ignominiosè perijt.
M. ANTONIVS GORDIANVS
Imperium solus cùm annum ageret decimum tertium adeptus est, anno Christi ducentesimo quadragesimo primo. Amabatur autem plurimùm à Romanis ob pulchritudinem eius ac bonos mores. Nec istud sanè infima laude dignum, quòd in sua adolescentia sapientiae amator fuerat tam eximius, vt bibliothecam librorũ habuerit circiter sexaginta duorũ millium. Admodum adhuc adolescens bellũ contra Persas (qui in Romanas prouincias paβim incurrebant) aggredi in demortui Pupieni locum debuit. Verùm ei Senatus dedit in subsidium ac ducem exercitus Philippum ex Arabia oriundum militem satis laudatum. Atq; ita quidem Gordianus, cùm Tranquilliam Misithei viri honestiβ. filiam vxorem duxisset, multis copiis omniq́ue vi militari instructus, Orientem versus profectus est. Postquam verò in Asiam traiecisset, ita se cuncta peβimè habere offendit, vt ad socerum suum Misitheum, qui adhuc domi relictus erat, literas scripserit huiusmodi: Nisi Dij omnipotentes Romanum tuerentur Imperium, imperitia certè, socordia, ac perfidia hominũ diu stare non posset. Scribebat etiam quosdam sibi in aula displicere: querebaturq́; Imperatorem sanè miserum esse, apud quem vera reticentur, qui cùm ipse publicè ambulare non poβit, necesse est vt delatores tantùm audiat, & audita ab iis confirmet. Vt autem frequentibus praeliis Artaxerxem Parthorum Regem deuicisset, Saporem Persarum Regem aggressus est. Quo item submoto effectum est, vt regnum suum etiam libens in Prouinciam Romanis tradiderit. Inde per Syriam in Antiochiam venit, quam à Persis antè possessam recuperauit. Hinc rursum iter in Thraciam, ac Moesiam fecit, in quibus breui tempore tantum vicit, tantum deleuit, fugauit, expulit atq; submouit, vt plurimas inde sibi victorias compararit. Nanque omnes istas regiones Imperio Romano iterum recuperauit, ita vt hinc ad Senatum scripserit, obsecrans, vti se suo nomine Diis commendare vellent, omnemq́ue honorem socero adscribebat, illi soli gratias agens, quòd eius ductu, vt aiebat, & dispositione cuncta transegisset: ac quae deinceps esset peracturus, eius item fierent opera & consiliis. Philippus quoniam propter Misitheum voti compos fieri haudquaquã poterat, idcirco clàm veneno hominem interemit. Deinde ipsum Gordianus fecit praefectum Praetorij. Hic autem vbi secum cogitaret, quàm ex humili genere, fortunaq́ue tenui ad eam dignitatis sublimitatem subuectus fuisset, coepit superbire, cornuaq́ue sumere, vt pauperes solent dum è sordibus paulò nitidiores emerserint: atque id sedulò indies operam dare, qua ratione Imperium adipisci posset. Nunc hoc, nunc verò istud studiose excogitabat: postremò rem ita aggressus est. Naues frumentariae, quae commeatum ex AEgypto, atq; Italia ad exercitum conueherent, auersae aliò deflectebant, vbi exonerari haud poterant, ita vt hinc seditio inter milites coorta sit. Ea res Philippo ex sententia optimè succedebat, studebatq́ue inde etiam vultum fingere, tristitiam simulare quasi militibus condoleret. Praeterea inter milites paβim spargebat Gordianum esse adolescentem, imperitumq́ue, ac melius fore si alium eligerent, qui in periculis sua prudentia gubernare posset. Atque ita extemplò illi Imperium demandabant vti iuxta Gordianum imperaret. Verùm hoc ei satis non erat. Gordianum prope se aequo iure ferre non poterat. studebatq́ue diligenter, qua via Gordianum Imperio prorsum expelleret. Semper ipse apud milites esse, facere, quò iam naues frumentariae aduenirent: denique ipsum milites ceu vnicam exercitus salutem colere. Quod quidem Gordianus molestè tandem ferre occipiebat, ac militibus querebatur, ipsum beneficiorum, quae in eum contulisset, planè esse immemorem: at nihil penitus impetrabat, quin magis aduersus ipsum incendebantur. Petebat vt saltem Caesaris loco se habere paterentur, quod minimè potuit obtinere. Dein petebat, vt vel praefectus Praetorij, quod antè Philippo concesserat, esse liceret. sed nec id quidem impetrauit. Tandem cùm ab omnibus sese derelictum animaduerteret, petebat vt saltem posset viuere: quod quidem ei Philippus annuit, sed falso prorsus animo. Nam simul atque potuit Gordianum clàm in secessu aliquo depraehendere, laqueo ipsum strangulauit, idq́ue ideo, ne successu temporis Gordiano Imperium restitui poβit.
MISER IMPERATOR, APVD QVEM VERA RETICENTVR.
Vnà cum Pupieno & Balbino duobus annis Imperio praefuit, solus .VI., .XX. aetatis anno laqueo extinctus.
G
C. VALENS HOSTILIANVS MESSIVS QVINTVS
statim atq; scelus Philippi in suo Domino cõmissum populo innotuerat, Romae à Senatu Imperator eligitur. Fuerat quidem & anteà Marcus quidam electus, sed cùm hic repentè in morbum incidisset, in eius locum creatus est Hostilianus, non nisi Caesar aut Imperij successor, eò quòd Respub. tantum detrimenti ex aequali Pupieni & Balbini administratione passa fuisset. Volebant item Philippũ profugi cuiusdam latronis ex Arabia filium pro Imperatore haudqua
[?]
agnoscere. Pigebat enim multum turpiβimae illius caedis, quã in Gordianum Imperatorẽ, qui Vrbem à multis periculis, grauiβimisq́; hostibus vindicasset, exercuerat. Praeterea negotiũ hoc pari ratione coeptum finitumq́; fuerat, atq; illud Maximini cum Seuero Alexandro. Nam & omnis spes fiduciaq́; propellendi Philippũ sita erat in duobus hisce viris grauiβimis sapientiβimisq́;, quemadmodũ olim in Pupieno & Balbino. Caeterum Marcus subita morte prius
[?]
plenè Imperium adeptus fuisset, disceβit: quamobrẽ etiam inter Caesares Romanosq́; Monarchas minimè numeratus est. Hostilianus autem quan
[?]
nec ipse diu Imperio praefuerit, honores tamẽ dignitatesq́ Imperatorias abundè perfecteq́; adeptus est, & nummos sua effigie ac titulo percuti, ceu caeteri Imperatores regniq́; administratores fecerant, iuβit: quod item Marcum fecisse nusquam apparet: quan
[?]
eius effigiem Iacobus de Strada Mantuanus in Thesauro suo Antiquitatum falso posuerit. Nam & ideo ab AEnea Vico Parmensi in libro suo secundo, cui titulus, Discorsi sopra le medaglie, grauiter taxatus notatusq́; tan
[?]
figurarum, titulorum, partiumq́; auersarũ
Magnus error in nominibus.
fictor, idq́; praecipuè Hostiliani huius nomine, quem barbatũ ac senili facie depinxerat nomine Seuerum Ostilianũ. Qua in re equidem AEneae Vico aequior sum, nec possum illi nõ assentiri. Nã & ipse, & cõplures alij in Italia, quos nominatim adfert, huius numismata habent. Itemq́; & mihi duo sunt nummi aenei, in quibus eundem imberbem habeo. Nummus aũt, qui postremò percussus fuit, eam habet imaginẽ, quam hîc posuimus cum eadem circunscriptione. In parte auersa foemina est stans columnae innixa dextrã supra caput leuans cũ circunscriptione huiusmodi
SECVRITAS AVGG.
Ex quo sanè liquidò constat, duos fuisse aequali iure Imperatores, idq́; forsan ideò, quòd & hunc Senatus Marco etiamnũ aegrotante Augustũ fecerit. Nummus enim qui paulò antè percussus fuit, circunscriptionem habet huiuscemodi,
C. VALENS HOSTIL. MES. QVINTVS N. C.
In dorso:
PRINCIPI IVVENT.
quemadmodũ omnes ferè Imperatores, prius
[?]
dicti erant Augusti, fecerunt. Hos duos nummos apud me viderunt maximi illi Antiquarij, viri sanè
[?]
peritiβimi, D. Antonius Perenotus Atrebatensis Episcopus, D. Maximilianus Morillonius & Antonius Morillonius fratres, D. Marcus Laurinus Dominus à Wateruliet, Walterus Schottus Mediolanẽsis, Antonius de Taxis, Maximilianus Waelscapple, Iulius Calistanus Parmẽsis, Stephanus Pighius, & tandẽ etiam vir eruditiβ. Cornelius Scribonius Grapheus vrbi Antwerpiensi à secretis: qui mihi oẽs necessariò fuere tan
[?]
testes nominandi, ob dissentionẽ numismatũ. Item Pomponius Laetus in suis operibus non exiguam huic cõtrouersiae adfert occasionẽ, quòd ipsum Seuerum Hostilianũ nominauerit. Praeterea cuncti etiam periti historici id mihi facilè cõcesserint, veteres scriptores nullam aut admodum exiguam nominũ habuisse rationem, praesertim qui Consules nobis ante Caesarũ tempora tradiderũt. Ausim illud quoq; affirmare,
[?]
plurimos nempè errores ex descriptione veterum librorũ in nouos irrepsisse. Si quis me in his culpare ac cõtrarius esse velit, nae ille doctis peritisq́; scriptorib. haud parũ ridiculus videbitur, postea
[?]
id satis superq́; vetera numismata, dissentioq́; scriptorũ declarent. Pari ratione M. Cõmodus apud Dionem Caβium & complures alios appellatur L. Commodus. C. Pescennius Nigerius ab omnibus scriptorib. Niger dictus est. Eius generis errores & multi alij sunt in sequentib. Imperatorib. Sed numismata labi aut errare nõ possunt. Nullum huius Hostiliani peculiare gestum inuenio, nisi quòd tres insignes mutationes in numismata induxerit, videlicet quòd voculam hanc Caesar, quae antea per CAES. aut per C. scribi consueuerat, per CAE. scripserit, atq; ad nomen Caesaris
NOBILIS
addiderit, feceritq́; Securitatẽ erectam, quae iuxta veterem consuetudinẽ semper sederat, sed non absque Senatusconsulto: signata enim sunt hisce literis S. C. Post
[?]
deniq; Gordianum inter Diuos retulisset, ex incisione venae in Palatio Imperiali obiit.
G 2
M. IVLIVS PHILIPPVS
cum toto exercitu (quem Gordianus ex Oriente in Italiam reduxerat) non longè agebat ab Vrbe Roma, iam certus fieri haud posse, vt Imperium nisi multò sanguine queat obtinere. Verùm simulatque Hostilianum Imperatorem obiisse audierat, recepit animum, cogitauitq́ue vel inuito Senatu Populoq́ue Romano se Imperium reseruaturum. Sed consilium inuenit huiusmodi: Gordianus ab Romanis plurimùm fuerat adamatus, ideoq́ue priusquam alius in Hostiliani locum succederet, conatus est suspicionem caedis à se falsò remouere, se plurimum inquiens dolere, & sine consensu suo rem indignam patratam fuisse: coepitq́ue paβim omnes Gordiani caedis conscios interficere. Interea ad Senatum Populumq́ue Rom. scripsit quàm fieri potuit humaniβimè, culpam reijciens in nebulones aliquos improbos, excusans etiam totum exercitum, vt fauorem, beneuolentiamq́ue militum sibi integram retineret. Quare item cupiebat, vt se Imperatorem (creatum quidem à militibus) & eligere & confirmare vellent. Istiusmodi adulationib. ita populi aures obturabat, vt fidem ipsi adhiberent. Necdum enim probè hominem nouerant. Nam Philippus insignis erat veterator, callidus, qui verba colorare, ac vultum simulare optimè calluerat, animo ita planè peruerso, improbo, atq; astuto, vt innatam sibi ambitionem fuco quodam tegere callidè potuerit. Quum igitur Senatus Populusq́ue arbitrabatur eum ista ex animo velle ac sentire, vt qui ab intestinis bellis plurimùm abhorrebant, hos Arabes ac ferociβimos Mauros Imperatores elegerunt. Tum ingenti pompa ac triumpho Romã ingressus secum aduehebat magnam vim Orientalium animantium cuiuscunque generis, vt erant, elephanti, rhinocerotes, leopardi, onagri, camelopardi, leones, &c. quae omnia Gordianus collegerat & in Festum Saecularium ludorũ reseruarat. Hos instituisse fertur exactis regibus P. Valerius Publicola, itaq́ue à saeculo appellasse, quòd humanae vitae terminus sit, ac centesimo quoque anno celebrari consueuerunt. Hos item celebrare cogitabat Gordianus istis animantibus anno ab Vrbe condita millesimo, qui iam tum instabat. Sed hoc ei Philippus ademit. Postquam ergo hic anno Christi ducentesimo quadragesimo septimo Imperium adeptus fuerat, mox ea tempestate Gothi limites transgreβi facta irruptione in Boreales partes ac Romani Imperij Prouincias, vrbes & agros vastare, praedas abducere, caedes vndique facere, incendia suscitare, domos, villas, tuguria euertere, denique ita cuncta armis peruertere coeperunt, vt vniuerso Orbi metum intulerint haud inanem. Praeterea & prodigium, quod iam antè tum apparuerat, magis singulos deterrebat. Solis enim eclipsis visa fuerat adeò tenebrosa, vti interdiu vbiuis gentium candelis paβim vti debuerint quasi fuisset nox. Similiter & ingens contigerat terraemotus, quo multa cùm oppida tum homines interierant: quae quidem omnia interpretabantur in perniciem populi Romani. Cùm mihi plurima deinceps Gothorum facienda erit mentio, operaeprecium fore duxi, paucis eorundem
Gothorum origo.
referre originem. Gothi sunt Germani ex Insula Gothia oriundi, ac semper vsi fuere lingua Germanica. Regio haec adeò fuit populosa, vt patriae angustiam saepenumerò questi incolae, in alias regiones Coloniam ducere debuerint. Primùm Boreales plagas omnino opplerunt: cumq́ue in iis plurimùm essent augmentati, multis copiis inde in varias mundi partes eruperunt. Mirabantur paβim vnde id genus hominum prodiret. Erant enim Gothi turpes, statura admodum proceri, fortesq́ue, moribus adeò incompositis, vt eos expectare nationes caeterae non ausae, relictis sedibus aufugerint. Quamobrem deinde in Thraciam, atque Hungariam tum Pannoniam appellatam profecti sunt: inuaseruntq́ue paruas illas regiones circa Constantinopolim. Quo quidem tempore Romanis visum fuit sese ad resistendum expellendumq́ue parare. Sed iam aliud cogitarat Philippus, quod maiori sibi fore momenti putabat, praesertim quòd ad fidem Christianam iam aures accommodarat. Facilè item sciebat Gordianum fuisse conatum Gothos istos expellere, sed nihil profecisse. Nihilominus simulabat se exercitum aduersus eos parare, vt ita filium suum Caesarem vnà crearet.
SI VIOLANDVM EST IVS, REGNANDI GRATIA VIOLANDVM EST.
Imperium Romanum dolo sibi asciuit, illiq́ue praefuit .VIII. annis, tandemq́ue occisus.
G 3
M. IVLIVS PHILIPPVS
ad Imperium à patre Philippo principatus sui anno primo in Caesarem, regniq́ue collegam assumebatur. Hi inter omnes Caesares primi fuere, qui fidem Christianam publicè profeβi sunt. Posteaquam enim Christiani effecti fuissent, pridie Paschatis eò venerunt vbi eius diei sacra peragebantur, volueruntq́ue participes sacrosanctae Eucharistiae cum caeteris fieri: verùm iis recusauit summus Christianorũ Pontifex Fabianus, nisi prius crimina confeβi inter poenitentes sese collocassent, quod etiam libentiβimè fecerunt. Pater fidem Christianam re vera licet verbis duntaxat attigit: filius autem cum verbis, tum opere eam ipsam satis expreβit, Deum quippe plurimùm metuebat. Iam verò Germani illi Gothi quantumuis longius proficisci facilè potuissent, dum iam eos caeteri mortales verebantur, partaq́ue iis saepenumero esset victoria, mansere tamen in Thracia ac Pannonia, sedesq́ue in ea fixêre, nec vlterius procedere voluêre ob eiusce terrae fertilitatem. Romae itaq́ue sese Imperatores quietos continebant, erantq́ue toti in apparandis iis quae ad Seculares ludos pertinerent. Cùm iam triennio imperasset,
Annus millesimus ab Vrbe condita.
rediit Vrbis conditae annus millesimus: qui dum ab vniuerso populo ingenti pompa, magnoq́ue sumptu & apparatu celebraretur, varia animantium genera in Amphitheatrum inducta fuere, vti magna cum laetitia strangulanda spectarentur. Amphitheatrum hoc Circus erat sanè ingens, ac rotundus, circumquaque gradibus pulchrè aedificatus, in quibus vniuersi commodè sedere ac ludos spectare poterant. Huc enim Populus Romanus atque etiam exteri confluebant, ludosq́ue absque vllo impedimento facilè omnes spectabant. Vt igitur Amphitheatri pauimentum arena vndique esset consparsum, ne pugiles interfectorum sanguine inficerentur, néue cruor spectatores forsan deterreret, foribus Amphitheatri apertis populus intromissus est, Caesaresq́ue item inter Senatores assederunt. Quumq́ue pugiles (quorum pars morti adiudicata, pars in bello capta in hos ludos fuerat reseruata, coactaq́ue vt cum bestiis vel ad necem vsque concertaret) parati essent, armisq́ue instructi, antra in quibus bestiae illae detinebantur, fuere reclusa, atque item in Amphitheatrum admissa. Interim dum cruentus hic ludus, qui cum ingenti, horribili, ac miserabili luctu celebrabatur, perageretur, coepit Philippus pater paulò petulantius cachinnari: quamobrem à filio suo auerso vultu notatus est. Hic enim adolescens adeò fuit seueri ac tristis animi, vt iam tum à quinquenni aetate nullo prorsus cuiusquam commento ad ridendum solui potuerit. Ob quam etiam causam tanto herclè magis ipsum puduit videre patrem adeò dissolutè ridentem. Hoc die plurimi cùm homines, tum bestiae interierunt. Deinde in Campo Martio varij ludi populo exhibiti fuerunt, quos tribus diebus totidemq́ue noctibus peruigil spectabat. Sic & diuersae Comoediae ac Tragoediae actae fuerunt. Breuiter nihil, quod ad laetitiam & triumphum poβit attinere, omissum fuit. Non multo tempore pòst Imperatores rem insperatò tristem accipiebant, quaeq́ue animos eorum magis percellebat quàm Romanum Imperium, nempè Marinum ducem iis desciuisse, qui populi Romani nomine cum exercitu Illyricorum in Sarmatiae finibus ad repellendos coarcendosq́; Schytas castra habebat: qui postquam ab Imperio discesserant, nusquam non in Romanas Prouincias irrumpebant. Vt enim Marinus hic audiisset atq; ipsemet etiam considerasset, Imperatores socordiae sese dedisse, cùm nihilominus causam haberent legitimam aduersus Gothos bellandi, se facilè cogitabat Imperium adepturum. Quod quum Imperatores minimè ferre poterant, contra ipsum miserunt Decium militem sanè fortiβimum ac clariβimum. Hic vbi ad conflictum peruenit, cecidit Marinus. Interim thesauros suos Imperatores dono dedère Fabiano summo Christianorum Pontifici: qua de re iratus Decius, vt qui idolis seruiebat, Romam properè rediit: cui Philippus pater obuiam profectus, conuenerunt vnà Veronae, vbi medio capite supra ordines dentium, praeciso interiit.
NON EST EIVSDEM ET MVLTA ET OPPORTVNA DICERE.
A patre Caesar factus, eo officio functus septem annis, .XII. aetatis religionis ergò vitam amisit.
G 4
C. MESSIVS QVINTVS DECIVS TRAIANVS
canis ille humani sanguinis sitientiβimus, Imperium adeptus à Christi natiuitate ducentesimo quinquagesimo. Hic ira excandescens cum omni militari expeditione Romã ingressus, Philippum filium Christianiβimum Imperatorem, vt Christianis esset formidini, interfecit. Deinde item & Fabianum summum pontificem martyrio sustulit è vita. neque id quidem illi sufficere potuit. Odium istud quod in Philippos Christianorum nomine susceperat, multo sanguine extingui debebat. In Christianos igitur ea tempestate ob odium Principum multò magis saeuitum est,
[?]
Maximini temporibus, propter odium quod inter ipsum atque Alexandrum, eiusq́; matrem Mammeam item Christianam coaluerat. Nam in hoc Decius etiam cunctis rem gratam praestare voluit, inquiens se singulari quodam esse amore in Deos ac Romanos propensum. Vtq́ue Christianos hosce duos enecasset, sperabat se & integram deinceps religionis Christianae sectam extirpaturum ac planè deleturum, vti nulla eius in posterum memoria reliqua esset, atque ita Dij probè de iis forent vlti. Huius igitur edicto multa millia Christianorum paβim nouis atque inauditis cruciatibus interierunt, inter quos fuere Serapion, Meniacus, Abdon, Sennes, Olympiades, Hyppolitus cum suis sociis, Maximus, Polochronius, Appollonia, ac Victoria. Ante eius oculos Romae diris cruciatib. enecabantur, summus Pontifex Cornelius Fabiani successor, deinde & huius successor Sixtus cum Archidiacono suo Laurentió, & complures alij. Breuiter tanta hac tempestate Christianorum fuit persecutio, vt paucae ciuitates, atque adeò paucae domus huius calamitatis expertes fuerint. In qua temporis anxietate Cyprianus Carthaginensium pontifex miserabiles infoelicesq́ue ecclesias literis paβim consolabatur, atque ad constantiam hortabatur. Plurimi tamen à fide Christiana desciuerunt. Quum iam Decius sanguinis humani satur ac plenus esset, expeditionem parauit aduersus Germanos & Gothos, vt Barbaros istos Romano Imperio rursum vi exigeret. Ac tametsi quidem in Christianos se tyrannum praebuisset, summopere tamen laudatus fuit, quòd absque Senatus autoritate nihil quicquam inceptabat. Vir sanè erat artibus probis, vitaq́ue honesta excultus, modestus, acutus in negociis gerendis, & qui grauiβimas etiam seditiones in Gallia sedabat, vt Imperium per Gothos amissum Romanis restitueret. Verùm antequam Gothicum bellum aggrederetur, voluit, vti eius filius Q. Herennius Decius Imperator ac successor patris crearetur, quod à Senatu, ordine Equestri, populoq́; Romano facilè impetrauit. Nonnulli volunt hunc fuisse à Senatu coactum, vt filium sibi Imperij collegam de more assumeret. Alij autem, huc à militibus atque equitibus impulsum.
AVTORITAS RERVM GERENDARVM TELVM.
.III. Annis Imperio praefuit, primus Augustorum qui hostili gladio perrjt, aetatis. L.
Q. HERENNIVS ETRVSCVS MESSIVS DECIVS
postquam ad Imperij administrationem à patre ceu collega assumebatur, in Pannoniam aduersus Gothos omni militari expeditione vnà cum patre profectus est. Ex qua quidem regione Imperatores erant oriundi, nati videlicet in ciuitate Bubalia. Cùm iam se Gothi ad resistendum Romanis fortiter parassent, Danubiumq́ue traiecissent, de improuiso ab Imperatoribus opprimuntur, ita vt eorum ceciderint circiter triginta milia, non tamen absque clade Romanorum. Verùm quoniam Gothi numero erant trecenties mille, viriq́ue omnes strennui, parui stragem istam fecerunt, vt qui plus spei in multitudine quàm in acie ordinata collocabant. Rursum igitur cum Romanis in pugnam descenderunt, quos ita cinxere quasi laqueo capti fuissent. Romani autem considerantes se tantae multitudini difficulter posse resistere, tantùm corpora ab imminentibus sagittis tutati, cogitarunt se honestè satis pugnatos, si absque caedibus euadere queant. Verùm cùm iam multum diu
[?]
clypeis coniunctis instar muri oppositisq́ue acriter vtrinque pugnassent, tandem seiuncti cessare, armaq́ue abijcere, ac tergum vertere debuerunt. Hac fuga ita se mutuò oppresserunt, vt maius detrimentũ à seipsis quàm ab hostibus paterentur. In eo conflictu Decius filius iaculo transfixus cum maxima parte sui exercitus interiit, qua re moestus iratusq́ue Decius summopere est. Nihilominus ita fortiter se in fuga defendit, vt sua manu triginta occiderit. Sed quum ea regio ob Danubium lutosa ac palustris sit, Decius ab hostibus fugatus, seq́ue victum cognoscens, equo in voraginem paludis desiliit, nec vnquam eius cadauer postea repertum. Hinc tanta Romanis tristitia luctusq́ue fuit, vt dici haud poβit, vt pote quòd ad istum modum Imperatores suos, exercitumq́ue amisissent, qui tamen fide, constantia, ac fortitudine priscis ducibus essent meritò annumerandi. Omnes, qui fuga elapsi erant, ad fines Moesiae profugerunt. Ex hoc rerum successu Gothi multò plura conati, nunc demum Romanis irasci coeperunt: quamobrem se in expeditione continentes, suis sedibus contenti esse noluerunt.
TIMIDI NVNQVAM STATVERVNT TROPHAEVM.
A patre Romanis in Caesarem datus, primusq́ue Caesarum omnium hostili gladio percussus.
C. VIBIVS TREBONIANVS GALLVS,
Patritiorum familia ortus, dux ac praeses Moesiae iam olim à Decio institutus, agebat ea tempestate in eius Prouinciae finibus, quò profugerant quotquot fugaè suprà dicto conflictu euadere poterant. Cum iam disparsus ille exercitus se aliquantulum collegisset, milites inito in agris consilio, Gallum vnanimi voce Imperatorem fecerunt, idq́ue à Christo nato anno ducentesimo quinquagesimo septimo. Romae item alius Imperio praeficiebatur: verùm vbi Gallum à militibus electum audierant, horum electionem Senatus Populusq́ue Romanus confirmarunt, Gallumq́ue pro more Augustum appellarunt: qua in re plus ei fortunae quàm fidei fuit. Interea dum haec Romae aguntur, foedus cum Gothis (quorum aliqui Scythae nominabantur) turpiβimè percussit, pacemq́ue ab iis mercatus est drachmis aureis ducentis, non sine maxima Romani nominis ignominia. Praetereà se totum seruitio Gothorum addixit, ne saltem, quia etiamnum debilis & inermis esset, ab iis opprimeretur. Gothi autem vbi se formidini esse intellexerant, insolentiores facti suprà dicto auro contenti esse noluerunt, atque in circumiacentes terras incursiones facere, praedas abigere, ingentiq́ue agmine terra mariq́ue facere caedes atque incendia coeperunt. Depopulabantur Dardaniam, Thraciam, Thessaliam, Macedoniam, & Hellada. Deinde mare traiecti Hellespontiacum venêre in Asiam, ita vt vel nulla propè regio ab eorum incursionibus potuerit esse libera, atque adeò ne Italia quidem, cui rursus dira minitabantur. Vt verò Gallus Imperator nihil spei amplius vidisset, properè Romam rediit. Quo quidem audito, Senatus Populusq́ue Rom. plurimùm doluit, certum Imperij exitium metuens. Deinde praeter omnium spem atque opinionem fors veteranum peritumq́ue Caesarem AEmilianum dabat, qui interfecti Marini loco dux limiti Sarmatico in Moesia à Decio ad resistendum Scythis praepositus, saepenumero furentes Gothos repulerat. Quod sanè ob facinus Imperator ab exercitu suo eligebatur. Quo audito Gallus, qui tum Romae agebat, confestim Volusianum filium suum Imperij consortem fecit.
PRAESTAT HABERE ACERBOS QVAM SVAVES AMICOS.
Imperium gubernauit. II. annis, mensibus. VIII. & occisus. XLVIII. aetatis anno.
H
C. VIBIVS VOLVSIANVS
postquam ad Imperium à patre Gallo assumptus fuisset, vt id simul administraret, ambo ad ciuile bellum aduersus AEmilianum sese pararunt. Res enim dignitatem eorum concernebat Imperatoriam, minimè verò Reipublicae commodum. Atque in hoc quidem cum Philippo superiori optimè comparandi sunt, qui simili ratione Imperij iacturam, perniciem, atque exitium per Gothos aequiori ferebat animo, quàm si quicquam à dignitate, tituló ue perdidisset. Ita profectò & hi patiebantur Gothos Imperium paulatim arrodere, atque (vt ferrum rubigo) exedere, idq́ue adeò vt posteris difficile fuerit, idipsum repurgatis sordibus in integrum restaurare. Gallo itaq́ue & Volusiano expeditis, ad opprimendum interficiendumq́ue AEmilianum profecti sunt, qui item cum ingenti Illyricorum exercitus multitudine properè in Italiam contrà processit, primusq́ue conflictus habitus est prope Interamnam in Vmbria. Cùm autem eò res vtrinque deductae essent, vt iam acerbiβima pugna immineret, vterque Gallus ac Volusianus à suis militibus sunt interfecti. Deinde milites AEmiliano haeserunt, Imperatoremq́ue statim appellarunt. Erat enim vir prudens, sagax, atque in re militari probè expertus: Verùm Gallus & filius Volusianus maiorem capiebant voluptatem in ciuilibus negotiis, & dum Romae agitabant, studiosius Christianorum persecutionem curabant, quàm quae ad Imperium maximè spectabant. Dionysius Alexandriae pontifex in hunc modum de eo scribit: Nec Gallus quidem ab Decij impietate potuit abstinere, quin & ipse eidem se illisit lapidi, virosq́ue pios, ac sanctos, persecutus est. Tanta sub id temporis pestis paβim saeuiit, vt ne mentio quidem Christianorum tandem fuerit. Hac praeterea tempestate Christianus ille Philosophus ac Presbyter Origines, annum agens circiter septuagesimum, obiit mortem, cuius item sanguine Gallus se libens contaminasset, nisi diuina prouidentia hunc ab eius sanguinolentis manibus praeseruasset. Posteaquam igitur Gallus, ac filius Volusianus essent interempti, AEmilianus cum toto exercitu Interamna Spoletum profectus est, eo animo vt hinc Romam peteret. Caeterùm & literas ad Senatum Populumq́ue Romanum dabat oppido quàm amicas, quas ex itinere praemittebat, promittens se Thraciam, Mesopotamiam, & Armeniam recuperaturum, neque liberaturum duntaxat patriam, sed Gothos etiam depulsurum, populumq́ue in omnem libertatem restituturum, & ab omni seruitute, in quam eos Gallus asseruisset, vindicaturum. Quamobrem se electum quidem ab equitibus militibusq́; Imperatorem, etiam ab Senatu cupiebat confirmari.
NON OMNINO TEMERE EST QVOD VVLGO DICTITANT.
A patre Caesar factus, vnà cum patre interfectus est.
H 2
AEMILIANVS
natione Maurus erat ex Lybia Africae humili genere ortus, quam obrem & Romanis minus profectò acceptus, vt qui genus ac familiam pluris quàm egregia claraq́ue gesta faciebant. Ac tametsi quidem illos ex misera anxietate, atque ingenti crudelium Gothorum periculo tam fideliter praeter omnium opinionem liberasset, dici tamen vix potest, quàm parui eius petitionem aestimarint. Interea dum iam multum diuq́ue Romae consultabatur, milites in Germania Valerianum alium Imperatorem fecerunt, Augustumq́ue nominarunt. Quae quidem res vbi Romae nunciata est, etiam Gallienum eius filium Imperatorem elegerunt. Erant enim nobiliβimo genere Romanorum prognati, Liciniorum videlicet, Corneliorum, & Valeriorum. Vt autem milites AEmiliani istiusmodi accepissent, etiam scelerati infidiq́ue effecti suum Imperatorem absque occasione aliqua interfecerunt, idq́ue sub specie quadam boni, quasi Barbarus esset, atque ideò timerent, ne olim saeuior crudeliorq́ue effectus, in nobiles Romanos desaeuiret. Qua re magnam apud Valerianum, Gallienum, ac Senatum Populumq́ue Romanum gratiam inire volebant. Ad hunc ferè modum propè omnes Romani Imperatores à suorum militum gladiis fuere interempti. Si quando enim Imperatorem quempiam fecissent, qui per omnia illorum votis minimè respondebat, eum ilicò non aliter atque si canis fuisset, occidebant: & quò probior erat, eò minus apud illos potuit impetrare. Rarò etiam inuenitur occisores fuisse punitos, idq́ue, vt plaerique existimant, ideo, Nam quum miles aliquis audierat Imperatorem militibus parum fuisse beneuolum, huic extemplò visum fuit rem gratam exercitui praestare, atque Imperatorem è medio tollere. Atque hinc quidem factum est, vt ab Iulio ad hunc vsque AEmilianum duntaxat nouem naturali morte obierint. Quatuor fuere extincti veneno, duo ab hostibus caesi, tres qui sibi mortem consciuerunt, ac viginti sex suorum aut militum, aut domesticorum gladiis in ciuilibus bellis interfecti. Pari modo & cum sequentibus aliis actum est, vsque ad Carolum primum Imperatorem Germanum. Tum enim religio esse coeperat, Caesares ita apertè circunuenire ac trucidare: ob quam causam eos clàm veneno tollere quasi deinceps succeβit. Huius AEmiliani temporibus mores equitum militumq́ue adeò ex Imperatoriae Maiestatis contemptu degenerarunt, vt hinc nationes Barbarae originem coeperint in sua quaeque regione creandorum Principum. Imò & vnaquaeque natio omnem adhibuit operam, vti Romanos sibi subijceret, atque ipsum etiam Imperium ludibrio habuit, variis id incessans dicteriis, quasi nullam deinceps autoritatem, potentiam, aut vim haberet. Atque ita quidem strennuus ille Imperator AEmilianus indignè occisus est, qui paulò antè Romanos ab omni periculo, ac pernicie vindicarat.
GENEROSITAS VIRTVS, NON SANGVIS.
Regnauit, & fideliter patriam Romanam. IIII. Mensibus tutatus est: at quia Barbarus, à militibus occisus.
H 3
P. LICINIVS VALERIANVS
anno à Christo nato ducentesimo quinquagesimonono, ex Germania Romã profectus, Imperium adeptus est. Erat quidem hic nobili genere ortus, sed stolidus & multum iners, ne
[?]
ad aliquem Reipublicae vsum aut re aut consilio accommodatus. Iam antè & Censor fuerat Romanorum, quod illi Decius demandauerat. Romanis item leges tulit, atque eius mira paβim ferebatur sanctimonia. In Principatus sui initio pios ac Dei cultores summo colebat opere, ita vt domus eius templum Dei sit appellatum. Verùm hinc tandem disceβit, atque ab istiusmodi moribus plurimùm mutatus Ecclesiam persecutus est. Quod quidem plurimi admirabantur, & qua ratione fieri potuit, vt hic fautor amicusq́ue Christianorum, tam subitò in hostem insecutoremq́ue mutatus sit. Eius crudelitas eò serpsit, vt Christiani omnes per vniuersas Romani Imperij Prouincias, qui idola aut honorare aut colere recusabant, variis cruciatibus sint interempti. Praecipui autem, qui sub hoc Imperatore paβi fuêre, sunt hi, Cyprianus Carthaginensium Pontifex Christianorum doctor eximius, Valentinus, Quirinus, Romanus, & Concordia. Quum iam Barbari rerum passim potirentur, fecit Valerianus filium suum Gallienum Augustum, ac Saloninum Valerianum Gallieni filium Caesarem. Deinde ad bellum expeditus cum suo exercitu Orientem versus profectus est, vt imprimis Sapori Persarum Regi bellum inferret. Primus igitur conflictus habitus est in Mesopotamia, ex quo captus atque oculis cassus à Sapore in perpetuum carcerem abductus est: & quandiu vixit, Rex Persarum eo incuruato pedem ceruici eius imponens equum ascendebat. Hanc ignominiam atque hoc turpe seruitium in innoxij sanguinis vindictam vel ad necem vsque perferre debuit. Proinde capto ad istum modum Valeriano, fusoq́ue in Oriente exercitu, tota Asia Gothorum armis obruitur. Nihil non caedibus, incendiis, ac direptionibus prorsum absumebant. Tum item vniuersa Macedonia ac Pontus euertebantur, adeò vt iam nulla propè esset natio, quae non aduersus Romanos insurgeret. Germani magnis copiis veniebant in Italiam, cuncta
[?]
miserè depopulabantur Rauennam vs
[?]
: sed hinc reuersi, Galliam caedibus, direptionibus atque incendiis opprimebant. Ad hunc sanè modum vniuersum Imperium Romanum extinguebatur. Vt enim Persae ac Scythae Orientem, ita Occidentem deuastabant Germani. In his tumultibus etiam Africa sese vndique Imperio opponere coepit, atque vnaquaeque natio iam vlciscendi tempus esse cogitabat.
AMICVM INIMICVM, FVGITO.
Postquam regnasset. VI. annis, captus ab hostibus in ignominiosa seruitute .LXX. aetatis anno diem supremum clausit.
H 4
P. LICINIVS GALLIENVS
agebat Romae luxui ac popinis deditus, nec Imperij quicquam pensi habebat. Hic comperta Patris captiuitate gaudebat, vt solus Imperio potiretur, atque inultum patrem apud Barbaros relinquebat, excusans subinde se dicto istiusmodi philosophico, Non mirum sibi videri patrem aut mortuum aut captum esse, quòd eum mortalem sciret. Verùm cùm animaduerteret Romanos vndique à diuersis nationibus opprimi, adeò fuit patris captiuitate motus, vt iam tum Christianis mitior paulò esse coeperit, persecutionisq́ue suae finem fecerit. Tantum enim negotij illi caetera facessebant, vt Christianoru planè obliuiscebatur, aut certè iudicio Dei permotus istorum meminisse nolebat. Nam facilè considerabat, patrem suum meritas dedisse poenas, eò quòd incantationibus erat deditus, Christianosq́ue, qui iis resistebant, persequebatur. Siquidem infantes saepius perimi fecerat: quumq́ue è teneris istis artubus vitam sustulisset, etiam in venis sua incantamenta perficere conatus erat. Igitur Gallienus exemplum cepit à patre suo, passus nihilominus maxima ac varia detrimenta, ob immensam eius detestabilemq́ue libidinem. Nam praeter seditiones ac turbas quas barbari dederant, etiam vniuersus
Triginta Tyranni cõsurgũt
Orbis Imperio Romano fuit incommodo. Hinc inde varij exciti fuêre tyranni, ita vt multis indies ciuilibus bellis ortis infinitum paβim Romani fuderint sanguinem. Primus enim, qui ex tyrannis Imperium affectabat, erat Cyriades, atque occidebatur prope Myrsam. Item Postumus etiam in inferiori Germania (quae tum Gallia Belgica dicebatur, atque vbi tum Franci habitabant) tyrannidem affectauit, cum maximo Reipublicae commodo. Siquidem fortiter probeq́ue Imperium decennio administrauit, repulsis insigniter hostibus, amissas terras rursum suae integritati restituit. Victorinus vnà cum filio suo Coloniae, quum iam noui quippiam molirentur, fuêre occisi. Victoria autem cum suo filio ad Imperium à Germanis eligebatur. Deinde & Tetricus Aquitaniae praeses subsecutus est. In Oriente Odonatus ingenti collecta multitudine, Persas & Gothos è Syria expulit, ac Mesopotamiam rursum recuperauit. Trebellianus in Isauria Imperium plurimùm affectabat, sed breui tempore occisus est.
OMNIA DECRESCVNT, VBI QVO CRESCANT, NON HABENT.
Postquam cum patre atq; filio .VI. annis Imperium diuexasset, surrexere triginta tyranni, & .IX. annis pòst occisus .L. aetatis anno.
SALONINVS VALERIANVS
cum patre Gallieno habitabat Romae, sed quum nullum Reipublicae remedium amplius sperabant, ac iam facilè considerabant eò cuncta fieri deteriora, quò diuturniora: Mediolanum profecti, Imperium planè deseruerunt. Proinde horum nihil Salonino imputandum est, vt qui necdum decimum annum excesserat. Quum verò indies Gallieno nunciabatur vniuersum Imperium terrasq́ue Romanis per vim eripi, fertur respondisse: Equidem mihi abundè satis seruabo. Atque ita omnem vitam luxui, libidini, popinis, meretricibus, ac turpibus voluptatibus deditus traduxit. Hinc complures exorti tyranni, illorum quisque Imperium affectabat, ita vt ea tempestate tyranni simul fuerint triginta. Quantum miseriae & calamitatis tum temporis vniuersus Orbis perpessus sit, haud difficilè perpendi potest. Ad vnum quippe omnes multo sanguine fusi sunt. Meonius in Oriente Imperium sumpsit, atque Odenatum interemit, qui & ipse postea occisus fuit. Ingenuus Pannoniae praeses à suis militibus Imperator dictus est: ac deinde ab iis, qui ab Gallieno stabant, interfectus. Regilianus Illyrici dux à suis item Imperator factus, postea in conflictu à Moscouitis occisus est. Confestim in huius locum subrogabatur Aureolus, quem itidem Claudius habito conflictu interfecit. Macrianus vir probus ac senex defendere Imperium volebat, quare cum militibus suis profectus contra Gallienum, ab Aureolo cum filio in acie interemptus est. Quietus alter Macriani filius post mortem patris ac fratris, à residuis militibus Imperator consalutatus, ab eodem Aureolo interfectus est. Piso Frugi, quem Macrianus in Thessaliam aduersus Valentem miserat, etiam à suis militibus factus est Imperator, sed ab Valente paulò pòst occisus. AEmilianus in AEgypto coactus Imperium sumpsit: at deinde à Theodoro captus, ac Gallieno viuus transmissus laqueo in carcere strangulatus est. Celsus volens noui quippiam in Africa moliri, die principatus sui septimo à suis peremptus est. Herodes, Herennianus, & Timolaus fratres atque Odenati filij vnà cum matre Zenobia per vim Imperium susceperunt, diuq́ue in Oriente vixerunt: sed eos tandem superauit Aurelianus. Saturninus vir prudentiae singularis, grauitatisq́ue insignis, à suis militibus ad Imperium coactus est. Hic multis aduersus Barbaros Populi Romani nomine victoriis potitus, tandem à suis militibus interemptus est. Balista vir insignis & ad gerendam Rempublicam oppidò eruditus, cùm inter caeteros etiam tyrannidem affectaret, in tentorio suo à milite quodam gregario occisus est. Titus à Mauris Imperator salutatus est, atque à suis quoque militibus trucidatus. Extemplò vxor eius Calphurnia Imperium suscepit. Vsqueadeo se Gallienus in Imperatoria dignitate deiecit, vt ne foeminas quidem puduerit Imperium affectare.
MAGNVM SATELLITIVM AMOR.
Cum patre tanquam Caesar regnauit, & post .IX. annos vnà cum patre interiit.
M. CASSIVS LATIENVS POSTVMVS
quotquot suo tempore tyranni Imperium affectabant, facilè omnes virtute superabat. Vniuersas hasce inferiores ditiones fortiter defendebat, quae itidem vt caeterae penè fuerant perditae. Et quidem dum populi Romani nomine apud Francos praeses esset constitutus, gesta meherclè insignia fortiaq́ue Francorum fide ac praesidio perpetrabat. Verùm vt paulò dilucidius de Francorum dignitate disseramus, praesertim quòd eorum in toto hoc libro nobis facienda sit mentio, operaeprecium fore arbitramur, si ab origine
Francorũ origo.
prima eos paulò altius repetamus. Ob quam equidem causam Postumum primo loco prae caeteris tyrannis ponere cum sua imagine visum fuit, quanquã cum reliquis inter Caesares haudquaquam numeretur. Expresse igitur literis proditum habemus, capta Troia Priami nepotes ex Asia in Europam profugisse, partemq́ue in Italiam Romam deuenisse, & partem sedes in iis fixisse terris vbi Danubius mari immergitur, atque hinc ortos Sicambros. Id autem contigit anno ante natum Christum millesimo centesimo octuagesimo tertio. Caeterùm quum à Gothis, qui ingenti multitudine ex Insula Gothia erumpebant, plurimùm infestarentur, ita vt in istis locis quietos esse non licebat, educti à Rege suo Marcomiro alias quaesierunt sedes. Hic vbi Diis de more sacrificasset, in somnis clàm accipit, vt istuc cum suis proficisceretur, vbi Rhenus mari illabitur, se istic pacatum fore. Et quidem vt aliquantò certior redderetur, item nocte huic prodigiosa quaedam visio apparuit. Erat autem monstrum triceps, cuius alterum caput Aquilae, alterum Bufonis, ac tertium Leonis. Caput itaq́ue Aquilae Marcomirum ita allocutum est: Tui, ò Marcomire, nepotes olim me, Leonemq́ue oppriment, & Bufonem enecabunt. Quo quidem significabatur, eius posteros in Romanos, Germanos, & Gallos olim fore dominaturos. Aquila enim Romanum connotat Imperium, Germaniam Leo, ac Bufo Galliam, quae ab hoc populo Francia appellata est. Hic posteaquam istam visionem satis edidiciscet, cunctis ad profectionem paratis eò suos confestim educebat, vbi mare influit Rhenus: eaq́ue regio ab his Sicambria nominata est. Contigit autem id anno ante natum Christum
CCC.XXXIIII.
Proinde vt à Saxonibus amicè exciperentur, eorumq́ue proximi vicini, amici, ac cognati dicerentur, oppidum construxerunt, quod suo idiomate Newmagen, Latinè autem Nouiomagum appellarunt. Item Rhenum circa ea loca, in quibus ciuitatem illam aedificarant, nominabant Wal, terramq́ue circuniacentem Welou & Baetou, quasi per electionem (quam illi Erwelung vocant) aquae ac nouae regionis commodum vtilitatemq́ue iam percepissent. Exstruxerunt praeterea ciuitatem, quam Arlemiam & Germanicè vocarunt Adierheym. Siquidem is locus erat, quem demonstrarat Aquila. Multa in iis locis oppida condiderunt, quibus & nomina indiderunt ab occasione qua in ista loca deuenerant, cuiusmodi etiamnum hodie quaedam extant, vt sunt Weick / Groll / Haderweick / &c. Hi ipsi populi, quos Geldrenses nominamus, etiamnum eo modo regionem, fluuium, oppidaq́ue vocitant. Neque enim verè teutonicè loquuntur. Vbique pro h proferunt k: & pro s, t. Temporibus Iulij Caesaris Regem habuerunt nomine Francum, qui in praeliis tot tantisq́ue victoriis potitus est, vt ab eo Franci, nec Sicambri amplius dici maluerint. Iulius vocat eos Menapios ac Batauos. Bataui autem sic dicti sunt à Baetou: ac versus Occidentem sese extendunt ad mare vsque Septentrionale. Drusus regionem hanc temporibus Augusti ac natalis Christi Prouincialem fecit, atque etiamnum pars illa, quae inter Venlo / Newmagen / Lalcar / & Santem sita est, non Geldria, sed Prouincialis, atq; illorũ idiomate Vogtey appellata est, eò quòd Romani in ea parte Prouinciam constituerunt. Hos Francos sibi Postumus comparauit, Imperiumq́ue apud hos decennio possedit, atque ex ea occasione primùm Franci ad bellum exciti fuerunt. Cùm enim Postumus rebellione quadam ab equitibus Romanis vnà cum filio suo esset interfectus, Franci in expeditione militari perseuerantes, Lollianum in Postumi locum Imperatorem subrogarunt.
FORTES FORTVNA FORMIDAT.
Horum triginta afflixerunt orbem terrarum, qui non Caesares, sed Tyranni dicti sunt: Hic .X. Imperij sui anno confossus est.
I
CLAVDIVS
dux ille sub Gallieno ac Salonino perquam fidus fortisq́ue, vt Tyrannum Aureolum, qui Imperatorem Mediolani obsidebat, vi repulisset, morientis Gallieni sententia Imperator designatus est, ab eodemq́ue Imperialia ornamenta suscepit. Quum nanque Censorinus, Marius, Cecropius, & complures Tyranni alij cum Aureolo conspirassent, quasi Reipublicae prodesse voluissent, istorum tandem industria Gallienus interemptus est: caeterùm priusquam moreretur, cum Claudio ita egerat, vt paulò antè dictum est. Mox Lollianus cum exercitu Francorum è Gallia petebat Italiam, vbi tantum hoc Francorum effecit praesidio, vti Germani, quorum copiae istic paβim agebant, Romam via aliqua inuadere haudquaquam potuerint. Deinde reuersus in Galliam, collapsas, destructasq́ue à Germanis arces vel in Hispaniam vsque restituit. Interea verò, quum ab Senatu Populoq́ue Romano Claudius Imperator susceptus, Augustusq́ue appellatus esset, etiam Lollianus occulta proditione occisus est. Atque hinc primùm quidem Franci sese Romanis opposuêre, eaq́ue ex re in Germania & Gallia deinceps potentiβimi facti fuere, vt qui in isto bello victoria fortunaq́ue ampliβima fuerant potiti. Claudius igitur educto Roma exercitu contra Aureolum caeterosq́ue Tyrannos profectus est: quos vt à Reipublicae gubernaculis depulisset, ipse Imperium nomine tenus sectum raptumq́ue in partes sibi arripuit. Id autem accidit anno post Christum natum ducentesimo septuagesimo quarto. Proinde quum iam Equites Aureoli exercitus communesq́ue militares legiones Claudio sese adiungebant, ac pro Imperatore ipsum venerabantur, grauiβimum in Italia conflictum aduersus Germanos habuit. Germanorum erant circiter ducenta millia, quorum pars dimidia vix superfuerat. Quamobrem illi à Senatu constituta est aurea galea ac statua, atque in Capitolio clypeus aureus, itemq́ue aurea imago. Praeterea & Gothos bello sanè acerrimo adortus est, qui iam annis quindecim Illyricum, Macedoniam, Salonicam, Thessaliam, Lacedaemoniam, itemq́ue Orientem versus in Asia Pontum, Chalcedona, Moesiam, Pamphiliam, Mesopotamiam, Syriam, & caeteras regiones deuastarant, funditusq́ue euerterant, atq; etiamnum in sua potestate obtinebant Sarmatiam, Daciam, Thraciam, Dardaniam, Bulgariam, Transsyluaniam, ac partem praecipuam Pannoniae. Horum tantam multitudinem Claudius bello apud Danubium fudit, vt victoria potitus literas scripserit huiusmodi: Deleuimus trecenta viginti millia Gothorum, duo millia nauium submersimus. Tecta sunt flumina scutis, spatis & lanceolis littora omnia operiuntur. Campi oβibus latent tecti, nullum iter purum ex foetore cadauerum. Omnes prouinciae seruis captiuisq́ue Gothorum scatent. Cumq́; Romam triumphans ingressus esset, cognomento Gothicus appellatus est, atq; incredibili laetitia à cunctis exceptus.
QVOD, DVM PRIVATVS ERAM, NEC LEGES CVRABAM, ABSTVLI: HOC FACTVS IMPERATOR RESTITVO.
Postquam Imperio praefuisset .I. anno & .IX. mensibus, mortuus est.
I 2
QVINTILLVS
à fratre suo Claudio praefectus atque Italici praesidij dux instituebatur, vt ab omni tyrannorum rebellione securus Barbaros posset oppugnare. Erat autem Quintillus hic homo planè ciuilis ac modestus, qua virtute sola fratrem Claudium anteibat. Verùm Claudius tametsi & ipse multa probitate ac virtute praeditus esset, vir tamen erat insuper strennuus fortisq́ue, ac iuris obseruantiβimus, & qui ad Rempublicam maximè natus videri poβit. Traiectus igitur cum omni exercitu in Africam Claudius, Libyam, Numantiam, atque AEgyptum recuperauit, Imperiumq́ue ex parte aliqua paulatim instaurauit. Cùm iam vniuersum ferè orbem peragrasset, plurimaq́; & fortia bella victor perfecisset, repentè in morbum incidit, ac Sirmij priusquam expeditionem absoluisset, vita deceβit. Senatus, Equitesq́ue, atque vniuersus exercitus nunciata Romae morte Claudij, Quintillum Caesarem fecerunt, Augustumq́ue appellarunt. Tantus Romae Claudio post obitum ab Senatu honos exhibitus fuit, vt Diuum ipsum appellarit, atque inter Deos etiam connumerauerit. Complures tituli sanè magnifici, inscriptionesq́; in perpetuam eius memoriam marmori insculptae consecrabantur, quae insignes ac praeclaras eius victorias aduersus Germanos & Gothos testabantur, cuiusmodi etiam nunc Romae liquidò conspici queunt. Quintillus verò ea tempestate cum suo exercitu agebat Aquileiae, & cùm iam rumor esset Aurelianum alibi à militibus Imperatorem lectum fuisse, ita ab ciuili bello planè abhorrebat, vt manum sibi ipse intulerint. Narrant aliqui ipsum se, cùm suos milites Aureliano fauere animaduertisset, paulò seueriorem aduersus eos praebuisse, ideoq́ue ab iis decimoseptimo die Imperij fuisse occisum. Habebat & alium fratrẽ Crispum nomine, vnde genus suum sequens Constantini familia sumpsit. Nonnulli volunt & hunc Crispum in catalogum Imperatorum ingerere, idq́ue ex numismate Crispi cuiusdam sequentis, qui Constantini Maximi erat filius. Mille equidẽ vidi numismata, sed Crispos duos facie diuersos nunquam offendere potui: nec vnquam ab iis, quibus antiqua numismata curae sunt, audiui, se aliquod in iis depraehendisse discrimen. Praeterea quod in nummi dorso est
ALEMANIA CAPTA,
facilè indicat illum non hunc esse Crispum. Nam Constantij primò temporibus Germania nomine'tenus partita fuit. Franci inferius ad Rhenum siti, à Germanis ac Sueuis nomen Garman lingua Sueuica adepti sunt, atque hi contrà suo idiomate Germanos ac Sueuos vocarunt Aleman, quae duae dictiones Gar & Al Teutonicae sunt. Caeterùm Romani & hos & illos vno nomine Germanos appellarunt, habito tamen discrimine nomenclaturae Inferioris, qua Germani inferiores connotantur. Atque ita sanè Franci, qui in Gallia Celtica modò agitant, dictionem illam Aleman retinuerunt, quemadmodum & Geldrenses etiamnum hodie Al pro Gar vsurpant. Verùm Franci qui inter Danubium ac Moenum siti sunt, successu temporum, eò quòd prope Germanos habitabant, etiam Germanicè loqui assueuerunt.
HONESTA TVRPITVDO, MORI PRO BONA CAVSA.
Decimo Imperij sui die seipsum occidit.
I 3
AVRELIANVS
natione Germanus, ex ignobili quodam rustico in Vindelicia oriundus, quum superstite etiamnum Quintillo à militibus Imperator lectus esset, mortuo iam illo etiam ab Senatu Populoq́ue Romano susceptus, Augustusq́ue appellatus est, anno Christi ducentesimo septuagesimo sexto. Fuit autem hic Princeps statura procerus, neruis validiβimis, atque in bello fortiβimus, sed seueritatis immensae, sanguinarius, & ad tyrannidem nimium procliuis. In castigandis commilitonibus ac prauis moribus admodum diligens. Primus apud Romanos diadema capiti innexuit, gemmisq́ue, & aurata omni veste, quod adhuc ferè incognitum Romanis moribus videbatur, vsus est. Praeterea & porcinae carnis vsum populo instituit. Interea verò dum haec Romae agebat, Prouinciae Septentrionales aduersus Romanos conspirarunt, Italiamq́ue maximo cum detrimento, cuncta loca paβim caedibus, incendiis, ac direptionibus deuastantes, inuaserunt. His sese Franci adiunxerant, qui Romanis longè erant infestiβimi. Nam praeter caeteros Germanos hi maximo semper studebant opere & Prouincias obruere, & Romanum nomen prorsus extinguere. Hos contra profectus est Aurelianus, sed magna clade affectus, atque in fugam pulsus, cum exigua multitudine vix saluus euadere potuit. Quo quidem infortunio Romani adeò grauiter fuêre perculsi, vt potentiβimi quique fugam ex Vrbe iam iamq́; adornabant. Verumenimuerò Aurelianus collecto rursum ingenti exercitu, & secundò hostes aggressus est, victorq́ue tribus praeliis extitit, apud Placentiam nempè, iuxta amnem Metaurum, ac postremò in campis Ticinensibus. Tot eo tempore Barbaros fudit, vt iam nullus esset qui auderet resistere. Ab sexcentis millibus virûm, superfuerant vix centum millia. Francos non longè à Moguntia ad Rhenum ita grauiter adortus est, vt ferè omnes istic interierint. Refert Theoclius Aurelianum ducem fuisse in bello adeò fortem, adeò strennuum, vt manu sua vno die viros quadraginta & octo interfecerit, pluribusq́ue diebus & diuersis vltra nongentos quinquaginta. Cùm iam Aurelianus multis copiis è Germania in Galliam proficisceretur, Tetricus (cuius paulò antè mentionem fecimus) vniuersum Gallicum prodidit exercitum, atque Aureliano in manus tradidit, qua quidem re tota Gallia pacata fuit. Exstruebat autem ciuitatem ad Ligurem, quam de suo nomine appellabat Aureliam. Deinde hinc versus Orientem proficiscebatur, atque Imperatricem Zenobiam vnà cum filio, de quibus in praecedentibus dictum est, suo Imperio subiiciebat. Atque ita rursum ab Oriente cum Septentrionalibus ad Occidentem vsque cum Australibus cuncta recuperauit. His itaque ad istum modum gestis, denuò Gothi vltra Danubium nouam pararunt rebellionem, eóque profectus est Aurelianus cum toto exercitu, & praecipuè cum Germanorum ac Francorum praesidio: atque ingentem hominum multitudinem, simulq́ue regem illorum Canabam interemit: inter quos & mulieres decem habitu virili, quae fortiter dimicauerant, captae fuerunt. Iam ergo Gothis domitis incredibili specioso triumpho Romam reuersus est. Ante currum Tetricus ac Zenobia cum filio suo catenis ferreis ornati incedebant. Milites qui currum praecedebant, quiq́ue sequebantur, praedas, titulosq́ue ingentes praeferebant cum viginti Elephantis, ac ducentis feris cuiuscunque generis Orientalibus atque Africis. Praecedebat item magna multitudo captiuorum gentium Barbararum, cuiusmodi erant Persae, Arabes, Gothi, Alani, Sarmatae, Franci, Germani, &c. atque omnes manibus ibant in tergo reuinctis. Non multo tempore pòst à militibus Aurelianus interemptus est, Imperiumq́ue septem mensibus sine Imperatore aliquo fuit.
SVBLIMIVS EST REGERE ALIQVAM ITALIAE PARTEM QVAM TRANS ALPES REGNARE.
Cùm Imperium .V. annis & .VI. mensibus gubernasset, atque ab omnibus Tyrannis vindicasset, occisus est.
I 4
Anno à Christo nato ducentesimo octuagesimo primo, ab Vrbe autem condita millesimo trigesimo secundo, milites Imperatorem creare nolebant, omnemq́ue electionem ad Senatum referebant. Indignum quippè rati, ex iis, qui Principem adeò insignem trucidassent, Imperatorem facere. Sed nec Senatus volebat, sciens lectos à se Principes militibus non placere, remq́; ideò ad milites referebant, atque hi rursum ad illos, qui item, quum recusabant, ad milites rursum referebant. Tum tertiò milites rescribebant, nolle se ex eorum numero qui tam indignè cum Principe suo Dominoq́ue egerunt, Imperatorem pati, nedum legere, obsecrantes vt ex suo ordine Senatus ea prudentia ac sapientia, qua semper praeditus fuit, Augustum legeret: eam nempè suam esse sententiam ac voluntatem. Tandem inter Senatores quispiam exurgens ita infit: Exercitus sine Imperatore aut Principe, rectè diutius stare non potest: quare deligendum aliquem esse ipsa cogit neceβitas. Germani enim, Franci, ac Gothi, limitem trans Rhenum rupisse dicuntur, Vrbes iterum occupasse, Romanos nobiles interfecisse, potentes & Prouincias caedibus, direptionibus atque incendiis euertisse. Atque ita Senatus communibus suffragiis deligebat M. Claudium Tacitum, virum ex Senatorio ordine ob virtutem Reipublicae planè idoneum: Erat item homo magna vitae temperantia, aetate prouecta, atque in consiliis sanè prudentiβimus. Et cùm iam senectutem suam excusaret, Senatus respondit, ipsum se Imperatorem, non militem facere, eius animum, non corpus eligere, vt saltem iubeat, ac milites pugnent. Deinde ad Senatum versus, auream statuam Aureliano ponendam petiit, vtq́ue Aurelianum omnes pictum in aedibus haberent, inter Deos connumerarent, legesq́ue ac statuta eius confirmarent atque approbarent. Quum ergo omnia ista facilè impetrasset, Imperium, quod iam septem totis mensibus Principem non habuerat, autoritate Senatus, Equestris ordinis, Populiq́ue Romani suscepit. Vniuersum patrimonium in milites erogauit, petens, vt Aureliani leges militares etiam approbarent, quae erant huiusmodi: Vis tribunus esse? imò vis viuere? manus militum contine. Alter alterum ne opprimat, confodiat, interficiat, aut capiat. Vuam nullus auferat, segetémve conterat. Oleum, sal, lignum alterius nemo exigat. Quisque stipendio suo contentus viuat. De praeda hostis, non de lachrymis prouincialium milites ditescant. Arma tersa sint, ferramenta samiata, calciamenta fortia. Vestis noua vestem excludat veterem. Stipendium in baltheo quisque, non in popina habeat. Torquem brachialem & annulum seponat. Equum saginarium aut grauem nullus habeat. Alter alteri quasi seruus obsequatur. A medicis quisq; gratis curetur. Aruspicibus nihil dent. In hospitiis castè se habeant. Qui litem fecerit, vapulet, &c. Deinde illos diligentiβimè inquisiuit, qui Aureliani mortis aut re, aut consilio forent conscij. Inuentus igitur Mnestheus quidam Principis demortui Cancellarius, qui dictitasset Aurelianum quosdam totius exercitus nobilissimos occisurum, quo tantum quidem effecerat, vt Aurelianum interfecerint. Atque ob hanc causam postea Mnestheus hic ad stipitem surrectus bestiis obiectus est. Interfectis igitur Aureliani percussoribus Tacitus sese ad Imperium deinceps propagandum tuendumq́ue parans, etiam à suis militibus, quemadmodum eius praecessores, tandem interemptus est.
MALVS QVI SVA CAVSA BONVS.
Postquam Imperium .VI. mensibus administrasset, immerito à militibus interfectus est.
M. ANIVS FLORIANVS
statim post mortem fratris sui Taciti Imperium arripuit, quasi haereditarium fuisset: quanquam sciret Tacitum fratrem in Senatu adiuratum, cùm in extremis ageret, non fratrem se, nec liberos, sed optimum aliquem Principem facturum, qui Reipublicae Romanae vtilis esset, ac Senatui facilè placeret. Suscipiebant autem hunc milites, volebantq́ue experiri, si quid secus ac rati essent faceret, viam facilè scire qua vti caeteros è medio ipsum tollant, sin probus, vtilis atque idoneus foret ac placeret, non alium petere. Verùm vbi considerassent, in multis ipsum fratri esse haud dissimilem, nisi quòd Imperium paulò auidius affectasset, nimis quàm strenuus iis videbatur, cogitabantq́; iam qua ratione hominem interficerent. Florianus autem sese semper in medio corporis sui custodum continebat, qui vt plurimùm Germani erant. Igitur quum milites se frustrà in eo necandi occasionem quaerere animaduertebant, sublata conclamatione Probum è Sirmio Pannoniae oriundum Imperatorẽ properè legebant, vt electionem Senatus citò praeuerterent, quòd Senatui ac Tacito eam tradidissent. Acclamatum erat ab omnibus militibus: Probe Auguste, dij te seruent. Probus facilè nouerat militum mores ac tyrannidem: quamobrem se excusare exemplo coepit, ac dicere saepius, non bene eos secum agere, se militibus haudquaquam expedire, idq́ue ideò, quòd iis blandiri non nouerat. Sed nequicquam haec omnia: ipsum solum cuptebant, ac miris laudibus efferebant. Quod vt Floriano nunciatum esset, tantus ipsum metus extemplò inuasit, tantumq́ue crudelitatem militum metuit, vt solutis sibi venis animam simul cum sanguine effuderit. Gestum autem id est in Pontho, eo in loco vbi Tacitus necem fratris viderat. Eò enim Tacitus exercitum suum duxerat eo animo, vt interim Gothos profligaret, dum eorum milites optimi quique cum Germanis ac Francis in Gallia essent. Tradunt aliqui, milites Florianum adhuc viuum offendisse, ipsumq́ue suis gladiis interfecisse. Probus confestim ad Senatum Populumq́ue Romanum istiusmodi literas dedit, vt iis in Concordiae Templo lectis, ab omnibus acclamatum sit: Probus Augustus semper viuat, foeliciter imperet: multosq́ue ei titulos, nomina, & honores attribuerint. Quae quidem omnia & Senatus confirmauit: tantumq́ue laetitiae Romae quantum in exercitu fuit. Hinc omnis tristitia in gaudium versa est: luxerant enim iam antea Aurelianum, ac deinde Tacitum & Florianum.
QVI VNI FACIT INIVRIAM, MVLTIS MINATVR.
In Imperio vixit .II. mensib. & .XX. diebus: cùm autem dubitaret quòd regno deponeretur, sibi ipse manum intulit.
PROBVS
pollicebatur Romanis saeculum planè aureum absque bellis aliquibus, nec milites amplius fore necessarios dicebat, quòd breui vniuersum orbem Imperio Romano subijcere decreuisset, nullum deinceps mereretur stipendium, quin aratro potius posthac vtendum foret, pascenda pecora, equi, boues, aliaq́ue id genus armenta, agros colendos, serendosq́ue, mortales haud immeritò exultare inquiebat, ob foelicia illa tempora, quae iam adfore promittebat. Atque hoc quidem pacto Probus Imperium adeptus est, anno Christi ducentesimo octuagesimo secundo. Iam verò Germani, Franci, & Gothi, post mortem Aureliani occupabant Galliam, aduersus quos Romanus Imperator Probus cum omni exercitu proficiscebatur, vt eam recuperaret, atque ex Barbaris istis fudit propè quadraginta millia, ciuitates recepit sexaginta, hostesq́ue in deditionem accepit mille & centum, Reges nouem ad pedes eius supplices stratiq́ue iacebant, seruitium perpetuum offerebant, atque illi vectigal pendere obsequiumq́ue praestare pollicebantur. Hinc in Germaniam inferiorem profectus ad Francos venit, eosq́ue multo sanguine expugnauit. Hinc rursum in superiorẽ iter flexit Germaniam, ac Cheruscos sibi armis subegit. Post haec verò Illyricum petiit, vbi tantum Sarmatas caeterasq́ue gentes, quae sese hostes illi praebebant, in Thraciam vsque contudit, vt ne hiscere quidem audebant. Domuit item Gothos, ac Saturninum, qui Orientis Imperium Byzantij arripuerat, Marte aperto occidit. Interea sese Proculus ac Bonosus Imperatores prope Agrippinam fecerant, omnemq́; sibi Hispaniam, Galliam Braccatam, ac Britanniam subegerant. Verùm quum Germanos ad auxilium rogassent, nec ab iis impetrare, quod peterent, potuissent, à Probo vterque interfectus est. Atque vt rem paucis complectar, sic Probus hic pacem vniuerso terrarum Orbi restituit, vt iam nemo aduersus Imperium Romanum vel mutire audebat, ac paβim vulgo ferebatur:
Mures rebelles nullum audire.
Tum & exercitus palàm dictitabat, etiamsi illi Probi nomen non fuisset, saltem cognomẽ potuisse, vt pote qui verè erat probus, nec frustra illi nomen Probi inditum esset. Hoc illud erat saeculum, quod Romanis Probus promiserat. Quum iam inuictiβimum hunc Imperatorem Romam reuersurum vbiq; nunciaretur, tanta vniuersus populus per Italiam laetitia perfundebatur, vti omnes ouantem triumphantemq́ue paβim honorificè exceperint, fueritq́ue sanè singulis perquam gratus. Vt ergo non longè ab Vrbe Roma abesset, obuiam ipsi Senatus Populusq́ue Romanus laureis sertis ac palmiferis ramis proceβit, altisq́; vocibus à cunctis acclamatum est: Probus viuat, Probus imperet iugiter. Ante currum suum triumphalem captos ducebat Germanos partim superiores, partim inferiores quingentos. Ponè sequebatur inuictus ille exercitus infinitis spoliis onustus. Ducebat etiam secum ingentem ferarum cuiuscunque generis multitudinem, vt in Amphitheatro cum captiuis de vita concertarent. Et ad istum quidem modum Probus Romam ingressus est. Cumq́ue spolia diuiderentur, turpis illi equus indecorusq́; sorte tantùm obtigit. At verò iam pace terra mariq́ue parta, dicebat, minimè profectò conuenire, ociosum esse quenquam: nec decere, vt cuiquam gratis alimenta suppeditentur: iam tempus esse, quo milites in campis nulli futuri sint necessarij. Varias militibus permittebat regiones idq́; in sua cuique patria, vti vineas deinceps colerent. Adducebat item secum in patriam multa militum millia, quos vt circa oppidum natale Sirmium foderent, aggeremq́ue conficerent, iubebat. Cuius rei cùm iam taedium illos cepisset, Probum interemerunt. Debebant etenim Imperatorem habere sanguinarium, & qui praeter bella ac cruorem nihil propemodum sitiret.
ANNONAM GRATVITAM MILES COMEDERE NON DEBET.
Cùm Imperio magna cum laude .VI. annis & .IIII. mensibus praefuisset, indignè strangulatus est.
K
CARVS
natione Gallus, Narbonae genitus, statim vt Probi mors Romae esset nunciata, à militibus in Praetorio Imperator Rom. creatus est, vt sic in electione Senatum praeuenirent ac praeuerterent. Et tametsi quidem miles hic fuerat sanè perquam strennuus fortisq́ue, (vt cui ob virtutem fortitudinemq́ue insignem Probus miβis ad Senatum literis statuam collocandam iam antè censuerat) haud libens eum tamen Senatus suscepit, idq́ue ob Carinum eius filium, adolescentem omnium perditiβimum, scelestiβimum, nequiβimum, ac patri in omnibus planè contrarium. Verebatur enim ne quasi iure haereditario sibi olim Imperium arriperet. Gestum autem id ita esse proditum est, anno ab Christi natiuitate ducentesimo octuagesimo octauo. Vbi igitur primùm Carus hic Imperium accepisset, Romae nunciatum fuit, Persas iam expeditionem parasse: quare liberis Caesaribus nuncupatis, Carinum in Galliam cum viris lectiβimis destinabat, ne Germani, Franci, Gothi, ac Barbarae gentes aliae, interim dum in Oriente abest, patriam opprimerent suam: proficiscebaturq́ue ducto secum Numeriano altero filio omni cum exercitu atque expeditione militari Orientem versus, vti rebelles Persas expugnaret. In itinere offendebat Sarmatas, qui morte Probi audita Imperio Romano desciuerant, paβimq́ue Prouincias Romanas inuaserant, ac miserè deuastarant. Horum Carus vnico conflictu fudit propè quadraginta millia, cepitq́ue immensam multitudinem, quam secum duxit in Persiam. Quum iam Carus Persas vi deuicisset, eorumq́ue ciuitates praecipuas funditus euertisset, Mesopotamiam recuperasset, Parthos expulisset, atque omnes Orientales regiones Imperio Romano subiecisset, castra prope Tygridem fluuium collocauit, vbi tanta ilicò tonitrus ac fulminis tempestas exorta est, vt ipsa terra concuti planè videretur. Tandem Carus fulmine ictus interiit. Ita fieri solet, siquando regnum aliquod sit interiturum: Ita, inquam, primùm Duces, Principesq́ue laudatiβimi, qui istud tutarentur, vel manu diuina, vel ense, vel fulmine è medio sustolluntur. Imperium enim post mortem Probi, qui illud restaurarat, paulatim indies deficiebat, ac contrà Barbarae nationes magis magisq́ue efficiebantur potentiores, maximè verò Germani, Franci, & Gothi, quemadmodum ex sequentibus constabit.
BONVS DVX BONVM REDDIT COMITEM.
Saeua morte absumptus .II. Regni sui anno.
K 2
NVMERIANVS
ab militibus Pop. Rom. Imperator Augustusq́ue mortuo patre salutabatur. Quanquam enim Carinus natu maior esset, nimis tamen longè à militibus aberat. Id ita actum est, anno post Christum natum ducentesimo nonagesimo. Hic autem Numerianus vir fuit admodum doctus, Poëta haud vulgaris, & Orator adeò potens, adeò eloquens, vt omnes sui temporis facilè superauerit. Adeò, inquam, quocunque dicendi genere disertus, vt Senatus illi Statuam in bibliotheca Vlpiana ponendam decreuerint, cum inscriptione huiuscemodi:
NVMERIANO CAESARI ORATORI TEMPORIBVS SVIS POTENTISSIMO.
Hic Antiochiae Christianorum Templum ingredi volebat, vt eorum officia mysteriaq́ue oculis notaret. Sed quum id fieri Cyrillus Christianorum Pontifex vetabat, dicebatq́ue indignum esse, vt arcana cognosceret diuina, posteaquam sacrificiis idolorum contaminatus esset, ita his accendebatur, vt ense educto Cyrillum confoderit. Et quidem cùm iam exercitum victorem ex Asia in Italiam Romam reduceret, oculis coepit adeò laborare, vt occlusa lectica ferri (ne aut aër, aut Sol, aut etiam puluis obesset) in itinere debuerit. Tum autem soceri sui Apri industria clàm est interfectus, vt sic ipse Imperium inuaderet. Longè lateq́ue per plurimos dies mortuum Numerianum vehebat, cumq́ue à militibus de salute Imperatoris quaereretur, respondebat, optimè valere. Tandem detestabilis Apri factio (qui mortem Imperatoris tantisper celare, donec Imperium adeptus foret, decreuerat) diutius latere non potuit, resq́ue cadaueris foetore prodita est: tum hic à militibus raptus compraehensusq́ue, Diocletis manibus interfectus est: quem confestim milites ad Imperium subrogarunt, ac Diocletianum Latinè appellarunt. Iam verò Carinus in Gallia etiamnum erat superstes, agebat istic securè omnia pro animi sui libitu, omnemq́ue solicitudinem in Carausij Tribuni sui humeros imponebat. Hic cum suis copiis Bononia per Galliam Belgicam proficiscebatur ad Mare Britannicum, vt illud à Francorum & Saxonum oppreβione ac direptione tutum redderet. Et quantumuis Carausius plurima saepe Francis ac Saxonibus abstulisset, opesq́ue penè infinitas à captiuis corrasisset, nulla tamen spolia vel Romanis Imperatoribus, vel Galliae praesidibus numerabat, sed sibi omnia retinebat. Ob quam equidem causam in eam vulgi incidit suspicionem, quasi prudens sciensq́ue Francos & Saxones Gallicam regionem inuadere permittebat, vt spolium iis toties auferre, seq́ue ita ditare poβit, ac tandem Imperium adipisci, quemadmodum res ipsa etiam postea comprobauit.
QVOD VIDERI VIS, ESTO.
In imperio .II. annis patrem adiutus, peremptus est.
K 3
CARINVS
post patris ac fratris obitum è Caesare factus est Augustus, quod iampridem Senatus summoperè timuerat. Scelestus enim hic bonis omnibus erat inuisus. Quamobrem illi pater, dum viueret, saepius cogitauit Caesaris nomen abrogare, fecissetq́ue vtique (vt Pomponius Laetus existimat) si non morte praeuentus per fata minus potuisset. Negabat item hunc aliquoties suum esse filium, statuebatq́; ipsum occidere. Omnibus enim sese sceleribus nimis quàm turpiter inquinabat. Pater ipsum Galliae, Hispaniae, Britanniae, Africae, Illyriae, atque Italiae defensorem decreuerat, sed ea lege, vti nihil faceret, nisi quod Senatus Romanus iuberet. Lusoribus, mimis, nebulonibus ac lenonibus suum implebat palatium, vt qui stuprator erat contaminatiβimus, omnisq́ue probitatis corruptor flagitiosiβimus. Plurimos ex optimis quibusque, quos nonnihil verebatur, fictis criminibus partim occidit, partimq́ue in exilium misit: & qui illi maximè fauebant, optimeq́ue consulebant, eos turpiter aula exegit, & in eorundem locum nebulones atq; improbos quosque substituit. Literas ad Senatum dabat superbas: omnes matronas nobiles vitiabat: & si qui hinc toruè ipsum intuebantur, his minitabatur mortem. Vxores simul ducebat nouem, atque ex his si quae praegnans esset, à se repellebat. Deniq; bestia erat adeò crudelis, adeò ferox, adeoq́ue vitiis enormibus infecta, vt cunctis paβim horrori esset mortalibus. Nec Prouincias verò indefensas solùm relinquebat, sed Carausium etiam cõstituebat, qui Francos, Saxones, aliasq́ue nationes Barbaras ad se quasi in praedam alliceret. Caeterùm vt Sabinus Iulianus Imperium inuadere conabatur, hunc contra Carinus omni vi in Italiam proficiscebatur, aggressumq́ue in campis Veronensibus occidebat. Non multo tempore pòst Tribuni sui cuiusdam dextera (cuius coniugem dicebatur polluisse) trucidatus est. Interea dum res in Gallia atque Italia agebantur, milites Orientales post Numeriani obitum multùm diuq́; in campis consultabant, atque ad extremum (quanquam Carinus adhuc in Gallia viuebat, vt suprà dictum est) Diocletem Imperatorem faciebant, Augustumq́ue appellabant. Qui quidem simul ac Imperium suscepisset, nomen suum Graecum in Latinum mutauit, atque ex Dioclete fecit Diocletianum. Operaeprecium autem est, adeoq́ue necessarium ob mutationem Principum, & quòd Augustorum & Caesarum nomina inter sese commiscebuntur, annorum seriem hoc in loco recensere, vt alterum ab altero facilius dignoscamus. Anno Christi.
CCXC. DIOCLETIANVS
Imperator factus est. Anno.
CCXCI.
Diocletianus
MAXIMIANVM CAESAREM
nuncupauit. Anno.
CCXCV.
Diocletianus
MAXIMIANVM
fecit
AVGVSTVM. CONSTANTIVM
verò hi ac
GALERIVM MAXIMIANVM CAESARES
nuncuparunt. Anno.
CCCIX.
Diocletianus & Maximianus Imperij sceptra deposuerunt,
CONSTANTINVMq́; & GALERIVM MAXIMIANVM
crearunt
AVGVSTOS.
Tum Constantius filium suum
CONSTANTINVM CAESAREM
appellauit: itemq́ue & Galerius Maximianus
MAXIMINVM
ac
SEVERVM CAESARES
nominauit. Anno.
CCCXI. CONSTANTINVS
post mortem patris
AVGVSTVS
in eius locum succeβit. Anno.
CCCXII. MAXENTIVS
sese
AVGVSTVM
Romae nuncupauit. Tum Maximianus, qui Imperium paulò antè deseruerat, rursus regni sceptrum suscepit, ac Galerius
LICINIVM CAESAREM
fecit. Anno.
CCCXVI.
fuêre simul
AVGVSTI
quatuor,
MAXENTIVS, MAXIMINVS, CONSTANTINVS, & LICINIVS.
Anno denique
.CCCXXIII.
Licinius
M. MARTINIANVM CAESAREM
nuncupauit. Atque ita tandem Constantinus vnicus Monarcha effectus est.
POPVLO CEDE, NE PARE.
Cum patre & fratre .II. annis in Imperio sedit, postea breui Augustus factus gladio concidit.
K 4
DIOCLETIANVS
Romanae Monarchiae Imperium suscepit anno post Christum natum ducentesimo nonagesimo. Ortus autem erat Salonis Dalmatiae, vir diligens, probus, subtilis, acutus, modestus, in rebus ciuilibus ac militaribus iuxtà peritus, & qui consideratè omnia cum iudicio aggrediebatur. Caesar quidem, vt dictum est, in castris post mortem Numeriani lectus erat à militibus, verùm Senatus ipsum post Carini obitum primò Augustum nuncupauit. Circa principatus sui initia paβim variae oriebantur in vniuerso Orbe seditiones ac tumultus. Nam dum Carinus omni vi è Gallia aduersus Sabinum Iulianum in Italiam proficiscebatur, noui in Gallia deintegro inter rusticos motus exorti sunt, qui Amandum sibi atque AEmilianum Duces ac Tribunos constituerant. Hi tumultus appellabantur Bagaridae. Tum Diocletianus sibi Maximianum militem fortiβimum Caesarem creabat, ablegabatq́ue confestim cum omni copia in Galliam contra seditiosos factiososq́ue rusticos. Interea Carinus in Italia confoditur. Tum in Imperio Romano cuncta perturbari, ob multitudinem Tyrannorum qui paβim exoriebantur. Carausius (qui Galliam Belgicam ab incursionibus Francorum & Saxonum tueretur) purpura indutus Britanniam inuadebat, Achilleus AEgyptum, Quinquegentiani Africam, Narseus Persarum Rex Orientales paβim regiones quatiebat. Eadem hac tempestate Maximianus in Gallia factiosos illos Bagaridarum rusticos multo sanguine fudit deleuitq́ue, atque inde insigniter triumphans reuersus est. Tum illum sibi Diocletianus faciebat Augustum. Facilè enim animaduertebat, istiusmodi motus per vnum aut alterum sedari vix posse. Ob quam rationem legebat Maximianum, vt pari iure se iuxta imperaret. Duo hi aequali potestate Imperantes, appellabantur Augusti. Hi autem Augusti & alios duos sibi legebant, non quidem vt eiusdem secum essent potestatis, sed tanquam Imperij successores, quos non Augustos, sed Caesares appellabant. Diocletianus Galerium Maximianum Caesarem faciebat, Maximianus verò Constantium. Confestim inter sese Regna ac Prouincias partiebantur, quò quisque pugnaturus proficisceretur. Diocletianus AEgyptum sibi capiebat, seq́ue cum omni exercitu ratibus committebat, atque in AEgyptum per mare Mediterraneum traijciebat. Hîc Achilleum Alexandriae, quam octauo mense expugnabat, obsessum trucidabat, ciuitatemq́ue (quae caeteras Africae Vrbes opibus facilè superabat) militibus spoliandam dabat. Denique breui vniuersam AEgyptum in pristinum statum restituit, magnaq́ue potitus victoria in Italiam rediit, ac mira deinceps Romae perficere occepit, vt in sequentibus dicetur latius.
NIHIL DIFFICILIVS QVAM BENE IMPERARE.
Post .XIX. annos Imperio cessit, multosq́; regno praefecit. .LXXIII. aetatis anno seipsum interfecit.
MAXIMIANVS
Hungarus erat, natura ferus, incompositus, stolidus, ardens libidine, parentibus operariis atque agrestibus ortus. Haud enim longè à Sirmio pater eius in campis opera exercuit mercenaria. Huic Africa obtigerat, vti Quinquegentianos domaret. Atque ita quidem hic (quemadmodum in AEgyptum Diocletianus) cum omnibus copiis traiecit in Africam. In hoc autem bello Maximianus incredibili victoria reges quinque deuicit, qui inter sese appellabantur Germani. Hîc tantam Quinquegentianorum fudit multitudinem, vti nullus ei resistere amplius poterat, rediitq́ue item (vt Diocletianus) Romam insigniter triumphans, vbi pari iure Imperium pacificè administrarunt. Diocletianus se Iouium, ac Maximianus Herculeum tanquam Iouis filium sese appellabat. Interea dum ambo Caesares circa exteras regiones erant occupati, nempè Constantius circa Occidentem aduersus Gallos, & Francos: Galerius verò Maximianus circa Orientem contra Persas, coeperunt Augusti inter sese consultare, quemadmodum cum Christianis ageretur. Nam de religione dissentientes opiniones diutius ferre minimè volebant. Huic rei non leuem occasionem praebebat haereticus ille Manes temporibus Foelicis summi Christianorum Pontificis. Hic Manes se Christum asserebat verumq́ue Meβiam, atque eò planè efferebatur, vti duodecim etiam apostolos selegerit, quos in vniuersum orbem ablegabat, vti cunctos mortales ad suam fidem raperent. Varias, peruersas, impias, ineptas, insulsasq́ue diuersorum haereticorum collegerat opiniones, quibus venenum suum ita latè effundebat, vt hinc Manichaeorum secta originem suam duxerit. Rerum omnium duo statuebat principia, alterum quidem bonum, omnis videlicet boni ac lucis: alterum verò malum, totius nimirum mali ac tenebrarum: & quicquid sub aspectum nostrum cadere poβit, id omne à malo Deo fuisse conditum, à bono autem Deo quod oculis cernere non possumus. Statuebat item Deum lumen esse amoris corporeum: diabolum à se principium sumpsisse, atque à Deo minimè fuisse creatum, sed naturam esse ὀυσίανq́ue mali, vt Deus est natura atque essentia boni. Praeterea mundum diaboli esse opificium, quemadmodum etiam ad eundem humani generis creationem referebat. Hinc enim matrimonium ex diabolo prouenisse aiebat, infantesq́ue ab eodem in matribus procreari, nec coniugatos fore resurrecturos. His ille rationibus matrimonia prorsus contemnebat. Tandem etiam ignominiose impieq́ue in Deiparam virginem Mariam bacchatus est, inquiens, phantasma asserere Christum ex Maria natum: haud enim credi posse tantam Maiestatem eò se humiliasse vt in hominis corpus descenderet. Affirmabat item Christum non verum fuisse hominem, sed corpus quoddam imaginarium ita humanis oculis apparuisse. Huiusmodi articulos collegerat aduersus Christianos quinquaginta, qui Augustino atque Hieronymo plurimùm fecerunt negotij. In quantam calamitatem miseriamq́ue haereticus hic Christianos protraxerit, mox audies.
SATIVS EST MORI, QVAM PRIVATVS VIVERE.
Hunc Diocletianus Caesarem, pòst anno .IIII. Augustum secum constituit, anno .XV. vterque Imperio cessit. aetatis anno .LX. suspendio periit.
CONSTANTIVS
Caesar in Gallia cum exercitu suo agebat in castris apud Lingones, vbi primùm quidem ab Francis Germanisq́ue tanto impetu opprimebatur, vt sese in fugam cum suis vertere debuerit. Ad propinquam vrbem fessus se properè conferebat, cuius portae hostili metu occlusae fuerant: & nisi ab incolis agnitus demisso fune per muros sublatus fuisset, eum haud dubiè insequentes hostes captiuum abduxissent. In vrbe hortabatur suos, qui eò antè confugerant, ne talem ignominiam paterentur, suum honorem defenderent, ac de se Francos Germanosq́ue vindicarent. Concionabatur etiam ciuibus, qui sumptis armis victis Romanis auxilium praestabant. Itáque apertis portis irati in hostes irruperunt. Mox fortuna ad Constantium versa, Germani ac Franci superabantur, in fugam vertebantur, & propè sexaginta millia caedebantur. Atque ita Constantius vno die aduersam & secundam fortunam expertus est, adeò vt hac insigni victoria tota Gallia pacata fuerit, potentiaq́ue Francorum plurimùm arctata. Sic & Carausius, qui aduersus Constantium fuerat destinatus, ab Alecto socio suo clàm interficiebatur, cùm iam septennio tyrannidem exercuisset. Hinc tandem Constantius in Britanniam delatus, totam insulam suo Imperio recuperauit. Vxorem duxit Helenam captiui Regis filiam repudiata priore coniuge Theodora Maximiani nouerca, ex qua tamen nonnullos susceperat liberos. Tantae erat clementiae ac modestiae, vt à Britannis & Gallis plurimùm fuerit adamatus. Sub haec tempora Franci à Sueuis Moeno fluuio qui propè Moguntiam Rhenum influit diuisi fuere, nomenq́ue Alemani tum primò coeptum est, Sueuisq́ue propriè attributum. Ita enim ab inferioribus Germanis vtplurimum sunt appellati, atque hi contrà ab illis Germani excepta Francorum Regione, cuius capitalis ciuitas Herbipolis est. Hac etiam tempestate Alemani cum Saxonibus vicinis suis foedus concordiamq́ue inibant, ac Diocletianus simulq́ue Maximianus Romae in summo habebantur honore. Diocletianus gladium suum, vestes, calciamentaq́ue gemmis exornabat, seq́ue vt Deum adorari iubebat. Sed eam gratiam apud Romanos haudquaquam promeruerat. Nam praeter quàm quod inciuilis planè erat ingenij, natura etiam erat ferus, crudelis, asperitatem suam etiam vultus horrore significans, inuidus, libidine ardens, ambitiosus, atque in consiliis stolidus. Coniugem duxerat Eutropiam è Syria oriundam, ex qua Maxentium filium, ac Faustam filiam suam suscepit, quae Constantino huius Constantij filio postea nupsit.
VIRTVS EXERCETVR, NON PERIT.
In Caesarem à duob. Augustis creatus, ac .XIIII. anno pòst vbi Imperio cedunt, Augustus factus, .II. postea anno naturae concessit.
L
GALERIVM VALERIVM MAXIMIANVM
alterum Caesarem Dacia nobis parentibus agrariis genitum dabat, vt qui cum patre inter rusticos armentorum fuerat pastor. Hic autem ad bellum se etiam quàm instructiβimè parabat. Erat siquidem corpore pulcher, bellatorq́ue sanè foelix atque eximius. Commissum igitur huic erat bellum (vt dictum est) Orientale contra Persarum Regem Narseum. Ac duobus quidem praeliis foeliciter habitis, tandem inter Gallicinum Carrasq́ue congressus, superatus est. Ea fortè tempestate Diocletianus Augustus in Orientem Mesopotamiam concesserat, ad quem victi Galerij milites confugerunt. Tantaq́ue ab ipso Galerius insolentia exceptus est, vt ad principis vehiculum aliquoties pedes cucurrisse tradatur. Quae quidem ignominia Galerium ad alteram expeditionem adeò excitauit, vti arma rursus contra Persas ceperit, nouisq́ue contractis
Christianorũ decennalis persecutio infanda
copiis eos tandem deuicerit. Cùm iam cuncta tranquilla pacataq́ue forent, Diocletianus, Maximianusq́; Christianorum persecutionem hic in Occidente, ille in Oriente adeò procurarunt, vt persecutiones alias superiores facilè superauerint. Dici etenim vix potest, quanta quotidie hominum multitudo in diuersis Prouinciis fuerit interempta, idq́ue annis decem continuis. Nunquam Christiana respublica adeò fuit contristata, adeoq́ue penè radicitus extirpata. Constat vno mense variis inauditisq́ue cruciatibus fuisse interfectos circiter septendecim millia. Cuncta paβim Christianorum templa funditus euertebantur. Praeterea & libros noui ac veteris instrumenti cum aliis Christianorũ libellis variis comburebantur. Oppidum quoddam Phrygiae cum vniuersis mortalibus incendio prorsum absumebatur, quòd idolis sacrificare ciues recusabant. Sub id autem temporis Nicomediae regium exurebatur palatium: & quum falsa suspicione captus Diocletianus, fraude Christianorum incendium paratum fuisse putaret, infinitos Christianos in flammam viuos conijci iubebat. In Palaestina multi bestiis obiecti fuêre, nec vllum tormenti genus potuit excogitari, quo non Christiani afficiebantur. Nonnullis sub vnguibus asperas infixêre spinas, atque id quidem cùm foeminis, tum puellis etiam teneris. Quin & eadem in occultis, pudendisq́ue corporis partibus horrendè perpetrarunt. Aliis item candenti ferro oculi effodiebantur. Haec persecutio etiam trans Mare Oceanum in Angliam serpsit, multosq́ue istic trucidauit. Pari ratione & in Africa atque AEgypto gestum est. Ita enim inquit Eusebius: Equidem ipse meis vidi oculis innumeros in AEgypto mortales supplicio affectos fuisse, quorum alter alterum praecedere optabat, erantq́ue omnes non aliter
Diocletianus & Maximianus Imperium destituunt
affecti, atque si ducerentur ad quoddam tripudium. Diocletianus itaq́ue humani cruoris satur ita ad Maximianum scripsit: Sibi visum fuisse istiusmodi opus committere alteri: ac quia iam ingrauescente aeuo parum ambo deinceps Imperio forent vsui, placere, commodiorem vitam agerent, stationemq́ue tuendae Reipublicae viridioribus iunioribusq́ue mandarent. Cui aegrè quidem primò Maximianus obtemperauit, postea tamen naturae suae indulgens vterque vno die Imperij insignia, vestes, potestatemq́ue vniuersam deposuit, ac Diocletianus quidem Nicomediae, Maximianus verò Mediolani, Imperium Constantio ac Galerio committens, Augustosq́ue creans.
SPONDE, NOXA PRAESTO EST.
Duo Augusti hunc in Caesarem elegerunt, .XIIII. annis pòst, cùm illi regnare desierant, Augustus factus, sexto deinde anno crudelissima morte animam egit.
L 2
MAXIMINVS,
qui & ipse persecutionem contra Christianos perquam sedulò procurabat, Caesar ab Gallerio creatus est, Constantinusq́ue à patre Constantio. Proinde ita tum Imperium diuisum fuit, vti Constantius Italiam, Britanniam, atque Africam poβideret: Galerius verò Illyrico, Asiae, atque vniuerso Orienti imperaret. Sed Constantius nomine ac dignitate Augusti contentus, administrationẽ Africae atque Italiae recusauit, praefuitq́ue tantum Galliae ac Britanniae, quam non ita pridem è Francorum & Germanorum manibus vindicauerat. Ad extremum etiam filio fuo Galliam reliquit, atque ipse conceβit in Britanniam. Galerius igitur animaduertens Constantium reliquisse Italiam & Africam, duos sibi adoptauit Caesares, Seuerum & Maximinum: illum Italiae & Africae praefecit, hunc Orienti, vt & hinc Christianos expelleret: atque ipse Illyrico solus imperauit. Hîc Maximinus tam truculentè Christianos insecutus est, vt iam propè nulli in plateis conspiciebantur mortales. Certè templa cuncta, carceres, domus, penaria, aediumq́ue abdita Christianis onerabantur. Cumq́; iam nullus locus vacuus reperiebatur, nec in quem eos amplius detruderent ac seruarent, ingens sanè multitudo educta est ac bestiis obiecta. Sacerdotes in spectaculum Orbis atque Angelorum diuersis cruciatibus trucidabantur. Nullus herclè caedendi, laniandi ac fodiendi finis. Tortores iuβit pro ferreis dentibus ollarum ac vitrorum frustis carnem cutemq́ue Christianorum ita laniare, ita lacerare ac rapere, vt integri nihil in iis remanserit. Foeminas penitus denudabant, vt pudenda facilè conspiciebantur. Praeterea & gladiis suis atque hastis eas altero pede circumiecto, alteroq́ue capiti subiecto alligabant, ac totis ita diebus suspendebant. Nonnullas item eò pertrahebant, vbi arbores duae prope se coniunctim excreuerant, quarum summitatibus depreβis alterum pedem huic arbori, alterum alteri alligabant, vt quum se arbores in altum reciperent, eas medias discerperent. Atque vbi Christiani lubentes plena fiducia morti sese manciparent, paululum tyrannorum animi fuere commoti, nec minus tamen seuerè cum iis egerunt. Magna item in AEgypto Christianis adhibebantur tormenta. Nonnulli enim postquam virgis caesi fuissent, aut comburebantur, aut capite obtruncabantur, aut submergebantur, aut etiam fame enecabantur. Alexandriae actum sanè est turpiβimè: quibusdam enim aures, nares, manus, membraq́ue caetera praecidebantur, atque ita dimittebantur. Antiochiae craticulis impositis viuis carbonibus assabantur. Duo erant adolescentes nobiles, quos, vti Diis sacrificarent, cogebant. Illi autem respondebant: Ducite nos ad aram. quò cùm duxissent, manum vterque suam in ardentem flammam extendebant, atque inquiebant: Tum nos sacrificasse credite, quum hinc manus extraxerimus. Atque ita manus in igne continentes immoti perstiterunt. Ad istum igitur modum Maximinus in Oriente saeuiit. Sed huius rabies multum boni Christianis praestitit, tantum abest, vt detrimenti quippiam adtulerit. Nam virtute ac constantia, qua in perferendis cruciatitibus praediti erant, magis magisq́ celebres ac gloriosi reddebantur.
MISERA FORTVNA QVAE CARET INIMICO.
Galerius Maximianus hunc Caesarem creauit, duobus annis pòst assumpto Augusti nomine horribili morte interijt.
L 3
SEVERVS,
cui in Italia persecutio commissa erat, se etiam Christianorum sanguine contaminauit ac miserè cruentauit. Nam in iis etiam regionibus varia tormentorum genera, nunc haec, nunc illa recenter excogitata proferebantur. Atque imprimis quidem à capite ad pedes vsque miserè excoriabantur. Dein verò bestiis obijciebantur, quas igne aliisq́ue modis ad insaniam & furorem antea prouocarant. Vsqueadeò sese mortales, bestiae, atque elementa aduersus miseros Christianos obarmabant. Cumq́ue ita eos excoriassent, atque in arena posuissent, feras in caueis suis antè ad iram ac rabiem concitatas emittebant, vt in Christianos impetum facerent & saeuirent, qui eas laeti expectabant. Et id quidem ita in multis locis, multis annis continuatum est, tanta etiam multitudine, vt saepè illis dies defecerit, quàm sua potuerint explere tormenta. Quae tamen omnia nec vir, nec foemina, nec etiam puer vnquam expauescebat: sed id potius quisque metuebat, ne non breuitate diei impeditus maturè satis martyrum catalogo posset inscribi. Atque ita constantia quadam fidei praesentem mortem tanquam melioris vitae principium ouantes exoptabant, nec alter alterius cruciatibus ac morte languescebat, sed vniuersi Domino psalmos atque hymnos diuersis vocibus mortem expectantes decantabant. Galerius item in Illyrico suo cum exercitu indigna incredibiliaq́ue perficiebat tormenta. In Ponto plaerisque plumbum liquefactum in dorsa effusum est: plaerisque item in eas corporis partes, quas natura tegi voluit. Foeminarum puellarumq́ue pudendis candentia ferra intulerunt. Dici herclè non potest, quantis Ethnici Christianos affecerint cruciatibus, quos illi perstrennuè laeti ac lubentes etiam obierunt, superaruntq́ue. Quum igitur iudices quasi sua tyrannide essent saturati, animaduerterentq́ue ciuitates suis orbari ciuibus, parentes liberis, ac liberos parentibus, agriq́ue essent absque cultoribus, ita edictum paulò mitigarunt: Posteaquam indignum est tot paβim ciues suis sententiis immorientes trucidari, decreuimus iis parcere, ac si qui eius opinionis deinceps depraehendantur, his dexter oculus effodietur, notaq́ue perpetua genu sinistro & candenti ferro inuretur, atque ita deinde paβim per omnes prouincias in metalla lapidesq́; damnabuntur. Interea Romae Praetoriani per seditionem Maxentium Maximiani filium Augustum crearunt. Quod cum Maximianus intellexisset, spem cepit repetendi Imperium, quod Diocletiano autore inuitus deposuerat, incredibilem: propereq́ue Lucania Romam petiit. Diocletianum item literis admonuit, vti relictum Imperium rursus assumeret. Sed huic ille acquiescere omnino noluit. Galerius autem aduersus Maxentium ingenti cum exercitu Seuerum misit: qui vbi ad vrbem cito venisset, ipsam fortiter obsedit. Sed milites ipsum ilicò deseruerunt, ac Maxentio instinctu equitum, quorum fraude erat proditus, sese tradiderunt. Quod vt Seuerus animaduertit, in Illyricum fugere conatus ab iis in itinere apud Rauennam occisus est, quos ipsum insecuturos miserat Maxentius.
QVANTO MAGIS RESISTITVR, TANTO MAGIS ADDISCITVR: CHRISTIANORVM SANGVIS, CHRISTIANORVM SEMEN.
Galerius hunc cum Maximino Caesarem fecit, nec multò pòst interfectus est.
L 4
MAXENTIVS
postquam ita per seditionem Imperium fuisset adeptus, conatus est hunc suum filium Maximianus (quòd erant inter se diuisi exercitus) Imperio priuare. Sed quum id milites indignati ferre minime vellent, ilicò conceβit in Galliam, falso se cõquerens à filio pulsum, vt ad generum suum Constantinum ita commodè veniret, ipsiq́; clanculum insidias (id enim quaerebat) pararet, ac regnum inuaderet, qui iam placidè in Galliis tranquilleq́ue imperitabat, plurimumq́ue à ciuibus ac militibus diligebatur. Re igitur per filiam suam Faustam aperta, ac marito indicata, properè Maximianus disceβit. Verùm Constantinus ipsum secutus Maβiliae captum
Maximiani mors.
laqueo strangulauit. Sub haec tempora Constantius pater Constantini Eboraci in fata conceβit. Tum Constantinus è Caesare factus est Augustus. Iam verò Maxentius omnem Romae perimebat honestatem, Romanis per vim suas abripiebat coniuges, multasq́ue matronas in aulam accersebat, vt cum iis libidinem expleret suam. Contigit, vt quum Sophronia vrbis praefecti coniunx per libidinum ministros ad ipsum accersita solicitaretur, aegerrimè id tulerit, ac marito rem lachrymis aperuerit, qui graues ex imo pectore educens gemitus, tandem hoc saltem respondebat: Quid facias, aut obsequendum homini, aut moriendum. Matrona autem vt considerabat maritum metu mortis ad stuprum conniuere, ac planè in dubio esse, rem secum penitius perpendens, à lenonibus praestolantibus ornandi tempus flagitabat. Ingressa ergo cubiculum sibi manus inijciebat, malens ita Deo pudicitiam suam offerre, ac mori, quàm impudicè viuere. Praeterea etiam tempore quodam suis Maxentius praecipiebat, vt per vniuersam vrbem discurrerẽt, confoderent quoscunque Senatores in plateis offenderent, quorum plurimos occiderunt ac disturbarunt, falsa moti ratione ac testimonio. Tantus item Magus erat, vt multas mulieres grauidas in suis cruentis sacrificiis iusserit super aram cacodaemonis aperiri & dissecari, quò infantes inde eximeret, quos itidem trucidauit, vt horribilem suum euentum ex iis praenosceret, atq; ex artubus illis tenellis, quos vita antè priuarat, vocem postea in venis inquisiuit. Formosos etiam adolescentes cultro aperuit, atque ex eorum extis diuersa rimatus est vaticinia. Similes artes magicas etiam in Oriente Maximinus exercuit, qui Magis & id genus impostoribus certum quoque stipendium statuit. Magnam enim auguriis atque eius farinae nugis caeteris fidem adhibebat. Verùm Christianis (qui istiusmodi planè contemnebant) tanto erat truculentior. Peruetusta templa renouauit, atque inibi iuxta veterem ritum Diis sacrificare statuit. Post mortem verò Seueri, Galerius quum decennio Christianos auxilio duorum Caesarum Maximini ac Seueri, ab Diocletiani & Maximiani temporibus fuisset persecutus, in grauiβimum incidit morbum, ita vt corpore putrefacto cuncti eius praesentiam abhorruerint. Multos Medicos, qui aut desperabant, aut foetorem corporis vnde vermes pullulabant, ferre minimè poterant, occidit. Virilia eius planè exedebantur. Creabat nihilominus Caesarem Licinium in Seueri locum, hostisq́; Maxentio vel ad mortem vsque permanebat. Cepit tandem finem sanè horrendum. Nonnulli referunt ipsum finem
Gal. Maximiani mors.
haudquaquam expectasse, sed sibi mortem consciuisse. Orosius autem ait, quum à Medicis suis quispiam esset subornatus, qui illi dicere auderet, morbum istum Diuinam esse vindictam, eiq́ue remedia deesse: quòd decreta tum reuocauerit, quae aduersus Christianos promulgarat, iubens insuper eos redire in patriam. Proinde quum dolorem diutius perpeti haud poterat, quòd tum sibi manum ipse intulerit. Atque hac quidem re Maxentius summoperè gauisus fuit.
PHRYGES NON NISI ICTI SAPIVNT.
Romanos adflixit .IIII. annis, & in Tyberim submersus est.
LICINIVS
statim post Galerij obitum sese Augustũ nuncupabat, nec inuito id quidem Constantino, vt qui Constantiam ei sororem suam in coniugem dederat, pactumq́; cum ipso aduersus tyrannos Maxentium & Maximinum inierat. Id aũt Maximinus aegerrimè ferebat, quòd Licinius nempè (qui non ita pridem secum Caesar fuisset effectus) iam cum alio conspiraret. Quare ad ciuile bellum sese parabat, appellabatq́; etiam Augustum. Atq; ita quidem Imperium Romanũ ea
IIII. Aug.
tempestate quatuor habuit Principes, Maxentium videlicet, Maximinum, Constantinũ, & Licinium, qui sese omnes Augustos nuncupabant, erantq́; eiusdem potestatis, sed cum magna discordia. Nam dum in Oriente Maximinus ac Licinius ciuile bellũ aduersus se mutuò mouerent, Senatus Romanus Constantinũ è Galliis in Italiam accersiuit, vt patriae suae subsidio veniret, ipsamq́; è tyrannide Maxentij vindicaret. Itaq́; & Constantinus in Occidente ciuile bellũ contra Maxentium parauit, eiusq́; exercitum variis excursionib. oppreβit. Nihilominus Constantinus nonnihil Maxentium, quòd magicas exercebat artes, veritus est. Verùm, quum multum diuq́; dubitaret manus cum Maxentio conserere, etiamnũ paganus spem tamen auxiliumq́; à superis postulans, in somnis versus Orientem in aëre istiusmodi conspexit ☧ signum hisce Graecis literis conspicuum, quod
CHRISTI
nomen exprimens in ipsum ardenti fulgore irradiabat. Quo quidem visu territus, audire videbatur Angelum se in haec verba alloquentem: Constantine in hoc vinces. Atque ilicò signum istud in suis vexillis depingi curauit. Cumq́ue iam ab Vrbe Roma Constantinus haud longè abesset, castraq́; prope Tyberim ad pontem Miluium fixisset, Maxentius haud multum cunctatus, & suum contrà exercitum Vrbe expeditus educebat. Constantinus autem sibi praeferri signum istud curabat, ita vt quum iam manus vtrinque consererent, Maxentius magna strage victus sit. Quare ipse fugiens, in Tyberim vnà cũ equo insiluit, submersusq́; est. Tum Romani Vrbem egregiè expolierunt, ac Constantinũ ingenti laetitia introduxerunt. Interea verò Licinius in Orientem venit, aduersus quem vbi Maximinus exercitũ educebat, inopinata ipsum tormina inuasere, quibus excruciatus in summam incidit desperationẽ. Huius Maximini malum ferè Galerij morbo simile fuit. Nullius cibi aut potus odoratũ aut gustum ferebat. Quo quidem nomine quum ex diutina abstinentia debilis languidusq́; esset effectus, ita eius intestina in vlcera putruerunt, vt inter ipsum ac demortuũ cadauer nullum penè fuerit discrimen. Ex omnibus etenim corporis partibus vermes paβim pullulabãt, sanie putrida foetidaq́; adeò diffluebat, vt nemo ei adesse poterat. Atq; haec quidem purulentus ille patiebatur, vti iram Diuinam in se vltionemq́;
Maximini mors.
Christiani sanguinis certò cognosceret. Postremò dolore ac cruciatib. infinitis medullitus consumptus infoeliciter periit. Licinius autem rerum successu etiam elatus magnum inter se ac Constantinum excitabat diβidium, ortaq́ue est inter ipsos (regnum enim non fert duos) ingens discordia. Nam quemadmodũ in initio Christianis fauere simulabat, sic postea (quum Constantino cuncta probè succedere animaduerteret) inuidiae stimulis ita agitabatur, vt quasi Diis gratificaturus per suos ministros ac socios Constantinũ clam intercipere fuerit conatus. Quae res cùm parum succederet, apertũ bellum aggressus Christianos truculenter, crudeliterq́; persecutus est. Verùm id Constantinus aegrè ferens, vt qui hactenus concordes imperauerant, Licinium saepè obsecrauit, vti ab istiusmodi proposito desisteret. Sed Licinius in sua perseuerãs insania, Christianos ceu bestias trucidabat, frustaq́; in mare proijciebat. Regiones nouis vectigalib. onerabat, matronas ac virgines construprabat, ac breuiter, Maximino haud erat inferior. Tum Constantinus sese ad bellum parauit, profectusq́ue est Orientem versus: vbi quum primo conflictu apud Cibalas ad paludem Hiulcam ipsum in castra impetu facto oppreβisset, Licinius fuga elapsus properè Byzantium venit, & M. Martinianum istic Caesarem fecit.
SPADONES ET AVLICI SVNT TINEAE ET SORICES PALATII: VIRVS AC PESTIS PVBLICA SVNT LITERAE.
Galerius Maximianus Caesarem hunc loco Seueri substituit, & postquam cum Constantino .XIII. annis regnasset, .LX. aetatis anno interfectus est.
M. MARTINIANVS
anteà Magister fuerat officiorum, cuius exigua sanè apud scriptores fit mentio. Verùm quum pòst Augustus etiam effectus sit (testimonio quidem numismatũ, quae Antuerpiae apud studiosiβimum virum antiquitatũ Abrahamum Ortelium vidi) visum fuit ipsum hoc in loco recensere: Quan
[?]
apud Sex. Aurelium Victorem Caesar duntaxat sit appellatus. Sed huius Victoris tantùm habemus Epitomen, quae breuiter cuncta ac concisè tradit. Tempus item edax rerum optimam librorũ partem consumpsit. Sic rabidi illi Barbari infensiβimi omnis eruditionis artiumq́; hostes, ita rerum vniuersa corruperunt, disturbarunt ac penitus extinxerũt, vt iam multorum certa ratio reddi haud poβit. Cùm iam ergo Licinius crebris terra mariq́; pugnis saepe in fugam fuisset actus, postremò in Bithinia prope vrbẽ Nicomediam grauiβimo conflictu superatus rursum turpiter aufugit. Insequebatur aũt ipsum Constantinus, appraehensumq́; cogebat, vti Imperio decederet, vestesq́; & Imperiale diadema deponeret ac per coniugem suam transmitteret. Tandem vbi hunc etiamnum Constantinus timeret, vt qui natura erat ambitiosus, crudelis, morae omnis impatiens, artium ac doctrinae planè inimicus (scientiam enim Reip. pestem appellabat) ambos Licinium nempe & Martinianũ Thessaloniae cepit atq; interfecit, idq́; animo prorsus inuito. Siquidem Licinius haud incõmodus ei fuerat: eius enim solius opera ad Imperium peruenerat, multosq́; tyrannos alios, vt erant Valens, Alexander, &c. qui Imperium in Asia atq; Africa inuadere conabantur, interemerat, ac Christianos tranquillitati in Oriente restituerat, eorundẽ sanguine ita probè in ipsis tyrannis vindicato, vt Diocletianus (omnis tyrannidis autor) quum sententiam ac mentẽ huius Licinij
Diocletiani mors.
animaduerteret, adeò inde horrere coeperit, vt sibi manũ intulerit, quan
[?]
iam tum priuatus viueret. Nanq; ita planè quieti sese dederat, vt Maximiano (cùm literis ei persuadere conabatur, vti Imperium depositũ rursus assumeret) responderit: Vtinam Dij concedant faxintq́; videas Solonis hortos atque herbas, quas mea manu seui, non iterum me ad Imperium sollicitares aut prouocares. Hîc quaeso Fortunae ludum aliquantisper considerate. Extollit suos è luto ad astra sursum, indeq́; eosdẽ deprimit ac deijcit vel in ima maris. Hic enim Diocletianus emptitiis seruis genitus ad summum Imperij culmen ascendit, ac deinde in nihilum propè vltrò redactus est. Reliquit tamẽ posteris
Diocletiani thermae
de se opus insigne ac memoria haud indignũ, thermas nempè, quas Romae tametsi quidem nondum apertè cõspici, quòd à Barbaris deuastatae sint, queant, breui tamẽ funditus effodientur, ac breuiori pede dimensae apertè figuratim per Hieronymum Cock, qui & dirutas collapsasq́; publicauit in lucem, edentur. Hae aũt thermae infinitis sumptibus fuere instar cuiusdam oppidi extructae, cui operi ac labori Christiani multis annis destinebantur. In his loca quaedam erant ad sudorẽ prouocandum idonea, quae salutarib. aquis partim natura partim artificio calefactis, humectabant: eratq́; Imperatorib. exercitium quotidianũ in his sese cum populo lauare. AEstate iuuenes quidam ter, quidam quinquies aut septies sese lauare interdiu solebant, hyeme verò bis: atq; in iis etiam noctu coenarunt. Praeterea & foeminas huc intromittebant efficaciβ. luxuriae ac libidinis prouocamenta. Horti hîc erant ampliβimi, ambitus latiβimi, in quibus scamna erãt, vt in iis periti Oratores ac doctiβ. quiq; variis de rebus disputarẽt, praecipuè quae ad eruditionẽ spectarẽt. Huic opificio adiunctũ erat Theatrum, hoc est, domus in qua varij ludi exhibebãtur, & quò populus cõueniebat, vti hoĩes cum bestiis pugnare cõmodè videret: eratq́; semicirculus gradibus extructus ex quibus populus spectabat. Amphitheatrũ enim vndique rotundum est, ita appellatum Graecè, quòd ludi in eo speculentur. Etiam illud sciendum est, eos, qui cum bestiis pugnabant, potiβimũ fuisse Christianos, qui cum hostibus in bello captis morti erant adiudicati Nec vérò putes pugiles hosce instar globi bestiis fuisse obiectos. Nihil herclè minus. Oportebat enim voluptatẽ ex dilaniatione diutina captare. Atq; id quidem in hunc modũ fiebat: Imprimis circuli pauimentũ arena consternebatur, quae sanguinẽ ilicò imbiberet, ne pugiles eo inficerẽtur, aut populus ab istiusmodi pugnis abhorreret. Deinde in theatrũ pugiles seminudi inuehebantur vnico armati pugione: tum famelicae bestiae antris emittebantur. Praeterea suauiter canere ac variis instrumẽtis musicis ludere incipiebãt, ne miserorũ lachrimis populus commoueretur. Adeò ethnici in humana viscera saeuierũt. De his plura sequenti ac. 38. folio require.
M
CONSTANTINVS
Princeps ille celeberrimus, potentiβ., atque in bellis sanè foeliciβ, ex Oriente versus Occidentem in Italiam reuersus, magna Pop. Rom. laetitia Romam deductus est, attributumq́; sibi cognomen
MAXIMI
eodem illo die accepit. Gestum autem id est à Christo nato anno tricentesimo vigesimo tertio, quum iam antè cum aliis Imperasset annis .XIIII., ac modò solus Imperium (caeteris tyrannis interfectis) poβideret. Nam quicquid hic animo concepisset, id etiam efficere omnino conabatur. Quum enim ab initio sui principatus ad quandam Orbis Monarchiam aspiraret, eò oẽs ingenij corporisq́; vires tendebat, vti Deorum ministros ac defensores interimeret. Quamobrẽ in eius honorem Arcus Triumphalis constitutus est cum inscriptione istiusmodi:
IMP. CAES. FL. CONSTANTINO MAX. P. F. AVGVSTO, S. P. Q. R. QVOD INSTIN-
CTV DIVINITATIS MENTIS MAGNITVDINE CVM EXERCITV SVO TAM DE TY-
RANNO, QVAM DÈ OMNI EIVS FACTIONE VNO TEMPORE IVSTIS REMPV-
BLICAM VLTVS EST ARMIS ARCVM TRIVMPHIS INSIGNEM DICAVIT.
Quibus etiam alibi additum erat,
LIBERATORI VRBIS, FVNDATORI QVIETIS.
Fuit autem vir planè probus, omni laude atq; encomio omnium iudicio digniβimus, & quem meritò quis cum optimis quibusq; potentiβimisq́; conferat principibus. Siue enim vires ingenij, siue corporis respicias, in vtroq; supra
[?]
credi poβit excelluit. Equestris gloriae oppidò
[?]
erat auidus, in praeliis fortunatus: honestas, liberalesq́; artes semper quãplurimi faciens, iustitiae aequitatisq́; obseruantiβimus, & qui amari potius,
[?]
timeri optabat. Clementia ac liberalitate omnium sibi fauorẽ beneuolentiamq́; comparabat, ita vt nullus ferè esset, qui non huic cuperet inseruire. Multas ferebat leges, & siquae nimis erant durae, eas mitigabat, superfluas item resecabat. Christianis pacem quietemq́; cõcedebat. Tum Christiani animũ recipere, & ad sese redire, plurimumq́; laetari coeperunt. Et quum iam deinceps se totum Diuinis dabat institutis, edictum promulgauit, vti absq; Christianorũ caedibus paganorum templa paβim occluderentur. Caeterum idola templis exigere necdum sanè audebat, idq́; metu populi, qui etiamnum ea ex magna parte colebat. Vrbem Romam multis egregiisq́; aedificiis plurimùm exornauit, etiam thermas suas fecit, vt paulò antè dictum est, sed non ita magnas, neq; in eum finem, vt in iis tam saeua cruentaq́; ederentur spectacula. Nam istiusmodi theatra honestis etiam ludis, probis ac iuuenilibus erant vsui. In his Comici & Tragici poëtae suas exhibebant fabulas: dumq́; horum Comaediae, Tragediae ac poëmata agebantur, Senatus cum Imperatore in medio graduum considebat. Locus enim hic erat, ex quo optimè cõmodiβimeq́; prospiciebatur. Hinc & Equites sua obtinebant loca. Gradus aũt in semi hoc circulo aut etiam rotundo ita erant ordine collocati, vt qui in supremis agerent, caeteris viderentur magis proceri, nec nisi eminentia procul capita conspiciebantur. Atq; ita insignes in iis exhibebantur ludi. Vt autem rem summatim perstringam, varia in hisce thermis delectamenta exercebantur. Ac praecipuae quidem thermae, quas Romae habuerunt, sunt Antonini, Diocletiani, & Constantini. Multae praeterea aliae Romae habebantur, quas alij construxerant Imperatores, sed non ita magnae ac sumptuosae, vt erant Agrippae, Neronis, Tatianae, Traianae, Seuerianae, Philippianae, atq; Olympiadis. Fuere etiam thermae aliae multis impensis exstructae, sed quae ad nullum vsum praeterea alium erant idoneae, cuiusmodi sunt Alexandri, Gordiani, Aureliani, ac Nouatiani. Quid autem Canstantinus antè egerit, & quemadmodum sedem Imperialem Byzantium (quam ciuitatem de se Constantinopolim appellauit) in Orientem transtulerit, in sequentibus, cùm ad eius liberos peruenerimus, deinceps dicemus. Huius enim temporibus multae variaeq́; rerum exortae sunt permutationes, in quibus multa etiam memoratu digna ìncidere solent, quemadmodum eo in loco commodè dicetur, vbi à Pontifice summo Romana Monarchia rursum ex Oriente transferetur ad Germanos. Constantinus igitur ad postremum Caesares creauit Crispum filium suum natu maximum, & Licinium interempti Licinij ac sororis suae Constantiae filium.
IMPERATOR NEMINI, NE SVIS QVIDEM PROPRIIS MEMBRIS, PARCERE DEBET, PVBLICAE TRANQVILLITATIS CONSERVANDAE CAVSA.
Imperauit annis .XXXI. vixit annis .LXVI. Christianorum persecutionem abrogauit, Idolorum templa clausit, Imperium in Orientem transtulit, tandem veneno extinctus.
M 2
IVLIVM CRISPVM
ex Mineruia concubina sua susceperat Constantinus. Hic iuuenis erat adeò formosus, vt eius amore Fausta Constantini vxor capta fuerit: sed quum ad libidinem solicitanti rennuisset, infensiβimo odio eundem est prosecuta. Constantinus extemplò vnà cum filio ingenti exercitu aduersus Gothos profectus est, qui in Sarmatia Romanorum Prouincias obruere occipiebant. Horum illi ingentem fuderunt multitudinem. Interea igitur dum eo in loco circa Gothos plurimùm essent occupati, nec Franci accepti damni ab Constantio fuere immemores, rursum Galliam inuaserunt. Hos contra Constantinus cum omnibus proficiscebatur copiis: Francos campis expellebat, regesq́ue eorum Ascarichum ac Ragaysum capiebat, atque vt terrorem Francis incuteret, bestiis laniandos obijciebat. Necessarium est hîc considerare, Francos hac tempestate fuisse diuisos, duosq́ue peculiares habuisse Reges: atque eos, qui in Sicambria aut Geldria remanserunt, vnà cum his Francis, qui in Franconia apud Sueuiam ac Vindeliciam agunt, plurima aduersus Gallos ac Romanos, qui Galliam occuparant, mouisse bella, victoriaq́ue saepiβimè potitos fuisse, & interdum etiam succubuisse. Praeterea & multos secum habebant Germanos aut Alemanos (vt eos appellabant Franci) quemadmodum paulò antè apud Constantium audiuimus, ac deinceps in sequentibus latius sumus audituri. Cùm iam ergo Constantinus victoria apud Francos potitus Istriam rediisset, ac Polae in oppido degeret, vt hinc in Cyprum traijceret aduersus Calocherum, qui iam seditiones aliquot ac turbas excitasset, Fausta priuignum suum ad patrem detulit, quasi minus honestè pudicitiam eius solicitasset, & quum parêre recusasset, tum vim inferre voluisset. Quare Constantinus coniugis suae verbis fidem habens, Crispum interfici iussit. Verùm pòst audiens filium fuisse extra noxam, quin ipsum potius adolescentem eò verbis saepius pertraxisse, vt hac occasione ipsum interimeret, ne suis liberis foret impedimento, quò minus ad Imperium peruenirent. Vt autem Constantini mater Helena ex magna commiseratione innocentis filij mortem aβiduè increpabat, Faustam tandem instinctu Helenae in balneum ardens coniecit atque interemit. Ab eo Constantinus mutatus tempore, crudelior paulò effectus, infinitos ex amicis ac propinquis interfecit, inter quos etiam Licinius eius ex sorore nepos fuisse fertur. Porrò quum iam ita saeuiret, ac complures adhuc in eo essent virtutes, lepra diuinitus ictus vnà cum matre Helena ab Syluestro summo Christianorum Pontifice baptisatus est Romae, nec animae tantum curatus lepra, sed & corporis. Hac via ac ratione Constantinus fidem adeptus est Christianam, omniaq́ue deinceps ad vtilitatem & commodum conatus est Ecclesiae.
HOMO EXTRA CORPVS SVVM EST IRATVS.
Hic à patre suo Caesar factus est: & cùm adulterium fugeret, falsa accusatione miserè praefocatus est.
M 3
CONSTANTIVS
à patre Constantino Caesar in Crispi locum efficiebatur, qui & Dalmatium ex fratre nepotem loco Licinij Caesarem iuxta hunc Constantium creabat. Porrò Dalmatius iuuenis foelicis planè indolis, patruo haud diβimilis, breui tempore post à militibus occidebatur. Quod factum Constantius eius patruelis magis admittebat, quam iubebat. Sub haec igitur tempora, Constantino ac Constantio filio Imper., à Christianae fidei puritate Arrius Presbyter ac professor Alexandriae in AEgypto desciuit. Hic portentosa ac noua quaedam in vulgus dogmata seminauit, nouasq́ue scriptorum opiniones in publicum protulit, at breui Vrbe ab Alexandro Alexandriae Pontifice pulsus est. Ac quoniam multos hic secum eiusdem habebat sententiae & opinionis, Constantinus Concilium Niceae in Bithynia habuit, in quo congregati erant Pontifices trecenti atque octodecim, qui omnes Arrij dogma condemnabant. Quare ab Constantino destitutus proscriptusq́ue è regno est. Atqui huius filius Constantius eidem Arrio postea planè adhaesit. Quum ergo Constantinus diu Romae imperasset, Byzantium cum tribus suis filiis totaq́ue aula profectus est. Hanc
Imperiũ in Orientem trãsfertur
ille ciuitatem plurimùm ampliauit, restituit, atque ita breui tempore exornauit, vt ad Romam facilè potuisset comparari: ipsamq́ue de suo nomine Constantinopolim appellauit, eo certè animo, vt deinceps hîc aula foret Imperialis. Tandem autem parans sese omni expeditione aduersus Parthos & Persas, qui iam tum Mesopotamiam deuastabant, & alios suos filios Caesares nuncupauit, Imperiumq́; iis erogauit: Asiam nempè, vniuersumq́; Orientem Constantio, sedemq́ue eius Imperialem Constantinopoli fixit. Constantino autem dabatur quicquid situm erat infra Alpes, totam videlicet Germaniam ad Septentrionem vsque, Galliam, Hispaniam, Britanniam, ac regiones illas quae versus Occidentem tendunt. Constans deniq; natu minimus, Italiam, Illyricum, ac totam Africam quà ad Meridiem vergit, in partem accepit, sedemq́ue suam Imperialem collocauit Romae. Vt igitur Constantinus mare Ponticum traiecisset, apud ciuitatem Nicomediam veneno sublatus est: autor caedis nunquam sciri potuit. Cadauer eius Constantinopolim delatum est, atque in aede Apostolorum sepultum. Ante mortem ingens aliquot mensibus apparuit Cometa visu admodum horribilis, qui horrida illa miseraq́ue bella portendebat, quae mortuo Constantino statim insecuta fuere. Hic idem ille fuit Constantinus, qui Romanum Pontificem caput fecerit omnium Christianorum, quiq́ue coronam suam auro gemmisq́; insignem de suo capite cum Imperiali diademate, veste purpurea, ac scipione aureo, Papae Syluestro fertur imposuisse induisseq́ue.
PRINCEPS ET INIQVA ET AEQVA PARITER AVDIAS.
In Oriente regnauit .XLII. annis, eius frater in Occidente, post huius mortem solus vniuersum obtinuit: mortuus est .XLV. aetatis anno.
M 4
CONSTANTINVS
post obitum patris vnà cum suis fratribus Imperium adeptus est, anno Christi tricentesimo quadragesimo primo. Imperaret hic quidem in Galliis, sed parte sibi testamento paterno attributa minimè contentus, deintegro per legatos suis cum fratribus partiri voluit. Quod quum fratres recusabant, rem armis aggredi conatus est. Fretus enim optimis suis militibus, ac praecipuè Gallorum opibus, equitibus Hispanis, peditatuq́ue Alpino, facilè his sperabat se fratres suos superaturum, petebatq́ue ita vi magis quàm iure instructus Aquileiam in Italiam. Hîc Constans, qui in Sarmatia aduersus Gothos iam tum agitabat, insignem exercitum contra ipsum eduxit, saltem qui Constantino resisteret, quòd militum multitudine ac copia longè vincebat. Constantinus copias fratris contemnens, ac suis viribus fisus, bellum incautius securiusq́ue aggressus est. Verùm hunc ilicò fratris sui militibus circunuentum, atque in ipso conflictu deuictum, equus, cui insidebat, vulnere ictus in terram deiecit, incognitusq́ue ita multis ictibus confossus est, atque in Alsan fluuium haud longè ab Aquileia proiectus. Atque ita quidem Constans solus Occidentalium regionum imperio potitus est, quemadmodum Orientalium eius frater. Iam verò tametsi Constantinus Magnus Francos in Gallia deuicisset atque expulisset, non omnino tamen eorum vires fregit. Mox enim arma capescentes, damna recuperare, iniuriamq́ue vindicare conabantur. Et quanquam quidem statim post Constantini Magni obitum Rhenum ac Mosam traijcere, nonnullasq́ue facere excursiones, ac fines paβim depopulari incipiebant: omni tamen vi ac copia (dum hi fratres inter se bellum mouebant) vndi
[?]
Gallorum Prouincias caedibus, incendiis ac direptionibus miserè aggrediebantur, sperabant
[?]
ita vel totum nomen Romanum extirpare. Haec enim natio praeter caeteras libertatis maximè cupida, nulla ratione Imperio Romano subesse voluit. Quamobrem non expectarunt tantisper, donec Romani in suas venirent regiones, sed ipsi vicinas Romanorum Prouincias paβim oppresserunt, vt hinc Romanis tantum facesserent negotij, quò sic quieti in suis se continerent regionibus. Qua quidem re eius fuêre apud Romanos aestimationis vt de iis vulgò dictum sit:
FRANCVM AMICVM HABE, VICINVM VERO MINIME.
Item
[?]
& hoc:
MALE QVI VELIT PVGNARE, CVM GERMANIS PVGNET.
IN MAGNIS ET VOLVISSE SAT EST.
Postquam in Occidente .III. annis regnasset, vixissetq́; .XXV. annis, in ciuili bello interfectus est.
CONSTANS
tertius Constantini filius quàm potuit ocyβimè fratris interempti Imperium inuadere, atque occupare properans, primùm omni conatu Alpes superauit, hinc Prouincias omnes transalpinas, Galliamq́ue biennio in suam potestatem penitus redegit. Nanque illi quàm fortiβimè resistebant Franci, ita vt bellum saepenumero aduersus hos ancipiti planè fortuna mouerit. Ad extremum tamen eos domuit, pacatosq́ue reddidit. Atque hac quidem via Constans partem fratris assecus est, anno Christi tricentesimo quadragesimo tertio. vt Eusebius quidem censet. Eutropius verò refert, hac tempestate Constantem Imperio Romano subiecisse, quod mihi non fit verisimile. Nam paulò pòst Coloniam Agrippinam inuaserunt, plurimumq́ue hîc negotij fecerunt Iuliano. Ex quo illud sanè liquidò constat, Constantem illinc quidem Francos repulisse, ac tranquillos fecisse, sed minimè Romanis subiecisse. Refert Blondus, Constantinum ante obitum ita Francos praeliis in Francia fatigasse, vt moesti se in suis regionibus ad tempora vsque Honorij continuerint. Quae omnia profectò cum Historicis, penes quos rerum fides est, minimè conueniunt. Hic autem Constans primò optimum egit principem, pòst ad delicias animum flexit, effectusq́ue est difficilis, morosus, austerus, prouincialibus grauis, ac militibus illiberalis, quae res postea seditionem peperit. Milites enim Imperatorem fecerant Magnentium, qui Augustae conuiuium militibus exhibuit à mane ad vesperas Barbaricae gentis more: Inde cubiculum ingressus, statim egressus est indutus purpura, multis satellitibus cinctus, quasi verus fuisset Imperator. Hinc à plurimis Imperator Augustusq́ue salutatus est. Et quanquam multi essent, quibus negotium istud minimè placebat: fuere tamen coacti assentiri ac tacere. Res haec etiamnum celabatur, mittebanturq́ue extemplò percussores, qui Constantem nihil tale cogitantem interciperent, qui iam tum venatibus operam dabat, ludebatq́ue cum formosis pusiunculis. Cùm igitur quodam tempore fessum in tentorio se quieti dedisset, clàm ab iis, quos miserat Magnentius, interfectus est. Scribunt aliqui, eum procul cognouisse parricidas, & abiisse in propinquum templum, & insignia Imperij deposuisse, & ab altaribus tractum caesum fuisse. Atque id quidem contigit prope oppidum Helenam haud longè ab Hispaniis ad montem Pyrenaeum.
FOELIX SE ERIGENDO FOELICITATEM AMITTIT.
Vbi .XIII. annis in Occidente imperasset, & .XXX. annis vixisset, occisus est.
MAGNENTIVS
modo praedicto Imperium primò quidem dolo, deinde verò per vim ad se rapuit, anno post natum Christum tricentesimo quinquagesimo tertio. Perfidus hic beneficij, quod dominus in ipsum suus contulerat, planè immemor extitit. Cùm enim aduersus Francos praeliarentur, ipseq́ue in hostes fortè incidisset, hunc sua manu Constans defendit, atque hostibus vi eripuit. Vt autem Galliae iam, Hispaniae, Italiae, Africae, atque vt rem paucis complectar, vniuersum Constantis Imperium obtineret, noua deintegro in Illyrico coorta seditio est. Hîc enim milites Veteranum (qui Pannoniae fines ab Gothorum incursionibus tuebatur) Imperatorem eligebant. Erat autem vir hic grandaeuus, rudis, rerum artiumq́ue omnino imperitus. Porrò vbi Constantius verus Imperator fratris caedem in Oriente percepisset, ac parricidam Magnentium in eius locum Imperium poβidere, etiam Illyrici exercitum Imperatorem legisse Veteranum, mox expeditionem parauit, vti horum omnium vindictam sumeret. Ante omnia tamen Gallum patruum suum Caesarem fecit, atque Antiochiam in Syriam misit, vt istic regiones defenderet Orientales. Ipse verò ingenti comparato exercitu Hesperios petiit, vlturus fratris necem. Atq; vt Sirmium quidem venit, milites Veterani ad ipsum omnes sese receperunt, ac Veteranũ in eius manus tradiderunt, qui ab Constantio in gratiam receptus, Imperio tantùm priuatus fuit, plurimis alioqui donatus, magni deinceps habebatur. Interea Nepotianus Romae Eutropij sororis filius, à populo Imperator creabatur, Augustusq́; salutabatur. Verùm die principatus sui decimo octauo instinctu Magnẽtij ab Heraclide clàm interficiebatur, caputq́; eius per vniuersam vrbem in spectaculum circunferebatur. Hinc mox Romae Magnentius crudelitate saeuiit incredibili, iuβitq́ue trucidari quicquid Constantio vnquam abhaeserat. Interim Constantius ad vrbem cum suo exercitu properabat, mittebatq́ue ad Magnentium, qui dicerent, si arma deponeret, Italiam atque Africam relinqueret, concessurum se illi Galliam, si modò ea contentus esse vellet. Sed Magnentius conditioni isti acquiescere noluit, se facilè victurum sperans. Consultum enim ipsi erat à Magis vt priusquam congrederetur, virginem iugularet, cruorem vino misceret, potandumq́ue militibus praeberet, tum enim se haud dubiè victorem fore. Deinde insignem quendam statuit percussorem, qui traiecto mari Antiochiae nouitium Caesarem Constantium Gallum interimeret. Hac occasione sperabat Constantium Imperatorem in Orientem reuocare. Verùm occisor hic Antiochiae proditus cum suis comitibus ab Gallo fuit interemptus. Cùm igitur res ea Magnentium fefellisset, omne negocium Magis tradidit, ac Roma in Galliam profectus est, vbi, ingenti conscripta multitudine, fecit, quae Magi consulebant.
PVDOR SENI PVDOR, IVVENI DECOR.
Aggressus est Imperium Occidentale, violentaq́; manu tenuit per .III. annos, quinquagenarius sibi manum intulit.
N
DECENTIVS
Roma cum fratre Magnentio cesserat, ab eodemq́ue Caesar Mediolani creabatur, vt Galliam, Insubriam tueretur. Interim Constantius omni vi propè sequebatur. Priusquam verò vtrinque congrederetur, vetula illa carmina sua peragebat. Interea pugna magnis vtrinque fiebat copiarum viribus ad Myrsam. Tyrannum vincebat Constantius magna hostium & suorum strage. Magnentius pedes dimisso equo aufugebat, vti minus esset notus, atque ita se in munitionem Myrsae recipiebat. Hîc equites suos solari conabatur, sed animum penitus abijciebant, nec ita amicè ipsum intuebantur, vti solebant antea, sed aβiduè cõclamabant, O Caesar Constanti. Victor Constantius die postea tumulum conscendebat, ex quo caesorum cadauera conspici poterant. Caesa autem vtrinque fuerant supra quinquaginta quatuor millia pugnatorum, ex Constantij exercitu triginta millia, ex Magnentij verò viginti quatuor. Hac pugna vniuersae populi Romani vires adeò attritae fuerunt, vt eas recolligere in posterum haudquaquam potuerint. Perierant quippe milites optimi, vt deinceps Barbaris resistere nequibant. Magnentius nouum colligebat exercitum, cupidus rursum aleam dimicationis tentare: & priusquam experiretur, legatum mittebat ad Constantium, petens vt Galliam sibi concedere tantùm vellet, relinqueret ipsi Italiam atque Africam. Sed hunc Constantius reijciebat, opinatus illum speculatorem venisse. Pòst iterum saltem hoc cupiebat tantùm, vt liceret ducis militare titulo, nihil prouinciarum quaerens. sed nihil huic à Constantio responsum est. Quamobrem milites eius praecipui metu victorem Constantium adiebant. Quod vt Magnentius vidit, intelligens etiam sibi dimicandum fore, & secundò fortunae aleam tentans, cum Constantio armis congressus est. Sed rursum victus vix euadere potuit, aufugitq́ue Lugdunum. Quum verò animaduerteret se à Lugdunensibus obseruari, vt captum Constantio traderent, atque eius ita beneuolentiam captarent, ensem, qui parieti appendebat, arripiebat, ac velut mente captus, fodiebat, secabat, feriebatq́ue obuium quenque, & multos ex amicis & proximis occidebat, vulnerabatq́ue, ac tandem etiam seipsum confodiebat. Proinde Decentius Caesar qui Galliam tuebatur, audito fratris casu, laqueo sibi vitam finiit. Constantius Syluanum in Gallia natum Gallis defensorem dabat, quem mox Imperator, calumniis aures facilè praebens, suspectum habuit. Syluanus autem vbi Imperatorem sinistram de se suspicionem cepisse intellexisset, pro concione id grauiter Gallis quaestus est, qui ipsum confestim communi voce Caesarem appellarunt. Ad hunc motum opprimendum à Constantio in Galliam mittebatur Vrsicinus, qui pecunia Syluani equites corrumpebat vt occiderent. Iam verò quum in Orientem redire Constantius debebat, ac Franci paβim arma expeditionemq́ue parabant, Fl. Iulianum Caesarem fecit, iuβitq́ue vt Galliam tutaretur, & quò magis sibi fidum deinceps haberet, Helenam ipsi sororem suam matrimonio iunxit, atque in Orientem reuersus est. Erat enim sententia, Gallum (qui infinitis ipso absente caedibus in Praesides, aliosq́ue saeuierat) interimere, quod gestum vtique in itinere est, antequam Constantinopolim veniret. Gallus hic frater fuit Iuliani, atque ex Flauiorum genere postremi fuerunt, qui imperarunt. Interea Franci expedito exercitu educti, inter caeteras Coloniam ad Rhenum obsederunt, expugnarunt, ac tandem etiam ceperunt atque euerterunt, quemadmodum & ciuitates, arcesq́ue alias.
MISER DOLOR, QVI IN TORMENTIS NON HABET VOCEM.
A fratre in Caesarem factus, prae moerore seipsum strangulauit.
N 2
FLAVIVS CLAVDIVS IVLIANVS
Constantini Magni ex fratre nepos, anno post natum Christum tricentesimo sexagesimo, Roma omni cum militari expeditione aduersus Francos egressus est: qui quum Augustam Taurinorum venisset, intellexit Francos Coloniam oppidum cepisse. Hac fama excitus, per Alpes Cottias versus Galliam iter maturauit Viennam. Hinc vltrà in Galliã profectus hostibus obuiam proceβit, sed ab Alemannis aut Germanis (qui Galliam item inuaserant) apud Senonas obsidebatur. Hîc ille cum Germanis fortiter dimicabat, eosq́ue profligabat. Atque ita ad Rhenum profectus, Coloniam rursum ex Francorum manibus asserebat. Deinde Rhenum traiectus insperatò Francorum Prouinciam opprimebat, vincebatq́; praeliis haud sanè incruentis, ac multos secum captiuos abducebat. Istiusmodi casum Franci minimè sperauerant. Non enim opinabantur fieri posse, vt quis è suis quippiam Prouinciis auferre queat: cùm ad illa vsq; tempora nullus adhuc Princeps suas regiones fuisset ingressus, donec apud Alemannos habitassent. Post Iulianus oppida castraq́;, quae Franci ad se arripuerant, cuncta recuperauit. Prope Argentoratum Sueuos siue Alemannos per Rhenum in Galliam traiectos exiguo inaequaliq́; exercitu aggressus est, ac tantam fudit multitudinem, vt peremptorum cadauera magni essent acerui, quà sanguis diffluebat. Chonodomarius & Badomarius Germanorum Reges capiebantur, prior mittebatur Constantio Imperatori, posterior verò moriebatur Romae in monte Coelio. Post hanc autẽ insignem victoriam ab vniuerso exercitu Iulianus salutatus est Augustus, & quum non reperiebatur diadema, Maurus quispiam sibi torquem detraxit, vt hinc ipsi corona fieret. Postquam iam Gallia ab Germanis ac Francis prorsum erat repurgata, ac Germanorum exceptis Francis caesa fuissent supra triginta millia, Romam egregiè triumphans reuersus est. Verùm Constantius, quòd Iulianus se Augustum nominari passus fuisset, supra modum excandescebat, & haud dubiè bellum ciuile hinc extitisset grauiβimũ, ni Constantius morte praeuentus fuisset. Nam Iulianus se aduersus Constantium iam parabat. Caeterum vbi Constantius ex Persico bello Constantinopolim rediens contra Iulianum expeditionẽ moliebatur, moerore diuinitus ictus apud Taurum montem obiit inter Cilices & Cappadoces. Atque ita Iulianus Monarchia solus potitus est, anno Christi tricentesimo sexagesimo quarto. Vt iam Iulianus Constantinopolim venisset, coepit imprimis ipsam mutare religionem, vt tam apud Christianos quàm paganos gratiam ac fauorem sibi conciliare posset, tanquam qui liberum cuique esse de fide sentire, permitteret. Deorum templa ab Constantio occlusa ipse recludebat. Nouerat enim paganos aegerrimè ferre, quòd sua sibi vetita essent sacrificia, atq; eos summoperè flagitare vt templa eorum aperirentur. Ad haec exules Christianorum Episcopos, quos in exilium Constantius miserat, reuocauit, & quicquid ab iis bonorum ad Caesareum fiscum fuisset deuolutum, id omne restituit. Eius generis multa alia praeclarè faciebat: paulò tamen aequior erat paganis quàm Christianis. Siquidem id studiose operam dabat, vt ethnicam religionem vbique rursum induceret. Et quemadmodum antè Nicomediae Christianus fuerat lector, ita modò & Pontifex esse volebat. Deorum templa ingrediebatur, ac pro gentibus sacrificabat. Tum autem à Christianis Apostata meritò appellabatur. Semper penes se Rhetores ac Philosophos habebat: nam & olim in iuuentute Athenis Philosophiae operam dederat. Aduersus Christianos seueriβimè scripsit, nullos aũt occidit. Quum iam bellum contra Persas finiturus exercitũ eduxisset, fugitiui cuiusdam dolo in deserta fuit perductus. Hîc vbi exercitus eius siti, nimio solis aestu, atq; arenae ariditate fatigatus, casum & culpam ipsi imputaret, plurimum sanè formidauit, hominemq́ue dolor & anxietas occupauit. Cùm itaq́ue ad istum modum per deserta huc atque illuc diuagaretur & erraret, ab ignoto quodam milite confossus periit.
NENIKHKAΣ ΓAΛIΛAIE.
Postquam Occidentale Imperium .IIII. annis administrasset, .XXXI. annis vixisset, mirabili modo periit, omnisq́ue eius diabolica superstitio patefacta est.
N 3
IOVINIANVS
communi suffragio à militibus inuitus ad Imperium protrusus est, qui Iuliani diadema ipsi imposuerunt. Sed his ille respondit, quòd Christianus esset nolle se in paganos imperum habere. Et postquam singuli se item Christianos esse alta voce profeβi fuissent, petitioni illorum acquieuit. Actum autem id est à Christo nato anno tricentesimo sexagesimo sexto. Hic animaduertens, bis se à rege Persarum victum fuisse, idq́ue magna rerum, cibi, potusq́ue penuria, qua milites in eremo miserè laborauerant, neceβitate planè cogebatur Persarum Regi Nisibin, ac bonam partem Mesopotamiae tradere, vt suos milites ea calamitate liberaret. Regiones illae iam multis ab hinc annis Imperio Romano fuerant subiectae: nec fuerat, qui tantae neceβitati restitisset. Pacis igitur foedere percusso, Rex Sapores commeatum extemplò ad exercitum in eremum misit: quem vt in milites diuisisset, castra mouit: duxitq́ue coactus neceβitate milites sine victoria ac damno ad lares proprios. Cùm verò iam populus in oppido Carras summoperè laetabatur, peβimo Principi tam bonum succeβisse, templum ingreβi sunt, quod ne quis intraret, Iulianus prohibuerat, donicum ex Persarum Regno rediisset. Per hanc quippe ciuitatem profectus, in templo quodam paganorum mirabiles cum sociis suis euentus fuerat rimatus. Ostiis ac fenestris optimè prospexerat, militesq́ue aliquot constituerat, qui ab ingressu populum arcerent. Quare quum ad alterum templi latus peruenissent, signa reperta fuere incredibilia, ex quibus Iuliani prudentia ac pietas, quam exercuerat, facilè constare poterat. Conspiciebant enim foeminam coma suspensam, brachiis expansis, ventre resecto vt eius hepar scrutari posset, num victoria contra Persas esset potiturus. Antiochiae in aula Imperiali multae repertae sunt arculae humanis capitibus refertae, atque in puteis infinita submersa cadauera. Caeterum Iouinianus Princeps verè fuit Christianus. Nam quum Iulianus scrutaturus, num qui inter milites essent Christiani, edicto praecepisset, vti omnes aut Diis sacrificarent, aut Ordinem equestrem desererent, Iouinianus (qui mille tum militibus praeerat) militia abire maluit, quàm Christianam fidem abnegare. Eo tamen Iulianus in re militari carere non potuit, quippè qui peritus admodum erat, eloquens, tenaci memoria, corpore formoso ac procero, ingenio plurimùm amoeno. Et Iouinianus quidem quum deinceps Constantinopolim peteret, in campo Dadastane, qui diuidit Bithynos à Galatis, atrium recentis tectorij vt quiesceret ingressus, carbonum fumo ac noui tectorij foetore suffocatus est, spiritumq́ue exhalauit.
SCOPVS VITAE CHRISTVS.
Imperio Romano Mensib. .VIII. praefuit, Annos natus .XXXIII. miserè vitam amisit.
N 4
VALENTINIANVS
prope Niceam, quae Vrbs caput est Bithyniae, ab eodem exercitu in Iouiniani locum Imperator eligebatur, post natum Christum anno tricentesimo sexagesimo septimo. Hic exercitum Constantinopolim duxit. Ortus autem erat è Pannonia apud Cibalas, appellabaturq́; Funarius, quòd venalitium funem portanti quinque milites extorquere nequibant, quo merito in militiam ascitus, ad eam paulatim dignitatem conscendit, vt sagittariorum Tribunus postea sit effectus. Quum verò esset Christianus, ac die quodam in Fortunae templum Domino suo Iuliano congrederetur, ministri templi vtrinque in ipso ingressu stabant, atque aspersione aquae ingredientes velut purgare dicebantur. Valentinianus Imperatorem praecedebat, qui vt pallium conspergi suum videbat, templi ministrum pugno iratus feriebat, inquiens, magis se contaminari quam mundari. Quo viso Imperator hominem appraehendi iubet, cogiq́ue ad Idolorum cultum, aut, si nollet, aulam linqueret. Tum Valentinianus aulam extemplò deseruit, & post mortem Iuliani ad Iouinianũ in castra rediit, post cuius obitum ipse Imperium adeptus est. Vxorem habebat nomine Seuerinam, quam aliqui imperitè Serenam appellarunt. Haec illi Gratianum peperit. Hac tempestate relicta erat filia quaedam Iustina, quae postquam eius pater Iustus à Constantio fuisset interfectus, innupta manserat. Ea autem Seuerinae cognita plurimùm amabatur, adeò vt cum reginis etiam balneas intraret, seq́ue vna lauaret. Quare Seuerina apud maritum multa de eius pulchritudine aβiduè referebat, dignam esse inquiens, quae nuberet Imperatori. Valentinianus melius haec, quàm ipsa rata esset, intelligens, cogitare coepit, qua ratione eam duceret vxorem, nec cum altera coniuge Seuerina diuortium faceret. Hinc igitur per vniuersum Imperium edicto publicauit, si cui duas liberet ducere vxores, ei id liberè concedi: quibus illud adiecit, nempè hinc esse, quòd pagani tanta nos superent multitudine. Deinde vxorem duxit Iustinam, quae ipsi peperit Valentinianum, ac filias treis, Iustam, Gratam, & Gallam. Duae priores mansere innuptae, Galla autem nupsit Theodosio. Quum iam Valentinianus breui tempore Orientem administrasset, confestim ex Occidente insperatae ad ipsum à Praesidibus datae fuerunt literae, quibus continebatur, quemadmodũ Germani omnes ferè nationes armis superassent. Hoc autem nuncium magno Valentinianum affecit dolore, atque extemplò sibi Valentem fratrem suum aequali iure adiunxit, quem ab initio sui Principatus Caesarem fecerat. Valens Imperium exerceret in eos, qui in Oriente Romano Imperio essent subiecti, Valentinianus verò, qui in Occidente ad Romanos spectarent. Dein Valentinianus cum septem legionibus atque omni militari expeditione Occidentem versus profectus est. Et quidem quum imprimis Alani (sic enim se nonnulli Germanici Gothi appellabant) Valentiniano resistere conabantur, eorum pars magna caesa fuit, pars altera in Maeotidis paludes sese praecipitauit. Tum Valentinianus suis illud addixit, si quae natio paludes ingredi, atque inde Alanos expellere vellet, ei se decennalem vectigalium atque exactionum immunitatem praestiturum. Confestim Franci aliquot, quos secum in Orientem adduxerat Iulianus, rem aggreβi sunt, atque inde Alanos vi armisq́ue expulerunt. Hac re ita gesta, Valentinianus dixit, Etiamsi hos Francos minimè appellaremus, re tamen ipsa Franci iuxta Graecam linguam dici deberent, id est, crudeles, fortes ac duri. Complures arbitrantur hinc Sicambros aut Geldros Francorum nomen primò adeptos fuisse, verùm horum sententia nihil planè cum veteribus conuenit.
TON ΦPAΓKON ΦIΛON EXOIΣ, ΓEITONA OYK EXOIΣ.
Simul cum fratre & filio .XII. annis Imperium Romanum tenuit. aetatis .LV. sanguine suo suffocatus.
VALENS
in omnibus Valentiniano fratri omnino erat diβimilis: nam simul atque ab eo discesserat, instinctu suae coniugis Dominicae ab Eudoxio Arrianorum Pontifice baptismum suscepit. Christianorum etiam persecutionem maturasset, ni fratrem veritus fuisset. Egit aliquandiu Antiochiae, permisitq́ue suum cuique in Deos cultum, Iudaeis nimirum, Ethnicis, atque haereticis: solùm illos odio prosequebatur, qui Apostolicam doctrinam profitebantur. Monachos coëgit in bellum: qui obsequi recusabant, interfici iuβit. Intereà Cacodaemon eò dementiae hominem pertraxit, vt solicitè rimatus fuerit, quinam post se in Imperium succederet, vsurparitq́ue Necromanciam, quae ex mortuorum cadaueribus colligit futura. Verùm enimuero Cacodaemon inconsiderata eius impietate abusus, obscurum homini responsum dedit: qua occasione optimos quosque prudentiβimosq́ue viros interemit. Cùm enim oraculum à Daemone flagitasset, huic quatuor ille literas ostendit,
ΘΕΟΔ
,
inquiens: hoc nomen post tua fata rerum potietur. Ob quam quidem causam Valens illos paβim occidebat, quorum nomen literis hisce scribebatur. Hinc Theodori, hinc Theoduli, hinc Theodoti, hinc denique Theodorici, atque id genus complures alij interficiebantur. Inter caeteros autem occisus etiam est Theodosiolus vir sanè probus, ac Theodosius dux ille fortiβimus & Theodosij Imperatoris pater, qui eò tyrannum Firmium noua in Africa molientem Valentiniani iussu coarctarat, vt sibi mortem consciuerit. Complures item metu mortis nomina sua mutarunt, iuramentoq́; abiurarunt. Interea verò dum haec Valens in Oriente conficiebat, eius frater Valentinianus magna grauiaq́; aduersus Alemannos bella mouebat, tandemq́; victor ad Germanicum vsque mare in Francorum siue Sicambrorum Prouincias vltra Rhenum perueniebat. In his siquidem locis accolae erant Saxones Germanici maris inter paludes inuias, parabantq́; sese ad expeditionem atrociβimam, quasi verò vniuersas Romanorum Prouincias essent vastaturi, funditusq́ue deleturi. Gens haec Populo Romano bellicosa fortisq́ue aestimabatur. Hos contra Valentinianus congressus atroci pugna deuicit, atque attriuit. Hinc deinde proficiscebatur aduersus Alemanicos Lintienses ad Lacum Acronium, sed minimo eos afficiebat detrimento, facilè enim propellebatur. Quare vbi Treueris aliquandiu egisset, in intimam profectus Galliam Gratianum necdum planè puberem in oppido Amiente Augustum appellauit, Imperijq́ue consortem fecit. Porrò autem vt Parisiis Quadorum legatos (quos hodie Schlesios & Austriacos nominamus) latrocinia sua excusantes audiebat, subita ira adeò in illos accendebatur, vt sanguine naribus erumpente expirauerit. Circa hanc tempestatem horrendi passim tremores motusq́; terrae per omnem Orbis ambitum subitò grassati fuêre, itaq́ue mare ipsum inundauit, vt in ciuitates Insulasq́ rapidis fluctibus pulsum, multa hominum ac pecudum milia fuerint submersa. Post Valentiniam obitum Procopius Imperium affectabat: sed huius cupiditati finem imposuit
Hunorum (qui nunc Hungari) origo.
Valens. Non multo autem tempore pòst nouus insperatò populus Borealibus montibus instructo exercitu in Pannoniam erumpebat. Hi sese Hunnos appellabant, Gothisq́ue è Pannonia vi exactis, suas in eam sedes transferebant, atque ipsam prouinciam Hungariam de se nominabant. Cùm iam ergo Gothi vltra Danubium, Seruiam, Bulgariam, ac Romaniam inuasissent, Valens, quem res haec plurimùm solicitabat, vniuersam his Thraciam inhabitandam tradidit. Verùm quum ea minimè sufficiebat, ac magnam hîc inediam patiebantur, hinc profecti obuia quaeque incendijs ferroq́ue deuastarunt. Quo quidem audito Valens Antiochia omni vi Constantinopolim profectus est. Interea post infinita praelia Gothi etiam Constantinopolim obsedère, ipsumq́ue suburbium incendio iam deiecerant: nec erat, qui resistebat. Hac re tandem excitus Valens, Constantinopoli eductus, ac post cruentas aliquot pugnas iaculo vulneratus, ad proximum pagum in vile tugurium deportatur. Gothi verò ipsum insequebantur, igneq́ue iniecto Imperatorem cum pago incendium absumebat.
SVSPITIONIBVS SECVRVS.
Cum fratre eiusq́ue filijs rexit imperium .XV. annis, quinquagenius ab hostibus exustus obijt.
GRATIANVS
Occidentalis Imperator, qui hac tempestate etiamnum adolescens erat, vt audiebat Barbaros vndique magnis copiis Romanas opprimere Prouincias, ac Rempublicam iam propemodum collapsam esse, spem fidemq́ue in vnum Christum collocans inaequali hominum multitudine apud Argentauriam oppidum conflictum habuit acerbiβimum, cuius tamen euentus illi optimè ceβit, vt qui supra triginta Germanorum millia in bello extinxerit: cuius quidem pugnae certa quaedam indicia etiamnum hodie extant. Contigit autem post natum Christum anno tricentesimo octuagesimo secundo, quum Gratianus cum Valente patruo suo imperasset annis quatuor. Deinde Gratianus Pannoniam petiit, atque vbi animaduertit patriam suam ab atrocibus Hunnis possessam (qui iam videbantur quasi vinci haudquaquã possint) dubitabat quidnam potiβimum ageret. Nam & suam & fratris sui aetatem apud se considerabat. Tandem accersiuit Theodosium (qui sua virtute praeclarum iam nomen adeptus erat) fecitq́ue ipsum sui exercitus Tribunum summum. Hic intrepidus ingentem secum eduxit exercitum, ac cum populo atroci planeq́; Barbaro adeò conflixit, vt victoria potitus sit. Hinc item Gothos atque Alanos fortiter aggressus pugnis sanè acerrimis superauit, rediitq́ue deinde victor Constantinopolim. Et quidem ne continuis bellis Populo Romano videretur molestus, cum Athalarico Gothorum Rege foedus percuβit. Vt autem Athalaricus venit Constantinopolim, naturae legibus satisfecit. Hîc ipsum Theodosius magnificè sepeliuit, atq; ea quidem humanitate Gothos sibi ac Romanis deuinxit. Quapropter Gratianus plurimùm laetatus cum omnium consensu ac fauore Theodosio prope Sirmium purpuram induit, Orientemq́ue commisit: verùm sibi cum fratre suo Valentiniano Occidentem retinuit. Atque ita bene beateq́ue vtrinque imperauerunt, vt collapsum iam Imperium ex parte aliqua restituerint. Fuit aũt Gratianus literis haud mediocriter institutus, eloquens, consiliis prudens, pacis amans, & qui controuersias facilè sciret deponere, cibi potusq́; ac libidinis victor, iaculatoriae artis peritiβimus, ac religioni maximè addictus. Huius temporibus Britannia ab Romano Praeside desciuit. Verùm Gratianus hos contra Magnum Maximum insignem illum Tribunum ingenti cum exercitu misit, quos sibi confestim Maximus vi subiecit, itaq́ue Britannia potitus etiam Imperium affectabat. Nam ilicò in Galliam omni cum exercitu profectus totam illam regionem planè deuastabat, suaeq́ue potestati subijciebat cum omnibus inferioris Germaniae Prouinciis ferè ad Francos vsque Occidentales, qui inferiùs in Gallia Belgica habitabant. Aduersus hunc Maximum proficisci maturabat Gratianus in Galliam. Sed Maximus ab infensis Gratiano legionibus confestim excipiebatur, qua inopinata proditione Gratianus territus, fugaq́ue euadere conatus, ab Maximo Lugduni extinctus est. Extemplò Maximus Victorem in filium, Imperijq́; haeredem adoptabat, expeditumq́ue in Italiam mittebat, vt & alterum Imperatorem Valentinianum bello aggrediretur, interficeretq́ue.
NON QVAM DIV, SED QVAM BENE.
Cum patruo .IIII. annis, cum fratre .VI. annis in Occidente regnauit. Cum .XXIX. annis vixisset, interfectus est.
O
MAGNVS MAXIMVS,
qui per vim Imperium fuerat adeptus, ingenti cum exercitu in Italiam transire properauit eo certè animo, vti Romam obsideret. Valentinianus qui etiamnum adolescens erat, Roma cum matre Iustina metu Maximi tyranni aufugit, simulatque de caede fratris sui Gratiani certior esset factus, maturauitq́ue Constantinopolim ad generum suum Theodosium, qui humaniter ipsum excipiebat. Id autem ita gestum est anno Christi tricentesimo octuagesimo octauo. Confestim sese ad ciuile bellum parabat Theodosius, quod neceβitate coactus, partim vt alterius quidem Imperatoris necem vindicaret, partim verò vt alterum regno exactum in illud restitueret, aggrediebatur. Ea autem tempestate Maximus degebat Aquileiae, foelici rerum successu exultans. Dux Adragatius bellum ipsi securo conficiebat, qui cuncta passim itinera castraq́ue militibus probè munierat. Porrò ratus nauali praelio se hostes praeuenturum oppressurumq́ue, castra ita munita rursum deseruit. Profecti sunt igitur raptim per alpeis inuias Theodosius ac Valentinianus, adeò vt nullus eos perceperit, imò vt ne vnus quidem fuerit qui resisteret. Pòst insperatò Aquileiam venêre, Maximumq́ue hostem infensiβimum, qui terrore sui tantùm nominis Germanos domuerat, & ad pendenda vectigalia coëgerat, aperto Marte absque dolo oppreβêre, cepêre, atque interfecêre. Hac re Valentinianus in Italiam vniuersumq́ue regnum Romanum restitutus est. Adragatius certior de exercitus sui clade factus, in mare se praecipitem dedit. Hîc considera, quemadmodum optimi principes ciuilia bella neceβitate ita vrgente finierint. Victoria enim potiti, ciuitatem oppresserunt, tyrannumq́ue Maximum ceperunt, at
[?]
vti meruerat, interemerunt. Contrà item huc animum aduerte, quemadmodum hostis Adragatius, qui magis profectò erat metuendus quàm ipse Tyrannus, morte sua conatus illos ingentes sustulerit. At
[?]
haec quidem omnia sine dolo ac fraude ita confecta fuêre. Nemo enim huic vnquam restiterat, nec gladius vagina eductus fuerat, & tamen bellum istud adeò horrendum absque sanguine vllo absolutum fuit, idq́ue duntaxat morte duorum. Inuenio Maximum hunc magna seditione à Britannicis ac Romanis militibus inuitum Imperatorem fuisse electum, & qui haud male Imperium administrasset, nisi periurio ac tyrannide pollutus fuisset. Vir enim fuit in militari expeditione aduersus Francos, Germanos, Gothos, aliosq́ue Barbaros habita fortis ac strennuus, ex prosapia Constantini illius Magni oriundus.
NVNQVAM PERICVLVM SINE PERICVLO VINCITVR.
Postquam Occidentale Imperium vix annum molestasset, occisus est.
O 2
VALENTINIANVS
secundo rerum successu, victoria
[?]
, quam cum genero suo fuerat adeptus, supra quàm credi poβit sese extulit. Corrumpebat autem ipsum inficiebat
[?]
Arriana haeresi mater Iustina, cuius sese hostes perpetuos atque acerrimos eius pater Valentinianus ac frater Gratianus fuerant profeβi. Clarissimum Ecclesiae doctorem Ambrosium maximoperè persecutus est, qui apud fratrem Gratianum vel quantiuis precij fuerat. Vt enim Ambrosius Mediolanensium Pontifex erat constitutus, tota sese Italia ad Christianã fidem extemplò conuertit. Nec verò Valentinianus fratre superstite Christianos apertè persequi fuit ausus, sed post eius obitum raptim Mediolanum cum matre contendit, saltem vt Episcopum infestaret, damnaret
[?]
. Quare iussus vti ab Ecclesia discederet, his ita respondit: Neutiquam id mea voluntate fecero, ne lupis oues meas permittere aut deserere videar: si libet me potius occidite, libens enim hoc in loco moriar. Ab his autem temporibus Romanae Monarchiae deuastatio primò originem cepit. Nam Gothi, quum ab Hunnis bello superati profligati
[?]
essent, ipsi inter se discordes ac seditiosi effecti, sese mutuo praeliis lacessere coeperunt: altera quippè pars Fridegernum, altera Athalaricum Regem sibi eligebat. Hic ille est Athalaricus, qui cum Theodosio Constantinopoli pacem foedus
[?]
iniit. Fridegernus cum suis aliò mutatis sedibus profectus est, Athalaricus in Thracia mansit: & qui cum eo hîc erant relicti, Ostrogothi appellabantur: qui autem hinc versus Occidentem cum Fridegerno erant profecti, Wisigothi. Haec Gothorum dissentio Imperio Romano planè exitio fuit. Post obitum enim Fridegerni, Wisigothorum Rex succeβit Radagaisus, & postquam Athalaricus Constantinopoli diem obiisset, confestim Ostrogothorum Rex effectus est Alaricus. Quemadmodum autem hi Romanam Monarchiam deuastarunt, in sequentibus paulò pòst audiemus. Valentinianus, qui securè alioqui poterat imperare, ex Italia in Galliam profectus Victorem Maximi filium interemit, quem pater ibi copiis praefecerat. Et dum Viennae negligentius moraretur, ab Eugenio, olim quidem Grammatico, posteà verò tribuno Arbogasti fraude & pecunia corrupto, in cubiculo strangulatus est: atque vt voluntaria morte crederetur obiisse, laqueo collum indiderunt pensilemq́ue fecerunt. Extemplò Eugenius ab Arbogasto Imperator constituebatur, vt qui hinc Occidentale Imperium se adepturum temporis successu sperabat. Hac Tyranni illi occasione ingenteis Gallorum ac Francorum inferiorum copias aduersus Theodosium conscribebant, eo animo vt & ipsum perimerent, atque ita tandem vniuersum Imperium ad se raperent. Ad istum modum Eugenio Orientale Imp. aβignabatur.
NOVOS PARANS AMICOS, NE OBLIVISCARIS VETERVM.
Imperium Occidentale sumit cum fratre, tenuit .VI. annis, deinde cum Theodosio .X. annis. ex insidiis interemptus est.
O 3
THEODOSIVS
& alterum filium Honorium Caesarem, ac fratris sui Arcadij consortem faciebat: hic enim natu erat maximus, diuq́ue Imperium cum patre administrarat. Gestum autem id ita est, anno salutis Christianae tricentesimo decimo octauo. Proinde vtroque filio Constantinopoli relicto, instructis copiis Theodosius in Italiam contra Eugenium tyrannum profectus est. Complures Danubij accolae Theodosio auxilio properabant. Vt ergo tyranni huic multis cum legionibus Gallorum ac Francorum obuiam maturabant, factum est, vt inter Alpes ad fluuium Frigidum sese mutuò aggreβi manus conseuerint. Pugna multum diuq́ue anceps fuit. Nam multos sibi Gothos Theodosius in primo conflictu adiunxerat, qui à Gallis ac Francis profligati caedebantur propè decem millia. Theodosius tamen victoria potitus hostilia arma pugnantibus etiam pro eo ventis (qui sponte carceris AEolij cedente obice eruperant, itaq́ue in hostium faciem ferebantur, vt neque fundis, neque iaculis, neque ensibus quicquam praestare potuerint) profudit atque deleuit. Eugenius captus ante Theodosij oculos poenas luit. Arbogastus verò euasit: ratus tamen post biduum fieri haud posse, vt se insequenti Imperatori eximeret, sua manu vsus occubuit. Theodosius Mediolanum venit: & post multos Reipublicae exantlatos labores in morbum incidit. Cùm autem iam vitae finem adesse sperabat, magis profectò ei Respub. fuit cordi: sciebat quippe quis rerum status esset post discessum Principis. Quamobrem Honorium filium suum Constantinopoli accersiuit, Imperatoremq́ue Romanum vice Valentiniani designauit. Caeterùm vbi Honorius Mediolanum venisset, ac pater iam meliusculè valere coepisset, ludosq́ue de parta victoria, quasi iam planè confirmatus praesens exhibuisset, subitò in morbum recidit, adeò vt adesse ludis ipse amplius haud poterat, iubebat tamen vti eos filij praesentes spectarent. Interea filiis suis duos viros herclè potentiβimos adiunxit, Rufinum nempè praesidem Orientis, ac Stiliconem Occidentis praesidem: voluitq́ue, vt eis adolescentes filij curae essent cum Imperio. Atque hoc quidem ita constituto, sub vesperem hinc ad superos foelix commigrauit. Erat siquidem princeps hic clariβimus ac Reipublicae vtiliβimus, clemens, misericors, omnibus aequè promptus ac communis, solo habitu differre se caeteris putans, in omnes homines honorificus, verùm effusius in bonos: quanta clementia in homines, tanta pietate atque humilitate in Deum, quod ex eo obedientiae extemplo facilè liquet, quod in Ambrosio antistite expreβit. Cùm enim Theodosius ageret Thessalonicae, magna subitò coorta est seditio, ita vt plaeriq; ex Magistratu lapidibus obruti occidebantur, inter quos & miles quispiam, quem magnoperè amabat Theodosius, caedebatur. Qua quidem re ira plurimùm accendebatur, nec eam temperabat, donec in tyrannidem sit versa. Inuitabat ciues ad ludos Circenses, quò cum venissent, ferro insontes cum noxiis perimere iubebat. Fuêre itaq́ue caesa hominum propè septem millia causa planè indicta motus tantùm furore quodam animi. Quam profectò caedem vt Ambrosius tristis accepisset, Imperatorq́ue Mediolanum reuersus templum ingredi voluisset, huic ille in limine restitit, atque ait: Nosti ne quanta caedes impietasq́ue tua sit, quam infoelix patrasti? quibus oculis templum Domini, cui patent omnia, intueberis? quibus pedibus sacrosanctum eius pauimentum conculcabis? quomodo audebis manus tuas extendere innoxiorum sanguine etiamnum manantes? Idcirco secede hinc, vinculumq́ue, quo te rerum omnium Dominus ligauit, accipe, &c. His verbis Theodosius obtemperauit, (sciebat enim facilè, quodnam sacerdotis esset officium) ac flens, gemensq́ue disceβit, atque mensibus octo mansit excommunicatus. Absolutus tamen postremò fuit hac conditione, vt aduersus iram subitaneam (ex qua nil boni proficiscitur) legem ferret, ne quisquam praecipite iudicio iniuria posthac afficeretur. Constitutionem igitur promulgabat eiusmodi, ne Principum aut Iudicum sententiae in occisores latae subitò ad executionem producerentur, verùm suspensae triginta diebus seruarentur, atque ipsi rei carcere inclusi detinerentur, nunquid interea poβit exoriri, vnde damnatis iniuriam factam constaret, adeoq́ue tum sententiae queant reuocari.
ERIPERE TELVM NON DARE IRATO DECET.
Vnà cum Gratiano eiusq́; fratre Orienti praefuit .XVI. annis, cum filio vno anno. Obiit quadragenarius.
O 4
ARCADIVS
filius Theodosij natu maximus offendebat Rufinum, quem pater tutorem illi dederat, parum fidum in se extitisse, ac rem clanculum cum Gothis habere, quod homini magnam peperit suspicionem. Quare quum Constantinopolim cum Theodosij corpore venisset, eiq́ue obuiam ad portam Arcadius proceβisset, à militibus (ob suspicionem quam de illo ceperant) Rufinus perniciosus tutor occisus est. Hac tempestate infiniti penè motus exorti sunt. In Africa sese Gildo regem faciebat, ac fratrem Mascezelem, quòd Romanis fidus persistebat, regno exigebat. Stilico Honorij praeses ac tutor magna grauiaq́ue bella in Germania aduersus seditiosos Francos & Saxones conficere debebat. Radagaisus immaniβimus ille Barbarus iurabat omnium se Romanorum sanguinem effusurum, ac Diis suis illo sacrificaturum. Hic sanè inter tyrannos veteres & praesentes, longè omnium fuit crudeliβimus, inopinatoq́ue in Italiam secum adduxit plusquam ducenta Wisigothorum millia. Hi quum iam prope vrbem Romam adessent, Romani Ethnici concurrebant vociferantes pro foribus immanes esse Barbaros. Percurrebant peruetusta Deorum templa, auxiliumq́ue ab iis implorabant. Tandem omnis culpa conferebatur in Christianos, dicebantq́ue tam luctuosum Imperij casum ex contemptu Deorum & neglecto pristinae religionis cultu exortum esse, quapropter & concludebant Deorum sacrificia fore enouanda, alioqui enim victoriam vnquã sperari haud posse, adeò vt hinc maximus Christiani nominis contemptus Romae sit consecutus. Radagaisus obuia quaeque vastabat, incendebat, ac cuncta caedibus atque incendiis absumebat. Romae se ad resistendum parabant: sed Deus virtutem suam in hominum multitudine ac robore haudquaquam consistere, voluit exhibere Radagaisus enim subitò tanto fuit timore atque horrore captus, vt in Peculanos montes cum suo exercitu properè secesserit. Et quantumuis quidem tantam penes se hominum habebat multitudinem, incertus tamen fuit quónam aufugeret, maximaq́ue in aridis istis locis cibi potusq́; laborauit penuria: atque ita in montibus istis magno timore cinctus, ingentes illas copias quarum paulò antè tota vix Italia capax esse poterat, in angustos coëgit montes. Spem igitur omnem Radagaisus Rex in fuga collocans clam à suis seceβit, & in hostium manus lapsus est, qui ipsum captum vinctumq́ue cathenis Romam duxerunt. Tanta etiam Gothorũ multitudo à fuga retracta fuit, vt gregatim instar pecudum diuenditi fuerint, adeoq́; exiis multi vnico floreno. Mox hinc Alaricus Ostrogothorum Rex cum suis consilium iniens statuit, satius esse vno negocio regnum perdere,
[?]
populo alienigenae inuito animo subijci, expeditionemq́ue cum suis parauit, ac profectus est Hungaria per Alpes tanta cum hominum multitudine in Italiam, vt Romani fuerint demirati, vndé nam tot homines confluxerint. Cumq́ue nullus ei resisteret, ad pontem venit Condinianum, qui ab Rauenna distabat miliaribus tribus, vbi etiam Wisigothorum Rex ab exercitu residuo efficiebatur. Confestim Alaricus legatos ad Honorium fratrem Arcadij, qui ea tempestate Rauennae agebat, misit, qui agros ad habitandum ab eo peterent. Honorius metu iis totam Hispaniam & Galliam concessit, quas regiones Gensericus Vandalorum Rex penè prorsus vastauerat. Huc igitur dum Gothi pergunt, Stilico Honorij praeses ac socer insperatò eos ipso Paschatis die oppreβit, multosq́ue occidit. Imprimis quidem Gothi territi mox animos receperunt, Romanosq́ue in fuga prostratos interimerunt. Et quum iam indignati iter in Hispaniam ac Galliam omittebant, deleturos se planè nomen Romanum quàm sanctiβimè iurabant, reuersiq́ue per Italiam toto impetu Romam contendebant.
MAXIMA PAVLATIM EX MINIMIS, MINIMA SVBITO EX MAXIMIS.
Cum fratre Orientale gessit Imperium .XIII. annis, Annos natus .XXX. occubuit.
HONORIVS
se continebat Rauennae, permittebatq́ue Gothos Romam obsidere, ac totam vastare Italiam: restituendi enim Imperij spes erat nulla. Romae ingentes paβim audiebantur querelae & blasphemiae aduersus Christum, qui tum planè contemnebatur. Hinc seueriβimo sanè iudicio diuino effectum est, vt quum ex Italia Romam ferè omnes confluxerant, eò dementiae penuria coacti fuerint, vt suos sibi liberos coxerint matres, extiterintq́ue Romani hoc detestabili exemplo soli in vniuerso Orbe Hierosolymitanis omninò comparandi. Vt autem Alaricus ad instructam pugnam sese parabat, considerata interim ciuium rabie, sana profectò vsus ratione per
Roma à Gothis euersa.
edictum suis praecepit, vt à caedibus quantum fieri posset abstinerent, praecipueq́ue parceretur confugientibus ad templa Christianorum. Capta igitur tum Roma, deuastata atque incensa fuit, anno ab ea condita .M.C.LXIIII. post natum autem Christum. CCCCIII. principatus Arcadij & Honorij anno quarto. Gothi Roma per Campaniam, Lucaniam, Brutiam, ac Calabriam profecti in Siciliam contendebant, sed Alaricus Consentiae subitò deceβit. Confestim Gothi Alarici cognatum Ataulphum Regem salutarunt. Hic Romam reuersus, quicquid etiamnum superesset, haud aliter ac locustae segetes absumpsit & destruxit. Magnifica illa aedificia quae per vim dirui non poterant, partim secando, partim caedendo in ruinas confregerunt. Et quidem quum nullus esset qui resisteret, Placidia Arcadij & Honorij soror mulier sanè formosiβima, Romae Ataulphum adiit, animumq́ue eius verbis amiciβimis commouit, ne penitus depopularetur funditusq́ue euerteret, quemadmodum conceperat animo. Placatus itaq́; Ataulphus Romae pepercit, ab eaq́ue disceβit accepta in vxorem Placidia. Incertus autem quónam proficisceretur, consultum fuit, rediret in Galliam. Quare ita adiacentes regiones fuerunt territae, vt Vandali istinc in Hispaniam fugerint. Cùm verò & Galliam Ataulphus depopulatam offendebat, ea minimè contentus fuit, quin & in Hispaniam profectus est, hinc in extremos fines profligatis Vandalis. Locus vbi primùm sedem figebat, Gothaloniam appellabat: quumq́ue triennio in Hispania gubernasset, à suis occisus est, quòd Romanum Imperium sibi minimè seruasset, nec Romanum nomen penitus deleuisset, vrbemq́ue Romam iterum non instaurasset ac Gothiam nominasset. Sigericus in eius vicem surrogabatur, quem, quum nec ipse Romam redire vellet, etiam interfecerunt. Huic succedebat Vallia, qui Gothorũ votis respondere conabatur. Verùm aduersus hunc Honorius Constantium virum fortiβimum misit, cui, si sororem suam Placidiam reduxisset, eam in vxorem se daturum pollicebatur. Tum Constantius instructis copiis laetus in Hispaniam profectus est, contra quem non minori expeditione Vallia egressus est. Quum iam alter alteri suos viciβim mittebat legatos, tandem in hunc modum conuenerunt, vt Vallia Imperatori sororem restitueret, contraq́ue Romani praesidia illi praestarent, quibus integram sibi ac liberam haberet Hispaniam, Vandalosq́; inde pelleret. Hac via Constantius suam adeptus est Placidiam, ducebatq́; exercitum suum subsidio Gothorum acerrimè aduersus Vandalos, Francos, Burgundiones, Alanos, ac Sueuos, (hi enim sese Vandalis adiunxerunt, vt Galliam inuaderent, fugerantq́ue à Gothis cum iis in Hispaniam) atque eò pellebant, vt Hispania cedere, & in Africam traijcere coacti fuerint. Sub haec tempora peβimè agebatur in Germania armis caedibusq́ue onusta. Accolae Rheni, Vandali, Sueui, Sarmatae, Poloni, Alani, Gepidi, Heruli, Saxones, & Burgundi, sibi mutuò multum detrimenti attulerunt, agros, hominesq́ue attriuerunt, Galliam funditus deuastarunt. Immanes illi Hunni Rheni accolas miserè compresserunt, Wormaciam ac Maguntiam euerterunt, atque infinita hominum millia occiderunt. Vangiones, Nemetes, Quadi, Hedui, Argentoratini, penè radicitus fuêre extirpati, Galliae detracti, ac Germaniae adiuncti. Hac tempestate Constantinopoli vita exceβit Arcadius, ac filio suo Theodosio Imperium Orientale reliquit.
CONDVS REQVIRIT PROMVM.
In Occidentem dominatus est simul cum fratre .XIII. annis, cum eiusq́ue filiis .XV. annis: in Vrbe vastata mortuus est.
THEODOSIVS
Arcadij filius post Patris obitum Imperator Constantinopolitanus effectus est, anno Christi quadringentesimo vndecimo, in illo infoeliciβimo totius orbis saeculo. Quum autem eius patruus Honorius facilè animaduertisset Rempublicam indies magis magisq́ue ad interitum ruere, nec Barbaros modò, sed & Tyrannos alios conari Imperium hinc inde discerpere, qui omnes Prouinciarum paβim praesides erant, debebantq́ue iure optimo Imperium defensare, animum certè omnino abiecit. Se tamen in Romano Imperio vsque continuit, ne Barbari opinarentur, iactarentq́ue eos se deleuisse, qui vniuersum Orbem sibi subiectum habere enitebantur. Ac tametsi quidem restituendae Reipublicae spes ei nulla erat, nolebat tamen quenquam alium Imperatoris nomine appellari. Sciebat enim ab iis se illo tantùm nomine distare. Quamobrem generum suum Constantium vice Stiliconis, quem tanquam Romanae vrbis deuastationis autorem occiderat, Prouinciarum sibi praesidem creabat. Huic verò praecepit, vti tyrannos omnes è medio tolleret. Imprimis itaque profectus hic est aduersus Constantinum quendam, qui sese in Anglia Imperatorem fecerat, Galliamq́ue inuaserat. Sed vbi in Galliam venisset, pugnamq́ue aggressus iam fuisset, Constantinum ad primos impetus Arelate compressit interemitq́ue. Eius autem filius, quem Caesarem fecerat, Viennae occidebatur. Eodem ferè modo Sebastianus ac Iouianus, qui Imperatores sese nuncuparant, subitò item occidebantur. Deinde & Heraclianus Carthagini confossus est. Cùm iam omnes paβim tyranni ita essent interfecti, Honorius in morbum incidit, ac Rauenna aeger Romam delatus deceβit. Post eius mortem Theodosius Valentinianum ex Placidia natum Caesarem fecit, ac paulò pòst Augustum appellauit. Hi Wandalis totam Africam, quam vi occuparant, vltrò tradiderunt, vt se quietos securosq́ue imperare permitterent. Hac tempestate Rex Hunnorum Attila expeditus omnem Thraciam atque Illyricum deuastabat. Quare Theodosius sanè Legatos suos ad illos mittere cogebatur, qui, vt bello decederent, sex iis auri librarum millia numerarent, pollicerenturq́ue in censum libras mille quotannis. Is iam tum Romanae Monarchiae status erat publicus, qui haud collapsus modò penitus erat, verùm etiam Barbaris pendere vectigal cogebatur. Prò Deûm hominumq́ue fidem, quàm subitò res mutantur humanae! quas cùm in summo loco stare, ac velut in portu (quod aiunt) nauigare putamus, tum sanè calamitati sunt proximae. Quis enim dixerit Imperium Romanum, cuius olim à tam multis praeclaris scriptoribus facta est mentio, ita repentè ad istum statum fuisse collapsum? Quod Marcus Varro scribit duodecim vultures, quos vidit Romulus, auspicium dedisse, duraturam Romam annos mille &
M.CC. annos Romã duraturã.
ducentos, quanquam & hic numerus non admodum ab hac supputatione remotus sit, tamen existimo eorum interpretationem propriè ad Gensericum Vandalorum Regem pertinere, qui sub Valentiniano & Martiano Romam exuβit ac planè deuastauit. Nam posteà toties vrbs capta fuit, vt omnibus tandem Barbaris patuerit. Ad postremum morbo correptus est Theodosius, ac Constantinopoli vita deceβit. Vir sanè erat prudens, qui clementia ac liberalitate multos superabat. Adeò (inquam) clemens erat, vt capite aliquem damnatum ne ad portas quidem vsque educere permiserit, sed motus misericordia reuocauerit. Et cùm ex Consiliariis quispiam rogitaret, quamobrem de illo supplicium minimè sumeret, qui ei insidias parasset, respondit: Vtinam Deus faxit, vt omnes mortuos vitae queam restituere.
PRAESENTEM FORTVNAM BONI CONSVLE.
Postquam cum patruo Honorio .XVI. & cum Valentiniano .XXV. annis Imperium administrasset, vitam cum morte commutauit.
P
VALENTINIANVS
non erat Constantinopoli defuncto iam Theodosio, sed in Occidente ea tempestate agebat, Barbaros paβim liberalitate ac munificentia pacaturus. Vt aũt etiam Oriens suum haberet defensorem, Pulcheria Theodosij soror priusquam mors eius propalaretur, Martianum senem ac prudentem (erat quippe pietate & pudicitia insignis) accersiuit, atque in hunc modum allocuta est: Posteaquam Imperator vita functus sit, atque ego te omnium animo meo commodiβimum ac gratiβimum iudicem, hoc mihi quaeso addicas velim, te meam mihi virginitatem illaesam defensurum, quam equidem Deo ab ipsa pueritia semper obtuli, & eris mihi Imperator. Quod vbi Martianus iuramento quàm sanctiβimè promisisset, Patriarcham Anatolium ipsa ad se cum vniuerso Senatu vocauit, Martianumq́ue Imperatorem creauit. Contigit autem id ita anno salutis Christianae quadringentesimo quinquagesimo tertio. Mox Africae praeses Bonifacius, quum Valentinianus Prouinciam illam Vandalis tradidisset, sese Imperatorem fecit. Aduersus hunc Valentinianus exercitum misit, qui ab Bonifacio caedebatur, antequam in Africam venire potuit. Vt verò Clodius Occidentalium Francorum Rex, qui in inferiori Gallia Belgica agebat, hanc Romanorum neceβitatem accipiebat, totam ferè Galliam armis occupauit. Proficiscebatur illaesus cum Francis suis ex Sicambria aut Geldria ad Oceanum vsq; Occidentem versus inter Scaldem & Sequanam, capiebatq́; Tornacum & Cameracum, &c. Hinc longius iter
Gallia Frãcia dicta.
matur antes, Rhemos, Parisios, Aureliam, atque vniuersam denique Galliam armis subegerunt, iti demq́ue ad Rhenum, Coloniam, ac Treuiros, &c. In hac regione suos incolas fecit, & antiquo nomine sublato à suis Francis Franciam eam appellauit, quod nomẽ etiamnunc retinet. Fuêre olim Germani, ac Germanicè in Francia primùm locuti sunt, verùm bellis populiq́ue varietate & multitudine effectum est, vt illorum lingua tandem fuerit mixta. Atq; ita quidem Geldrenses Franci, cum his Francis in vnum populum coaluit. Valentinianus verò cum iis pacem inire vel inuitus debuit, Prouinciam illis permittere. Qua occasione factum est, vt omne Reipublicae commodum, totumq́ue Occidentale Imperium adeò perierit, quò illud nemo deinceps potuerit instaurare. Extincto
Attila flagellũ Dei.
itaq́ue propè Imperio Occidentali, Attila Hunnorum Rex Dei se flagellum publicè asserebat, conabaturq́ue Romanum Imperium penitus collapsum sibi subijcere. Imperium autem duntaxat in Schytas habebat, qui ea tempestate Valente Imperatore suis sedibus erant pulsi, quare horum multitudini ac virtuti fidebat. Ex Hongaria igitur militum educebat quinquies centena millia, populum sanè immanem aspectuq́ue ipso horrendum. Vastabat imprimis Thraciam, Daciam, Macedoniam, Moesiam, Achaiam, ac totum ferè Illyricum. Deinde versus Occidentẽ redibat, atque in Germaniam profectus, multas insignes euertebat ciuitates, vt erat Augusta Vindelicorum, Basilaea, Argentoratum, Wormacia, Moguncia, Colonia, Neomagium, Tongeri, ac complures aliae. Hinc dein profectus in Galliam, regem cepit Burgundionũ, ac posteà obsedit Aureliam. Iam verò adhuc vnus Galliae supererat angulus Francis minimè habitatus, vbi se Romanorum Dux continebat AEtius, qui apud Francos & Gothos tantum egit, vt cõmuni manu Hunnis resistere fuerint conati. Metuebat autem Attilia Gothos, agebatq́ue callidè cum eorum Rege Theodorico, vt nulla Romanis aut Francis praesidia praeberet. Verùm Gothi nulla ratione inimicitiam cum Hunnis fouere volebant, adeoq́ue sese ad bellum pararunt. Vbi haec caeterae videbant nationes, Gothis, Francis, ac Romanis subsidio venêre, Ripalioni, Alani, Armoritani, Ambiani, Britones, Latiani, Saxones, Germanici Franci, Sarmatae, & Burgundi, hi omnes (inquam) educti sunt in campos Catalaunicos, qui Francorũ supputatione longitudine sunt centum & quinquaginta miliarium, latitudine verò centum & quinque. Atque vt ad bellum sese parabant, Attila suos consuluit Aruspices, vt, quis pugnae huius foret exitus, dicerent. Hi suo more nunc hepar, nunc exta alia examinarunt, responderuntq́ue, infortunium quidem illa Hunnis portendere, sed ita tamen vt hostium dux supremus in bello sit casurus.
OMNIA MEA MECVM PORTO.
Occidentis Imperator vltimus regnauit .XXX. annis, cum Theodosio. .XXV. & cum Martiniano .V. Gladio transfixus est.
P 2
Tum Attila Hunorum Rex Aruspices de morte AEtij dixisse ratus est, cuius profectò erat auidiβimus. Nam hic Populi Romani etiamnum nomine, quod ille diutius ferre haudquaquam poterat, bellabat. Cogitabat etiam vel cum summo suorum detrimento manus conserere, dummodò AEtium interficere posset. Itaq́ue in Gallia vtrinque infestis signis congreβi sunt, hinc à Romanorum parte AEtius, Gothi, & Franci: illinc ab altera parte Attila. Et testantur quidem historiae nunquã in Occidente tantum ab vtraque parte exercitum, tantamq́; multitudinem collectam fuisse, perinde ac ea fuit. Pugnatum est à manè ad vesperam vtrinque acerrimè tanta animorum obstinatione, vt nox dirimere praelium debuerit. In eo autem conflictu ceciderunt centena septuaginta fortiβimorum hominum millia, tantumq́; fusum cruoris est, vt riuulus, qui propè erat, humano sanguine auctus, rapidiβimi torrentis instar effluxerit. Attila opinione sua de AEtij morte frustratus fuit. Cecidit enim in ea pugna Theodericus Gothorum Rex. Tum die postero Gothi diuisi Hunorum copias aggreβi sunt, Attilamq́; occidissent, nisi iam antè fugisset, ac se cum suis in sua castra recepisset. Illo die se Attila in Castris suis continuit, & quan
[?]
exire minimè audebat, claβicum tamen tubis canere non cessabat, quasi qui conflictum rursum pararet, vti eo pacto victores suos terreret. Thurismundus Theoderici Regis filius mortem patris deplorans, apud se statuebat cum Gothis suis Attilam insequi ac funditus delere. Tum Attila extrema tentans vndique sua Castra clypeatis & sagittariis muniit, qui tantisper Gothis resistebant, donec Attila foenum, stramen, atque eius generis fomenta alia facili incendio apta colligere iusserit, idq́; in eum finem, vt si Gothi forsan irrumperent, iniecto igne rogum conscenderet, seq́; incendio absumeret, ne viuus in hostium manus incideret. Verùm AEtius veritus ne profligatis Hunis Gothi in Romanos facilè impetum conuerterent, Thurismundo expedire consuluit, paternũ regnum defendere priusquam caeterae nationes nitantur Hispaniam (quòd eius copiae iam essent ex magna parte concisae) inuadere, regnumq́; patris opprimere. Huius consilio Thurismundus ceu vtili acquieuit, domumq́; reuersus est. Sed perniciosum hoc fuit consilium. Et prò dolor ignarus AEtius quanta patriam clade eo consilio affecerit, dum cladem auertere detrimẽtumq́; omne amoliri studet. Videns enim Attila hostem abiisse, animum recepit, reuersusq́; in Hungariam, reparato exercitu & collectis viribus saeuiori animo Italiam inuasit, primoq́; Aquileiam fortiter obsedit ac debellauit. Sed quum hîc parum proficiebat, quòd ita animose ciues sese defendebant, ac iam velut susurras in suo exercitu audiebat, nolle milites inediam diutius perpeti, velle ideò discedere, confestim ingenti vi atq; impetu ciuitatẽ aggressus diripuit, cunctisq́; caesis incendio absumpsit & in cinerem redactam liquit. Hinc deinceps profectus Concordiam, Atinum, Vincentiam, Brixiam, Pergamũ, Ticinum, Mediolanũ, aliasq́; cepit ciuitates. Tum verò quum iam Romae propè adesset, Leo pontifex (qui adhuc se in ruinosa Vrbe continebat) in Pontificalib. ei occurrens supplex petiit, vt retrocederet. Huius viri imagine ac virtute Attila adeò fuit cõmotus, vt in Hungariam redierit. Quò equidem reuersus solennes nuptias egit, & in prima nocte largiter potus ferocius stertendo mero repletum spiritũ efflauit. Valentinianus ac Martianus quocunq; circunspiciebant, cruenta omnia perditaq́; intuebantur. Vnaquaeq; gens suum legebat regem. Tum item Franci imperare coeperunt in Galliis, Huni in Hungaria, Saxones in Anglia, Gothi in Hispania, ac Vandali in Africa, &c. Nec mentio quidem Romani Imperij fiebat. Quum verò AEtius ad Valentinianũ rediret, ab eodem confossus est, quod receptũ Gothis persuasisset. Tum etiam Valentinianus ab Maximo AEtij amico occisus est. Hic appellabat se Imperatorẽ Romanũ, coepitq́; imperare cum Eudoxia Valentiniani vxore, atq; ingentem hominũ multitudinem Romam conuehebat, vti vrbem instauraret. Posteà verò Vandali cum Rege Genserico ex Africa magno impetu in Italiam profecti sunt. Qua re territus Maximus cum optimis quibusq; potentiβimisq́; fugere conatus, in ipsa fuga occisus est: atq;
Ab Vrbe cond. 1208
omnes ferè ex Vrbe fuerunt profligati. Vandali Romam inuaserũt, quaeq́; poterant diripuerunt, homines captiuos abduxerunt, & quicquid instaurare coeptum fuit, deiecerunt. Hac tempestate etiam Martianus Constantinopoli in seditione fuit interemptus.
QVANDIV PACATE VIVERE LICET, NON EST PRINCIPI DECORVM VT ARMA SVMAT.
Vnà cum Valentiniano .V. An., solus .II. Orientem rexit, à tumultuariis occisus.
P 3
LEO
Tribunus militum Imperator in locum Martiani eligebatur, ac Constantinopoli ab Anatolio Patriarcha coronabatur, post natum Christum anno quadringentesimo sexagesimo, qui filium suum Leonem Imperij consortem fecit. Iam res Italicae peβimè sese habebant. Vandali relicta Roma per Campaniam dispersi cuncta ferro incendioq́ue vastabant, Capuam oppidum nobile, fortemq́ue Nolam euertebant. Neapolim, dum fortiter erat munita, inuadere non potuerunt, sed foris cuncta sunt depopulati. Gensericus autem illorum Rex, vbi multas in Italia collegisset opes, praeda onustus Africam repetiit, secumq́ue Eudoxiam vnà cum duabus filiabus ac multis aliis captam abduxit. Tum multi se in Italia Caesares appellarunt. Quisquis vel aliquantò caeteris potentior erat, hic Augustum se consalutari permittebat. Ex his vnus nomine Maioranus haud longè ab Rauenna agens, breui tempore ad oppidum Dertonam necatus est. Hinc Seuerus Rauennae Augustum se nominari volebat, sed breui item Romae sepultus est. Horum tertius Leo appellatus nonnullos conuocabat, ac Nouitios equites nominabat, à quibus & ipse Imperator electus est. Hic Antonium quendam Caesarem creabat, mittebatq́ue Romam in Imperium. Seruandus, qui & ipse Imperator esse voluit, ab Antonio profligatur. Romanus etiam libens, vt caeteri, Imperium affectasset, quamobrem ab Antonio fuit interemptus. Anthemius vt patritius Caesar ab Leone vero Orientali Imperatore Romam mittebatur, vt tyrannos propelleret. Gensericus verò hosce motus intelligens, rursum tempus esse experiundi fortunam cogitabat, Italiamq́ue iterum ingenti Vandalorum multitudine inuadebat. Verùm Anthemius contrà profectus, vi ipsum repulit, populumq́ue & naues multas disiecit. Gensericus rursum fugiebat in Africam. Dehinc tyrannus extitit quidam Richimer. Hic Romam profectus, eam cepit, Anthemiumq́ue ad pontem AElium in frusta secare iuβit. Proinde & hic mense tertio suae tandem tyrannidis poenas luit. Interea Patritius quidam opulentus Asper nomine Imperium cepit, sed mox ab Olibrio necabatur, qui in Anthemij locum ab Leone erat missus. Verùm nec Olibrius diu admodum superstes fuit. Tum Licerius Rauennae Imperator effectus est. Sed non multo pòst ab Nepote instructo exercitu regno pellebatur, qui tum ipse imperiale nomen ad se rapuit. Iam verò Leo, postquam eius filius obiisset, Leonem nepotem suum ex filia Ariagna & Zenone natum Imperatorem fecit. Basilliscus Caesar creabatur, mittebaturq́ue in Africam, vt traiectionem Vandalorum in Italiam impediret. Intereà senior Imperator Leo vita deceβit. Tum Basilliscus Imperator publicè declarabatur. Hic suo cum exercitu Romam profectus confestim in Basilicam D. Petri fugam cepit: cumq́ue Imperiale diadema altari imposuisset, vnà cum vxore Zenobia vti baptisaretur, festinauit. Sed Constantinopoli Zeno rerum potitus est. Nam Leo ob aetatem iuuenilem huic Zenoni vitrico suo Imperij coronam imponebat. Hac tempestate Christiana fides primò in Gallia concionari coepta est. Nec sanè multo pòst Clodoueus quintus Francorum Rex in Gallia ab antistite Remigio baptisatus est occasione insignis cuiusdam victoriae, qua potitus fuisset in Germanos, qui Franciam inferiorem seu Galliam Belgicam inuadebant vastabantq́ue. Hic Clodoueus Insignia Gallica, tres nimirum bufones, in tria aurea lilia mutauit. Inscriptionem huius nummi equidem non vidi, facilè tamen illud coliigi potest, nomen iunioris Imperatoris in vacuo fuisse scriptum.
AMICVM POSSIDE, VT INIMICVM FIERI PVTES.
Imperio praefuerunt .XVI. annis, vterque naturali morte occubuit.
P 4
ZENO
Imperator Constantinopoli creatus est, anno post Christi natiuitatem quadringentesimo septuagesimo sexto, homo non minus vultu quàm moribus deformis. Basiliscus autem extrema Italiae linquens Orientem versus cum suis profectus est. Quo quidem cognito Zeno fugam adornauit, nec voluit vti ciuitas detrimento aliquo nomine suo afficeretur. Hac fuga gauisus Basiliscus filium suum Marcum se iuxta Caesarem fecit. Verùm Constantinopolitani nec ipsum nec filium admittebant, quin Zenonem potius à fuga retrahebant, subsidiaq́ue illi praestabant, vt patrem ac filium regno pelleret. Nepos, cuius suprà mentio facta est, Rauennae se continebat. Sed quum Basiliscus Romam deseruisset, iamq́; rem in Oriente cum Zenone haberet, Nepos Romam petiit ratus Occidentale Imperium se restituturum, adeoq́ue in Italiae ingressum Tribunum suum misit Orestem, qui Barbarorum siue Orientalium Imperatorũ accessum prohiberet. In itinere Orestes filium suum Augustulum Rauennae Caesarem creabat. Quod vt Nepos intellexisset, hinc in Dalmaciam, quòd Oresti eiusq́ue filio resistendi consilium habebat nullum, aufugit. Tum Imperiale diadema Rauennae adeptus Augustulus, pacem sibi cum Vandalis in Africa conciliauit, sperans vel hac ratione rerum se deinceps potiturum. Hinc Odoacer Hunorum Regis Dux exortus vltimis Hungariae finibus egressus est, vt Romanum nomen penitus deleret, Italiamq́ue ipse habitaret. Iam verò quum per Noricos campos Germaniam peteret, audiretq́ue Seuerinum virum sanè pium ac beatum, qui ea tempestate istic agebat, ipsum tandem adiit Odoacer, vt benedictionem ab eo susciperet. Cùm ex Seuerini cubiculo ad suos se reciperet, ceruicemq́ue incuruaret, ne caput in limen impingeret, (erat quippè vir statura admodum procera) in haec verba virum beatum sibi loquentem audiebat: Iam pete Odoacer Italiam, iam proficiscere vili hirsutaq́ue veste indutus, mox ditior apud plurimos aestimaberis. Hoc autem Vaticinium res ipsa secuta est. Imperauit enim in Italia annis quatuordecim continuis. Mox vt in Italiam venit, hunc contra Orestes profectus est ad Liguriae fines. Verùm vbi animaduerteret fieri haudquaquam posse, vt tantae multitudini resisteret, extemplò sese Ticinum (quod oppidum hodie Papia dicta est) recepit. Hîc vrbe capta cum multis aliis ab Odoacro interfectus est. Postea autem Huni totam Italiam caedibus incendiisq́ue deuastabant. Quod quidem vt Augustulus intellexit, metu perculsus abiecta purpura Imperator dici amplius recusauit. Atque ita sanè Roma est fuga elapsus, caeteriq́ue Italiae incolae aufugerunt ac patriam hostibus Barbaris permiserunt. Hinc profecti in insulam sunt, vbi Venetias posteà condere coeperunt. Odoacer verò vt fortunam sibi arridere animaduertit, confestim dignitatem affectauit regiam, Romamq́ue profectus annis imperauit quatuordecim, nec fuit qui huic vel contradiceret. Tum Zeno Gothorum regem Theodericum Constantinopolim ad se accersiuit, promisitq́ue eidem vniuersam Italiam. Quem venientem honorificè vt filium excepit, voluitq́ue ei vt Consulum fasces (qui honos tum erat maximus) praeferrentur. Etiam statuam illi ante palatium vnà cum equo collocauit. Posteà verò cum incredibili Gothorum multitudine Italiam ingressus est, quem contra Odoacer quum ingentem exercitum eduxisset, facta vtrinq; pugna est haud sanè incruenta. Pugnabat Theodericus fortiβimè, & quum hostes praelio fugasset, priorem cepit expeditionem, ac Veronam rursus properanti obuiam iterum Odoacer profectus est. Hîc secundò Theodericus Odoacri exercitum fugauit. Post ingentes cruentasq́ue caedes Theodericus Veronam inuasit, ac fugientes Gothos insequens Odoacrum Rauennae triennio obsedit: vrbe tandem capta Odoacer crudeliter ab ipso excarnificatus est, totamq́ue Italiam inuasit, ac Veronam de suo nomine Theodericam Veronam appellauit. Atque hinc quidem commixtis Hunorum ac Gothorum linguis, Latina lingua planè interiit. Zeno Imperator Constantinopoli vitam finiit, cuius frater Longinus Imperium quidem affectauit, sed ei praelatus est Anastasius.
INGENTI NODO CVNEVS IVNGETVR ACVTVS.
Cùm Orientalibus .XVI. annis imperasset, Gothisq́; Occidentales voluntariè tradidisset, obiit.
ANASTASIVS
Ariagnae praedicti Zenonis vxoris opera ad Constantinopolitanum Imperium euectus est, anno Christi quadringentesimo nonagesimo tertio: quare & Ariagnam sibi matrimonio iunxit. Hic Clodoueo potentiβimo Francorum Regi munus aureum oppidò quàm preciosum dono misit, quòd ciuitates quasdam Arriana haeresi infectas ad pristinam sanioremq́ue religionem reuocasset. Verùm eadem illa haeresi & ipse tandem inquinatus est per Achaium Patriarcham Constantinopolitanum. Interea verò, dum Theodericus potenter ac pacificè in Italia Imperabat, ac multa Romae magnificaq́ue aedificia in regio palatio extruebat, foedus cum Rege Clodoueo percuβit, cuius item filiam Adelphedam vxorem duxit. Tum Vandali animum ad Imperium Constantinopolitanum adijcere coeperunt, nauibusq́ue crebrò ex Africa in Thraciam cum maximo regionis detrimento profecti sunt, ita vt Anastasius neceβitate coactus damnosam sibi pacem cum iis inire debuerit. Pòst item multa praelia aduersus Sabinianum & Mondonium in Sclauonia geβit, ac deinde contra Pompeium prope Adrianopolim. Sic etiam aduersus Aristum ac Parthos in Syria, & posteà contra Vitellianum ad Aquilonem, qui omnes Orientale Imperium affectabant. Quamplurimum negocij etiam cum Bulgaris habuit, qui item eius Imperium opprimere conabantur, diripiebantq́ue Macedoniam, Thessaliam, atque Epirum. Victoria tamen non sine sanguine potitus est. Hanc circa tempestatem Romae ingens religionis scisma fuit, idq́; Symmachi ac Laurentij nomine, qui ambo diuersis suffragiis Pontifices Max. erant creati. Cuius equidem rei occasione multae caedes Romae commissae sunt tam inter sacerdotes quàm laicos, donec Theodericus Rex Romam reuersus Concilium (quanquam haereseos erat Arrianae) habuit, in quo Symmachus in Romanum Antistitem fuit confirmatus, ac Laurentius Nuceriae Pontifex institutus, qui non cessauit vel quotidianos excitare tumultus. Ob quam sanè causam à Symmacho Pontificatu motus in Dalmatiam relegatus est. Quum verò iam Anastasius in Arriana haeresi perseuerabat, Papa Hormisda (qui post Symmachum electus erat) Eunodium Papiensem Episcopum cum aliquot Christianis aliis ad ipsum misit, vt illorum monitis ad fidem rediret catholicam. Caeterùm non solùm monita, dogmataq́ue eorum derisit, sed magna etiam contumelia ex conspectu suo illos secedere iuβit. Deinde in fracta naui eos collocauit, praecepitq́ue non anteà in terram exirent, quàm è suo regno in Italiam fuissent reuersi. Item Pontifici nunciarent, Imperatoris munus esse imperare & iubere, non aliorum iuβis obedire. Haud multò pòst fulmine ictus interiit.
HABET SVVM VENENVM BLANDA ORATIO.
Orientem possedit .XXVII. annis, fulmine ictus periit.
IVSTINVS
post natum Christum anno quingentesimo decimo nono, à militibus Constantinopoli Imperator electus est, quum mortuo Anastasio ad Senatum properaret. Erat autem hic adeò ignobilis, vt suum custos ac deinde boum fuerit. Tandem ad militiam se contulit, in qua tam promptè tamq́ue fortiter versatus est, vt ad extremum princeps Ordinis effectus sit. Hac verò vsus calliditate Imperium adeptus est: Amantius vir sanè ditiβimus ad eum venit magnam vim pecuniarum secum ferens, orauitq́ue, vt eam in toto exercitu ductoribus & militibus praecipuis partiretur, ac promisit insuper ei multa, si se Imperatorem milites legissent. Iustinus accepit pecuniam non ad votum Amantij, sed suum, atque ipse pro se suffragia cautè emit, vt ipsum Imperatorem legerint. Amantius omnem mouebat lapidem id ipsum callidè vlciscendi, parabatq́ue Principi insidias. Quod vt Iustinus accepisset, ipsum cum sociis suis interfici iuβit. Iustinus hic Christianae religionis erat obseruantiβimus, omnemq́ue comprimis operam dabat, vt Arrianorum nomen radicitus extirparet, ac Constantinopoli pelleret. Quod Theodericus Gothorum Rex summoperè contemnens, hac de causa Boëtium & Symmachum cum iis omnibus, qui aduersus Arrium stabant, in exilium Roma exegit. Deinde Ioannem Pontificem Maximum ea tempestate ad Iustinum misit, qui nunciaret vti Arrianis sua templa restitueret, sin nollet, gladio se omnes in Italia Christianos interempturum, idq́ue adeò vt vel infans in matris vtero eius nomine plectendus sit. Interea dum legatus etiamnum in itinere esset, Boëtium ac Symmachum ferro truncare iuβit. Cumq́ue Pontifex rediisset, in carcere ipsum fame consumpsit, non obstante tamen, quod Iustinus eius votis satisfecisset. Verebatur enim, ne Romam, Imperiumq́ue vniuersum aut dolo, aut vi ad se raperent, cùm optimè inter sese conuenirent. Sub id temporis quum Alaricus, qui in Hispania Gothis praeerat, à Francis in bello fuisset interemptus, Theodericus in Vasconia per Hibbam vno tempore supra triginta Francorũ millia fudit, ac Thiodem Equitem post Alarici obitum tutorẽ & praesidem Almarici nepotis sui constituit. Haud multo tempore pòst naturali morte occubuit anno principatus sui trigesimo octauo. Post ipsum autem Gothorũ Imperium in Italia Athalaricus eius ex filia nepos obtinuit. Iustinus vbi Theoderici saeuitiam in Pontifice aliisq́ue accepisset, dolore ac senio consumptus Iustiniano sororis suae filio Imperium tradidit. Erat autem hic vir acutus, peritus, consiliis promptus, verus, atque in iudiciis oppidò quàm iustus. Hac sanè tempestate Imperij gloria aliquantulum fuit ampliata: habebat siquidem principes duos longè prudentiβimos fortiβimosq́ue, Belisarium & Narsetem, qui multa ac praeclara facinora commiserunt. Primùm enim Persas aggressus Belisarius deuicit, atque Imperatoris permissu Constantinopolim triumphans reuersus est. Pòst mittebatur in Africam nonaginta & sex annis à Vandalis occupatam, vt eam recuperaret. Ingentem hîc hominum multitudinem fudit, regem eorum captum Constantinopolim misit, deinde & Carthaginem atque vniuersam Prouinciam Imperio restituit. Intereà Iustinus senior Imperator obiit, postquam Iustinianus cum eo Imperium administrasset mensibus quatuor.
CVIVS PVDET, PIGEAT.
Augustus per .VIII. annos & .IIII. menses fuit, deinde decrepitus naturae concessit.
Q
IVSTINIANVS
cognomento Magnus, ob ingenij animiq́ue magnitudinem sic dictus, vir erat sanè acutus, fortunatus, & omnibus rebus penè mirabilis. Imperium autem adeptus est anno post Christum natum quingentesimo vicesimo septimo. Postquam iam virtute & opera Belisarij vniuersam Africam & Asiam recuperasset, etiam de reparanda Italia cogitabat, sperabatq́; per eundem è manibus Gothorum eam vindicaturum. Huc item occasio accedebat, qua Francos ad subsidium hortabatur, eiusmodi, Athalaricus Theoderici ex filia nepos, vbi iam diu in Italia Gothis praefuisset, repentè occubuit. Huius mater Amalsuinda ex regia Francorum stirpe oriunda tradidit Imperium cognato suo Theodato. Sed immemor hic accepti beneficij per dolum eam in balneo interfici iuβit. Hinc Iustinianus Francos ad praesidia praestanda facilè pel lexit, admonuitq́; eos suae cladis, quam à Gothis etiam accepisset. His moti Franci praesidia Caesari addixerunt, ac Belisarium Iustinianus misit in Italiam contra Gothos. Iam verò Theodatus Gothorum Rex in suspicionem incidit, quòd Belisario non restitit, quasi proditurus esset Gothos. Qua quidem de causa illi Witigum extemplò in regem suffecerunt, cuius iussu necatus est Theodatus. Hic copias eduxit aduersus Belisarium instructiβimas hominum supra ducenta millia, paruitq́; Pontifici Romano Liberio ac profectus est Rauennam, sed hinc cruenta pugna repulsus est. Belisarius intra moenia Romanae Vrbis se continebat, quam ad integri ferè anni spacium Witigus obsidebat, & ingens fames non erat Romae tantùm, sed in tota etiam Italia. Fugientes autem Gothos ob magnitudinem famis, palantesq́ue paβim sine ordine insecutus est Belisarius, prostrauitq́ue, & circunuentum per insidias cepit Witigum. Caeterum Gothi interim deleri prorsus non potuerunt, sed constituta cum illis pace per Iustinianum permissum est, vt regiones ab Alpibus ad Padum vsque inhabitarent, & vltra eas non progrederentur. Reuocabat igitur Iustinianus post deuictam Neapolim & Siciliam Belisarium. Nam timebat ne Caesar constitutus Italiae Imperium sibi vsurparet, quanquam interim fidus in agendis rebus Belisarius nihil tale moliretur. Itaq́ue reuersus Constantinopolim, Witigum Gothorum Regem captum & alios ex potentiori nobilitate secum in solenni triumpho ducebat. Interea post discessum Belisarij Rex creatus est à Gothis Totilas, atque arma rursum ceperunt, vt Totilas magna cum laude apud Placentiam octoginta Gothorum millibus fuderit hostium ferè ducenta millia. Hinc Romam profectus, post longam obsidionem cepit eam atque diripuit, & in prima oppreβione multi homines sunt trucidati. Caeterum ob intercessorias preces Pelagij Papae praecepit Totilas parcendum
Roma deuastata est, & exusta à Gothorum rege Totila, anno ab Vrbe condita M.CC.XCIX.
deinde humano sanguini, neque etiam stuprum inferendum vlli foeminae. Sed & Vrbe excedere iuβit ciues omnes, alioq́ue in loco habitarent, ac statim muris & turribus praeter Pantheon solo adaequatis vrbem incendi ac concremari mandauit. Totilas hinc Calabriam petiit, ac captis multis oppidis Rauennam proficisci decreuerat. Interea verò Belisarius venit in vrbem iam vndique patentem, curauitq́ue moenia reparari ac restitui, circunducta etiam fossa modo militari dierum spacio viginti sex. Tum reuersus Totilas Romam rursus obsedit, sed Gothos Belisarius in fugam egit. Non multo autem pòst Belisarius iterum Constantinopolim fuit reuocatus, fecitq́ue vt prudentiβimus rei militaris ac de Imperio Italiae retinendo planè diffidebat. Iustinianus igitur duci huic fideliβimo fortiβimoq́ue, vt Constantinopolim rediisset, ex leui admodum suspicione citra culpam oculos iuβit erui, & profligauit eum, vt mendicando cibum quaerere cogeretur, tandemq́ue vt calamitosiβimus mendicus obiit. Tum Romam Totilas reuersus castra in vrbe locauit. Sed Iustinianus aduersus Totilam misit in Italiam singulari prudentia Principem Narsetem. Haud multo tempore pòst Iustinianus vita deceβit, Imperiumq́ue Iustino reliquit.
A BONIS BONA BENE.
Vbi .XXXVIII. annis gloriose imperasset, legesq́ue aciura constabiliuisset, vita defunctus est aetatis suae An .LXXII.
Q 2
IVSTINVS,
qui etiam à teneris annis armentarius suibus agendis operam dedisset, Orientale Imperium suscepit anno Christi quingentesimo sexagesimo quinto. Hic Iustiniano planè erat diβimilis, improbus, tenax, praedator, veterum Consiliariorum expulsor, tandem etiam (vt summatim dicam) Dei pariter hominumq́; inimicus. Pauperes medullitus exugebat, Senatus amicos bonis spoliabat, cistas ferreas sibi confici curabat, in quas aurum illud argentumq́ue conueheret, quod à misera plebecula per fas & nefas vndique corradebat. Deniq; tanta captus fuit habendi cupiditate, vt mentis impos in furorem inciderit. Quare eius vxor Sophia Imperij gubernacula administrare debuit. Hac tempestate Narses Vrbis Praefectus (quem Exarchum nominabant) Totilam Gothorum Regem bello deuicit, Gothosq́; ita omnes Italia non sine ingenti cruore expulit. Quo facto Romam hic recuperauit, ipsamq́ ad pristinam formam aedificiis coepit instaurare. Atque is quidem exitus fuit regni Gothici apud Italos: profectiq́ue hinc sunt in Hispaniam ad Gothos alios, vbi potentiores effecti ad haec nostra vsq; tempora perdurarunt. Narses etiam Bucellinum Francorum ducem (qui ab Rege Galliae erat subornatus vt Italiam inuaderet) interemit, ac Sindoaldum Brendorum Regem (qui ex Hunorum stirpe, quos Odoacer in Italiam duxerat, solus adhuc supererat) cepit, captumq́; ex alta trabe suspendit. Postquam triennio iam Romae Narses imperasset, Sophia Iustini vxor eò adulatorum ac seditiosorum ciuium instinctibus persuasa fuit, vt Narsetem contumeliose domum reuocarit, idq́; hoc pacto: Scripsit vt ad pensa muliebre opus rediret. Tum Narses respondebat aptaturum se illi pensum eiusmodi, quod dum viueret, absoluere haud posset. Hinc indignatus legatos misit ad Gothos (qui in Saxonia, Austria, ac Sueuia annis habitarant centum, & quorum auxilio delendis Gothis ac Totila antè vsus fuerat) eosq́ue in Italiam accersiuit. Hi cum vxoribus & liberis expediti quum in Alpes conscendissent atq; Italiam procul conspexissent, vxorum capillos à capite ad genua religarunt, galeisq́; impositis arma iis in manus suppeditarunt,
Longobardi vnde sic appellati.
atq; vt hostibus terrorẽ incuterent, copias suas istiusmodi fraude auxerunt. Vt ergo in Italiam sese dimisissent (tanta autem se multitudine praecipitarunt, vt ad apium examen fuerant cõparandi) vulgò ab Italis mixta lingua Longobardi sunt appellati ob comae prolixitatem, quae instar barbae mulieribus ad genua dependebat. Atque ita quidem per Sirmium ac Venetorum Prouincias profecti, primò Insubriam vi inuadebant, atque omnes deinde ciuitates Galliae Cisalpinae ab Bononia ad Papiam vsque. Rex verò horum Albinus sedem suam figebat Mediolani, ipsaq́ue Regio ab his appellabatur Longobardia. Post triennium Alboinus regiam sellam transferebat Veronam, occupabatq́; totam Hetruriam ac Tusciam vsque ad portas Vrbis Romae. Longinus quispiam, qui ad resistendum Narseti & Longobardis missus erat, agebat Rauennae, seq́ue Exarchum faciebat.
Exarchatus dignitas.
Haec enim dignitas his temporibus recens originem cepit, cûm Roma, Imperiumq́; Occidentale nullum habebat Caesarem. Proinde tum omnem Roma perdebat magnificentiam, plurimumq́; annis centum sexaginta, dum Exarchatus hic vrgebat, variis tyrannicis Exarchis cõcussa vexabatur, idq́; adeò, vt ciues saepius vrbem linquere, ac feris inhabitandam deserere fuerint coacti. Exarchus hic aulam suam alebat Rauennae, nec vnquam proficiscebatur Romam, quam vt caeteras ciuitates censebat. Quo factum est, vt amplitudo Romana vsque ad Carolum Magnum, Ducatus tantum atq; is quidem sub Exarcho Rauennae sit appellatus. Interea Iustinus podagra grauiter laborare coepit, quamobrem Senatum & Patriarcham ad se conuocauit: ac Tiberium, qui praefectus erat vigilum in Caesarem adoptauit, vsusq́ue est oratione huiusmodi: En fili Deus tecum egit optimè, Imperium hoc tibi tradidit, quod vt te Deus honestet, tibi sit honori: nec in deliciis habeas sanguinem fundere, né ue malum malo rependas. Nequicia in hostes mei similis ne esto. Vestes hae caue te superbum reddant, vt mihi accidit. Memineris semper qui fueris anteà. Hi omnes tui sunt filij ac famuli, hos cùm inspexeris, eos te inspexisse credito, quibus Respublica curae est. Atque ita quidem obiit.
NON BEATVS, QVI SE BEATVM NESCIT.
Ab .XI. annis sui Imperij pedum intollerabili cruciatu periit.
Q 3
TIBERIVS
anno Christi quingentesimo septuagesimo sexto Orientale Imperium adeptus, Imperatorium diadema ab Euticio Patriarcha suscepit. Accersiuit item coniugem suam Anastasiam, fecitq́ue & ipsam coronari. Quod vt Sophia Iustini vxor accepisset, animo fuit oppidò commota. Ignorabat enim Tiberium vxorem habuisse, quin huic se nupturam sperabat, ideoq́ue Imperatricem permansuram. Sunt autem, qui Iustino etiamnum viuente ipsam cum Tiberio rem habuisse referunt, eoq́ue Iustinum verbis impulisse, vt Tiberium adoptaret. Iam verò quum hic vt Princeps verè Christianus, immensas opes à Iustino malè partas ac ferreis arculis inclusas, pauperibus erogaret, crebro ipsum Sophia obiurgauit, inquiens, Quem multis ego annis thesaurum collegi, breui tu tempore exponis. Cui sic ille respondit: Equidem Deo istud planè confido, nun
[?]
fiscum regium pecuniae inopia laboraturum. Nam pauperes subleuare eleemosynis, magni instar thesauri est: captosq́ue è vinculis asserere, ingens est misericordia. Sophia autem aliundè rimabatur, quò Tiberium infestaret. Iustini enim nepos etiamnum erat in viuis, quem ad Imperium promoturam se cogitabat. Verùm res parum succeβit, atque ipsa Imperiali aula exacta est, sed Iustinianus apud Tiberium semper in precio fuit. Quadam verò die quum fortè Tiberius in aula obambularet, lapidem in pauimento conspexit, cui Crucis signum erat insculptũ: quare ita astantibus inquiebat: Fas est frontem, pectusq́; Cruce consignare, atque en pedibus eam conculcamus. Iuβit itaque lapidem sustolli, sub quo & alius erat eadem cruce insignitus, quo item sublato & tertius inuentus est. Hunc simili modo etiam sustulerunt, mirati quidnã res ea portenderet. Tum eo in loco ingens auri thesaurus repertus est: quo sumpto Tiberius multa sextariorum frumenti millia in AEgypto emit, ac nauibus in Italiam transmisit. Eo siquidem tempore Longobardi cuncta Italiae loca paβim depopulabantur, maximaq́ue erat Romae penuria, quare solita sua motus misericordia iis opem tulit. Sed nulla contra Longobardos foelicitate vsus est. Rex Clophis post mortem Alboini Romam arctè obsidebat, cepissetq́ue ni à quodam è proximis suis confossus fuisset. Porrò dum Clophis magna tum in amicos tum in hostes crudelitate vtebatur, regem amplius habere Longobardi noluerunt, sed Italia inter se diuisa triginta crearunt Principes, qui omnia paβim oppida vnius anni spacio subigebant, excepta Roma ac Rauenna. Huius Tiberij Imperatoris virtus tam longè lateq́ue innotuit, vt eius amicitiam multi reges ambierint. Herpericus Francorum Rex legatos suos ad ipsum mittebat, multis, insignibusq́; donis onustos, aureisq́; nummis eiusmodi, quorum solidus faciebat libram: in altero latere effigies erat Imperatoris cum inscriptione huiusmodi:
TIBERII CONSTANTINI PERPETVI AVGVSTI,
in altero verò currus Triumphalis cum equis quatuor, illiusq́ue effigie, qui currum agit cum inscriptione huiusmodi:
GLORIA ROMANORVM.
Verùm in tertio principatus sui anno induciae inter Persas ac Constantinopolitanos expirarunt. Quamobrem Indi legatos suos ad Caesarem miserunt, atque hic viciβim suos ad Aretham Indorum regem. Hi quum ingenti cum exercitu ad ipsum maturabant, Mauricium iuuenem fortiβimum multis copiis hos contra misit. Hic Persas vnico conflictu fudit, victoriaq́ue potitus domum reuersus est, honorificeq́; à Tiberio exceptus. Constantia filia in matrimonium data, consortem illum Imperij fecit. Interea Romae Narses vita functus est, qui cisternam auro onustam haeredibus reliquerat, quae Tiberio à sene quodam demonstrata fuit. Tum Tiberius quosdam mittebat Romam, atq; effracta cisterna tantum auri argentiq́ue in ea inuentum est, vt multos dies in hauriendo insumpserint. Quod quidem omne pauperibus partiebatur. Erat enim vir planè pius, & quò maiora erogabat, eò certè plura poβidebat, opes illi vndiq; adfluebant. Alium prae se contemnebat neminem, omnes amicè suscipiebat, quare aequè omnibus gratus acceptusq́; fuit. Cùm iam senio confectus viribusq́; esset destitutus, nec diu se superuicturum sentiebat, Imperij gubernacula genero suo Mauritio tradidit cum istiusmodi praecepto: Da operam, illud ames, quod aequum ac rationi est consentaneum. Quod vbi dixisset, repentè occubuit, non sine lachrimis & luctu vniuersi populi, ob incredibilem eius pietatem ac clementiam.
VIRTVTEM PRAE OMNIBVS COLITO.
Regno per. VII. annos piè administrato, fato concessit.
Q 4
MAVRITIVS
Cappadox humili loco genitus Orientalis Imperij gubernacula suscepit, anno natiuitatis Christi quingentesimo octuagesimo tertio. Cùm iam post mortẽ Clophis decem annos Longobardi absq; rege subiecti ducibus fuissent, tandẽ Atharim Flauium regẽ sibi crearunt, cuius sanè successores Flauios deinceps ab hoc rege nominarunt. Iam pellere Italia Longobardos conabatur Mauritius: atq; vt commodius fieret, hac de re egit cum Sigisberto Rege Franciae. Hic ingenti cõscripto exercitu Italiam instructiβimus petiit, sed hinc ipsum Longobardi repulerũt. Hac victoria audaces effecti, elatiq́;, animũ recipiebant: proficiscebanturq́; ad mare vsq; Siciliae cuncta paβim depopulantes Roma duntaxat excepta, quã post longam diutinamq́; obsidionẽ vincere haud poterant. Mauritius creabat Exarchum nomine Romanũ, ad quem pecuniae militumq́; vim mittebat ingentẽ, vt Longobardos Italia exigeret. Verùm hic clam ab Longobardis stabat, nec erat suo principi fidus, quare in se Exarchatum reddebat scelestum. Diuersi ea tempestate in Italia exoriebantur motus. Huni ac Sclaui eam itidem inuaserunt: sic & Longobardi magnam exercebant crudelitatem. Praetereà qua tuor erãt Rauennae Exarchi, Gallinicus, Balduinus, Smaragdus, & Romanus. Hi sub specie auxilij ac defensionis spoliabant tam amicos
[?]
hostes. Nec verò aliud in tota erat Italia
[?]
rapere, furari, spoliare, cuncta incendiis ac caedibus absumere, idq́; absq; aliquo titulo iuris. Huiusce temporis calamitatẽ maximoperè questus est Imperatori Papa Gregorius. Mirabatur ecclesiam in tanto constitutam esse periculo, nec securum quen
[?]
ab incursu idololatrarũ Barbarorũ reperiri, seq́; plus detrimenti, caedium, rapinarũ ab ipsis Exarchis amicis pati debere,
[?]
ab hostibus Longobardis. Caeterũ Gregorio solamen nullum. Ad haec Mauritius vir erat supra modum tenax, qui magis cumulandis thesauris,
[?]
Imperij cõmodo operam dabat. Hic primùm militibus sua retinebat stipendia, coepitq́; vnumquenq; tondere ac deglubere: quin in Italia nihil nõ ad se rapiebat. Quicquid alicunde corradere potuit, id omne Rauennam conuehi praecipiebat. Gregorius militib. rebellibus Romae commeatum praebere debebat, vt tumultũ auerteret. Literas hic ad Smaragdum dabat, in quibus Imperatorem grauiter accusabat. Hinc Imperator atq; Exarchus Gregorio ciuibusq́; Romanis hostes effecti, Longobardos ad Romanae Vrbis oppreβionẽ hortati sunt. Tum Agilulphus Longobardorũ Rex exercitu parato instructoq́; ita subitò Romam opprimebat, vt minimum aberat quin Pontifex atq; optimi quiq; caesi fuissent. Hinc Roma annũ per petuum obsidebatur. Iam verò quũ Mauritius secum cogitaret, perpenderetq́; quemadmodum Deus vnicuiq; iuxta merita mercedem tribuat, atq; illo cogitatu altius dormiret, per nocturnã quietem visionẽ conspexit ad portam palatij aeneam, vocemq́; audiuit horrendam, quae ita aiebat: Vbinam vis tibi rependã quic quid in me mali admisisti, hîc ne, an illic? Respondebat autẽ: Mallem equidem iudex aequiβimè hîc peccati poenas, si fieri posset, luere,
[?]
illic. Vox rursum ita loquebatur: Trade Mauritium cum sua prosapia militi Focae. Mauritius itaq́; somno experreclus Philippicũ generum suum (quẽ Imperium affectare ipse diu suspicatus erat) accersiri iubet. Sed hic vbi suspicionis causa mortem certò timeret, coniugi suae Gordiae Imperatoris filiae tan
[?]
minimè rediturus valedixit, itaq́; ad Imperatorẽ adiit, & ad genua eius in cubiculo supplex procubuit. Imperator aũt sic loqui exorsus est: Ignoscas mihi obsecro te, tibi enim peccaui, ac modò certus sum te nihil in me molitum fuisse. Proinde ností ne aliquem in exercitu Focam? hunc mihi indices velim. Tum respõdebat Philippicus, ipsum Procuratorẽ ab exercitu, & qui cõmeatui praeesset, electum fuisse, hominẽ esse meticulosum & minimè metuendum. Tum subijciebat Mauritius, Si est timidus, est homicida: ac somniũ Philippico enarrabat. Postera nocte cometa visus est aspectu horrẽdus. Hinc in exercitu seditio confestim subsecuta est, in qua milites Focam legerunt Exarchum, clypeisq́; impositũ subleuarunt vociferantes in hunc modum, Horribile Imperatori non parêre, horribilius eidem parêre. Cùm iam omnia Constantinopoli perturbari coeperunt, ac Theodosius Mauritij filius cum aliquot cognatis è castris ad Mauritium confugiebat, mutata hic veste cum vxore ac liberis per mare aufugit. Focas ipsum cum exercitu insequebatur, capiebatq́ue Calcedoniae, atq; omnes capite obtruncabat. Mauritius miseriae huius patiens Deum vsq; inuocabat, saepiusq́; ante mortem hanc recitabat sententiam: Iustus es Domine, & iudicia tua.
IVSTVS ES DOMINE ET RECTVM IVDICIVM TVVM.
Anno .XXI. sui Imperij cum omni familia capite truncatus est.
FOCAS
ab scelerato exercitu anno post Christum natum sexcentesimo quarto Imperator lectus publicatusq́ue est. Simulatque Roma Longobardorum obsidione esset liberata, scribebat Gregorius ad Focam honorificas sanè literas, cuncta illi foelicia faustaq́ue optans, ad quem etiam Diaconum mittebat, orabatq́ue vti eum in omnibus sequi vellet. Omnis quippè spes, omne auxilium in Foca erat, quòd hic Italiam è seruitute Longobardorum vindicaret. Praebebat enim Focas spem de se Populo Romano magnam, adeò vt & eius effigies ad aliorum Caesarum imagines in templo fuerit appensa. Eo autem tempore aucta contentio de Primatu, quam Mauritius cum Patriarcha suo Ioanne aduersus Gregorium inchoarat. Quare Bonifacius tertius post multam solicitationem non sine magna contentione ac multorũ contradictione à Foca Caesare tandem obtinuit, vt sanciretur Romanus Pontifex Oecumenicus, & summus Episcopus totius Ecclesiae Christianae. Concedebat item Focas Templum istud peruetustum, quod
ΠΑΝΘΕΟΝ,
hoc est, omnium Deorum appellabatur, vt ex eo conficeretur aliud in honorem Deiparae Mariae Virginis atque omnium Martyrum, sublata omni idolorum faece, vt, quo in loco Deorum, hoc est, Daemonum cultus olim celebrabatur, modò omnium Sanctorum ageretur memoria. Ab hoc templo Barbari metu Deorum semper abstinuerunt, sed suis ornamentis crebrò illud spoliarunt. In eo enim fuerant imagines mille & triginta, itaq́ue ad supremam vsque concauitatem auro argentoq́ue parietes vndique exornati, vt nihil suprà. Et quia rotundum est, appellatur hodie D. Mariae Rotundae. Inter caetera templa, quae vnquam Romae fuerunt, hoc certè longè est pulcherrimum atque operosiβimum, quemadmodum hi facilè iudicare norunt, qui istarum rerum maximè sunt periti. Et quanquam modò gradibus quibusdam in illud descendatur, olim tamen ante Vrbis vastationem ascendi in illud gradibus oportebat. Adeò enim ipsa terra ex crebra aedificiorum instauratione frequentibusq́ue ruinis creuit, auctaq́ue est. Focas intereà Constantinopoli maximam exercebat tyrannidem caedendo, strangulando, ac singula quaeque diripiendo, quamobrem omnibus subitò erat inuisus. Sub hoc Foca vehementer debilitatae & diminutae sunt vires Imperij. Persae cum Rege suo Cosdra vniuersam occuparunt Asiam, potiti etiam sunt Vrbe Hierosolymitana abductis vexillis ac cruce Seruatoris nostri Iesu Christi, captoq́ue Zacharia eiusdem oppidi Patriarcha. In tantis autem malis Focas haudquaquam se ad resistendum parauit, vt meritò Focas dictus sit. Focas enim vitulum significat marinum animal inter caetera maximè somniculosum, quodq́ue ita altùm stertit, vt è somno excitari à nemine poβit, attestante Plinio. Eius somnolentiae ac socordiae hic erat Focas, idq́ue adeò vt sua ferè omnia hostibus diripienda permitteret, ac quemadmodum iam nullum Occidentale extabat Imperium, ita etiam Orientale penè interierat. Res haec genero suo Prisco magis erat cordi, quàm quisquam arbitraretur. Significabat per literas Heracliano Africae praesidi, vti filium Heraclium mitteret, qui cum ipso bellum aduersus Focam moueret, fieri alioquin haud posse, quin non Imperium modo, sed nomen ipsum Imperij foret interiturum. Cùm igitur Heraclius magno cum exercitu venisset, Focam infesto Marte deuicit, ipsumq́ue milites captum Heraclio ac Prisco tradiderunt. Hi Imperatorem manibus pedibusq́ue praecisis igne ad Taurum combusserunt, atque in mare tandem proiecerunt. Praetereà & tota eius prosapia radicitus absumebatur. Atque ita quidem Focas simili clade perfidiae suae poenas dedit, qua in Mauritium, eiusq́ue coniugem ac liberos vsus fuerat anteà.
FACILIVS FORTVNA PARATVR QVAM CONSERVATVR.
Imperator Romanorum .VIII. An. minimè probandus immani crudelitate laniatus est.
HERACLIVS
Imperium vi ad se rapiebat anno post Christi natiuitatẽ sexcentesimo duodecimo. Venit hic copiis instructiβimus Constantinopolim, capiteq́; à Sergio Patriarcha diademate cinctus est cum Eudoxia, quam eadem die vxorẽ duxit. Haec sequenti anno filium enixa, cui etiam Heraclius nomen erat, ac cognomẽ apud plaerosq; Constantinus, vita functa est. Tum illicitas dicitur contraxisse nuptias cum Martina sua ex fratre nepte, ex qua alterũ suscepit filium nomine Heraclionẽ. Iam Imperij vires omnino erant debilitatae, caesi milites: quare pacẽ sibi cum Hunis, Longobardis, Gothis, Germanis, & Francis cõciliauit in Europa, in Africa verò cum Wandalis. Caeterũ populos circumiacentes, & quos ex Africa pater miserat, contra Cosdram Persarũ Regem eduxit: cumq́; totam Asiam deuastassent funditusq́; euertissent, cursum versus AEgyptum deflexerunt atq; Alexandriam inuaserunt, seq́; istic tantisper cõtinuerunt, donec rumor spargebatur Heraclianum patrem Imperatoris ingentẽ in Africa colligere exercitũ: tum enim iter Carthaginẽ parabant. Sed interim moritur Heraclianus. Quo audito confestim inuasere Carthaginẽ. Tum Heraclius Imperator eos toto exercitu aggressus est, confecitq́; pugnas cum iis tres acerrimas: in primo conflictu Persarũ fudit tria millia, in duobus caeteris tantũ effecit, vt desperatis rebus Cosdras à Syroe filio suo in fuga sit interfectus. Heraclius autẽ eos insequebatur, ac Persiam perpetuo sexennio miserè depopulatus est, tandemq́; in bello Syroem cepit, cui pax data est iis conditionib. vt Persiam retineret, vtq́; limes Persici ac Romani Imperij Tigris esset. Cùm iam in Persiam cum Syroe proficisceretur, ipsumq́; in eam restitueret, ecce Palacium ac Thronũ Cosdrae ingenti thesauro onustum spoliauit, quo septem oneratis Elephantis magna laetitia & ingenti gloria lignum Crucis manu tenens curru aureo Cõstantinopolim rediit. Hinc admirabili pompa Hierosolymã profectus Crucem in locum suum restituit, cuius rei gratia festum institutũ est Exaltationis S. Crucis. Id autem abundè satis nummus hic testatus est. Nam in altero latere sedet Heraclius in curru triumphali tentorio circundatus Crucem penes se retinens cum hac inscriptione:
SVPER ASPIDEM ET BASILISCVM AMBVLAVIT, ET CONCVLCAVIT LEONEM ET DRACONEM.
In medio aũt supra equos ita literis Graecis scriptum est:
ΔΟΞΑ ΕΝ ΥΨΙΣΤΟΙΣ ΧΨ ΤΨ ΘΨ. ΟΤΙ ΔΙΕΡΡΗΣΕ ΣΙΔΗΡΑΣ ΠΙΛΑΣ ΚΑΙ ΕΛΕΥΘΕΡΨΣΕ ΤΟΝ ΑΓΙΑΝ ΒΑΣ. ΗΡΑΚΛΕ.
hoc est: Gloria in altiβimis sit Christo Deo: nam portas confregit ferreas, liberauitq́; sacrosanctũ Heraclij Imperium. Literae verò Graecae hoc in latere insculptae hanc habent sententiam: Rex atq; Imperator Romanus Victor, Legumlator, semper Augustus, fidelis ac pius in Christo Heraclius. Scias aũt, Lector humaniβime, ea tempestate inuenustas literas Graecas in vsu fuisse: ita tamen hîc eas tradidi, quemadmodũ nummo inscriptas depraehendi. Quo equidem nomine nulli culpandus sum, quasi rem nouam ipse cõminiscerer, fingerem, aut quid cõmutarem, castigarémve, adderem aut detraherẽ. Quapropter literam Ψ vt Ω intelligas oportet, cuiusmodi sunt quatuor hae:
ΧΩ, ΤΩ, ΘΩ, & ΡΩ.
Animaduerto equidem satis Cuspinianũ etiam huiusmodi nummum habuisse, sed literas hic nec videre nec satis promptè legere potuit. Multa enim verba desiderat. Hunc imitari voluit Iacobus de Strada in Thesauro suarum Antiquitatum, sed malè, scribitq́; hoc pacto,
AMBVLABIS ET CONCVLCABIS.
Lapsusq́; est item grauiter in literis Graecis. Iam quod in medio habetur significat, Vultum tuum Deus illuminet. Ac Graeca illa dictio retro eius caput connotat, Sine sanguine. In Luna habetur, Propter tenebras nostras bella geram aduersus gentes. Nummus hic, vt ego ipsum habeo, latitudine est digitorũ quatuor, nec magnitudine tanta aliorum Caesarũ alter repertus est, praeter eum qui est Constantini Maxim. Huius
Antichristus in Oriente apud Saracenos oritur.
Heraclij temporib. Antichristus ille Mahomet inter Saracenos primò in Asia auditus est, ac multa in coelo visa sunt prodigia. Hic in Arabia apud Agarenos se prophetam ac regem fecit, ac suos non Agarenos ab Agar, sed Saracenos à Sara appellauit. Ab hoc paβim magni extiterũt tumultus adeò vt nomen caeteri abhorrebant. Heraclius autem videns regnum suum à Saracenis planè perditum ire, vndique praesidia conuocauit, filiumq́; suum Heraclium se iuxta Caesarem creauit.
SVPER ASPIDEM ET BASILISCVM AMBVLAVIT, ET CONCVLCAVIT LEONEM ET DRACONEM.
Imperauit Orienti .XXVII. annis, aqua intercute morboq́ue infando extinctus est.
R
HERACLIVS
cognomento Constantinus, à patre post natum Christum anno sexcentesimo tricesimo secundo in consortem nutantis Imperij susceptus est. Cùm iam Machometes multis Saracenorum copiis Prouincias paβim caedibus, incendiis, ac direptionibus deuastaret, Imperatores sese ad resistendum pararunt, ne ipsi Constantinopoli praeuerterentur, belloq́ue Saracenos
Horrẽda clades Christianorum.
aggreβi sunt, sed admodum infoeliciter. Nam in vno congressu ceciderunt Christianorum centum & quinquaginta tria millia. Tum Imperatores ad mare Caspium aufugerunt, atque illas portas aperuerunt, quas Alexander Magnus Macedonum Rex ad mare Caspium extruxerat, & ob immanes quosdam populos praecluserat. Hinc quotquot vel milites, vel homines paβim prouinciales potuerunt colligere, eduxerunt: cumq́ue ante Solis ortum pugnam conficere putabant, nescio à quibus laruis in castris Imperatorum caesa fuerunt hominum propè quinquaginta duo millia, pars militum residua Hierosolymam sese recepit. Heraclius verò senior Imperator animaduertens haud fieri posse vt Saracenis resisteret, ex moerore in hydropisin incidit. Fertur & alio morbo nempè ex genitalibus perpetuo laborasse septennio. Tum fratrem suum Heraclionam iuxta se Imperatorem fecit. Interea autem dum senior Imperator laborabat, potens in vniuersa Asia effectus est Machometes tam viribus quàm doctrina eaq́ue diabolica. Profitebatur enim, populum suum & dici & esse populum Dei, qui Diuina fruituri forent promiβione, soliq́ue in vniuerso Orbe rerum essent potituri, adeò vt hinc Saraceni quos modò Turcas nominamus in verbis huius Machometis spem etiamnum fidemq́ue collocent. De hoc multi prophetae vaticinati, praecipuè Daniel, & Paulus: neque verò praeter hunc alius est expectandus Antichristus. Apertè in suo inquit Alcorano ingentes horrendasq́ue in Christum blasphemias, nominatim
Machometes blasphemus in Christũ.
autem Christum minimè fuisse passum, sed Iudam, qui ipsum prodere conabatur, eadem hora, qua Christum Iudaei quaerebant, fuisse virtute Dei in Christi formam transmutatum, ac pro ipso captum & cruci tandem affixum. His ita plebs illa misera adeoq́ue demens credidit, rata illum magnum sanè hominem, cui ista reuelarentur, quiq́ue ea ita sentiret. Interea dum senior aeger decumberet, Heraclius iunior Imperator saepè conatus est Machometi resistere, sed cum maximo suo Imperijq́ue detrimento. Nam Machometes vi Antiochiam subegit. Heraclius autem veritus ne & Hierosolymam opprimeret, Crucem Domini istinc Constantinopolim transtulit. Atque ita quidem Machometes intra vitae suae terminum vniuersum Orientem suo Imperio subiecit. Quanquam verò Reges aliqui in ciuili administratione persistebant, ad extremum tamen eos vel armis, vel dolo ad suam religionem pertraxit: imò sunt qui velint & ipsum Heraclium hanc doctrinam ante obitum oblectasse. Postremò à morte Heraclij eius vxor Martina filium suum Heraclionam in vniuersum Imperium substituere conata est, atque Heraclium priuignum post menseis quatuor opera Pyrrhi antistitis Constantinopolitani veneno subtulit. Sed biennio pòst, quum haec caedes in publicum emersisset, atque indies ambo magis magisq́ue saeuirent, eos Senatus abripuit. Martinae lingua praecidebatur, Heraclionae nares, itaq́ue regno exigebantur. Antistes verò è fuga abreptus in vrbem laqueo ignominiose strangulabatur.
VOLVPTAS HILARIS INSANIA. SATIS EST POTVISSE PVNIRE.
Imperij .VIII. aetatis .XXVIII. An. veneno periit, alter biennio pòst abscissis naribus in exilium missus.
R 2
CONSTANS
Heraclij filius, ac senioris Heraclij nepos, Imperium Orientale adeptus est, anno Christi sexcentesimo quadragesimo secundo. Mittebat autem hic Olimpium in Italiam tanquam Exarchum, vt eius haeresim cuncti Antistites velut imbiberent. Et Romanus quidem Pontifex Martinus si forsan doctrinam hanc contemneret, mitteretur ilicò ad Imperatorem, cui si parére recusaret, extemplò confoderetur. Patriarcham Constantinopolitanum in locum Pyrrhi sufficiebat Paulum haereticum, idq́ue in contumeliam Pontificis Martini. Hac verò tempestate Saraceni opulentiβimam potentiβimamq́ue ciuitatem Rhodum inuadebant, diripiebant, atque euertebant. Inter caetera spolia onerabant nongentos Camelos columna aenea altitudine cubitorum
Colossus Solis.
quadraginta octo, aut pedum septuaginta duo. Hinc per mare Egaeum profecti sunt in Siciliam, atque inde in Italiam: sed eos Olimpius confestim repulit. Post obitum verò Olimpij Constans Theodorum veluti Exarchum in Italiam misit. Hic Pontificem in templo quasi allocuturus
Constantinus cum patre suo Imperij cõsors cõstituitur.
adiit, catenasq́ue in collum iniecit, ac captum deinde Constantinopolim duxit, vnde rursum tanquam exul relegatus est. Deinde Constantinum filium Imperij consortem constituebat, committebatq́ue vt Constantinopolim curaret, atque ipse expeditus iter in Italiam non aduersus Saracenos, Longobardos, Hunos, aut hostes alios maturabat, sed vti ipse tanquam Romani Imperij hostis religiosorum thesauros, templa, oppidaq́; Prouinciarum spoliaret. Postquam iam multa in Italia oppida diruisset, tandem militari instructus exercitu Romam ingressus est, cui Vitalianus Pontifex cum religiosis omnibus obuiam proceβit, honorificeq́ue ipsum in Ecclesiam deduxit. Templa omnia sub pietatis nomine frequentabat, donec singula diligenter explorasset. Quinto die pòst hominum viginti millibus instructus cuncta templa inuasit, diripuitq́; singula diebus septem continuis. His spoliis quatuor onerauit naues, atque inde laetus Neapolim profectus est, indeq́ue in Siciliam. Hic animo conceperat sedem Imperatoriam Constantinopoli Romam rursum transferre. Nouerat quippe inuisum se Constantinopolitanis ob haeresin ac suam tyrannidem. Erat autem vir praui ingenij, haereticus, Reipublicae corruptor peβimus, omni libidine ac spurcitie inquinatiβimus. Maximo, viro sanè prudentiβimo manus pedesq́; praecidi, ac linguam erui iuβit. Sic & multos alios homines Christianos varus cruciatibus interemit. Cumq́ue in Sicilia annos aliquot crudeliter Imperasset, die quadam Andreas quispiam cum ipso balneum ingressus vt Gallico vnguento Imperatorem inungeret, lechytum in eius caput effudit ac fuga elapsus est. Deinde ministri, qui pro foribus praestolabantur, ingreβi Imperatorem mortuum offenderunt. Quo quidem audito Constantinus ingenti nauium multitudine in Siciliam traiecit, caedemq́; paternam grauiβimè vltus est. Hinc tandem Constantinopolim reuersus fratribus minoribus Heraclio & Tiberio nares amputauit. Narrant aliqui, quod eos interfecisset, vti solus rerum potiretur. Saraceni vt mortem Constantis accepissent, confestim in Siciliam traiecerunt, Cyracusam inuaserunt, qua egregiè vastata omne spolium secum Alexandriam aduexerunt. Non multò pòst Hierosolymam oppresserunt viq́ue inuaserunt. Contra hos septennio fortiβimè bella mouit Constantinus, atque in vno congressu fudit Saracenorum triginta millia, quare pacem petere coacto grauiβima tributa pendere debebant. Hic Constantinus Christianae Reipublicae fuit defensor celeberrimus, amatorq́ue longè piiβimus. Ecclesias destructas ac varia haeresi infectas, quantum potuit, repurgauit, & praecipuè Graecam ac Romanam: quamobrem sextam congregari fecit Synodum. Postremò è Palatio lapsus occubuit, haeredemq́ue Imperij reliquit filium suum Iustinianum.
SEQVERE TRAHENTIA FATA. MALE QVAESITA MALE PEREVNT.
Imperium Orientale molestauit .XXVIII. An. ex insidiis interfectus est. Filius regnauit .XVII. An. & ex palatio praecipitatus interiit.
R 3
IVSTINIANVS
Constantini filius, Orientalis Imperij gubernacula suscepit, anno à Christi natiuitate sexcentesimo octuagesimo septimo. Confestim autem priusquam Saraceni de morte patris facti essent certiores, hac lege cum iis pacem composuit, vt quotannis auri pondo tria millia, quinquaginta captiuos nobiles, totidemq́ue equos ipsi tribuerent. Verùm vbi deceptos se animaduerterent, totam indignati Libyam atque Africam caedibus, direptionibus atque incendiis infestabant. Vt verò Iustinianum copiis instructum ad se properare accepissent, decennales pacti sunt terra mariq́ue inducias, idq́ue nouis conditionibus, nempè vt Saraceni Libyam & Africam liberam nec grauatam restituerent, atque illo decennio singulis diebus Imperatori mille aureos numerarent, Equitemq́ue ex suis Equitibus equo insidentem singulis item diebus traderent. Iustinianus circa principatus sui initia vir quidem erat prudens fortisq́ue, sed rerum successu elatus, coepit se Diis hominibusq́ue opponere. Inconstans ac periurus in Saracenos efficiebatur, qui cùm ab ipso essent contra foedus circunuenti, omni metu seposito arma aduersus Iustinianum capescebant, nec tantum cladis patiebantur, quantum inferebant. Tunc istinc reuersus mare in Europam traiecit, Bulgarosq́ue fortiter aggressus multis calamitatibus affecit, qui ex Schytia in Thraciam venerant, pacemq́ue cum patre fuerant pacti. Hic enim sine victoria bello infoeliciter gesto quibuscunque tandem conditionibus pacem cum iis iniit, ac Thraciam inhabitandam iis reliquit. Cùm iam ergo Iustinianus horum Prouincias caedibus, direptionibus, & incendiis deuastasset, animum resumpserunt, ipsumq́ue coëgerunt, vt inhonestis conditionibus cum his pacisci debuerit. Deinde Constantinopolim reuersus grauem ciuium incurrit indignationem, quòd tyrannidem impunitam reliquisset. Indixit Synodum bonis omnibus aduersantibus, in qua vt multi erant Episcopi, ita metu nihil aliud concludere audebant, quàm quod ipsi gratum foret, quodq́ue conclusum vellet. Et quidem quum Romanus Pontifex Sergius his assentire recusaret, Iustinianus Romam Tribunũ suum Zachariam misit, & Papam compraehensum Constantinopolim duci mandauit. Sed propositum hoc Exarchus cum vniuerso Equestri ordine Rauennensi facilè auertit. Hi enim Zachariam Roma expulerunt. Tum Iustinianus Christianorum effectus est hostis publicus. Solicitabat indies Gallinicum Patriarcham, vt orationem ad populum habere vellet, cui persuaderet euersionem insignis templi Mariae Deiparae sacri quod iuxta Palacium erat. Nam aliud hîc aedificium aptum Palacio extruere cogitabat. Proinde Patriarcha ei respondebat: Munus nostrum est templa exstruere, nõ autem destruere: quare isti rei acquiescere fas non est. Postremò quum post minas etiam Imperator orare non destitisset, ita locutus est Patriarcha: Deo sit honor & gloria, qui continuò patiens multumq́ue misericors est ab hoc tempore in aeuum vsq;. Quod vbi dixisset, confestim templum destruere coeperunt. Tum Patriarcha Leontium religatum clàm Constantinopolim reuocauit.
MVLTI NIMIVM, NEMO SATIS.
Perfuncto decennali Imperio mutilatis naribus relegatus, alteroq́; decennio transacto, regno recuperato ac .VI. An. administrato, interfectus est.
R 4
LEONTIVS
vir quidem fuerat antea Senatorius vrbis Constantinopolitanae, Patritiusq́ue opulentus ac magni precij, posteà verò constitutus est ab Iustiniano Archidux totius exercitus aduersus Saracenos, hostesq́ue alios. Caeterùm quum iam triennio in carcere ab eodem fuerat detentus, posteà in exilium relegatus est. Tandem opera Gallinici Patriarchae clanculum Constantinopolim ingressus, magnam excitauit aduersus Imperatorem Iustinianum seditionem, qui & omnibus modò inuisus esse magnoperè coeperat. Et quidem quum iam praeter spem plurimi illi adhaerebant, vt omnes confestim effregit carceres, liberabatq́ue quotquot erant nobiles ac ciues iniustè capti. Hoc verò tumultu excitum vulgus arma capescebat, seq́ue Leontio adiungebat, atque vrbe Imperatorem cum suis exigebat. Deinde ipsum Leontius properè insecutus in campo libero aggressus est, Iustinianumq́ue naribus truncauit, atque ita mutilum Chersonam relegauit. Ac postquam Imperator esset salutatus, Imperij administrationem suscepit anno Christi sexcentesimo nonagesimo septimo. Interea dum motus hic Constantinopoli ita continuaretur, Saraceni cum Rege suo Habdimelech expeditionem pararunt, Africamq́ue iterum deuastarunt. Hos contra Leontius Tribunum militarem mittebat Ioannem, qui cum Saracenis saepius fuerat congressus. Cumq́ue Saraceni praesidia ex Arabia, Persia, atque AEgypto postulabant, etiam sibi subsidia mittenda extemplò scripsit Ioannes. Sed multi ex eius copiis ceciderunt. Tum indignati milites ita in Leontium exarserunt, vt Tiberium virum sanè eximium in castris Imperatorem legerint, Augustumq́ue appellarint. Hic oblatum Imperium libens suscepit, & quò fortior esset, cum irato exercitu Constantinopolim profectus est. Tum se Leontius contra expediebat iis quaesitis omnibus quae istuc pertinebant. Verùm milites indignati vrbem armis subitò inuaserunt. Leontius fuga in Palatium elapsus est, quod item facilè à Tiberio superatum fuit Leontius igitur capitur, eiq́ue nares amputantur, quod paulò antè fecerat Iustiniano: idq́ue vsqueadeo iis frequens, vt truncari naribus tandem apud illos in consuetudinem abierit. Tiberius in Dalmati coenobio Leontium custodiri curabat, in quo & vitam suam finiit. Confestim autem Tiberius ingentem exercitum in Syria aduersus Saracenos eduxit. Vtrinque ita acriter pugnatum est, vt infra paucos dies ceciderunt propè ducenta millia Saracenorum. Cumq́ue Iustinianus (qui iam triennio in Ponto exularat) ad Imperium redire conabatur, nec haerere diutius Chersonae volebat, considerans ciues Leontio fideliter adhaesisse, plurimumq́ue huic Tiberio, qui modò Imperare coeperat, fauere, in Bauariam ad Regem Caianum profectus est, à quo honorificè exceptus, eius filiam Theodoram in vxorem accepit.
ORIS ATQVE CORDIS PVLCHERRIMA HARMONIA.
Orienti praefuit tribus annis, truncatis naribus in carcere tandem excarnificatus.
TIBERIVS
anno post Christi natiuitatem septingentesimo Imperium adeptus est Orientale, & confestim Exarchum in Italiam misit Theophilatium, quem nec Romani, nec Itali recipere voluerunt. Nomen enim Exarchi Graecorum ac Constantinopolitani Imperij, Romae & Rauennae vulgo inuisum fuit execrandumq́ue. Hac in re tamen Pontifex Ioannes. VI. ipsi plurimùm auxilio fuit. Dux autem Beneuenti, qui vnus erat ex triginta Ducibus Longobardiae, libentiβimè hanc discordiam accipiebat, ac Campaniam inuadens plurima oppida castraq́ue incendiis absumebat, ciues paβim rusticosq́ue & pecora secum auehebat. Sed Pontifex, ni pacem daret, excommunicationem homini obtrusit: quare captiuos, ciuitatesq́ue restituit, ac bello destitit. Tiberius verò vt audiuit Iustinianum ex Ponto ad Germanos transfugisse, isticq́ue in precio esse, plurimùm sanè veritus est, cogitauitq́ue, quánam potiβimùm ratione ipsum necaret. Caianum igitur regem Vindelicorum subornauit, vt hominem è medio tolleret: sed hanc proditionem vt Iustinianus intellexit, clam cum vxore ad Terebellum Bulgarorum Regem fuga elapsus est. Ab hoc fideliβimè exceptus est, tradiditq́ue illi ingentem multitudinem, vt parato exercitu Constantinopolim clam profectus dolo vrbe potiretur. Tum multi Tiberium deseruerunt, ac Iustiniano adhaeserunt, imò & multùm fauoris & beneuolentiae apud inconstantem illam vulgi multitudinem,
Iustinianus Imperio restitutus.
quae illum anteà admittere haudquaquam voluerat, obtinuit. Tum autem Tiberium appraehensum captumq́ue cum Leontio vinculis religato per vicos in spectaculum educebat. Tandem in Throno residens humi coram se prostratos pedibus conculcauit, & palàm clamari iuβit, Super Aspidem & Basiliscum ambulabis, & conculcabis Leonem & Draconem. Posteà ante se atque in conspectu vulgi obtruncatos in frusta secari mandauit. Patriarchae Gallinico vtrunque oculum effodi iuβit, ipsumq́ue Romam relegauit. In huius locum suffecit Cyrum. Hic, dum etiamnum exularet, praedixerat illum Imperio adhuc fore potiturum. Quoties autem truncas nares emungebat, toties vnum ex iis, qui Leontio aut Tiberio fauerant, ad supplicium rapi iubebat. Mauritium ducem suum cum omni exercitu in Pontum mittebat, vt Chersonae barbatos omnes sexus virilis strangularet, quòd ipsum in gratiam Tiberij, nisi aufugisset, occidissent. Eodem illo anno quo ad Imperium rediit, vxor eius Theodora illi enixa est filium, quem Tiberium appellauit, coronauitq́ue statim cum ipsius matre. Hic prauus ac periurus tandem etiam Terebellum, cuius opera fuerat restitutus, de improuiso oppreβit: sed Terebellus ipsum facilè repulit. Deinde exercitum suum parabat in Italiam aduersus Foelicem Archiepiscopum Rauennensem, qui quidem captus Constantinopolim missus vtroque lumine priuatus est, relegatusq́ue aliò, atque vrbe exactus. Nunquam ferè tantam Rauenna passa est calamitatem, quàm in ista oppreβione. Dux enim Mauritius strangulabat ferè optimos quosque ciuitatis, vrbemq́ue penitus diripiebat. Dein Iustinianus omnibus copiis aduersus Philippicum profectus est, quem Chersonam in Pontum relegauit. Verùm milites eius tyrannidem amplius recusantes, Philippico se adiungebant, ipsumq́ue Imperatorem creabant. Huius nummi inscriptionem vlterius legere non potui.
MISERIAM NESCIRE SVAM, SINE PERICVLO EST VIVERE.
Vt .VII. An. Orientali Imperio praefuisset, ignominiose occisus est.
PHILIPPICVS
Orientale aggressus Imperium est anno Christi septingentesimo decimo tertio. Quod vt Iustinianus accepisset, aufugit, exercitumq́ue conscripsit alium, atque acre mox confectum est praelium duodecim miliaribus ab Constantinopoli, in quo Iustinianus captus, interfectus est. Itemq́ue & eius filius Tiberius puer annum agens aetatis suae sextum, ab his est interemptus, quibus illud à Philippico fuerat demandatum. Posteà omni cum exercitu Constantinopolim ingressus Patriarcham Cyrum Vrbe expulit: confregit, destruxitq́ue omnes Ecclesiae imagines, ac Pontificem Romanum coëgit, vt sua dogmata velut bona & salutaria amplecteretur. Sextae Synodi decreta, quae in S. Sophiae templo erant ordine depicta, erasit atque expunxit. Caeterum eius doctrinam Pontifex vt haereticam damnauit, vetuitq́ue Romae ne quis ipsum ceu Imperatorem coleret, nec eius imagine nummos quisquam percuteret, aut effigiem aere aliquo exprimeret. Hinc etiam acta dictae Synodi rursum in ingressu basilicae S. Petri depingi curauit. Tum Philippicus Ioannem quendam, qui eiusdem cum ipso erat sententiae, in contumeliam Pontificis Romani, Patriarcham Constantinopolitanum constituit. Imperator hic ciuis fuit Constantinopolitanus nobilitatis praecipuae, qui, quòd visam sibi Aquilam caput obumbrasse dormienti dixerat, Chersonam in Pontum ab Iustiniano relegatus est. Hîc familiariter vsus est Monacho quodam haeretico & veridico, qui imperaturum illum praedixerat: quod quidem Philippicum maximoperè indies magis magisq́ue solicitum detinebat. Sed huic ita aiebat Monachus, Cùm ita Deo visum sit, quid tute repugnes? Verùm hoc inquam tibi dictum sit, sextam Synodum iniustè fuisse & celebratam, & conclusam. Quare cùm tu Imperium fueris adeptus, tum memento eam infringere atque infirmare. Quod enim si feceris, certè stabile tibi Imperium perdurabit. Illud igitur facturum se iuramento affirmauit. Deinde quum excommunicatum se à summo Pontifice, atque vt haereticum ab Ecclesia fuisse resectum intellexisset, perniciosum ex diuersis haereticis Concilium conuocauit: itaq́ue sextae Synodi decreta altera Synodo infirmauit, condemnauitq́. Interea verò quum iam circa suos haereticos ad istum modum esset occupatus, subigebantur, Imperioq́; à Saracenis detrahebantur Africa, Libya, ac Granata in Hispania. Atque ab eo quidem tempore vsque ad annum millesimum quingentesimum octuagesimum septimum, Hispania habitata fuit a Saracenis, ac praecipuè Betica, quae Granata hodie est appellata. Tum enim à Ferdinando Rege Aragoniae (erat autem hic postremus Gothorum Rex, atque auus Caroli .V. Imperatoris) vi inde fuêre expulsi: sed Africam sibi & Libyam retinuerunt. Iam verò cùm Philippicus pridie Pentecostes cum aliquot antiqui generis ciuibus in balneas publicas fuisset ingressus, confestim à quodam Rufino nomine ad hoc subornato arreptus oculis priuatus est. Atque ipso Pentecostes die postero, quum populus vniuersus in summo templo esset congregatus, Imperator publicitus est coronatus Arthemius. Hic nomen suum mutauit, atq; Anastasium se appellari iuβit. Mox autem Philippicum in carcerem coniecit, vbi vel ad extremum vitae diem ipsum conclusum detinuit. Ferunt aliqui in hoc ipsum carcere fame fuisse consumptum enectumq́ue.
LEVIS EST FORTVNA, QVAE DEDIT, REPOSCIT.
Perpetuo carcere addictus, fame enecatus est Imperij anno secundo mense nono.
S
ANASTASIVS
Orientale Imperium adeptus, anno post natum Christum septingentesimo decimo quinto, literas confestim ad Pontificem Romanum per Scholasticum Consiliarium dedit, in quibus se amatorem defensoremq́ue fidei Christianae appellabat, propugnatorem etiam confirmatoremq́ue Sacrosanctae Synodi sextae, atque Ecclesiae totius Romanae: robur item Decretorum Pontificum, instauratorem deiectarum ecclesiarum & imaginum, receptorem profugorum Christianorum, extirpatorem haereticorum, atque hostem denique ethnicorum longae acerbiβimum. His literis Romae ita recitatis, animum nonnihil Pontifex eiusq́ue assessor recepit, quibus iampridem Imperatorium nomen sordere coepit ob improbos quosdam Imperatores, qui quò plures eò deteriores esse magis magisq́ue coeperunt, atque horum quisque id maximè operam dederat, quò infensiβimè Pontifici resisteret. Anastasius ergo hic Saracenos tanquam Christianae fidei hostes crudeliβimos bello aggredi conatus classem ingentem in Africam emisit. Verùm claβiariis quibusdam contumacius agentibus, qui illum oderant, Constantinopolim reuersi Theodosium ignobilem rudemq́ue alioqui virum, cuius officium erat publicam exigere pecuniam, exactionesq́ue corradere, Adramij Imperio praefecerunt. Sed hic clam aufugit, seq́ue in montem abdidit. Proinde vbi ipsum inuenissent, inaugurationem ei vltro praestiterunt, inuitumq́ue ad Imperium suscipiendum coëgerunt. Quo audito Anastasius festinanter mare Niceam versus traiecit, vbi se ad resistendum parauit. Theodosius hunc insecutus est, atque ingenti pugna victum captumq́ue, quòd necandi occasionem haberet nullam, sacris initiatum in monasterium detrusit, ne qua via pateret redeundi ad Imperium. Quae quidem res vbi iam Romae increbuit, nunciataq́ue esset, cunctos ingens inuasit dolor. Verebantur enim ne Christianum modò hostem essent habituri. Quouiam verò hac tempestate grauis in Ecclesiis controuersia ventilabatur de sustollendis imaginibus, operaeprecium
Qua occasiõe Imperium ad Germanos deuenerit.
est & de his quaedam recensere. Nam paulò pòst in sequentib. etiam horum mentio nobis facienda est, cùm dicemus qua ratione Imperium Romanum ob diβidium, quod inter Constantinopolitanos Caesares ac Pontifices increbuerat, ad Germanos & Francos translatum sit. Superioribus ergo Heraclij temporibus orta auctaq́ue haeresis Monothelitarum, qui ex Mahomete originem traxerunt, atque inter caeteros dogmatis sui articulos & hunc cum Saracenis communem habebant, Exodi cap .XX. Non facies tibi sculptile. Haec autem haeresis damnata fuit sub Martino Pontifice in vniuersali concilio ab centum & quinquaginta Episcopis. Deinde & damnata fuit, extinctaq́ue in sexta Synodo Constantinopoli celebrata. Sed omnes penè Imperatores ab Heraclio vsque ad hunc labe hac infecti fuêre, atque vbique ferè aduersus imagines pugnauêre. Quid verò ex hac imaginum controuersia natum sit, audietur in sequentibus.
CVI SEMPER DEDERIS, VBI NEGES, RAPERE IMPERAS.
Quindecim mensium Imperator, ex Imperio ad Monachismum detrusus est.
S 2
THEODOSIVS
Orientale Imperium vi ad se rapuit, anno post Christum natum septingentesimo decimoseptimo. Leo autem Anastasij Tribunus cum vniuerso exercitu Nicomediam profectus Domino suo auxilio venit, sed aliquantò seriùs, re enim perfecta absolutaq́ue. Noluit tamen hic se Theodosio tradere, verùm cepit filium eius cum optimis quibusque totius Aulae, abstulitq́ue omnem thesaurum cum vniuersis ornamentis Imperatoriis, ac Chrysopolim profectus est. Quo sanè audito Theodosius rem cum Patriarcha ac Senatu vniuerso expendit, deliberatq́;. Cùm iam ergo Leo (qui Ecclesias non infestaturum se pollicebatur) huc peruenisset, certè Imperium illi traditum fuit. Verùm Patriarcha vitam Theodosio filioq́ue precibus impetrauit. Tum siquidem Leo vtrunque sacris initiatum in monasticam vitam protrusit, in qua diu satis ac foeliciter vixerunt. Leo tantus deinde imaginum vastator effectus est, vt hinc à Graecis cognomento
Põtifex Caesarem Constantinopol. deserẽs Germanis se adiungit.
Iconomachus sit appellatus, hoc est, imaginum expugnator, quòd imagines ac statuas Sanctorum è templis auferri, incendiq́ue mandabat. Quarum quidem perdendarum cùm finis nullus esset, tandem Pontifex Comitibus Palatinis (qui tum Maiores domus dicebantur) sese adiunxit. Hi autem praefecti erant curiae, adeoq́ue primarij gubernatores apud Reges Francorum, & penes quos summa in Germania ac Gallia à Rege, qui sceptrum poβidebat, erat potestas. Apud hos etiam ipse Pontifex absente Rege magnae erat aestimationis, adeò vt hinc amplioris dominij spes quaedam iam velut eluceret. Pontifex igitur ac Palatini operas tradiderunt mutuas, idq́ue adeò, vt Pontifex Imperatorem facilè repulerit, Italiamq́ue possederit vniuersam. Quare cùm regia progenies indies magis ac magis decresceret ac debilitaretur, hi autem Principes potentiores fierent, factum est consentiente Pontifice, vt regni administratio ad hos Principes translatum sit. Hac tempestate Maior domus Childerici Regis Francorum effectus est Carolus Martellus vir sanè strennuus fortisq́ue. Gallia hic egressus Saxones, Sueuos, Vindelicos, atque vniuersam Germaniam armis subegit. Saraceni, qui iam magnam Hispaniae partem inuaserant, etiam suos vicinos aggredi paulatim conabantur. In Franciam quippè educti fortiβimum Arelatense oppidum aliaq́ue multa ceperunt. Carolus Martellus huic infortunio resistere cupiens hos contra profectus est ad oppidum Turonense. Hîc pugnae confectae sunt, in quibus ceciderunt trecenta septuaginta quinque Saracenorum millia, non autem absque insigni Francorum clade. Deinde Gothi ac Saraceni inter se conuenêre, aduersus quos rursus exercitum eduxit Carolus, pugnauitq́ue ita acriter vt profugere etiam vltra Pirenaeum montem debuerint. Asserunt aliqui, nisi Carolus hac potitus fuisset victoria, Saraceni cum Gothis hac tempestate Franciam, Germaniam, Italiam, totamq́ue Europam, & Asiam cum sua parte Africa vi occupassent. Hic Carolus ingentes vbique adeptus est victorias, adeò vt nihil non captum sit quod suis manibus offerebatur. Tantae equidem aestimationis apud omnes, dum in administratione etiamnum esset, habitus fuit, vt nemo non satis animaduerterit aliud breui regnum aduenturum fore. Quò enim potentior efficiebatur, quoq́ue magis ac magis viribus crescebat, eò certè Constantinopolitani Caesares magis debilitabantur, decrescebantq́ue. Cùm iam Carolus hic Martellus regnum partim in liberos partiretur, Carolomannum Austrasiae, Sueuiae, atque Alemaniae praefecit: Pipinum Franciae: Griphoni partes alias dedit, quibus minimè contentus bello à fratribus fuit superatus. Non multò pòst Carolomannus postpositis mundanis in monasterium se dedit: quare integer Maioratus domus deuolutus est ad Pipinum. Hic socordiam luxuriamq́; regum animaduertens, impetrauit à Pontifice auxilium, vt Childericum non sine fauore populi regno exegerit, ipseq́ue Rex solus sit designatus. Nunc verò reuertamur, vnde digreβi sumus.
CVIVIS DOLORI REMEDIVM EST PATIENTIA.
In Imperio Orientali anno peracto, ex Caesare monachus factus est.
S 3
LEO
ex Syria oriundus primò quidem mechanicus, deinde verò dux militiae effectus Imperium Orientale adeptus est, post natum Christum anno septingentesimo decimo octauo. Circa initium principatus edictum extemplò Constantinopoli promulgauit, vt siqui haberent Christi imagines aut matris eius Mariae, aut etiam aliorum Sanctorum, eas poena capitis in publicum proferrent. Ac tot quidem statuae productae fuêre vt nihil suprà. His adijciebantur residuae templorum imagines, atque vniuersae comburebantur. Deinde publicè edixit, vti in toto Imperio imagines paβim abolerent, perderent, ac destruerent. Si quis verò huic se opponere vellet, hic tanquam Caesareae Maiestatis contemptor capite puniretur. Quamobrem multi paβim trucidabantur. Significauit item Pontifici Georgio. II. vt & ipse similiter faceret. Qui sanè animaduertens rem derisione in Deum atque impietate haudquaquam carere, vetuit Romae & per vniuersam Italiam tributa Caesari amplius minimè pendenda, ipsumq́; praetereà excommunicauit, ac velut inutile membrum ab Ecclesia abscidit. Vt autem Germanus piiβimus ille Patriarcha intolerabilem Imperatoris impietatem considerabat, Pontificatum Constantinopolitanum prorsus recusabat, officiumq́ue suum relinquebat. In huius locum Leo adolescentem Anastasium subrogauit, qui eiusdem cum ipso erat farinae. Sed cùm audiisset in Italia aduersus se conspirationem fuisse inchoatam, Exarchum suum officio motum, idq́ue eos iam ferè operam dare quasi Imperatorium nomen abolere, nec amplius ferre id aut pati vellent, certè ducem suum Romam misit, vt populum seu vi, seu humanitate sibi reconciliaret. Hic vbi Romam venit, in grauiβimo tumultu occidebatur, atq; alium sibi ducem pro animi sui sententia ciues constituerant. Rauennenses item suum Exarchum Paulum interimerunt. Atq; hic quidem Exarchus fuit postremus, cùm iam is Magistratus floruisset
Ab Imperio Cõstantinopolitano Roma desciscit.
centum sexaginta annis. Nec Roma, quae iam pridem sub Graeco Duce steterat, voluit amplius eum ab Imperio flagitare, sed ipsa sibi semper Ducem deinceps decreuit vsque ad Caroli Magni tempora. Hac de re consule historiam de Iustino Imperatore folio nonagesimotertio. Longobardi considerantes Imperatorem ad istum modum cum suo Exarcho Italia fuisse exactum, dum iam cuncta in tumultu versabantur, magnis sanè copiis è Longobardia profecti oppida vniuersa caedibus atque incendiis obruebant, ac Romam tandem etiam obsidebant. Tum Pontifex subsidia non ab Leone, sed ab Carolo Martello Maiore domus Regis Franciae flagitabat, cuius mentio facta est in praecedenti pagina. Carolus tantum egit apud Luitprandum Regem Longobardorum, vt armis discesserit, restitueritq́ue Pontifici oppida & captiuos omnes conciliata decennali pace. Tertio autem Leonis Imperatoris anno Armirthus Dux Saracenorum ter mille triremes ex Asia atque Africa in Thraciam eduxit, Constantinopolimq́ue terra mariq́ue fortiβimè triennio obsedit: verùm ob inediam, pestem, ac frigus intolerabile, magnã profectò passus est cladem. Naues vi fluctuum, tempestateq́ue partim subactae, partim artificioso incendio perierunt, vsque adeò vt absque commodo istinc discedere debuerit. Pestilentialis extinctorum cadauerum foetor etiam in vrbem proserpsit, vti hominum supra trecenta milia interierint. Cùm iam Imperator Saracenorum metu esset liberatus, cogitabat quánam via potiβimùm inobedientiam Pontificis vindicaret, totusq́ue erat in spolianda Italia nummis, ornamentisq́;. Quare Marinum Ducem suum misit Romam, vt Pontificem aut compraehenderet, aut interficeret. Pontifex Longobardorum subsidia implorabat, quamobrem Marinum facilè repellebat, ita vt quod proposuerat, perficere non poterat, cum suis nempè in fugam actus vt vix euadere potuerit, multiq́; ex suis interierint. Tum Imperator donis Longobardos à Pontifice abstrahere conabatur, sed frustra. Atque ita quidem impius hic imaginum expugnator in suo proposito obiit. Hac tempestate Christianam fidem amplexi sunt Germani per Bonifacium Episcopum ad eos missum.
PEIVS TECTVM QVAM APERTVM ODIVM.
Decimoquarto anno Orientalis Imperij anathemate obstrictus interiit.
S 4
CONSTANTINVS
Leonis filius post obitum patris Orientalis Imperij administrationem in se suscepit, anno Christi septingentesimo quadragesimo secundo. Is planè scelestiβimus non solùm patris impietatem reddidit, sed maiore etiam scelere se modis omnibus contaminauit. Decreta constitutionesq́ue Sanctorum patrum quantum potuit contempsit. Ac imprimis quidem à Christo discedens, postquam Diuorum imagines paβim aboleuisset, ac Patriarcham qui huic se opponebat, è medio sustulisset, & Nicetam hominem eiusdem sceleris conscium in Patriarchae locum substituisset, sepenumero ipsum vxor, vt quae pia magis, impietatis suae arguit: praeterea & Pontifex Romanus legatos suos ad ipsum misit, vt aut flagitia sua omitteret, aut censuram expectaret: verùm nihil monita apud ipsum honesta potuerunt. Sabinum Bulgarorum Regem in gratiam recepit, aduersus quem paulò antè bella gesserat, idq́ue hac conditione, vt imagines item in suo Regno aboleret ac combureret. Quodcunque decretum Constantinus promulgabat, id contrà eius vxor abrogabat: persequebantur sese mutuò velut hostes infestiβimi: nec hinc sanè melior efficiebatur, sed deterior magis ac magis. Depopulabatur Templa ac Monasteria, Christianosq́ue multos trucidabat. Appellabatur autem Graecè Copronymus, quòd infans baptismi lauacro admotus mediis sacris alimoniae excremento aquam baptismalem polluerat. Oblectabat se incantamentis ac nefariis sacrificiis cum inuocatione daemonum, quibus adeò erat deditus, vt hinc posteà coeperit delirare. Et quidem dum his rebus aliisq́ue infandis occuparetur magis quàm Reipublicae administratione, Tartari exciti, gens sanè Scytica ad Arctum inter Riphaeos sita, ex
Turcicae infandae gẽtis origo.
ostiis Caucasi montis egreβi sunt, ac Saracenos siue Mahometicos in Asia oppresserunt, rati meliorem se regionem alicubi inuasuros. Quare primùm superarunt Saracenos in Persia, Arabia, Armenia, Cappadocia, &c. Quemadmodũ verò cum Saracenis vniti fidem illorum amplexi sint, & quemadmodum minima scintilla immensum ex se rogum excitauerit, cuiusmodi Orbis non habet alium, mox audies. Erat autem multitudo vaga, incondita, nemini vtilis, scelesta, omni spurcitie ac libidine inquinata, quae in suis se Prouinciis algore ac perpetuis tenebris propè inhabitabilibus continere non potuit. Hi igitur sedibus suis vagi dispalatiq́ue latrocinantes potius quàm belligerantes eruperunt. Quae res Romanae Monarchiae certiβimum praebuit exitium. Nec hodie etiamnum arrodere Imperium cessant, quò & residua mundi parte Europa nos priuent. Regnum hoc Turcicum, Tartarorum, seu Saracenorum, plenum terroris in sacris literis describitur, ne nesciremus hoc Satanae Regnum esse, & cuius potentia atque successu non absterreremur à Christo ad Mahometicã impietatem deficientes. Ezechiel & Ioannes appellant populum hunc
GOG & MAGOG.
Gog tentorium vocatur, & Magog populus est extra tentoria: nam Tartari habitant in tentoriis. Et apertè scribit Ezechiel permisisse Deum augeri potentia Gog propter peccata populi. Methodius autem ait Gog & Magog vltra Caspios montes, hoc est, Caucasum, conclusos fuisse, & vulpem illis meatum facturam esse. Vulpes haec Mahometes est, nam per legem Mahometicam prouocati potentes facti sunt, & dominari coeperunt. Dicebat enim Mahomet, populum suum Deo gratum esse, atque adeò ad quem benedictionis promiβio pertineret, & dominarentur in toto Orbe. De principio autem huius Mahometis lege paginam nonagesimam septimam & nonagesimam octauam huiusce libri. Postquam diu Constantinus arctè Imperium administrasset, vindicta diuina ictus intolerabili aestu consumptus exclamauit, Viuus inextinguibili igne accendor, discruciorq́ue. Haeretico Patriarchae ciborum excrementa ore erumpebant.
CORPVS EXCORS FRAGILE.
Cùm .XXXIIII. annis .II. mensib. atq; .XXVI. diebus rerum Orientalium potitus esset, violentissima incurabiliq́; febri interiit.
LEO
Constantini F. patri succeβit, anno à Christi natiuitate septingentesimo septuagesimo sexto. Hic animaduertens patrem ob imaginum expugnationem summoperè fuisse inuisum, simulabat se in principio Christi amicum, fautorem Pontificum ac Monachorum, sed clam ne pili quidem cuncta faciebat, imaginesq́ue domi susq́ue deq́ue ferebat. Cùm autem Romae ista ipsum sine aliqua simulatione ita sentire arbitrabantur, incredibili sanè laetitia fuêre perfusi, adeò vt filium Constantium Imperatorem legerint. Leo hunc vnicum esse suum dicebat filium, per aetatem nondum sapere, ideoq́ue sibi curae esse maximè: idq́ue se vereri, ne huic vsu veniat, quod multis aliis olim contigit, nimirum ne hunc tandem è medio tollant, aliumq́ue Imperatorem faciant. Quamobrem iurarunt nullum se lecturos Imperatorem alium praeter Leonem, & Constantium, & qui nascentur ab illis. Cinctus igitur Imperiali diademate est Constantius Constantinopoli ipso die Pascatis : sed Romam haudquaquam venit. Nam Iaspidem Deo dicatum è Sacrario S. Sophiae nefario capiti imponens per vniuersam vrbem superbus incedebat. Quae res magnam Romanis peperit suspicionem futuri hostis in Deum, vt maluerint Ducem suum retinere. Praeterea multùm spei collocabant in Francis, tam his, qni in Franconia ac Germania, quàm illis, qui in Francia agitabant, queis omnibus imperitabat Carolus Pipini filius, qui & Magnus postea est cognominatus. Hic post mortem patris regnum adeptus ante quadriennium Wormaciae comitia celebrauit, conclusitq́ue bella mouenda aduersus Saxones: quò item omni exercitu profectus est, cuncta ferro ac flamma deuastans. Arcem Eresburgum inuasit, idolumq́ue Saxonum Irminsul nominatum disiecit. Hinc ad Wisarim fluuium profectus duodecim à Saxonibus obsides accepit, atque inde ad Germanicum mare perrexit. Vt autem Hadrianus Pontifex crudelitatem
Carolus Magnus in Italiam accersitur.
ac saeuitiam Desiderij Longobardorum Regis accepisset, opem huius Caroli mox implorauit. Profectus itaq́ue hic omnibus copiis in Italiam, Papiae obsidione Desiderium compreβit, qua integra hyeme perdurante, res multas herclè praeclaras etiamnum aggrediendas animo concipiebat. Interea Saxones atque Hessones (qui cum illo diβidebant) templa paβim spoliarunt, deuastaruntq́ue. Quo quidem audito Carolus Papiam ita conflictibus coarctauit, vt ad deditionem intranei fuerint coacti, Desideriumq́ue illi in manus tradiderint. Captum autem Regem Carolus secum in Franconiam abduxit, ac tribus exercitibus Saxoniam inuadens, caedibus atque incendiis cuncta populatus est. Atque hîc quidem tantisper egit, donec ab omni idolatria repurgati religionis Christianae fidem amplecterentur, quod sine sanguine profectò haud fieri potuit. Ciuitates suas castraq́; Francis fortiβimè muniit, ac domum reuersus est. Nomen eius tam latè cognitum fuit, vt omnibus nationibus terrori fuerit. Natus autem est in oppido Ingelheym in Germania ad Rhenum, non procul à Moguntia. Eius parentum haereditarium ac primum dominium fuisse dicitur Comitatus Palatinus circa Rhenum fluuium, quamobrem Palatini Comites appellabantur, sed tamen vt Maiores domus Regis Franciae, quemadmodum in centesima sexta pagina abundè dictum est. Nam Franci omnes, tam qui in Franconia, quàm qui in Fiancia agebant, vni erant Regi subiecti. Quemadmodum verò Carolus posteà ad Imperium Romanum peruenerit,& quemadmodum quarta Monarchia in Germania initium ceperit, mox dicetur. Leo autem aduersus Tartaros ac Saracenos profectus audita illorum victoria, vi, & crudelitate domum reuersus est, atque in administratione Imperij planè desperabat. Posteà ardentiβima febri obiit, Imperiumq́; vxori suae Hirenae ac Constantio filio reliquit.
QVO MIHI FORTVNA, SI NON CONCEDITVR VTI?
Cum filio obiit quinto Imperij Orientalis anno.
CONSTANTINVS
cum matre
HIRENA
Orientalis Imperij administrationẽ sortitus est in annum salutis septingentesimum octuagesimum primum. Confestim autẽ Hirena conuentu trecentorum & triginta Antistitum Niceae indicto septimam Synodum celebrari iuβit. Hîc damnabantur εἰκονόμαχοι & imaginum corruptores, censebanturq́ue omnes haeretici, abnegata interim superiori Synodo. Hîc, inquam, templis Diuisq́ue suae restitutae sunt imagines. Conclusum quippè erat, sacrarum literarum imagines laicorum esse literas. Tum Hirena templis suas reddidit imagines, fidemq́ue Romanam adeoq́ue Catholicam vi in Oriente quantum potuit tutata est, quemadmodum in Occidente Francorum Rex Carolus. Mox item cadauer Constantini insignis illius εἰκονομάχου, patrisq́ue soceri sui Leonis, atque huius Constantini aui effodi curauit & comburi, cineresq́ue in mare proiecit, quòd imagines perdiderat atque impiè aboleuerat. Quod sanè aegrè ferens Constantinus iam adultus, matrem haud amplius passus Imperio deiecit, templisq́ue rursum suas imagines detraxit tanquam idololatriam intolerabilem. Decreuerat autem multos excaecare Christianos (quae res ipsum maximè oblectabat) pluresq́ue interficere. Cùm iam nouam electionem Constantinopolitani clàm moliebantur, atque in Nicephorum defuncti Leonis fratrem suffragia multorum tacitè inclinabant, non multò pòst ipsa conspiratio Constantino cognita fuit, qui compraehensum captumq́ue Nicephorum oculorum & linguae vsu priuabat. Id autem populo adeò displicuit, vt Hirenam matrem in Imperium restituerint. Haec captum filium in carcerem detrusit, Nicephorumq́ue liberauit. Tum Senatu populoq́ue congregato decreuerunt, haud velle se à muliere sola Imperari, adeoq́ue Imperatorem è carcere reuocandum, vt vnà imperaret. Verùm quum rursus se omnibus flagitiis inquinabat, imagines & contemnebat & comburebat, oculis vnumquenque ferè indies priuabat, multosq́ue leui de causa exilio puniebat: mox mater hinc rerum sola potita filium secundò captum excaecauit, vitamq́ue caecus in carcere finiit. Haec autem Hirena ita supra captum muliebrem prudentiβimè cum populo egit atque imperauit, vt summa cum laude omnium in Imperio permanserit. Ab illo tempore deinceps cum Pontifice Leone .III. egit, vt eius opera potentiβimo Francorum Regi Carolo posset nubere, Imperatorem enim ipsum faceret, idq́ue sedulò operam daret quò Imperium Romanum iam Orientale, in Occidentem ad Carolum deueniret. Nec mora Pontifex precibus Hirenae legatum suum hac de re ad Carolum misit. Quod vt Nicephorus intellexisset, magnam profectò quantumlibet caecus elinguisq́ue excitauit Constantinopoli seditionem, ita vt Hirenam Reginam compraehensam in perpetuos carceres detruserit, Imperiumq́; ad se vi traxerit, anno Christi octingentesimo secundo. Proinde quum hac tempestate regnum Occidentale Imperiumq́ue Romanum atque omnis Caesarei nominis maiestas opera Pontificis ad Carolum Francorum regem deuenerit, consultò hîc praetermittemus Imperatores Graecos, qui adhuc fuerunt circiter triginta quinque, donec Constantinopolis à nefariis Turcis sit capta in annum salutis millesimum quadringentesimum quinquagesimum tertium. Neque enim tum latius Imperium Constantinopoli patebat, itaq́ue infoeliciter deinceps imperarunt vt eorum vix vlla extet memoria. Sub haec tempora Turcae, quos antè Tartaros ac Saracenos appellauimus, totam Asiam, Orientem atque hinc Africam subegerunt. Sed in Occidente, quòd Imperium Romanum in Principes Germanos iam translatum esset, potentiores certè effecti sunt. Occasionem verò, qua Romanum Imperium ad Germanos deuenerit, abundè supra à .CVI. pagina ad hunc vsque locum diximus: sed quemadmodum istud Carolus primò adeptus sit, mox dicetur in sequentibus.
FOEMINAE NATVRAM REGERE OMNINO DESPERARE. VIVE VT NON MORIARIS.
Vnà cum matre regnauit annis .XVII. ab ea erutis oculis in perpetuos carceres detrusus, sola quadriennium regnauit.
T
CAROLVS MAGNVS
potentiβimus ille Francorum in Germania ac Francia Rex, quòd aduersus Leonem Pontificem tumultus Romani concitauerant, Romam ipse profectus est. Iam verò vbi istic Natale festum celebraret, factum est cùm ad sacra properaret, quae eo festo perficiuntur, seq́ue cognosceret peccatorem, at
[?]
à precibus suis resurgeret, ac nihil tale quippiam expectaret, ipsi coronam Pontifex Leo imposuit, at
[?]
alta voce Imperatorem Romanũ publicauit. Confestim vniuersus populus Romanus, qui eo Festo maximè erat congregatus, incredibili laetitia acclamauit:
CAROLO AVGVSTO A DEO CORONATO, MAGNO ET PACIFICO IMPERATORI ROMANORVM VITA ET VICTORIA.
Post hanc acclamationem à Pontifice inunctus est, ac iuxta veterem consuetudinem se Pontifex Caesari flexit humiliauitq́ue, ac sublato cognomento Patricij, appellauit ipsum
MAGNVM IMPERATOREM AVGVSTVM.
Factum autem id ita est praedicto die, anno post natum Christum octingentesimo primo: ab Roma verò condita millesimo quingentesimo quinquagesimo secundo. Postquam Carolus iam Francorum rebus annis triginta tribus praefuisset, comitia coacta fuerunt in eos qui in Pontificẽ commiserant, ac iuxta Romanorum decreta capite fuerunt condemnati: verùm Pontifex ex sua clementia pro his supplex orauit, nequid in vita aut corpore detrimenti paterentur. Vbi iam Carolus Longobardos in vniuersa Italia subegisset, & ad pacem compulisset, in Germaniam reuersus est, sellamq́ue Imperatoriam fixit Aquisgrani. Hinc paβim per vniuersam Europam ingentem militum multitudinem misit, ac cuncta prosperè suo Imperio subiecit. Nihilominus suum cuique nationi permisit Principem praeter Longobardos in Italia: Nam filium suum Pipinum vniuersae Italiae Regem praefecerat. Habebat praeterea & alios duos filios, Carolum, & Hludouicum, horum Carolus multa fortia
[?]
bella patris nomine absoluerat, ac non multò pòst obiit: sed Hludouicum consortem sibi Imperij fecit. Vsqueadeo enim liberos suos adamauit, vt beatum se verè arbitraretur, quòd sibi cohabitabant, atque ideo nullos matrimonio elocabat dum viueret. Filiae eius serica pensa ducebant, lanamq́ue praeparabant, at
[?]
acu artificiosè pingebant. Complures matronas Nobiles in Aula sua alebat, eas
[?]
secum quocun
[?]
proficisceretur conuehebat, nec vnquam sine his aut prandebat, aut coenabat. Augustinum sibi ac sacras literas quotidie in mensa praelegi curabat. Nullum non scientiae genus discere affectabat. Astronomiae, Geometriae, Arithmeticae, Musices, at
[?]
aliarum artium erat peritiβimus : in orationibus habendis copiosus, elegans, ornatus, at
[?]
eloquens. Balneis ac venandi studio plurimùm se oblectabat. Amabat item plurimùm thermas illas naturales, quamobrem Imperialem suam Aulam esse voluit Aquisgrani. In hac vrbe operosiβimum sanè templum struxit. Ita erat omnibus imaginum ornamentis, ceremoniis, atque officio diuino semper addictus, vt in templo sacras lectiones ipse cantauerit, psalmosq́ue vnà cum sacerdotibus modulatus fuerit, & omni se officio diuino facilè accommodauerit. Et quanquam natione erat Germanus, semper
[?]
Germanica lingua vsus sit, dicendo tamen Latinè disertiβimus fuit, nec Graecae linguae omnino ignarus, adeò vt ipse legatos Graecos audiuerit, & Graecè respõderit. Miβi enim erant ad ipsum legati Regis Persarum cum muneribus huiusmodi, nimirum cum Regio tentorio magnificentiβimo, ac tribus coloris diuersi aliis magnificè artificioseq́ue ex serico confectis. Praeterea cum innumeris ornamentis sericis, balsamo, aliisq́ue vnguentis salutaribus, atque horologio operosiβimè ex auro atque aere confecto. Mittebant item perditi Imperatores Constantinopolitani tres quatuórue continui salutem (nihil enim his ferè aliud relictum erat) per literas se illi subijcientes, nihilq́ue aliud flagitare profitentes, quàm eius gratiam & fauorem. Caeterum omnes Christianos Reges in omnibus Prouinciis obsecrabat, vti pacem conseruarent, quod vtique factum est. Nam metus atque amor, quem de illo cuncti susceperant, per vniuersum orbem sese diffundebat, exceptis Turcis siue Saracenis, quos pugnis herclè cruentiβimis saepenumerò subegit, damnoq́ue vix recuperabili affecit. Odiosum sanè foret omnia eius bella hîc recensere. Aduersus Hunos bella mouit annis octo, in quibus penè omnes euersi fuerunt. Interea temporis Bohemiam quoque cepit, ac Regem Lechon interemit. Grauia, innumeraq́ue bella aduersus Danos, Nortmannos, Frisios, atque Anglos geβit. Postremò omnium nationum iura ac constitutiones in vnum volumen congeβit, mutatis correctisq́ue plurimis. In vniuersa Europa sanctiβimam semper iustitiam diligenter obseruabat. Quater in vita Romam profectus est. Postremam profectionem suscepit nomine Pontificis Leonis (cui oculos Romani effoderant, ac linguam praeciderant, & qui ad ipsum in Germaniam confugerat) vt hunc in sedem Apostolicam restitueret. Cùm iam Pontifex atque Imperator Romam properabant, obuiam his Romani cum sacerdotibus ad pontem Miluium ingenti pompa procedebant, ac Romam Cymbalis, Cytharis, atque id genus instrumentis inducebantur. Proinde Imperator hanc saeuitiam non passus est inultam: Nam eodem die obtruncati fuerunt ex praecipuis trecenti. Deinde quatuor annis continuis febri grauiter confectus, Aquisgrani felix ad superos migrauit, atque huius nomine caeteri deinceps Romanorum Imperatores in hac ciuitate Imperij diadema suscipere debent.
NIHIL EST QVOD PLVS VALEAT AD PONENDVM LABOREM, QVAM CVM EST INTELLECTVM NIHIL PROFICI, ET FRVSTRA ESSE SVSCEPTVM.
Rerum Occidentalium habenas tenens per .XIIII. annos, aetatis .LXXII. naturae debitum persoluit.
T 2
HLVDOVICVS PIVS
Caroli Magni filius, rerum potitus est anno Christi octingentesimo decimoquinto. Huic in initio principatus sui nunciatũ fuit, Romae aliquos ex optimatib. (audita morte patris) coniurasse, atq; in necem Leonis Pontificis conspirasse, & quemadmodũ Pontifex eius rei iam factus esset certior, iusseratq́; coniuratores hosce strangulari, ac Romae cuncta etiamnum in tumultu esse. Hludouicus eo nuncio accepto, ingenti sanè dolore, tan
[?]
grauiβimũ perpessus infortunium perfusus est, mandauitq́; Bernhardo fratris sui Pipini filio (quem Carolus auus post mortem patris Italiae praefecerat) vt haec certius rimaretur. Hic vbi Romã venit, morbo correptus est: nihilominus confestim ducem Heroldum in Germaniam misit, vti Hludouicum de Rebus Romanis certiorẽ redderet. Hunc legati Pontificis insecuti sunt, qui crimina quae de illorũ domino ferebantur, coram Hludouico abundè satis refutarunt. Ab hinc diebus non multis ipse Pontifex obiit, atq; in eius locum Stephanus quartus succeβit. Hic extemplò properauit in Germaniã, Hludouicumq́; Aquisgrani diademate cinxit. Interea post
[?]
tumultus aliquis in Gasconia exortus fuisset, quae Imperio desciscere conabatur, Pontificẽ per Galliam Caesar Aureliam vsq; deduxit. Diutius quidẽ ipsum apud se detinuisset, nisi grauiβimis bellis fuisset occupatus, ac nisi ipse aduersus hostes proficisci debuisset. Dum ergo Imperator in Francia circa hostes erat occupatus, plures sanè Imperio desciuerunt, nempè Angli, Dani, Saxones, Hungari, Normanni, ac Saraceni. Gasconienses quidem ferro compescuit. Deinde verò ita acriter Anglos & Danos adortus est, vt oẽs facilè domuerit. Profectus est pleno exercitu aduersus Saxones, qui iam Viromachũ Ducem fecerant, quem in primo conflictu prostrauit, sibiq́; Saxones parêre coëgit. Lindeuintũ deniq; quem Hungari Regem sibi legerant, etiam bello deuicit. Volebat item aggredi Bulgaros, qui Hungaris suppetias tulerant, nisi Nortmanni, qui Franciam obruebãt, impediissent, adeò vt hos cõtra redire debuerit. Hi plurimùm huic negotij fecerunt, plurimaq́; bella terra mariq́; aduersus hos mouere coactus fuit. Nã vniuersum mare Occidentale iam opplerant, ac nusquã non eruperant: tandem & hos tamen coercuit. Deinde collectis vndecunq; praesidiis, cum ingenti liberorum suorũ multitudine in Hispaniam aduersus Saracenos profectus est, sed in multis praeliis nihil aut parum ab his potuit obtinere. Haec vbi bella in Imperio sedasset, reuersus est Aquisgranũ, ibiq́; comitiis celebratis filium suum natu primum Hlotarium Imperatorẽ Romanũ creauit, consortemq́; Imperij fecit: filios aũt alios, reges appellauit, alterum quidem Aquitaniae in Gallia, alterum verò Bauariae in Germania superiori. Post haec intellexit quemadmodũ Bernhardus Italiae Rex tyrannidẽ affectaret, ac vias iam in Alpibus arctas praemuniuisset, cunctaq́; Italiae oppida illi iurassent. Hunc rumorem vti compesceret, expeditionẽ confestim parauit instructiβ. Bernhardus non multum suis in hac neceβitate fidebat, quamobrẽ arma deponebat, cogitabatq́; se facilè propter aetatẽ, genus, ac criminis sui confeβionẽ, in Caesaris gratiam rediturum. Caesarem itaq́; accedebat, permittebat se eius voluntati & gratiae, culpamq́; omnẽ in suos reijciebat nobiles, qui ipsum concitarant, quare vt sibi ignosceretur obsecrabat. Verùm Imperator ipsum cum suis nobilibus captum ad Comitia Aquisgranũ duxit, ac publicè interemit. Quo facto, Hlotarium filium suum Italiae Regẽ praeficiebat, eoq́; ipsum mittebat, vti cuncta Italiae suo arbitratu ordinaret. Cum iam isthic singula diligẽter restituisset, atq; in Germaniã redire cogitabat, Pontifex Paschalis ipsum obsecrabat, vti Romã venire vellet. Quod minimè recusauit, atq; in vrbem ingenti honore exceptus est, ipsoq́; die Paschatis à Põtifice Imperator vnctus coronatusq́; est. Multo tempore pòst Imperator senior filio suo Carolo Caluo, quẽ ex Iudith Sueua susceperat, cõceβit Sueuiam, Burgundiam, ac Rhetiam. Quae res Hlotario iuniori Imperatori displicuit, & aduersus patrẽ conspirabat. His rebus plurimi sese miscebant Antistites atq; Episcopi, consulebantq́; vti Iudith nobilem illam Sueuam coniugẽ suam ab se abdicaret, quò vel hoc pacto filium suum placaret. Verùm hac re filij sui iram euitare nõ potuit. Opera quorundã principum cõprehendebatur, cogebaturq́; Imperium atq; omnẽ potestatem deponere, atq; Antistitũ consensu in monasterio vitam suam finire poenitentiamq́; agere iudicabatur. Sed hinc tandẽ liberatus, ad vxorem, liberos, atq; Imperium rediit, Hlotariumq́; filium suum (qui cum exercitu ex Italia aduersus hunc bellaturus properabat) vi in Italiam repulit. Dum iam pater filiusq́; inter se dimicarent, Saraceni seu Turcae Italiam obruebant, terramq́; locustarum more opplebant, atq; vrbem Romam obsidebant.
VICISSITVDO OMNIVM RERVM EST.
Sui Imperij anno .XXVI. aetatis .LXIIII. vita decedit.
T 3
HLOTARIVS
qui Rex erat constitutus vt Italiam ab impetu Turcarum defenderet, tantos ipse concitabat tumultus, vt aduersus hunc velut Turcam aut Saracenũ sese pater in Italiam parauerit. Templa quippe paβim diripiebat, profligabatq́; cunctos religiosos. Turcae inuadebant Romã, atq; ex Basilica Diui Petri stabulum sibi cõficiebat equorum, gestum id ita est post Christũ natum anno octingentesimo trigesimo quarto. Iam verò vbi Turcae intellexissent, Guidonem Marchionem Cisalpinensem cum Longobardis aduersus se expeditionẽ parare, vniuersam Romam omnino spoliarunt,
Roma ab Tursis spoliata.
vastaruntq́; Tusciam, & quicquid circa Romam situm erat, cuncta caedibus atque incendiis. Mox Tarentum, Apuliam, Siciliam aggreβi sunt, & post
[?]
multa his intulissent damna, nauesq́; spoliis onerassent, properè aufugerũt, priusquã Italiae quisquã auxilio venire potuit. Quidam tamen narrant, Guidonem multo sanguine, multaq́; Christianorũ clade eos ex Italia profligasse. Hlotarius nihil horum pensi habebat, sed indies magis magisq́; furebat, atque in sua viscera truculentius saeuiebat. Filiam patrui sui sororem Bernardi trucidatã in vasculum condidit, & in fluuium Ararim coniecit. Nonnullos ex cognatis suis, quòd ipsum arguerant, interfici iubebat. Hludouicus senior Imperator duos alios ad se filios accersebat, Pipinum videlicet & Ludouicum, proficiscebaturq́; cum exercitu aduersus filium suum Hlotarium iuniorem Imperatorẽ in Italiam. Hlotarius verò ingentẽ patris videns multitudinẽ, ignosci sibi obsecrabat, & post
[?]
illi iterum iurasset, Rex Italiae permansit. Nec multò pòst moritur Pipinus. Cumq́; Hludouicus senior Imperator huius Regnũ ad se recipere decreuerat, eius alter filius Ludouicus Sueuiam ingressus, patri militari manu restitit, & quum pater ab Aquisgrano Moguntiam venisset, morbo correptus est. Tentoria istic sua figi mandabat, atq; in eam incidebat infirmitatem, vt quadraginta diebus neq; ederit, neq; biberit. Interea condonabat filio suo Ludouico tumultũ quem excitauerat, itidem & Hlotario, cui praesenti cuncta Imperij insignia tradebat, obsecrans vti cum coniuge sua ac filio Carolo Caluo amicè deinceps agere vellet. Atq; ita quidem magnis cruciatibus interiit. Confestim verò dissentio Regni causa inter fratres coorta est. Imperator Hlotarius aequali iure vti volebat, nec permittebat Carolum Caluum Regni fore participem, volebatq́; etiam Ludouicum exhaeredare. Fratres itaq́; tanto inter se conflictu congreβi sunt, quantum nun
[?]
apud Francos aliàs fuisse testantur historici. Victores fuerunt Ludouicus & Carolus Caluus, sed non sine clade suorum. Hlotarius Aquisgranũ fuga elapsus est, indeq́; à fratribus propulsus Viennam Austriae, quò & fratres cum exercitu ipsum insecuti sunt. Multi sanè Principes atq; Episcopi, imò & Pontifex ipse Sergius Secundus hac re fuerunt solicitati, & cùm in gratiam tandem essent redacti, Imperium inter se diuiserunt: Hlotarius cum Imperiali nomine Italiam retinuit, Ludouicus Rex diceretur Germanicus, Carolus deniq; Caluus vniuersam Galliam in Haereditaria transactione poβideret, Rhenusq́; Germaniam ab Gallia diuideret. In luctuosis hisce bellis, quae inter sese confecerunt fratres, ceciderunt hominũ bis centum millia. In hac verò calamitate rursum Turcae magnis copiis Italiam vndiq; ac Siciliam inuaserunt. Ab Turcis Constantinopolitanorũ ac Venetorũ triremes in fundum actae fuerunt supra sexaginta. Tum iidem ciuitatem aggreβi ceperunt, spoliarunt, atq; incendio conflagrarunt. Postremò Italiam deserentes, profecti sunt in Illyrium ac Sclauoniam. Hîc ceperunt Ragusium, ac ciuitates multas alias, tantumq́ue damni intulerunt, vt aliqui dixerint, Christianũ nomen planè fuisse interiturum, nisi mare nobis tandem suppetias tulisset Turcasq́; cum spoliis absorbuisset. Interea temporis inuadebant Aquitaniam Nortmanni, cunctaq́; depopulabantur, & quia nullus erat, qui resisteret, proficiscebantur per vniuersam Galliam, Geldriam, Hollandiam, Zelandiam, redibantq́; per Flandriam ac Picardiam in Aquitaniam. Hic sedem fecerunt, appellaruntq́; eam Nortmandiam. Et quidem quòd Carolo Caluo Gallia cõtigisset, voluit hinc Nortmannos expellere: Verùm haudquaquam potuit, atq; ideo ab eo tempore Nortmanni in Aquitania manserunt. Carolus verò Caluus vel quinquennio aduersus Angliam bella geβit, donec tandem & sibi subegisset.
VBI MEL, IBI FEL.
XV. annorum cum filiis Hludouico .II. & Hlotario .II. Imperator, monachus factus in monasterio moritur.
T 4
HLVDOVICVS .II.
Regni Imperijq́; consors à patre effectus est anno Christi octingẽtesimo quadragesimo tertio, missusq́; cum ingenti hominum multitudine. Adolescens aũt rerum successu elatus, cuncta paβim in itinere caedibus, direptionib atq; incendiis Romam vsq; vastabat. Hîc religiosi omnes ad primum miliare huic Tyranno obuiam cum crucibus ac sacris vexillis procedebant, deducebantq́; ipsum Romam canentes: benedictus qui venit in nomine Domini Osanna in excelsis. Pontifex ipsum collo amplexus osculabatur. Hac vrbanitate atq; humanitate ferox iste animus paulò trãquillior humaniorq́; effectus est. Praecludebat illi Pontifex vniuersas Ecclesias, aditũ in eas inquiens minimè ipsi patêre, nisi tan
[?]
amicus & pacificus ingredi vellet. Quod huic Hludouicus facilè promittebat. Tum extemplò à Pontifice Sergio .II. Italiae Rex inunctus ac diademate Imperiali coronatus est, ad quae festa cuncti venerũt Italiae Principes atq; Antistites. Et sic quidem cuncta vndiq; laetitia perstrepebãt, vt vniuersis caesis arboribus, fructibus, armentisq́; ex iis publicè omnibus epulas parauerint. Principes optabant vti Hlotarij patris nomine ipsum Romani inaugurarẽt, sed id Pontifex haudqua
[?]
admittebat, satis esse inquiens eos semel seniori Imperatori iurasse. Mox Hlotarius Imperator senior alterum suum filium etiam Hlotarium appellatũ Aquisgrani in locum suum constituit, profectusq́; est omni vi Romã, quòd audierat Pontificẽ iratum conari Imperium ab Germanis rursum in Orientẽ transferre. Verùm Pontifex excusabat se, & qui nunciauerunt, tan
[?]
delatores falsi obtruncabantur, ita vt hinc Pontifex Imperatorq́; conciliati sint. Hlotarius vbi iam multis annis cum duobus filiis Imperium administrasset, reuersus est ad Hlotarium filium in Germaniam, cui omnem vim potentiamq́; tradidit, ac Imperij gladio deposito tonsus monasteriũ ingressus est & Prumiae in coenobio obiit. Deinde rursum Italiam Turcae ingreβi Tusciam inuaserunt, veneruntq́; iterũ
Roma secũdò à Turcis deuastatur.
Romam. Proinde quia in primo conflictu praeter suburbium obtinere nihil potuerunt, idipsum miris modis deuastarunt, & iam secundò ex Basilica Diui Petri stabulum equorum confecerunt. Eradebant, quaecunq; erat in pariete pictura: altaria, imaginesq́; vniuersas deijciebant cuncta ferro flammaq́; vastantes, ac spoliis onusti etiam deinceps petebant. Pontifex verò & Hludouicus Imperator Turcas collecto exercitu insecuti sunt ac fuderunt: partẽ ceperunt, partem verò portis affixerũt, quò hostibus magis essent terrori: reliqui deniq; Turcae profecti sunt Neapolim atque in Calabriam, vbi itidẽ cuncta sunt depopulati. Pontifex nolebat vt ita deinceps Ecclesia hostibus ac Tyrannis vndiq; pateret, ideoq́; D. Petri Basilicae fortia moenia circũdedit. Cuius rei gratia multa ei dona vectigaliaq́; ambo Imperatores concedebant. Non multò autẽ pòst Turcae tertiò Italiam inuaserunt, sed ab Hludouico & Hlotario eius fratre hinc facilè repulsi sunt. Vniuersam etiam hi Apuleiam & Campaniam ab Turcarũ armis repurgarunt. Sic & Sclauos vicerunt, eorumq́; Principi oculos effoderunt. Hlotarius duas volebat ducere vxores, alioqui priorem ab se velle abdicare dicebat. Hac de causa Pontifex Adrianus secundus ipsum anathemate feriit. Quod adeò commouit Hlotarium vt reuocata priori vxore concubinã mox praeter illam habuerit, quae nec ab eo nisi morte diuelli potuit. Pontifex ipsum accersibat Romam, & post multas admonitiones nequic
[?]
se laborare considerans rursus ipsum excõmunicauit. Hlotarius excõmunicatus Roma exceβit, ac Placentiae in Longobardia vita
Prodigia horrẽda venturae calamitatis.
functus est. Horribilia sanè hac tempestate prodigia apparuerunt. In Longobardia cruenta pluuia cecidit diebus tribus totidemq́; noctibus continuis. Hoc etiam tempore vniuersa Gallia oppleta est locustis, quae sex habebant alas totidemq́; pedes, atq; in iis vngues duos vel quouis saxo duriores. Hae circulatim terras contegebant spacio quatuor miliarium. Sursum autem deorsumq́; simul volitabant, ac deuastabant herbas, arbores & omnis generis fructus ad mare vsq; Oceanum. Tum exorto Euro eas vnico impetu in Mare egit. Et quum easdem Mare rursum ad littora pellebat, ita earum foetore aër infectus est, vt in Gallia plusquam tertia pars hominũ ex peste obierit. Sed prodigium hoc omen duntaxat futurae erat calamitatis, quam, vt mox audies, Imperium Romanũ passum est. Hludouicus Imperator post
[?]
iam diu solus post obitum fratris Imperasset Italiamq́; tranquillam reddidisset, sine haerede masculo vita deceβit. Verùm eius patrui Ludouicus Rex Germanicus ac Carolus Caluus Rex Galliae etiamnum in viuis agebant.
NIHIL LABOR AVERSANTE FORTVNA PRODEST. DITIOR QVI DIVITIAS SPERNIT, QVAM QVI EAS POSSIDET.
Simul cum patre .XV. annis, eoq́ue mortuo .XIIII. Augusti fuerunt, diemq́ue naturae obierunt.
CAROLVS .II.
cognomento
CALVVS
Rex Franciae Romam venit anno Christi octingentesimo septuagesimo sexto, simulatq; audiisset obitum Caesaris, tantumq́; egit apud Pontificem Ioannem .IX. vt quamprimùm ab eodem Imperator designatus, vnctus publicatusq́; sit. Iam verò machinabatur Romanus Pontifex Imperij Maiestatem à Germanis ad Gallos transferre: verùm re cognita Ludouico Regi Germanico ac huius Caroli fratri ferre id planè noluit. Tum Imperator comminabatur tam innumerabiles hostium copias trans Rhenum se ducturum, vt vel ab equis exhausto Rheno exercitus siccis pedibus posset transire. Ludouicus collectis duobus exercitib. mittebat filium suum natu minimum Carlomannũ Regem Bauariae cum exercitu vno per Alpes in Longobardiam, vt Caroli Calui propositum inhiberet: cum altero autem exercitu ipse cum duobus filiis Carolo Crasso & Ludouico (quem Regem Francorum fecerat) compendiosiori via trans Rhenum profectus est in Franciã, vt fratri obicem obijciat, ac deinde opportuno tempore in Italiam pergat. Ludouicus vir erat senex, debilis, & qui in superiorib. bellis ciuilibus grauiter fuerat vulneratus, quare solus profectus in bellum est, vel propter suam autoritatem vel propter liberos suos. Carolus Caluus tametsi haud ignarus fratrem non ita subitò instructum fore, ac depopulaturũ suas regiones, non destitit tamẽ orare & blandiri, donec Imperatorium diadema à Pontifice impetrasset. Pontifex nulla decreti ratione habita, quo nullus Princeps Francicus Imperator creari poterat, ipsum Caesarem inunxit ac coronauit. Quo facto Imperator confestim Roma in Regnũ suum iter flexit, ac dolo in Franciam repedauit. Hîc exercitus conscripsit è diuersis nationibus, videlicet Nortmannos, Picardos, Anglos, Gothos, ac plures alios, parauitq́; se ad expeditionem quinquaginta instructus Gallorum millibus. Ac fugato fratre Ludouico profectus Francofordiam aduersa laborare coepit valetudine, atque obiit. Mox vt haec Carolus accepisset, ingenti cum exercitu Aquisgranum profectus est, eo certè animo, vti vniuersam Regionẽ ad Rhenum ab imo ad summum vsq; populabundus deperderet, quod vtique fecit. Vbi verò Coloniam venit, deliberauit se Ludouici filius, nec ita patriam suam perditum ire pati voluit, sed hunc contra arma extemplò mouit, nec vndecunq; illi defuêre praesidia. Caesar Coloniam liquit atque vlterius profectus est, sperans omnia se vastaturum. Cùm iam copiae vtrinq; se mutuò congrederentur, pugna habita est non procul ab Andernaco ad Rhenum, in qua vniuersa penè Galliae nobilitas interiit, Caesarq́ue in turpem fugam actus est. Nam in Italiam vsq; profugũ tres Ludouici filij ipsum ingenti exercitu insecuti sunt, pugnatumq́; saeuiβimè. Caesar in Alpibus antra paβim occupare conabatur, at frustra, Germani enim quocunq; irrumpebant, idq́; eo animo vti aut vincerentur, aut Caesarem interficerent. Tantum Caesaris insaniae stomachabantur, & quod ius fasq́; esset, extinxerat, ac magna clade Imperium illis eripere molitus fuerat. Cognita hac fama Caesar ex moerore morbo Mantuae correptus Sedechiam Iudaeum Medicum ad se accersiuit, qui toxicũ illi pro antidoto porrexit, vt miserabili hac calamitate semel Orbis liberaretur. Sed nequic
[?]
haec quidem omnia. Nam Pontifex audita morte Caesaris Ludouicum Balbum huius filium Romae Caesarem publicauit. Sed Germani Romam profecti Pontificem
Ludouicus Balbus in Caesarem creatus.
cõpraehenderunt, ac Carolum Crassum Imperio praeficere voluerunt. Deinde Pontifex fuga in Galliam elapsus Ludouicum Balbum Caesarem creauit. In hoc sanè tumultu Turcae rursum in Italiam irruperunt, cunctaq́ue paβim caedibus ac rapinis oppleuerunt. Pòst Gallia ab Nortmannis obruebatur, adeò vt deinceps diuisa fuerit. Cùm itaq́ue Italia ad istum modum ab Turcis coarctaretur, Romani è Gallia Pontificem in Italiam receperunt. Cumq́ue subsidiis iam maximè aduersus Turcas indigerent, ita Imperator Ludouicus Balbus in Gallia circa hostes occupabatur, vt Italiae subsidio esse non poterat, vnde inuidiae ac mali quamplurimum posteà exortum est. Tum Pontifex neceβitate coactus Germanicos Reges implorabat, vt Italiae subsidio venirent, coronaret Caesarem quem vellent. Tum ad expeditionem se parauit Carolus Crassus cum ingenti militum multitudine.
IVSTITIAM INIVSTITIA PARIT. QVOD PASTORI, ID OVIBVS.
Paucorum mensium Imperator obiit. Ludouicus Balbus filius, vix tribus annis pòst regnauit.
CAROLVS .III.
cognomento
CRASSVS,
cum exercitu in Italiam profectus est, anno Christi octingentesimo septuagesimo septimo, vt Pontificem ac Romanos ab obsidione Turcarum liberaret. Profligabat vi ab vrbe Turcas, repurgabatq́ue Siciliam, & Prouincias alias. Tum Imperial. coronam accepit à Pontifice, adeoq́ue hinc Imperium ante finem quadriennij ex Gallia in Germaniam rediit. Quantum profectò cruoris in hisce bellis ciuilibus profusum sit, & quantopere velintegrae Prouinciae sint depopulatae, dici aut scribi vix potest. Reuersus itaq́ue in Germaniam est ad fratres suos Carolus, qui patris Regnum iam administrabant, vt illis distribuerat. Interea (anno nimirum octingentesimo septuagesimo nono) moritur Imperator ac Galliae Rex Ludouicus Balbus, vnde noui de integro motus exorti sunt. Nondum enim aetate adultus erat haeres Regni. Susceperat autem Ludouicus Imperator ex concubina filios tres ac grauidam post se vxorem relinquebat. Quare magnae paβim dissentiones cõcitabantur de administrando Regno, donec Regius filius adolesceret. Bosus frater Reginae plurimùm se Regno implicabat, sed soli praesidebant Ludouici filij spurij, rerumq́ue fauore vulgi potiebantur. Interea peperit Regina filium Regniq́ue haeredem, quem appellabat Carolum Simplicem. Dum
[?]
Regnum ita in multos partitum administrabatur, Nortmanni irruentes in Galliam, tanta vbi
[?]
damna intulerunt, quòd coacti sunt Galli praesidia ab Imperatore Carolo Crasso postulare, & quia Prouincia erat seditiosa, ignorabant quem potiβimum implorarent. Imperator igitur vnà cum duobus suis fratribus è Germania in Galliam cum ingenti exercitu profectus, multa fudit Nortmannorum millia. Caeterum Nortmanni rursum auctis copiis, è nauibus prosilientes, Galliam vndecunque aggreβi sunt: iterumq́ue eos Imperator profligauit. Gotfridus Nortmannorum Rex fuga Parisios elapsus est, vbi ipsum Imperator obsedit, tandemq́ue vrbe capta interemit, atque ita vniuersam Prouinciam paci reddidit. Tum verò omnium consensu Carolus Rex Galliae designatus est, inauguratusq́ue in cunctis oppidis. Atque ea demum occasione vniuersam Germaniae, Galliae, & Italiae Monarchiam obtinuit. Verùm suspicans Nortmannos se absente rursum Galliam oppressuros, foedus cum iis percuβit, habitationemq́ue permisit apud alios Nortmannos, qui iam quadraginta annis Aquitaniam incoluerunt, atque ipsam Proninciam de se Normandiam appellarant, quemadmodum dictum est pagina centesima decima quinta, in rebus ab Hlotario gestis. Nec multò sanè pòst ita rerum successu elatus est, itaq́ue communi sensu priuatus, vt quotidie inceptaret, quae nemini placebant. Ac praecipuè quidem Zelotypus fuit supra quam credi posset in vxorem, quae tamen mulier erat verecunda, proba, atque honesta. Hanc rem habuisse dicebat cum Episcopo, qui vir habitus erat probus, irreprehensibilis, atque Imperatoris Cancellarius. Hoc vitio ita agitabatur, vt coniugem suam ab se in monasterium abdicarit. Hac occasione Imperator adeò vnicuique inuisus est, vt priuato Imperio Arnolphus fratris sui Carolomanni filius Rex Bauariae in eius vicem sit substitutus. Quanquam verò Nortmanni iam antè ad obsequium domiti fuerant, nunc rursum paulò audaciores effecti sunt, vt post motum Imperatorem multò alacriores expeditionem parauerint, quàm vnquam aliàs. Inuadebant Campaniam, Burgundiam, & Lotharingiam, multos
[?]
paβim occidebant, tametsi quidem non absque illorum grauiβima clade. Sed tam erant numero fortes, quòd etiam multi indies per mare Germanicum ad eos accedebant, vt difficilè erat iis resistere. In hac expeditione vetustiβimum illud oppidum Troiam incendio absumpsere, deinde Tolam & Verdum inuasere, ac tandem etiam prope Leodium multos interimere. Mox Arnolphus in Franconiam inferiorem aduersus Nortmannos profectus est, hostes
[?]
apud flumen Tiliam pedes aggreβus, ita penè omnes prostrauit, vt pauci euadere potuerunt. Residui autem per Flandriam rursus ad mare fugerunt, atque ita ea tempestate Galliam omnino deseruerunt, postquam plurima in ea confecissent damna. Ob hanc sanè victoriam Arnolphus apud omnes fidus gratus
[?]
habitus est. Salutabatur item honorificè, donabatur
[?]
ex omnibus Germaniae atque Italiae Prouinciis. Creassent praeterea lubentiβimè Occidentales Franci Regem Arnolphum, si hoc voluisset admittere. Verùm haud ignarus Carolum Simplicem Ludouici Balbi filium etiamnum superesse, illi
[?]
sanguinis ac stemmatis ergò, vniuersam Galliam, quae hos etiam complectebatur deberi, gratias iis habuit. Sed noluerunt hi aetatem Regis sui expectare, quare praesidem suum Wichardum Comitem sibi crearunt. Hic cum fratre suo Lupoldo fortiβimam construebat ciuitatem, appellabat
[?]
eam de nomine filij sui Gelriam, vnde & populi deinceps relicto Francorum nomine dicti sunt. Gelriacus filius dicti Wichardi his postea praefuit, atque ab eo tempore in posterum semper à Gallia fuerunt separati, qui tamen veri ac primi fuerunt Franci, & ex quibus Franci in Germaniam & Galliam prouenerunt, vt dictum est pagina quadragesima octaua in M. Postumo. Imperator vbi anno Imperio fuerat orbatus, obiit, atque in eius locum succeβit Arnolphus.
OS GARRVLVM INTRICAT OMNIA.
Post decennale Imperium depositus, alter eo viuente eius loco gubernauit Anno vno.
V
ARNOLPHVS
clariβimus ille Princeps Imperium adeptus est anno à Christi natiuitate octingentesimo octuagesimo octauo. Victoria hic vir fuit insignis, dum Imperatoris vice pugnabat, vt in praecedenti pagina ostensum est, atque etiam nihilominus dum ipse Imperator esset. Nam initio principatus sui gentem profugam ac planè inconditam armis deuicit, vt quae relicta erat ex ciuili bello Imperatoris Caroli Calui ac filiorum Regis Germaniae Ludouici, quamq́ue Dux eorum Senebaldus adduxerat cuncta Germaniae loca paβim deuastans: tandem illis regionem Bohemiae adsitam, nunc Marouiam appellatam, inhabitandam conceβit. Non multò autem pòst omni iterum saeuitia Germaniam inuaserunt. Cùm ergo Arnolphi copiae multis grauibusq́ue bellis in Nortmannos ac praedictam gentem gestis plurimùm essent attritae ac penè deletae. Hungarorum praesidia implorare coactus fuit, quorum ope illos subegit, ac tributarios sibi fecit. Caeterum victoria haec non bene succeβit: nam Hungari per vniuersam Germaniam profecti obuium quodque ferro, igne, & laqueo ad Rhenum vsque deuastabant. Durante autem hoc tumultu iterum Nortmanni in Gallia rebellarunt, reuersi
[?]
ex Gallia etiam Wormatiam ad Rhenum vsque peruenerunt, & hinc Moguntiam, vbi antistitem captum miris cruciatibus interemerunt. Imperium innumeris tum insultibus concutiebatur. In Italia per tumultum Dux Spoletanus Wido ex Longobardis oriundus Caesar creatus est. Proinde Arnolphus cum omnibus copiis aduersus hos probè instructus primùm Hungaros vicit, deinde Nortmannos, quos ad Christi fidem etiam amplectendam compulit. Interea Berengarius Dux Foroiulij multas Italiae ciuitates in contemptum Widonis occupabat, ipsum
[?]
in extremos Vmbriae fines profligabat. Post haec Berengarius foedus cum Arnolpho percuβit hac conditione, vti alter alterius hostes expugnaret. Pontifex Formosus properè Caesarem in Italiam accersibat, ingens enim tum Romae diβidium ob electionem fuerat Pontificis. Nam & Sergius simul Pontifex creatus erat, sed pulsus est à Formosi fautoribus. Sergius profugerat in Galliam, ac moliebatur praesidio Gallorum Pontificatum consequi. Quare Formosus in subsidium Caesarem vocabat, quo Papatum posset retinere. Interea dum Caesar se parabat, Italia multùm erat anxia. Caesar cum militibus suis Germanis in Italiam venit, ac primo congressu Pergamum vi expugnauit. Ducem eorum Ambrosium suspendio enecauit, atque inde Romam profectus vrbem forti obsidione cinxit, adeoq́ue fame preβit vt in summam eam coarctauerit neceβitatem. Deinde vrbs Pontificis suasu dedita fuit, eamq́ue omni vi ingressus Caesar est, vbi multos sanè potentiβimos supplicio affecit, & ab Pontifice inunctus Caesar coronatus est. Et quum Pontificem in suam dignitatem restituisset, Roma in Widonis regnum profectus idipsum deuastabat, vxorem eius Spoleti obsidebat, quae per scelestum quendam Caesari reddidit potionatum, adeò vt tribus diebus totidemq́ue noctibus continuis dormire debuerit. Post haec statim in Germaniam reuersus in morbum incidit pedicularem. Sic enim vndi
[?]
ex eius corpore pullulabant pediculi, vt nullo medicamento curari potuerit, misereq́ue Otingiae in patria sua interierit. Quod vbi Hungari intellexissent, Marouianos armis oppresserunt & deleuerunt. Etiam Bauariam inuaserunt, oppida castraq́ue deuastarunt, templa incendio absumpserunt, homines trucidarunt, & vt magis essent caeteris terrori, caesorum sanguinẽ inbiberunt. Ludouicus patri in Imperium succeβit, quem nonnulli huius generis postremum fuisse arbitrantur. Verùm aliud contrà testatur Genealogia haec, quam his subiunximus.
FACILE VOCAVERIS CACODAEMONA, SED VOCATVM HAVD FACILE REPVLERIS.
Imperauit annos .V. verùm cum Carolo Crasso tanquam eius vice annum vnum. Obiit morbo pediculari.
V 2
LVDOVICVS. IIII.
Imperium post mortem patris sui Arnolphi adeptus est anno Christi nongentesimo primo. Hic minimè ferens ita subditos suos ab immanibus Hungaris dilaniari, ingentem conscripsit exercitum, pugnauitq́ue cum iis ad Licum fluuium. Cumq́ue pugnatum esset circiter horas septem, victorq́ue Caesar putaretur, fugam Hungari diβimularunt ac nonnulli se abdiderunt. Quare Caesariani istius planè ignari, eos sunt insecuti: sed hi ex insidiis emergentes, Caesarisq́ue exercitum aggreβi victores prostrauerunt. Ipse Caesar etiam, qui victoria antè fuerat potitus, summoperè mirabatur se tam subitò victum, quò & grauius illi inopinatum hoc cesserit infortunium. Hungari autem vt iram explerent suam, maximas vbi
[?]
calamitates & damna incredibilia Caesaris patrimonio, Bauaris nempè, Sueuis & Francis intulerunt, omnia incendio miserè deuastantes. Quum iam vniuersam propè Germaniam depopulabundi infestassent, magnis copiis Italiam oppresserunt: qua re territi Itali, ignauiam Caesaris incusantes, Berengarium, cuius in praecedenti pagina mentio facta est, Imperatorem extemplò fecerunt. Hic numero centum & quinquaginta millium aduersus Hungaros profectus est. Vt autem pugnam vtrinque aggrederentur, Berengarij exercitus penè omnis caedebatur. Hungari vlterius profecti Taruisium terrasq́ue omnes Venetiam vsque deuastarunt, atque hinc deinceps Paduam. Tum Berengarius vt fauorem sibi Romanorum conciliaret, si eos ab feris istis Barbaris liberasset, magno pacem ab Hungaris redemit, adeò vt ex Italia reuersi sint, postquam cuncta paβim sine delectu caedibus atque incendiis deuastassent. Quapropter Pontifex Lando Berengarium in Caesarem coronauit, qui stemmatis sui originem ducebat
Berengarius in Caesarem coronatur à Pontif.
ab Longobardis Germanis. Eadem ferè tempestate Conradus Ludouici Caesaris frater interficiebat Comitem Badenbergensem. Quod huius frater Adelbertus princeps fortis potensq́ue aegrè ferens, iratum suum animum aduersus Imperium ac Ludouicum Caesarem declarauit. Vt enim fratrem suum vindicaret, occidit fratrem Caesaris: vnde tantae sunt ortae inimicitiae, vt eas nec Princeps, nec Episcopus sedare potuerit. Res quum in bellum excreuisset, saepius ipsum Ludouicus Caesar in arce sua obruere conatus est, sed hunc tandem Adelbertus contra profectus, varias confecit pugnas. Iam verò vbi Adelbertus ad istum modum annos septem rebellem se exhibuisset, ac certus esset Imperator nisi dolo & fraude ipsum minimè superatum iri, Hattonem Episcopum Moguntinensem hac super re consuluit. Hic, vt erat vir promptae calliditatis, illi respondebat vt bono atque ocioso esset animo, se effecturum ad illum vti veniret vltrò: tum operam daret, ne qua via rediret. Atque eo quidem animo Episcopus in arcem venit Badenbergensem, non secus ac si Adelbertum consiliis iuuare voluisset. Multa vltro citroq́ue cum homine locutus, negocia quaedam peruersa correxit atque emendauit, consuluitq́ue vti ad Caesarem sponte veniret, sanctiβimè pollicitus, nollet vellet Imperator, pacem inter ipsos aut conciliaret, aut saluum in arcem reduceret. Isti fraudi fidem adhibuit Adelbertus, orauitq́ue Episcopum vti apud se prandere vellet. Sed quum dolo id recusasset, haud mora vrbem equo egressus est, dextram Adelberti tenens. Cumq́ue vix ad primum lapidem extra oppidum equitassent, ita loqui Episcopus exorsus est: Ah, quoties optamus, quae oblata recusamus! taedet me longi itineris, praesertim cùm ad vesperem declinet dies, nec absque esu diem integrum equitare poβimus. Quod vbi Adelbertus audiuisset nihil mali suspicans, laetus ad Episcopum honorificè se conuertit, obsecrans redire vellet in arcem ac prandere. Atque ita quidem Episcopus cum Adelberto in arcem reuersus est, ratus eo pacto iuramento se solutum, quòd incolumem ipsum in arcem reduxisset. Sumpto autem prandio Adelbertus cum Episcopo caeptum iter ingressus est, qui ipsum Caesari in manus tradidit. Mox coacto iudicio ac coram Principibus, qui istic aderant, morti Adelbertus adiudicatus capite truncatus est. His rebus ita in Germania actis, Ludouicus in Italiam ingenti exercitu contra Berengarium Caesarem profectus est, ac magno ipsum cruore in fugam egit. Verùm quum Ludouicus Veronae ocium ageret, prodita ciuitate per Berengarium vtro
[?]
lumine captus est. Tum reuersus in Germaniam moerore casus sui infoeliciter periit. Nec multò pòst vniuersa Italia Imperio desciuit, habuit
[?]
peculiarem Caesarem in annum vs
[?]
Christi nongentesimum sexagesimum quarquetum. Cùm autem Ludouicus Caesar sine haerede obiisset, Germanici Imperij Principes pariter contendebãt Othonem Saxonum Ducem Caesarem designare. Verùm quia prouectae iam erat aetatis, Conradum Ludouici ex fratre (qui ab Adelberto erat interfectus) nepotem Caesarem creandum consulebat, promittens ipsi ceu collega Imperij omnem suam operam. Succeβit itaq́ue Conradus in Imperio, sed in maiore autoritate erat Otho, vt penes quem Imperij summa reposita erat.
MVLTIS QVIDEM AGGREDIENDI HOSTES, PAVCI VERO CONSVLENDI.
Imperator per Germaniam .XII. annis, à Berengario per Italiam Imperatore oculis priuatus, prae dolore vitam finiit.
V 3
CONRADVS
Imperio praeesse coepit anno Christi nongentesimo decimo tertio. Hic autem Imperator fuit nouiβimus ex nobiliβima posteritate Caroli Magni, vir seuerus, ac militiae minimè ignarus. Tertio Principatus sui anno Hungari rursum Germaniam ingreβi, Bauariam, Sueuiam, Franciam, Thuringiam, Saxoniam, atque Heβiam inuaserunt, Ratisponam incendio penitus deleuerunt, cuncta
[?]
Bauariae oppida ac Saxoniam deuastarũt ad Fuldam vsque. Deinde traiecti Rhenum in Lotharingiam at
[?]
Elsatiam profecti sunt. Basileam penè funditus euerterunt. Tum sese ad resistendum pararunt Conradus & Otho profectiq́ue praesidio totius Germaniae, acerrimas profectò pugnas confecerunt, ac tandem Hungaros superarunt profligaruntq́ue. Hic Henricus Othonis filius ita fortiter se geβit, vt virtute sua ac rebus gestis tantum laudis & honoris apud Germanos comeruerit, vt iam ipsum hinc Conradus, qui meritò ipsum amare debuerat, coeperit odisse. Timebat enim ne post mortem patris sui, Imperio in locum suum sufficeretur, adeoq́ue conabatur ipsum per insidias opprimere, anteꝗ̈ obieret pater. Cùm iam pudebat benè de se alioqui merito laudato
[?]
adolescenti apertè iniuriam inferre, cum Hattone Moguntinensi Antistite, qui & patris sui percussorem praecedenti Imperatori Ludouico tradiderat, clanculum egit, vti adolescentem veneno è medio tolleret. Rem Antistes libentiβimè aggressus est. Inuitabat quodam tempore Henricum, hilariterq́ue exceptum insigni torque aureo donabat: Hic veneno erat infectus. Sed quum illum collo eius implicare conabatur, insidiae Henrico per amicũ fuerunt apertae, nec recipiebat venenosum torquem, ac cõfestim discedebat, significabat
[?]
per nuncium Antistiti, suum collum aequè esse molle ac fuit Comitis Adelberti. His verbis illud innuens, quòd non minori studio se conatus fuisset interimere, quàm Comitem Adelbertũ, cuius in praecedenti pagina mentio facta est. Quare ingenti anxietate ac sollicitudine Antistes correptus, ita eius animum admiβi sceleris conscientia ardebat, ita
[?]
pudor aggrauabat, vt ex solo moerore interierit. Postꝗ̈ iam mortuus esset Otho, qui supremus erat Imperator, videretq́ue Conradus sese Germanis omnibus esse odio (nouerant enim cuncti Othonem patrem Henrici multa in ipsum contulisse beneficia) benè tum inuidiam hactenus celatam ac diβimulatam indicabat, mittebatq́ue fratrem suum Eberhardum cum exercitu in Saxoniam, vt eam deuastaret. Hic fratris sui volũtati obediens, bellum nimis quàm animosè aggressus est, sed superatus ab Henrico propè Heresbergum conflictu acerrimo, actusq́ue in fugam est. Mox illi alium Conradus subministrabat exercitum, obsidebat
[?]
Saxones Grunae. Dietmarus Dux cõmentum excogitabat acutiβimũ, narrabat
[?]
Henrico praesentibus legatis Eberhardi, expectare se adhuc triginta Legiones. Hunc rumorem ceu verum legati (qui vtrin
[?]
partem conciliare conabantur) propalarunt in castris. Quo audito Eberhardus, clam nocte ad Conradum fratrẽ suum disceβit. Adepti ita
[?]
calliditate sunt victoriam, quam armis ne sperare quidem potuerũt. Tum Conradus nuncium ad Henricum misit, qui suo nomine significaret mandaret
[?]
, vti veniam petiturus ad se veniret: quod Henricus recusabat. Mox Conradi milites indies ab ipso discedebant, adeo
[?]
vt velipse bello supersedere debuerit. Non multò aũt pòst Conradus in grauiβimum incidit morbum, quo paululùm fuit humiliatus. Fatebatur apertè vniuersa quae admiserat peccata, admonebatq́ue omnes Principes vti venturae vitae ac Diuini Iudicij perpetuò essent memores, cogitarentq́ue quem tandem finem ipsa habitura sit superbia. Fatebatur iamiam moriturus Henricum Ducem Saxoniae suum hactenus aduersarium, Principem esse fide ac diligentia summa qui solus Imperio dignus esset, appellabatq́ue ipsum Germaniae asylum. Eberhardum hunc iuxta collocabat, atque Imperiale Diadema, ensem, caetera
[?]
Imperij insignia, Henrico tradi mandabat, veniam
[?]
ab ipso efflagitabat, at
[?]
ita naturae legibus satisfecit. Ad hunc ergò modum Imperium à Francis ad Saxones translatum est. Et Francorũ Dux ex Caroli Magni prosapia postremus fuit Eberhardus Conradi frater. Ac tametsi quidem post horum duorum obitum Duces in Francia adhuc alij fuerint, Wirtzburgenses tamen Episcopi summa hic vsi sunt autoritate, ac Duces Franconiae se appellarũt, vs
[?]
in hac nostra tempora. Monet autem res ipsa vti pauca hic de patria mea memorarem. Episcopus hic vbi sacra peragit in altari nudum sibi ensem praefixum habet, cumq́ue Episcopatum ducatumq́ue adepturus est, ingenti cum exercitu ad vrbem venit, equo desilit, deponit vestimenta, ornamenta
[?]
insignia, induit
[?]
penulam fune cinctus, ac capite pedibus
[?]
nudis Basilicam ingreditur ad Canonicos istic congregatos. Quibus postquam vetera Francorum priuilegia conseruaturum se iurauit, deducitur ad vetustam Episcopi cuiusdam imaginem, admonetur
[?]
vt istum, cuius imago ea est, imitetur: deinde in sellam suam honorificè collocatur. Vrbs haec peruetusta admodum est, in qua olim Diana ab Germanis colebatur, donec tandem ad Christi fidem sint conuersi, quod contigit anno Christi septingentesimo quadragesimo nono. Dicitur autẽ ciuitas haec multis apud Latinos nominibus: vocat eam Ptolomeus Arctauium, alij Marcopolim, Peapolim, & Herbipolim: Primaria semper Francorum fuit ciuitas, quemadmodum etiam nunc est. Sita autem est amoeniβimè in medio Germaniae, habet
[?]
arcem eximiam in summo montis cacumine sitam, qualem non videas in Germania similem, non solùm aspectu iucundam, verùm etiam fortissimè aduersus hostes munitam: atque inter hanc arcem ac ciuitatem labitur egregius ille fluuius Moenus, ita tamen vt ciuitas & arx ea ponte coniungantur.
FORTVNA CVM BLANDITVR FALLIT.
Vnà cum Othone Imperator factus, cum eo regnauit .VII. Ann.
V 4
HENRICVS
filius Othonis Imperiale diadema sceptrumq́ue & gladium adeptus est post Christum natum nongentesimo & vigesimo anno. Postquam verò huic Herigerus Pontifex inunctionem ac coronationem offerret, non id quidem cõtempsit, sed nec affectauit: sufficit mihi (aiebat) à meis maioribus Imperator appellari salutari
[?]
. Etenim plus satis negotij se habere cogitabat, si deprauatos Germaniae suae mores corrigere, & in melius formare conaretur, tumultus
[?]
summo studio pacaret, quàm si inanem infrugiferam
[?]
profectionem Italicam aggrederetur: facilè enim praeuidebat tumultum aduersus se excitatum iri. Nec multò pòst huic sese armis infestis opposuêre Dux Sueuiae ac Dux Bauariae Arnoldus, quanquã ipsum vnà inaugurasset. Imperator arcendae iniuriae causa, profectus primùm est cum instructis copiis aduersus Bauaros, sed nihil hostiliter tentans, postulauit Arnoldum Ducem prius ad colloquium, conferens cum eo Imperij Maiestatem à Deo donari: quòd si reliquorũ Principum suffragiis Caesar eligeretur, tum se vltrò cessurum, & sub eius ditionem submittere se primum omnium paratum esse. Retulit haec Arnoldus Dux ad suos, à quibus responsum est, considerare debere Deum haud dubium adesse ei, quippe quem ad Imperium praeter caeteros extulerat: proinde petere se ab incoeptis porrò desisteret, ne
[?]
moliretur amplius quicquã in illum. Quieuit itaq́ue Dux Arnoldus, & sine caede suorum vltrò paruit. Cùm iam multa sibi in Gallia grauiaq́ue negotia forent expediunda, Hungari tentare voluerunt, an Imperator nouitius consuetum tribunal penderet, per totam Saxoniam discurrerũt, oppida, agros
[?]
incendio conflagrantes, ac multas paβim caedes confecerũt. Iam verò contigit, quòd ex Hungarorum Principibus aliquis captus Caesari offerretur, quem Hungari tantoperè amabant, vt ingentẽ vim auri argenti
[?]
pro ipso sponte offerebant. Imperator illorum aurum cõtemnebat, ac verò maluisset pacem. Tandem nouennales inducias cum iis percuβit. Huius verò tempore pacis, Caesar milites suos in decurias diuidebat, singulis
[?]
nouẽ praefectum aliquem dabat, quem Decurionem nominabat. Concedebat item nouẽ iis agros quos colerent, & quicquid cultura sua corraderent, id omne ad Decurionem suum (qui in aliqua ciuitate habitabat, vt nouẽ alios hospitio exciperet) deferrent, cuius tertiam partem obtineret Imperator, residuum
[?]
sibi in cõmeatum seruarẽt. In oppidis comessarentur praecipiebat, se
[?]
exercerent in iis quae ad militiam pertinebãt. Hoc ille exercitio Imperium suum cõseruabat. Praeterea fures omnes, latrones, scurras, & quoscun
[?]
nebulones potuit adipisci militiae non inidoneos, ad stipendia merenda cogebat, scelus
[?]
suum illis condonabat, at
[?]
arma in manus subministrabat, vt aduersus Barbaros pugnarẽt, eo quidem edicto vti ciues in omnibus defensarent. Cùm iam de propagando Imperio cogitaret, profectus est aduersus Sclauos, quos plurimis pugnis egregiè fatigauit. Postremò hieme grauiter saeuiente, castra in glacie fixit, atque oppidum Brennaburgũ fame, ferro, ac frigore captum cum vniuersa ea regione subegit. Hinc euolutis vexillis in Dalmatiam profectus, obsidebat oppidum Gran viginti diebus continuis, quibus exactis, illud deuicit. Quicquid ad virilem aetatem adultum erat, interficiebatur, captis duntaxat pueris ac puellis. Deinde Bohemiam ingressus, Pragensem ciuitatem obsedit ac deuicit, Regem
[?]
illorum ipse comprehendit: at
[?]
ita quidem Bohemia Imperij legibus parere coacta fuit, reuersusq́ue est ipse in Saxoniam. Iam verò Hungari dum induciae illis cum Germanis essent, in Italia tumultus concitarunt, Romanamq́ue Prouinciam omnino deuastarunt, atque Hetruriam ita bonis hominibus
[?]
spoliarunt, vt iam tum propè vacua relicta fuerit. Quicquid deni
[?]
ferro etiam num supererat, id captum in Hungariam abduxerunt. At verò finitis nouennalibus induciis, rursum Hungari armata manu in Saxoniam ac Thuringiam irruperunt, eamq́ue Prouinciam miserè sunt depopulati. Imperator morbo grauiter laborabat, aeger tamen iratusq́ue è lecto prosiliit, profectusq́ue est cum exercitu aduersus hostes, cùm iam Hungari multas foeminas pueros
[?]
cepissent, atque ingentem virorum multitudinem interfecissent. Imperator Germanos hortabatur, fortiter pro patria esse dimicandum, ita
[?]
haud mora conflictum adortus est. Caesa fuerunt eo die propè quadraginta Hungarorum millia, caeteriq́ue in fugam acti. Captiuorum verò tanta erat multitudo, vt incerti erant quidnam cum illis agerent, quocirca multos vltrò dimittebant, Vsqueadeò vox illa tristitiae versa est in suauiβimum laetitiae cantum. Post hanc victoriam Pater Patriae Augustus
[?]
est appellatus, atque ingentem sui timorem ac aestimationem apud nationes exteras sibi conciliauit, vt vel optimi quique ex regionibus aliis ad ipsum profecti sint, agnouerintq́ue ipsum praeter caeteros Principem potentiβimum, atque id tantùm operam dederint, quò gratiam eius ac fauorem sibi compararent. Dici non potest quantis & quàm multis seditiosis tumultibus Imperium eius temporibus concutiebatur. Italia peculiarem suum habebat Imperatorẽ, Tyrannos Berengarios tres cõtinuò: tum praeterea ab Turcis ferè vndique deuastabatur, per Apuleiam enim Romam vs
[?]
veniebant. Pars Turcarum alia Beneuentum deuicit, funditusq́ue incendio euertit. Postquam verò iam Imperator Germanicos hosce hostes deleuisset, decreuit deinceps Italiae subsidio venire: Verùm quia praedicto morbo plurimùm debilitatus erat, expeditionem omittere debuit, nec multò pòst eodem illo morbo interiit, non sine maximis Germanorum lacrymis. Maternum genus (vt cuius mater filia erat Arnoldi Imperatoris, ac Ludouici quarti Imperatoris soror) ducit ab Imperatore Carolo Magno, at
[?]
ab hoc stemma deduxerunt reliqui Saxonum Principes.
AD VINDICTAM TARDVS, AD BENEFICENTIAM VELOX.
Imperij summam administrauit. XVII. annis, vixit. LX.
OTHO .II.
cognomento
MAGNVS,
post mortem patris Henrici communi Saxonum ac Francorum suffragio Aquisgrani Imperator electus est, Imperialem
[?]
coronam ab Episcopo Moguntinensi accepit, anno Christi noningentesimo trigesimo septimo. In initio sui Imperij plurimi ingentes tumultus simul exorti sunt. Primi tumultus autores fuerũt Palatinus Eberhardus & Giselbertus Lotharingiae Dux: Hi, quòd ex posteritate Caroli Magni & Francorum erant, contendebant succeβionis iure Imperium à Saxonibus ad Francos deriuare: & vt conatus illi plus iuris habere viderentur, pertraxerunt ad se Henricũ Othonis fratrẽ, eo praetextu, quòd aetatis nomine ipsi deberetur administratio Imperij, & non Othoni. Durauit hoc bellum annos sex, & plurimae in eo pugnae cõmissae sunt. Othonem secuti sunt Sueui & Franci. Herimannus Sueuiae dux, & Conradus Dux Francorũ, pugnarunt contra hostes Caesaris apud Andernacum ad Rhenũ conflictu grauiβimo, in quo Palatinus occubuit, & Dux Lotharingiae inter fugiendum in Rheno submersus est. Porrò post adeptã hanc victoriam, cõtentio adhuc Othoni restabat cum Henrico fratre suo, qui videns conatus suos irritos esse, & debilitari sua praesidia, ipse ad Othonẽ Caesarem supplex venit, & orans delicti veniam, in gratiã ab Othone non modò receptus est, sed donatus etiam Ducatu Bauariae, qui tum fortè vacabat. Iam & Ludouicus Rex Galliae Caroli Simplicis filius Lotharingiã inuadebat, quòd Dux erat submersus. Quare aduersus ipsum Otho profectus est, cogitans hostẽ suum ac Lotharingiam nõ eo se animo vicisse, vt Rex ea potiretur: & pugna cum ipso habita, victor Lotharingiam sibi subiectam retinuit. Et postꝗ̈ Argentoratũ etiam subegisset, quòd Ludouico praesidia miserant, profectus est in Galliam. Sed contentio ea facilè consopita est, at
[?]
Otho sororẽ suam Ludouico coniugem dedit. Sub hanc tempestatẽ dominabatur Parisiis Comes quispiam Hugo, qui post multos annos Galliam obruebat, ac Regem Ludouicũ captum detinebat, se
[?]
ipse Regem Galliae nominabat. Hac fama igitur excitus Otho, ingentem hominũ conscripsit multitudinẽ, quò illud ipsum vindicaret. Hugo cõminabatur ipsi, tantum se in Germaniam exercitum ducturũ, quantus visus antea non fuisset. Ad quae respondisse Othonẽ ferunt, ducturũ se in Galliam tot pileos stramine cõtextos, quot nunꝗ̈ antea vel ipse vel eius pater vidisset. At
[?]
ea de causa triginta duas Legiones militum, qui oẽs stramineos pileos ferebant, ad Lutetiam vs
[?]
Parisiorũ perduxit. Tum Ludouicus dimittebatur ab iis qui captum seruabant at
[?]
Hugo fuga Lugdunũ elapsus est. Mox Ludouicus sese ad expeditionẽ parauit, ipsum
[?]
cum Othone insecutus est. Proinde ciuitatẽ eam ob itineris arduitatẽ superare non potuerunt, quare Romam in Italiam iter deflexerunt, nam istic nepos fratris Hugonis sese Pontificẽ fecerat. Vrbem ita
[?]
oppugnarunt, armis superarunt,
Otho Romam diripít.
cruoris multum profuderunt, Pontificẽ falsum profligarunt, verum
[?]
in locum suum restituerunt. Verùm post menses tres victor Otho triumphans
[?]
in Saxoniam reuersus est. Nec multò pòst ei restitit proprius filius, quòd post obitum eius matris vxorẽ duxisset Italicam, verebatur
[?]
, ne si ex ea pater suscepisset filium, iste in Imperium succederet. Continebat se in Saxonia, vbi consilia conspirationes
[?]
suas inauspicatò conferebat. Interim tamen maximos quos
[?]
Principes huius consilij & conspirationis participes habuit, inter quos Francorũ quo
[?]
Dux Conradus sororis suae maritus fuit. Appellabant Salfeldiam (vbi haec agebantur) locum consiliis funestum. Vbi verò Otho pater haec intellexisset, omni se exercitu parabat, obsidebat
[?]
filium cum suis coniuratorib. Moguntiae. Filius & Conradus vrbe egreβi, in castra coram patre prociderunt, dedentes se sua
[?]
omnia, modò vellet confederatorib. suis parcere: quod vt Otho recusabat, reuersi sunt in vrbem, dimiserunt
[?]
obsidem quẽ illis dederat Imperator. Verùm hic à quibusdam monitus, manere apud illos voluit, effectus
[?]
Caesaris est hostis. Moguntia fugerũt Ratisponam. Bauari item Henricũ Caesaris fratrẽ deseruerunt, ac Luitholpho adhaeserunt. Hos Caesar subsecutus est, grauiter
[?]
vrbem obsedit. Interea diuersis pugnis ac conflictib. non pauci in ea obsidione perierunt homines. Cum iam ipsa ciuitas penuria rebus
[?]
aliis nimium esset anxia egressus est filius nudatis pedibus, & humi ante patrẽ prouolutus, omni cum miseratione suppléx admiβi peccati condonationẽ postulauit, ita
[?]
sedata ira, receptus est in gratiam. Caesar in Saxoniam profectus est, vbi ex Hungaria ipsi legati obuiam processerũt, quasi eius gratia cuperent illum domi inuisere: sed reuera animus illorũ erat exitum intestini belli videre. Post dies aliquot, vbi eos Imperator honorificè donatos dimisisset, nunciatũ ei est per fratrem Henricũ Hungaros Bauarium obruisse. Otho tristis expeditionẽ parabat, verùm paucis copiis: nam & alibi Sclauis resistere debebat, qui item Germaniam irrumpebãt. Quum iam Hungari ad Augustã vrbem tentoria sua fixissent, ingens Francorum ac Bauarorũ multitudo hos contra profecta est. Etiam Conradus isti se multitudini cum ingenti exercitu adiunxit. Mox & Caesar huc aduenit. Edicitur parent se in diem posterũ singuli ad conflictũ. Deinde summo mane copiae coniunctae simul iurabant erant
[?]
numero Legiones octo. Hungari sese versi in postremã Legionẽ dederunt, ac in fugam profligarunt. Sic & sextam ac septimã adorti sunt. Verùm Caesar suos verbis hortatus, rem, inquiens, eò deductam esse, vti gladiis potius expeditionem, ꝗ̃ verbis finirent. At
[?]
hinc suscepta lancea, clypeo
[?]
, in hostes equo prosiliit. Ea res tantum suis addidit animi, vt Hungari vlterius in Germaniam progredi non fuerint ausi. Dux Conradus, qui fortiβimè pugnauerat, in eo conflictu cecidit. Tres Hungarorum Reges capti in exercitu suspendebãtur. Hac victoria Otho ab exercitu
MAGNVS,
Pater Patriae, Augustus
[?]
est appellatus, triumphans
[?]
in Saxoniam rediit. Flagitatus à Pontifice vti Italiam ab saeuitia Berengarij vindicaret, filium suum Othonem tertium Imperio substituit.
SATIVS EST RATIONE AEQVITATIS MORTEM OPPETERE, QVAM FVGERE ET INHONESTE VIVERE.
Insignem operam Reipub. nauauit, placidissimeq́; ex hac vita migrauit.
OTHO .III.
à patre suo Othone Magno puer praeter consuetudinem Romanorum Rex creatus est, at
[?]
in Saxonia relictus: Otho autem Magnus Pontificis Ioannis.
XIII.
precibus aduersus tyrannidem Berengarij. III. in Italiam profectus est anno Christi noningentesimo sexagesimo secundo. Berengarius Othoni Magno in Longobardia cum exercitu obuiam venit, vnde mox plurimi sanè conflictus sunt subsecuti. Tandem Berengarius in oppidum quoddam coactus biennio obsessus fuit. Sed vbi ciuitas nimium premeretur, ipsum cum filio Adelberto captum Otho Bambergam relegauit, vbi & totam vitam suam exules transegerunt. Romam igitur Otho Magnus ingressus honorificè exceptus est, à Pontifice inunctus ac Diademate Imperiali insignitus. Atque ita quidem Imperium ad vnum Othonem Magnum deuenit, quod iam annis ab hinc quinquaginta tribus diuisum fuerat. Caesar autem Roma egressus cùm in quibusdam Italiae locis cunctaretur, criminum quorundam reus ab Romanis Pontifex accusabatur, vt Romam reuersus Pontificem verbis acribus nimisquam seuerè corripuerit, qui ob metum Othonis profugit: ideoq́ue in locum eius suffectus est Papa Leo octauus. Caeterum sub abitionem Othonis reuersus Ioannes Romam eiecit Leonem iterum, qui ad Caesarem Spoletum profugit. Non multò pòst Ioannes confossus interiit, sed morte eius omnis tumultus necdum fuit consopitus: Romani enim in locum eius Benedictum. V. Pontificem elegerunt, electionemq́ue hanc in odium Caesaris ratam habere voluerunt. Caesar hac re stomachatus in posseβiones eorum rediit, cunctaq́ue ferro ac flamma deuastauit. Obsedit etiam vrbem Romam oppugnauitq́ue fortiter, verùm capere eam haudquaquam potuit, ciues tamen fame atque egestate coacti Othoni portas vltro aperuerunt. Dein iratus vrbem cum suis ingressus multis tum Romanis obtruncatis Leonem restituit. Leo inconstantiam Romanorum veritus electionem Pontificiam à clero ac Romanis ad Caesarem transtulit. Rebus itaq́ue pacatis Caesar in Germaniam reuersus est ducto secum Benedicto, qui non multò pòst Augustae ex moerore animi interierit. Otho Magnus & Otho. III. eius filius incredibile quantum iam collapsum penè Imperium ampliarunt. In Saxonia argentifodinas primò inuenerunt. Quantoperè verò Germaniam aedificiis exornarunt, vix iusto volumine explicari posset, adeoq́ue de iis hîc tacebimus. Post obitum Leonis succeβit Pontifex Ioannes. XIIII. Caeterum Romani pellere Pontifices sueti, concitato tumultu Ecclesiam Lateranensem obruerunt, captumq́ue Pontificem in Hadriani arcem primò abduxerunt, ac deinde velut exulem profligarunt. Et postquam eiusce tumultus autores praecipui obiissent, Papa Ioannes exilij sui mense vndecimo Romam reuersus est. Otho Magnus intellecta Pontificis expulsione cum filio suo magnis itineribus ingenti exercitu instructus Romam profectus est, compraehensoq́ue Consule, Praetore, ac Decurione autores tumultus scire voluit: cumq́ue tormentis rei veritas comperta esset, Consulem captum in Germaniam relegauit, Decurionem
[?]
laqueo suspendit. Verùm Praetor per vicos Romae turpiter tractus & ad necem virgis flagellatus, etiam captus in Germaniam missus est. Cùm ergo tumultus omnis esset consopitus, Otho Magnus legatos ad Constantinopolitanum Imperatorem misit, offerens illi filium suum eius filiae matrimonio coniungendum. Hi nuptias in Italia celebrarunt, & vtrique à Caesare sunt coronati. His ita sedulò gestis per Galliam in Germaniam reuersi sunt, vbi Otho naturae legibus satisfecit, translatusq́ue est Magdenburgum, ac ingenti cum tristitia in Basilica, quam fundauerat, istic sepultus. Non multò pòst aduersus Othonem. III. exortus tumultus est. Nam Henricus Bauariae Dux Imperium affectabat, quem armis facilè domuit Otho. Postea Lotharius Gallorum Rex Aquisgrani Caesarem inopinatò oppreβit, adeò vt eorum insidiis vix euadere potuerit. Verùm exercitu reparato Galliam ingressus Otho Parisios vsque cuncta depopulatus est, Lothariumq́ue in suo regno eò armis compulit, vti ad pacem poscendam paratum se esse, facere professus sit, quaecunque vellet. Deinde porrò in Italiam contra Graecos & Saracenos, qui Calabriam, Apuliam, aliasq́ue Prouincias penè euerterant, profectus est: sed victo suo exercitu ipse inter fugiendum à nautis captus est. Verùm cùm ob Graecae linguae cognitionẽ ignotus esset nautis, Princeps iis Germanus minimè habitus fuit. Ferunt aliqui istinc ipsum salutis causa enatasse, sed à piratis captum & in Siciliam ignotum abductum. Proinde tandem agnitus magnam argenti vim Siculis promisit, si Romam ipsum restituere vellent. Hi eum à piratis redemerunt, Romamq́ue honorificè reduxerunt, vbi aulam suam, dum viueret, deinceps habuit. Eius vxor fide Graeca Romanos plurimùm conuiciata est, quòd à Graecis percuβi fuissent, magis
[?]
propemodum ob Graecorum victoriam laetabatur, quàm si ea maritus potitus fuisset. Multas praeterea Italiae vrbes Caesar vltus est, quarum ciues primò ex conflictu profugerant. Igitur ambo iam Romanis inuisi Othonem veneno tandem sustulerunt.
CVM OMNIBVS PACEM, ADVERSVS VICIA BELLVM.
Cum patre .XII. annorum, solus nouem annorum Imperator, trigesimo aetatis à Romanis veneno sublatus.
X
OTHO .IIII.
Imperium adeptus est magna cum difficultate anno Christi noningentesimo octuagesimo quarto. AEtate enim puer erat vixdum annum egressus duodecimum, cùm Otho. III. pater moreretur: proinde Henricus Bauariae Dux seruandum eum Romae curauit. Itali plaerique Crescentium declarandum Caesarem suadebant, vt Imperialis maiestas ad Italos iterum reduceretur. Sed fideles erga suum dominum Germani principes, reuocatum ab Henrico iuniorem Othonem, communibus omnium suffragiis Caesarem designarunt, adeoq́ue Aquisgrani ab Episcopo Rauennate Caesar inunctus coronatusq́ue est. Primum bellum geβit contra Ludouicum Lotharij filium Regem Galliae, qui praestiti à patre iurisiurandi oblitus, Lotharingiam iterum inuaserat, vastaratq́ue. Sed hinc eo repulso, facilè Otho Lotharingiam retinuit. Iam & Crescentius Romae eam crudelitatem exercebat, vt Pontifex Ioannes
.XVII.
in Hetruriam cedere debuerit. Scripsit ad Othonem Caesarem extemplò Pontifex, obsecrans vti Ecclesiam tyrannide Crescentij oppressam vindicaret. Quo audito, Crescentius misit ad Pontificem aduersarium suum, item orans, ne Othonem in Italiam concitaret, paratum se esse facere, quae vellet, ad sedem suam Pontificiam saltem rediret. Itaq́ue Pontifex rediit, scripsitq́ue Othoni, ne veniret. Crescentius obuiam Pontifici egressus, ad genua cum suis complicibus procubuit, pedesq́ue osculatus est. Iam Otho cum exercitu in Italiam venit. Huius aduentu territi Romani, honorificè ipsum introduxerunt. Etiam ab Crescentio amicè magnificeq́ue exceptus est. Otho Brunonem Saxonem, Ducem Sueuiae, Pontificem creauit, qui post adeptum Papatum Gregorius Quintus est appellatus: ab hoc coronam Imperij accepit Otho. Reuersus igitur tum est Otho, postquam Italiam pacasset, in Germaniam. Romani Germanum Pontificem ferre haudquaquam voluerunt, extrema illi minitantes, ni cederet. Tum in Germaniam ad Caesarem profugit. Quare Crescentium sibi rursum Romani Caesarem crearunt: hic Pontificem illis dabat, qui ab se prorsum stabat. Ita
[?]
ingentibus copiis accinctus Romam venit Otho, aduersus quem se parabat Crescentius. Cùm iam Otho Romam obsideret expugnaretq́ue, Romani considerantes haudquaquam se tantae multitudini resistere posse, clementia Othonis freti, Germanis portas recluserunt. Quare territus Crescentius eiusq́ue Pontifex, in arcem Hadriani ceβêre, fortiterq́ue restitêre. Rebus autem desperatis ex arce ad Caesarem spe veniae vltrò profugerunt, & in via grauiter sunt vulnerati. Otho Crescentium naso & auribus truncis, retrorsum asino imposuit, & spectaculi loco per vrbem circunuectum, tandem etiam praecisis manibus pedibusq́ue ex moenibus suspendi mandauit. Pontifice item adulterino luminibus priuato, Gregorium restituit. Iam verò natus erat Otho annos viginti octo, ea
[?]
ingenij promptitudine praeditus, quòd ob singularem prudentiam vulgò eum appellarint, mirabilia mundi. Hic vbi considerauit perpetuò Gallos & Italos transferendae Imperialis Maiestatis cupiditate à Germanis aestuare: Item iam propè nullum Caesarem fore, ac ipsos etiam Germanos inter se dissentiones ob electionem seminare: vt Imperio debilitato prospectum esset, illudq́ue perpetuò apud Germanos perduraret, néue tot deinceps controuersiae
Initium hoc est Electorũ Principũ, & quemadmodum Imperatorem creare debeant.
ob Imperium inter Germanos Principes concitarentur, rem excogitauit vtilem at
[?]
orbi planè necessariam, quam Pontifici Gregorio indicauit, qui, quia Germanus erat, facilè annuit: itaq́ue Principes Electores instituerunt, adeò vt certis quibusdam cùm religiosis, tum laicis Principibus delegata sit autoritas constituendi Romanum Caesarem, vt concordia seruaretur in electione, religionis causa inter Sacri ordinis Praesules, & Principes reliquos. Sunt igitur hi septem, quibus ea praerogatiua demandata est: Moguntinus, Coloniensis, & Treuirensis Archiepiscopi, Princeps Bohemiae, Comes Palatinus Rheni, Dux Saxoniae, ac Marchio Brandenburgensis. Et post mortem quidem alicuius Caesaris, sanxit Otho, vti Archiepiscopus Moguntinus id ipsum reliquis Principibus Electoribus significaret, diemq́ue praescriberet, quo Francofordiam ad Moenum venirent ad constituendum eligendumq́ue Romanum Caesarem, nec inde discederent, nisi creato Caesare. Si verò Electores in electione minimè conuenerint, vltra diem trigesimum nihil illis praebendum fore praeter aquam ac nudum panem, donec in electionem pariter consenserint. Electus Imperator priusquam aliquid deinceps incipiatur, sanctiβimè Deo Diuisq́ue iurabit Imperium, eiusq́ue priuilegia ac iura fortiter se defensurum, obseruaturum
[?]
. Praeterea confestim Pontifici electio significabitur, vt eius item Sanctitas electum Caesarem confirmet. Deinde creatus Caesar publicabitur, Aquisgrani vnctus diademate ferreo, Mediolani argenteo, ac Romae à Pontifice ad S. Petrum aureo coronabitur, confirmabiturq́ue. Haec sanctio omnem Romanis conatum transferendi Imperium à Germanis ad se prorsus ademit. Quas caedes, quae incendia, quasq́ue direptiones hac occasione Otho sustulerit, certè apud se quisque facilè perpendere potest. Constituta autem hac ordinatione Itali varios tumultus aduersus ipsum concitarunt. Quare quum videret Romae se tutum minimè esse, in Germaniam redire statuit. Sed misso per insidias veneno in itinere necatus est.
FACILE SINGVLA RVMPVNTVR IACVLA, CONIVNCTA NON ITEM.
Ex .XXX. annis quos vixit .XVII. Imperauit.
X 2
HENRICVS .II.
cognomento
CLAVDIVS
Imperator ab Electoribus Principibus electus est anno Christi millesimo primo, Dux Bauariae, cuius pater temporibus Othonis. III. & Othonis .IIII. patrui sui Imperium nimis quàm affectabat. Eius auus frater fuit Othonis Magni, nomine item Henricus, de quo multa in praecedentibus memorauimus: ac tres simul hi Duces fuere Bauariae eodem nomine appellati, pater videlicet, filius, ac nepos. Hic profectionem Italicam in annum distulit duodecimum, tantumq́ue negocij cum oppugnatoribus Germaniae habuit, vt proficisci Romam haud vnquam potuerit. Ante haec verò tempora Carolus Gallorum Rex, ex Caroli Magni progenie postremus, Regno priuatus est per Hugonem Capetum, & in perpetuos carceres detrusus. Ab hoc Hugone Capeto genus suum ducit Galliae Rex Henricus. II. qui etiam num nostra aetate regnum potenter administrat. Is fuerat Comes Parisiensis Magni illius Hugonis filius, cuius suprà in Othone Magno pagina centesima vicesimaquarta abundè mentionem fecimus. Hac rerum mutatione, dici vix potest quanta Caesar ab Gallis eorumq́ue Rege pati debuerit. Mediomatrices, ac Gandauum obsedit: Lotharingiam, & Flandriam domuit, quas Galli Imperio deuicerant. Interea Bohemos ac Polanos ad fidem Christianam coëgit. Hungarorum Rex sororem ambiebat Caesaris in coniugem, sed ei negabatur nisi polliceri voluisset se Christianam religionem ac baptismatis sacramentum cum omnibus suis suscepturum, quibus pollicitis postea ille stetit, & baptizatus Stephanus appellatus est. Tandem Henricus Romam venit, ibiq́ue à Pontifice Benedicto. VIII. Imperiali diademate coronatus est. Saracenos, qui ea tempestate Italiam obruebant ac Capuam modò profecti erant, Italia expulit. Princeps erat sanè illustris & praeclarus, verùm eius vita ac gesta negligenter sine ordine literis sunt prodita, nec rationes suorum gestorum satis accuratè sunt annotatae. Prodigiosa multa ac rara in eius offendo historia, quae omnia prudens omitto. Nostri quippè apud Germanos historiographi Monachi fuere imperiti atque omnis iudicij expertes, qui aetatem in coenobiis transigentes, peculiare quippiam nec viderunt, nec tantum iis iudicium fuit, vt de ignotis fuerint percontati, aut semel perpendissent, quodnam historici munus esset, quemadmodum res ordine oporteat narrare, causas earundem à capite explicare, quomodo sint gestae & in quem finem deductae cum omnibus suis circunstantiis, quomodo, vbi, quis, quid, quare, & quando. Attamen nec omnino res Principum praeclaras perire passus est Deus, quin & alicubi suscitauerit aliquem, qui rerum veritatem quasi per transennam cognosceret. Diuus Maximilianus Caesar saepè conqueri solitus fuisse fertur de imperitia historicorum Germanorum, quòd tam praeclarorum & prudentum Principum res gestas non solùm sine ordine conscripsissent, sed corrupissent etiam malè scribendo. Ac praecepit memorabilia quaeq́ue ex omnibus historicis decerpta ordine quodam in compendiosa Chronica digeri, id quod haud dubiè fuisset factum, si non prae grauiorum rerum solicitudine praetermisisset. Quantum verò ego ex historiis colligere potui, quae huius Henrici mentionem faciunt, vir fuit rarae abstinentiae, adeò vt & viuus habitus sit Sanctus. Vitae praeterea fuit incontaminatae, ac planè continentis. Quotidiana item corporis castigatione medullitus eneruatus, in aduersis idem atque in prosperis, tristia aequanimiter perferens, omnem gloriam mundanam, voluptatem, atque opes contemnens, neminem desolatum à se dimittens, vir planè humanus, ad Christianam religionem diligentiβimus. A Pontifice vnà cum vxore, quicum rem habuisset nunquam, in Diuorum catalogum relatus est. Ante obitum suum conuocatis Electoribus legitimo suffragio Conradum Ducem Francorum Caesarem dixit. Obiit Bambergae, sepultusq́ue istic in basilica, cuius Episcopatus extitit fundator.
NIHIL IMPENSE AMES, ITA FIET VT IN NVLLO CONTRISTERIS.
Cùm .XXIII. An. .V. Mens. Imperio summo cum honore praefuisset, .LII. An. vixisset, mortem obijt.
X 3
CONRADVS .II.
Dux Francicus ac Sueuus, dissentientib. Electorum Principũ suffragiis, Caesar creatus est. Hic Henrico. II. bella sua absoluit, ac virtute eam sanè adeptus est gloriã, vt ab ipso viuo Imperator sit designatus: quae res posteà plurimos concitauit tumultus. Quan
[?]
enim Principes electores consensum huic praebuissent, erant tamen quaedam Imperij membra, quibus Caesarem liberè iuxta legem Othonis. IIII. creandum placebat, non fauore, succeβione, aut alio quouis modo, alioqui velle se aperta manu resistere. Iam & Cuno Bauariae Dux in dissentiosa ista electione adfuerat, qui cùm ab caeteris Principib. Electorib. interrogaretur, cuinam suum daret suffragium, subridens respondebat: Conrado Francorũ ac Sueuorum Duci cognato meo. Haec aũt Electionis dissentio vel biennio perdurauit, vsqueadeo legem Othonis. IIII. obseruarunt. Ea enim iubet, ne electionem vltra dies triginta protraherent: secus, Electorib. Principib. praeter aquam & nudum panem praeberetur nihil, donec Caesarem legissent. Atq; hîc quidem lex ea vel in secundi ab ea lata Caesaris electione interiit. Ita plaerunq; fit, vt mortuo legislatore, lex ipsa in desuetudinẽ abeat, etiamsi eam vel mille iuramẽtis confirmasset. Nihilominus post
[?]
multum diuq́; circa electionẽ dissentiissent, legitimo tandem suffragio Conradum. II. elegerunt, quando & Henricus ipsum ante obitum Caesarem designasset. Actum aũt id est, anno à Christo nato millesimo vicesimo sexto, post mortẽ verò Henrici. II. anno secundo. Neq; hîc sanè omnis controuersia sublata est. Nam Bauariae Dux Cuno iocosum suffragium suum dicebat, indignatusq́; electionẽ plurimũ ridebat. Verumenimuerò electio legitimè coepta in suo vigore permanere debuit. Quoniam verò Conradus motus aliquos in Imperio suborituros forsitan se absente timeret, effecit vt in consortium Imperij filius suus Henricus Nero eligeretur, ne se in Italiam profecto, sine capite certo Imperij subditi inter se tumultuarentur in Germania. Atq; hoc quidem modo res multò effecta deterior est. Siquidẽ Ernestus Germaniae Dux ac Comes Welphus rebelles Caesari fuerunt, sed eos facilè cõpescuit, vt sese mutuò direptionibus, incendiis, ac caedibus aggreβi sint. Tandem Ernestus in eremum aufugit, ibiq́; se diu continuit. Interea Itali aduersus Caesarẽ conspirarunt, vt si quando in Italiam veniret, hinc ipsum vi expellerent. Quo audito totis hic viribus eo profectus Mediolanũ imprimis obsedit, ac suburbium incendio vastauit minitans iis deinceps grauiora vrbisq́; euersionem. Sed quum se dedidissent, Romã profectus est. Verùm cùm nullus ei resisteret, cuncta oppida in gratiã recepit. Cremonae Pontifex ei Ioannes .XXI. obuiam proceβit, obsecrans ne indignabundus Romam peteret, eò quòd inaugurare ipsum ac iurare parati essent. Tum ira deposita Romã placidè profectus ab ipso Pontifice coronatus est. Deinde & Romanis euersionẽ minatus est, si Pontificibus molesti esse pergerent, vt olim fuerant. Eadem hac tempestate saeuiβimè tumultuatũ est inter Romanos ac Germanos. Hi illos vrbe pellebãt, vt plurimi caesi interierint. Verùm pace per Conradum ilicò inter eos conciliata, aduersus Sclauos atque Hungaros Roma profectus est, qui Italis in sua rebellione praesidio fuerant, grauiterq́; eos vltus est. Interea Dux Ernestus nouos concitauit tumultus, quare ab Caesare in reditu confossus est. Edictum siquidem promulgarat memorabile, vt, si quis pacem publicam infringeret, is capite puniretur. Porrò autem dum iam in Italia agebat, Misco Regem aut Caesarem se in Polonia effecerat, aduersus quem Conradus ingentem misit multitudinẽ, atq; ipse postea subsecutus cuncta caedibus atque incendiis compleuit. Misco animaduertens nequic
[?]
se Caesari restiturũ, ad Ducem Bohemiae confugit, qui item Caesari erat aduersarius. Dux ratus proditione huius in gratiam Caesaris se rediturum, clàm nunciabat Caesari hostem se suum captum traditurum. Caesar ex sua magnanimitate proditionem illam minimè acceptabat, significabatq́; Misconi, alium quaereret defensorem
[?]
perfidum istum. Qua re demiratus Misco, clàm in Poloniam profectus diademate Regio deposito supplex ad Caesarem perrexit coronam seq́; illi offerens. Caesar in gratiam ipsum recepit, Ducemq́ue Poloniae fecit. Deinde Conradus bella aduersus Gallos ad recuperandam Lotharingiam geβit, quibus deuictis Lotharingiam iterum cum Lugduno ac Regno Arelatensi cepit, Imperioq́; suo subiecit. Obiit Vltraiecti, Imperiumq́; filio suo reliquit. Huius auus erat Conradus qui cum Othone Magno apud Augustam Vindelicorum aduersus Hungaros pugnauit ac caesus est.
OMNIVM MORES, TVOS IMPRIMIS OBSERVATO.
Imperij anno .XIIII. è viuis decessit.
X 4
HENRICVS .III.
Nero cognominatus imperare coepit anno Christi millesimo quadragesimo. Primũ ingentes copias aduersus Bohemos duxit, & post incendia, direptiones, deuastationesq́; quàm plurimas, Ducem iam tum rebellem eò neceβitatis adegit, vt Ratisponã venerit, & vltrò se tributarium Caesari tradiderit. Inde Hungariam ingressus, duas cepit ciuitates, eius regionis ferè maximas. Nam & hae rebelles sese praebuerãt, regemq́; sibi legerant Vbam nomine, qui Caesaris erat aduersarius, & qui conabatur Bauariam euertere. Ex hoc bello Caesar reuersus, praesens in Concilio Constantiensi ipse fuit, in quo plurima in se admissa condonauit, omniq́; seposita contentione, pacem quae ad ea tempora nondum erat audita publicauit, atq; in omnibus Imperij sui Prouinciis edicto confirmauit. Anno autem Christi millesimo quadragesimo sexto profectus in Italiam, ab Romanis pacificè exceptus est. Tres Pontifices inter se concertantes de papatu simul reiecit, Pontificiae sedi Bambergensi Antistite praefecto: hic se Clementẽ Secundum appellauit, Caesaremq́; cum sua vxore coronauit. Deinde Romanos Caesar ad iuramentum praestandum coëgit, ne Pontificum electioni se deinceps immiscerent. Hinc profectus est Capuam, vbi Turcas qui cõtinuò Italiam obruebant, foeliciter deuicit, profligauitq́; Posteaquam iam Italiam bonis legibus ac moribus restituisset, ampliβimo sanè honore in Germaniam rediit. Anno praeterea Christi millesimo quadragesimo septimo, nouos deintegro tumultus concitarunt Hungari, legeruntq́ue sibi Regem Belam quendam nomine, pollicentes omnem huic obedientiam, si Christianã fidem extirpare, Episcopum enecare, & fidem pristinam restituere vellet. Quae quidem omnia facilè impetrarunt. Tum furentis instar simul impetu in Ecclesias concurrerunt, eas miserè depopulantes. Nec suum modò interfecerunt Episcopum, verùm etiam Germanos & Italos oẽs, qui in aliquo saltem officio Regi Petro, quem illis Caesar praefecerat, inseruierant. Praeterea per vniuersam Hungariam Bela edicto mandauit, religiosos omnes liberè interficiendos: adeoq́; paβim trucidabantur. Rex Petrus à suis captus, vtroque lumine priuatus est. Mox properè Caesar multis per Danubium ratibus profectionem aggressus, Peβinnuta oppidum obsedit. Nocte verò perforatis nauibus, multos Hungari submerserunt. Hinc fatigatus Caesar in Germaniã rediit. Anno Christi millesimo quinquagesimo Hungarorum saeuitiam experti sunt Germani. Caesar patruum suum Episcopum multis copiis Ratisponã hostibus obuium misit, hic eos in fugam compulit. Papa Leo nonus Germanus vnà cum quadraginta duobus Episcopis in Germaniam Moguntiam vsq; venit. Hic de resistendis Hungaris ac rebus aliis religionem spectantibus agebatur. Caesar rursum cum exercitu in Hungariam profectus est, diuisitq́; suos in parteis duas, vt hinc plurimũ damni agris intulerit. Sed exercitus Hungarorum facilè à Caesarianis, qui multis iam praeliis ac penuria erant debilitati, aufugit, & Germani siue clade in patriã reuersi sunt. Anno Christi millesimo quinquagesimo secundo iterum Caesar in Hungariam profectus est, in qua expeditione ipsemet fuit Pontifex, verùm sine aliqua re gesta memorabili in patriam redierunt. Dux Bauariae Cuno multum praesidij in his bellis Hungaris tulit, nam conabatur Hungarorum opera fretus Imperium ad se transferre, sed tandem à Caesare explosus, aetatem suam exul in Hungaria transegit. Imperator Pontifici oppidum Beneuentum tradidit, cum ingenti hominum multitudine, qua cinctus è Germania profectus erat in Italiam. Siquidem Apuliae Comes oppidum istud suo iuri subiectum detinebat. Pontifex verò vt munus suum defenderet, ipsemet in Apuliam contra Comitem profectus est: verùm succubuit. nam omnis eius nobilitas, multi Germani Principes, Episcopi, alijq́ue titulis praeclari ante oculos suos caedebantur: tandem & ipse in fuga abreptus est, sed paulò pòst dimissus. Proficiscebatur Caesar in Italiam, ibiq́ue cunctis paci restitutis, in Germaniam rediit. Hac tempestate fames magna plurimùm calamitatis vbique attulit: qua re motus Caesar in morbum incidit, ac filio suo Caesare per Electores Principes creato, non multò pòst obiit.
QVI LITEM AVFERT, EXECRATIONEM IN BENEDICTIONEM MVTAT.
An .XVII. rerum potitus moerore animi vitam reliquit.
HENRICVS .IIII.
adhuc puer in Imperio patri succeβit anno Christi millesimo quinquasimo septimo. Cum hoc in pueritia certè haud praeclarè actum est, vt qui in omnibus quae adulatores aut vellent aut nollent, admittere debuerit. Sed adultus coepit cogitare, atque apud se examinare quid aequum, quid honestum, quid benè vel malè actum fuisset, plera
[?]
dictorum factorum
[?]
suorum reuocans, ac proprios condemnans iudices. Tum caedes, incendia, direptiones, bella, vim
[?]
omnem prohibuit, ac patriae pacem, iusticiamq́ue hactenus expulsam, restituit: quae res multorum malorum occasionem praebuit. Adolescens erat facundus atque eloquens, acutus, omni laude dignus, liberalis eleemosynarum erogator, ac rebus praeclaris Princeps insignis. Coronatus autem est Romae à Pontifice Nicolao. II. nec quicquam sanè aduersus Ecclesiam Romanam moliri conatus est. Verùm simulat
[?]
Pontifex hic Fato conceβisset, Pontificem creauit Episcopum Parmensem, contra Alexandrum. II. Pontificem. Hinc insignes ortae sunt Tragoediae. Nam Henricus sanctionem quam pater tulerat, vt electio Pontificia sine Imperatoris permissu non fieret, voluit vim suam ac vigorem perpetuò sortiri. Proinde quum apud Mantuam peccatum suum agnosceret, ac metu potius ꝗ̃ ex animo veniam obsecraret, eam à Pontifice impetrauit, atque in Germaniam reuersus est. Iam eius aulici, vagi, incompositi
[?]
cum vniuerso Imperio parére insueti, nullius iugo aut potestati se submittere voluerunt: sed dicta eius omnia in adolescentia, rata habere. Ita enim sibi prouiderant, vt quicquid adolescens vel egisset vel locutus fuisset, nunquam abrogaretur sine insigni rerum tumultu. Interea moritur Pontifex, atque in eius locum suffectus est Gregorius septimus. Hic significabat Henrico, ne posthac conaretur Episcopatum aliquẽ conferre, ac res deinceps Ecclesiasticas prorsus non curaret. Quod quidem aegrè ferens Henricus, Wormatiae Synodum celebrauit, in qua congregati erant omnes Imperij Episcopi atque Abbates, qui Henricum instigabant, vti patris sui constitutionem ratam haberet, ac Gregorium ceu Pontificem minimè adoraret. Hac motus occasione Gregorius, qui iniuriam hane minimè ferebat, primò Episcopos & Abbates suis titulis ac beneficiis priuauit, deinde tantum apud potentiβimos quos
[?]
Principes (qui tantùm id operam dabant, vt via aliqua Caesarem Imperio commodè deiicerent) egit, vt ab Imperatore deficerent, alium
[?]
legitimo Electorũ suffragio eligerent. Ita
[?]
defecerunt ab Henrico Otho Saxoniae Dux atque aliquot Episcopi. Tum horrida bella in Germania paβim exoriri coeperũt. Ab Henrico stabant Bohemi & Welphi, quibus donauerat Henricus Bauariam. Iam verò profectus est in Italiam
Rudolphus Caesar creatur.
Henricus, transigendae huius controuersiae causa. Interea ab reliqua parte Electorum, Caesar creatus est Rudolphus Sueuiae Dúx, sub annum Christi millesimum septuagesimum, insignia
[?]
coronae atque vnctionis accepit ab Archiepiscopo Moguntino. Pontifex Henricum excõmunicauit, misit
[?]
Rudolpho Imperialem coronam, cui versiculus hic inscriptus erat:
PETRA DEDIT PETRO, PETRVS DIADEMA RVDOLPHO.
Hac re indignatus Henricus multos tam Ecclesiasticos, ꝗ̃ profanos strangulauit, & Episcopũ Rauennatem Pontificem fecit, appellauit
[?]
Clementem: quicum hostili animo Romã profectus, Gregorium in arce Anglica obsedit. Ille subsidium implorabat Ducis Apuliae, qui haud mora cum exercitu aduentauit. Huius aduentu territus Henricus cum suo Pontifice fugit in Germaniam, ac Rudolphũ ex Sueuia expulit in Saxoniam. Primò quidem aduersus Henricum expediti Saxones, ipsum ex ea pellere conabantur, sed hos ille oppreβit, fugauit
[?]
, vrbes & castra per vniuersam ferè regionẽ vastando, depopulando, at
[?]
euertendo. Tum caetera pars Germaniae ad Rudolphũ desciuit, at
[?]
inter se foedus inierunt, vti Henricum vndi
[?]
pugnis aggrederentur. Rudolphus omni se militari expeditione ꝗ̃ fortiβimè muniit. Quum verò iam Henricus hostes expectaret, Rudolphus in Henrici patriam profectus est non longè ab Herbipoli, quò hic illum insecutus est. Hîc inter se pugnam commiserunt, fugati
[?]
sunt equites Henrici, adeò vt vel ipse per arma miserè contusus fuerit, sed pedites quibus fuga adempta erat, penitus interierunt. Atque ita quidem Rudolphus Herbipolim caput Franconiae cepit. Postquã vrbem praesidio muniisset, tranquillè profectus in Saxoniam, aliquot cum eo pugnas commisit. Anno millesimo octuagesimo pugnatum est nouiβimè apud Mersburgum, & in ipso conflictu dextra manus Rudolpho amputata est: quam quidem ille (vt fertur) Episcopis suis circunstantibus exhibens: En (inquit) manus haec est qua Henrico fidem confirmaui, ipsi vos nunc expendite quàm piè consulueritis mihi, vt ab eo deficerem. Miserabilis omnino querimonia haec est, quae testatur bonum Principem merito hoc suo infortunio fuisse contentum. Dolorem sanè incredibilem hunc ad vitae exitum perpessus est, fassus
[?]
semper iure optimo se isthaec pati, nec iniuriarum quicquam sibi illatũ esse. Ex eo ita
[?]
vulnere interiit, brachio eius igne (vt quidam opinantur) Estiomeno corrupto. Iam Henricus in fuga amissus, vt ante septimum diem non fuerit repertus, eius complices filium suum Henricum. V. Caesarem fecerunt: quem postea pater Aquisgrani
Roma vastatur ab Henri eo eius Ann.
M. DCCC. XXXIIII.
coronauit, atque inunxit: ac tum profectus cum exercitu in Italiam, cuncta caedibus, direptionibus, atque incendio deuastauit. Roma obsidebatur, & post aliquot conflictus capiebatur. Pontifex fuga elapsus est in arcem Anglicam, ac Roma insignem paβa est deuastationem, anno Christi millesimo octuagesimo primo.
MVLTI MVLTA SCIVNT, SE AVTEM NEMO.
LV. natus ann. quum per ann .XLII. Imperator fuisset mortuus est. Post eum regnauit Rudolphus .IIII. an. misereq́; vitam finiit.
HENRICVS. V.
cui Germania à patre commissa erat, securus nihil mali omnino metuebat, quòd Rudolphus iam interierat. Caeterum anno Christi millesimo octuagesimosecundo, Hermannus vir potens, Germanus, nobilis, ab Saxonibus ac Germanis Caesar efficiebatur. Huic cùm nemo in sua Prouincia, hoc est, in Lotharingia & Germania, disciplina militari aut opibus par inueniretur, facilè Caesarem se nominari admisit. Anno millesimo octuagesimotertio, Hermannus per vniuersam Franconiam cum exercitu hostili more profectus est. In eadem expeditione visa est equitum turma huc illuc
[?]
diuagari, quorum vestigia reperire nemo potuit. Hac item tempestate Pontifex in arce Angelica concludebatur expectans interim exitum rei. Henricus. IIII. munitionẽ obsidionem
[?]
ea parte parabat, qua ab se olim Roma aduersus Solis occasum capta fuerat. Romani viginti dedêre obsides, petierunt
[?]
diem praescriberet, quo Pontifex Senatus
[?]
Romanus ad ipsum venirent. Dictus itaq́ue dies est ad ipsas Calendas Nouembres, quibus Roma egressus ad Alpes profectus est, ac praescripto die Romã rediit. Verùm Pontifex in conspectum eius haudquaquã prodiit, sed clàm fuga Salernam elapsus omnem istic deinceps aetatem transegit. Post
[?]
verò Henricus. IIII. vniuersam Italiam pacasset, Clementẽ in Pontificis locum substituisset, ab ipso
[?]
imperij signa suscepisset, honorificè cum ingenti hominũ multitudine Roma in Germaniam profectus est, vrbem
[?]
Augustam ab Saxonibus ac Germanis oppressam obsedit & deuicit. Anno millesimo octuagesimo quinto, Saxones cum Henrico pacẽ inierunt, omnes
[?]
ab Hermanno simul desciuerunt. Tum Hermannus apud suos at
[?]
exteros etiam contemptus, in loci cuiusdam obsidione, anno millesimo octuagesimoseptimo à muliere desuper saxo petitus ante portam interiit. Anno millesimo nonagesimo, rursum Henricus. IIII. in Italiam profectus est, septennio
[?]
istic agitauit: & quum hinc in Germaniam rediret, conceβit Iudaeis, vt, qui ad baptismũ velut coacti erant, deinceps liberum
Prodigia futurae calamitatis.
cui
[?]
esset vel baptisari, vel non. Anno millesimo centesimo quarto aestate Herbipoli, quando Sol breuiβimas facit vmbras, ingens glaciei pars ex aëre cecidit, quae in frusta secata quatuor, portari viris vix quatuor potuit. In Episcopatu Spirensi è pane cruor profluxit, quae res, iuxta priscas Romanorum historias, portendere dicebatur ciuile bellum maximè horrendum. Anno millesimo centesimo quinto cum Henricus. IIII. Pascha Moguntiae celebraret, Henricus filius patri se in Bauaria opposuit. Imprimis paternam haeresin, qua diras Pontificias contemnebat ac ridebat, damnauit, obsequium
[?]
Pontifici Pascali. II. pollicitus est. Deinde foedere cum Principibus initio omni exercitu aduersus patrem insurrexit, captis
[?]
Saxoniae vrbibus Herbipolim reuersus est. Hinc Episcopum, qui à patre stabat, expulit, alium
[?]
in locum eius suffecit. At
[?]
ita quidem Herbipolitana Ecclesia Romanae fuit reconciliata. Hinc Norinbergã cum exercitu petiit, eam
[?]
spatio duorum mensium obtinuit & diripuit. Tum pater hunc contra profectus cepit Herbipolim, confodit quotquot filio iurauerant, Episcopum in locum suum restituit, fugauit
[?]
alterum, ac filium insecutus est vs
[?]
Ratisponam. Conscribebat vndique milites, atque in sua profectione plaerasque regiones per Bohemos diripere permittebat. Iam verò vbi filius exercitũ in quinque Legiones diuisisset, confligere cum patre plurimùm affectauit. Vidisses hîc spectaculum vtrin
[?]
horrendum: nam tres dies continuos tot ac tantae vtrin
[?]
excursiones confectae sunt, vt nõ pauci ab vtra
[?]
parte interierint. Sed tamen ipso die, quo conflictus habendus esset, Principes, ac praecipui exercitus vtrius
[?]
Duces inter se collocuti simul concluserunt, fratribus, hoc est, populo Christiano parcendum, consulendum
[?]
esse. Ferunt filium, vbi aciem probè instructam vidisset, ac Marte iam furere coepisset, totis in patrem membris excandescentem altè exclamasse: Gratias vobis, milites fortiβimi, ago immortales, de vestro in me fauore longè promptiβimo. Porrò quum pater cum suis deliberaret, quemadmodum die postero pugnam aggrederetur, praeter spem ex Marchione Luitpoldo Duce Bohemiae audiuit neminem esse, cui pugnare colliberet. Hac re tristis blandiens subsidia implorauit. Eodem tempore literae à filio allatae sunt, quibus patrem monuit, vt à propriis sibi ministris caueret. Tum clàm pater profugit Leodium, & ibi eodem anno è viuis exceβit. Quinquennio autem pòst, quòd excommunicatus obierat, accepta absolutione in Spirensi basilica sepultus est. At
[?]
ita quidem filius Imperio solus potitus est anno millesimo centesimo sexto. Cùm iam esset Romam profectus, à Pontifice coronam impetrare non potuit, nisi prius statuere vellet, pro rato habendum porrò esse, & Pontificem & Episcopos sine Caesaris approbatione & consensu creandos. Quod vbi consentire nolebat, tantus Romae tumultus excitatus est, vt, nisi sua ipsius manu vitam defendisset Caesar, iam periisset. Victore tamen Caesare, trucidati multi sunt Romani, captus
[?]
Pontifex, at
[?]
extra vrbem abductus. Tum consensit Pontifex, vt eam sibi praerogatiuam vsurparent Caesares, ne Pontifex quis vel Episcopus citra eorum suffragationẽ designaretur. Quare Romam reuersi à Pascali insignitus est Henricus diademate imperiali. Caeterùm post discessum Imperatoris ex Italia, Pontifex concessum priuilegium veluti extortum reuocauit. Tum Caesar magna vi Italiam repetens fugauit Pontificem, & alium eius in locum suffecit. Interea denuò aduersus Caesarẽ excitati fuêre Saxones, adeò quòd iterum Germania discordiis mutuis agitata, infestis copiis vtrin
[?]
pugna commissa sit, anno millesimo centesimo decimo sexto, apud Mansfeldium. Proinde videns Caesar tragoediam hanc sedari non posse sine perpetuo conflictu, iure priuilegij sui vltrò ceβit. Ita
[?]
per hanc occasionem pax inter Pontificem & Caesarem firmata est, ea
[?]
publicè ad Rhenum non procul à Wormatia in castris proclamata, adeo
[?]
propter initum hoc foedus. concordiae publicae summa laetitia in tota Germania coorta est. Deceβit hic sine prole mascula.
MISER QVI MORTEM APPETIT, MISERIOR QVI TIMET.
Patri Imperij socius fuit annis .XXV. solus praefuit .XX.
Y
LOTHARIVS. III.
Saxoniae Dux ab Electoribus Caesar creatus Henrico. V. succeβit post Christum natum anno millesimo centesimo vicesimo septimo. Huius Imperium grauiβimis subinde insultibus quassatum fuit. Nam & nunc iterum contra hunc ingens & diuturnus tumultus exortus est. Etenim Francones & Sueui, quibus iam diu cum Saxonibus bellum fuerat, aegerrimè ferebant Imperij celsitudinem ad Saxones deriuari. Praeterea etiamnum erat Conradus ex sorore Henrici. V. prognatus, cui item Franconiae Ducatum concesserat Henricus. Ideo aduersus Lotharium iure ad se Imperium pertinere contendebant. His fauebat Comes Palatinus Godefridus ex Franconum genere oriundus, à quo Conradus Caesar electus est. Caeterum Bauariae Dux Welphus Lothario adhaesit. Vt ergo Conradus Lotharium anteuorteret, Italiam ingressus Longobardiam occupauit, vbi & ferrea corona insignitus est. Interea à Lothario obsessae & victae sunt vrbes, Spira, Vlma, Norinberga, & Augusta, atque inde consecutus est Conradum in Italiam. Proinde vbi cognouit Conradus & vrbes Germanicas amissas esse, & nullam spem praesidiorum expectandam esse ex Germania ad seruandum regnum Italicum, relicta Italia pacis conditiones apud Lotharium pactus suscepto Imperio ceβit, ac dum vita Lothario mansit, quieuit. Iam verò Lotharius adepto Imperio Leodium profectus est ad Pontificem Innocentium. II. quem Petrus pseudopontifex Roma expulerat. Hunc cum exercitu in Italiam duxit, vi Romam expugnauit, Ianiculumq́ue montem occupauit, ac Pontificem restituit in Basilicam Latranensem. Quod facinus quum non minus piè quàm foeliciter absoluisset, à Pontifice Imperij diademate insignitus est. Quumq́ue Lotharius extemplò in Germaniam ad comprimendos quosdam motus in Bohemia concitatos rediisset, intereaq́ue Innocentius Pontifex à pseudopontifice Roma exactus fuisset, secundò in Italiam iratus cum ingenti hominum multitudine profectus est, debellauitq́ue aduersus Rogerium Pontificis aduersarium ac pseudopontificis amicum terra mariq́ue, & tandem ex Italia ipsum exturbauit. Multas Italiae vrbes Pontifici rebelles (vt erant Albia, Beneuentum, &c.) deuastauit. Post haec rursum in Germaniam redire statuit, adeoq́ue profectionem ex Italia adornauit per agrum Tarentinum, vbi morbo correptus in deserto, quod situm est inter Oenum & Licum fluuios, sub pastoris cuiusdam tuguriolo vita deceβit. Quidam ex historicis Lotharij huiusce mores recensens bellatorem fuisse ait strennuum, virum in defendendo acerrimum, in consiliis prudentiβimum, aduersarium horribilem Dei eiusq́ue Ecclesiae hostibus, veri in omnibus amantiβimum, aequi item obseruantiβimum, ac iniustitiae contrà hostem perpetuum, cuius virtus satis in Sicilia emicuit, atque in Saxonia abundè patefacta est: qui etiam dum vixit, nihil detrimenti Imperium Romanum passum est. Petrum pseudopontificem profligauit, Innocentiumq́ue vt verum Pontificem vi restituit. Commendatur etiam plurimùm, quòd iura Romana summoperè amauerit. Nam quum legum Romanarum libros Wernherus, quem Accursius Irnerium saepè nominat, in Italicis bibliothecis repperisset, & in lucem reduxisset, mandauit Lotharius hos publicè in Scholis tractari & praelegi, atque iterum secundum eas leges ius dici in iudiciis imperialibus. Itaq́ue per hanc occasionem in vsum reuocatus est is thesaurus, quo neque vtilior, neque preciosior esse alius potest. Nam hinc ius iterum vniuersae restitutum est Europae: siquidem omnes regiones & omnes aliae leges vtuntur Romano hoc iure tanquam amuβi quadam in aequitate cognoscenda, quòd honestati publicae proximè sit accommodatum. Praeterea ex reparato hoc iure iterum Latinae linguae puritas veluti renata florere coepit, studiaq́ue Iuris tum exorta sunt, ac statim magni & multi praeclari Iurisconsulti extiterunt, quibus & interpretari leges, & in publicum vsum reuocare curae fuit. Tum Instituta Imperatoris Iustiniani Magni velut introductorium ac prima Iuris elementa tradi coeperunt. Tum & Edicta Praetorum atque AEdilium, quae non modicam iuris cognitionem continent, praelecta fuêre, quemadmodum & res in Pandectis seu Digestis compraehensae. His acceβit Codex, qui statuta constitutionesq́ue Imperatorum complectiiur. Quartus denique liber est Autenticorum, quem superioribus ideo adiecit Imperator Iustinianus, vt constitutiones Principum hinc confirmaret ac corroboraret. Equidem mirari satis nequeo, tantam illius temporis homines cognitionem esse consecutos, quo Latinae linguae vsus, historiae, omnes denique Romanae disciplinae veteres erant intermissae. Quare facilè aestimare possumus, Iureconsultos illos huius Lotharij temporibus non solùm summae diligentiae & sedulitatis homines in studiis, sed magnos atque prudentes quoque, & vsu Rerumpublicarum viros exercitatiβimos fuisse: Nam sine ea exercitatione, ne poβibile quidem fuisset, leges Romanas cognoscere. Itaq́ue illi ipsi doctores Iuris, Azo, Accursius, Bartholus, &c. nihilo inferiores censendi sunt veteribus illis Iureconsultis, Seruio, Vlpiano, Pupiniano, &c.
AVDI ALTERAM PARTEM.
In Italia morbum contraxit quo in Germania mortem obijt Anno Imperij sui .XIII.
Y 2
CONRADVS. III.
Franconiae ac Sueuiae Dux, cuius paulò antè mentionem fecimus, Imperium adeptus est post obitum Lotharij anno Christi millesimo centesimo vicesimo nono. Huic Saxones at
[?]
alij, qui in electione non adfuerant, restiterunt, quasi haud legitimè electus fuisset. Sed ea controuersia facilè in Comitiis consopita est Bambergae. Henricus tamen Superbus Bauarorum Dux, gener Lotharij, ipse post soceri obitum rebus praeesse maluisset. Habebat siquidem penes se Ratisponae ornamenta Imperialia ab Lothario relicta, quae restituere planè nolebat. Tandem verò coactus ea reddidit, in gratiam tamen cum Caesare redire non potuit. Henricus exercitum parabat, castra
[?]
ad Licum fluuium figebat contra Augustam Vindelicorum, quam occupabat Caefar. Hic illum veritus clàm noctu Herbipolim aufugit. Cùm iam Henricus apud Principes quosdam Imperator haberetur, illi adhaerebat praeter caeteros Hungariae Rex. Verùm breui ad superos migrauit Henricus. Tum omnes sese Welpho Henrici filio dabant, omnemq́ue aditum Caesari prohibebant, ac vias, transitusq́ue Italiae omnes illi praecludebant, ne Diademate Imperiali insigniretur. Hos contra omni exercitu profectus Caesar Welphum in fugam egit. Deinde & alia pugna commissa est apud vrbem Weinsburgum. Hanc autem ciuitatem obsessam Caesar deuicit. Mulieribus abire permissum est cum tanta sarcina bonorum, quantam possent ferre: viri autem omnes erant interimendi. Tum mulieres relictis rebus viros suos asportarunt. Caesar insperatam foeminarum fidem summoperè mirabatur. Eius frater Fredericus calumniabatur, bonorum, non hominum asportandorũ beneficium concessum fuisse. Cui respondebat Caesar, semel se locutum fuisse, nec id velle reuocare. Adeò insuper hac foeminarum virtute delectatus est, vt non modò virorum illis, sed omnium etiam opum copiam fecerit, vt secum auferrent. Inter hos verò motus Pontifex Eugenius. III. legatos suos ad Caesarem misit, vti pararet se cum exercitu aduersus Turcas ac Saracenos ad recuperandam Hierosolymam. Bernhardus Clareuallensis Abbas, quem in catalogum Diuorum relatum habemus, ac viri religiosi alij verbis, quoad potuerunt, principes ad hanc profectionem adhortati sunt. Pararunt igitur se ad expeditionem Ludouicus Gallorum Rex, Henricus Angliae Rex, & Alphonsus Rex Hispaniae, ac Germani Principes omnes cum suo Caesare, qui Welphum item (quanquam bellum nondum finitum erat) eò impulerunt vt vnà cum iis profectus sit. Educti itaq́ue anno Christi millesimo centesimo .LXVII. incredibilem Hungarorum ac Graecorum multitudinem assumpserunt. Equites erant numero septuagesies mille exceptis peditibus. Qui quidem exercitus penè vniuersus seu pressus fame, seu aëris inclementia, seu etiam copiis Turcarum ac Saracenorum obrutus, caesus interfectusq́ue est, ac nihil penitus profecit. In hac laboriosa expeditione Caesar Welphum saepenumero iuuit. Tandem vt Hierosolymam venissent, ac pars Damascum profecti fuissent, Welphus morbo correptus est, quare domum redire statuit. Cùm iam hic mare traiectus in Siciliam venisset, conualuit. Hîc amiciβimè ab Rege Rogerio exceptus plurimis muneribus donatus est, quibuscum aduersus Caesarem bellaret. Simul atque Welphus in Bauariam rediisset, ad bellum sese parauit, Caesarisq́ue posseβiones inuasit, atque Herbipolim grauiter obsedit. Vox Welphorum sub moenibus erat, hei Welph: Herbipolitanorum verò, hei Gibelin. Hinc illud natum est, quod etiamnum hodie in Italia Caesarianos Gibelinos, Pontificum autem complices Welphos appellemus. Nam Welphus hic pro Pontifice pugnabat, sub eius nimirum stipendio titulo Rogerij, quòd Franci Imperatores omnes penè Pontifici rebelles extiterant. Postquam verò Welphus scomma istud audiuisset, caetera instrumenta bellica dimouit, at
[?]
Ariete muros crebro disiecit, vrbem euertit, ciues multos interemit, alios captos istinc abduxit, at
[?]
arcem deni
[?]
Flockburgum vi aggressus est. Proinde vbi Franci ac Sueui ad bellum sese parassent, Welphum armis ita profugarunt, vt cum summo dedecore istinc Welphi discedere fuerunt coacti. Fredericus Barbarossae (qui non multò pòst Caesar creatus est, Imperatoris ex fratre nepos, itemq́ue Welphi huius ex sorore nepos) isti se negocio immiscuit, atque omnem controuersiam diremit. Capti vtrinque dimiβi sunt, resq́ue ita probè est constituta, vt nec Caesar, nec Welphus quod timeret, habere posset. Proinde quanta & quàm detestanda bella ex Welphis hisce ac Gibelinis nata sint, dicetur in sequentibus. Nam praesentia haec inter Caesarem & Pontificem bella hinc originem habent. Welphi Principes fuêre semper Sueuorum, ac deinde Bauarorum ex antiquiβima Germanorum stirpe oriundi, ac primò se opposuerunt Caesari Conrado. II. qui item Dux fuerat Francorum. Anno Christi millesimo centesimo quinquagesimo primo, Conradus Caesar ex Asia in Germaniam reuersus est. Hîc Norinbergam praecipuè extruxit, ampliauit atque instaurauit, quam Henricus. V. planè deiecerat, vastarat, funditusq́ue euerterat. Sic Vlmam non restituit modò (quae Lotharij. III. temporibus diruta ac cladis multum passa fuerat) sed multis etiam priuilegiis donauit. Verùm haud multò pòst obiit excommunicatus.
PAVCA CVM ALIIS, MVLTA TECVM LOQVERE.
Rerum habenas tenuit an .XIIII. & mortuus est.
Y 3
FREDERICVS BARBAROSSA
Sueuorũ ac Francorũ Dux, post mortem Conradi patrui legitimo Electorũ suffragio Francofordiae Caesar creatus est anno millesimo centesimo quinquagesimo secundo. Hic triennio pacem iam sepultam penè, Principibus Germanis restituit. Nam clementia & iustitia Princeps fuit clariβimus, nec minori tamen audacia ac fortitudine insignis, ingenio promptus, corpore validus, consiliis prouidus, negociis expediundis diligentiβimus, militiae peritiβimus, tenax memoria, in victos mitis, qui acceptae iniuriae facilè obliuiscebatur, erga mansuetos deni
[?]
humanus & benignus, audacibus verò ac superbis durus. Rebus ita
[?]
iam in Germania pacatis, ingenti cum exercitu in Italiam profectus omnem controuersiam sedauit, ac Romam deinceps vt Diademate Imperiali insigniretur, petiit. Verùm Pontifex alij
[?]
Itali memores iniuriae, quam eius patruo inflixerant, suspicabantur facilè eam hunc vindicaturum. Et quum primùm ei Tordona resistebat, ipsam cepit, domuitq́ue: ac deinde Romam eo modo profectus est, vt Hadrianus. IIII. ipsum veritus cum suis Cardinalibus in vrbem veterem profugerit. Porrò pace tandem impetrata supplex Caesar ad Pontificem ingressus debito ipsum honore coluit, coronamq́ue Imperij ab eo flagitauit. Interea Romani Germanicum exercitum inopinato oppresserũt, vt vtrin
[?]
caedes plurimae fuerint perpetratae. Hinc Caesar profectus à Spoletanis in itinere oppugnatus est, ideo
[?]
eorum oppidum funditus euertit. Postea per vniuersam Italiam ac Longobardiam profectus complures rebelles ad obsequium coëgit, reuersus
[?]
in Germaniam Principũ amicitiam summoperè affectauit. Mediolanenses quippè aduersus ipsum iam bella parabant. Ducem Bohemiae, Regem fecit, Marchionem
[?]
Austriae, Ducem: ac Bauariam deinde Welpho cõceβit. Interea Mediolanenses multa Caesariana oppida deuastarunt, qua de causa in Italiam cum exercitu profectus est. Ante hunc tamen itineri se tradidit Rex Bohemiae ac Brixienses inuasit domuit
[?]
. Tum Caesar cum multis Principibus ilicò subsecutus est: cum
[?]
loca cuncta circiter Mediolanum deuastasset, vrbem ipsam obsedit vel integro septennio: tandemq́ue post grauiβimas sanè pugnas ab Caesare capta est. Quicquid hinc spoliorum collectum est, tam virorum quàm foeminarum ac puerorum, id omne in Germaniam abductum est. Eorum Principem sub mensa non secus atque canem in prandiis alebat, deinde & ille captus in Germaniam transmissus est, multis
[?]
ibi annis in vinculis detentus. Caesar vrbem solo adaequauit, eam
[?]
aratro ita euertit, vt velut ruina perpetuò esset mansura. Multae hoc tempore ciuitates item fuerè euersae cum Mediolanensibus idem sentientes. Tum Welphus à Caesare defecit, ac filium suum iuniorem Welphum Tusciae Principem fecit, reuersus
[?]
est ex Italia in Germaniã. Hinc magna in Germania orta sunt inter Comitem Tubingiae & Welphum bella, quare & Caesar ad componendam pacem in Germaniam rediit. Interea obiit Pontifex, succeβit
[?]
in Pontificatum Alexander. III. Quanquam verò legitimè creatus fuerat, multa nihilominus suffragia habebat Octauianus quidam, electus
[?]
erat, non obstante altero, à multis, ac Victor appellatus. Hic ad Caesarem profugit, Alexander autem ad Philippum Gallorum Regem, ille
[?]
ab hoc in Concilio Claremontensi cum Caesare execratione petitus est. Cùm iam Alexandro Romani magis fauebant, accersitus est ab illis è Gallia Romam. Hinc oppida quaedam Italiae spem magnam concipiebant vindicandi se in Caesare, ideo
[?]
Pontifex Caesari exosus quatuor continuò Pontifices aduersus illum creabat, fatigabatq́ue adeò Ecclesiam, vt iam perituram quisque facilè timebat. Pontifex excommunicatum Caesarem vbi
[?]
publicabat. Sed ne id quidem proficere quicquam potuit, nam Imperator cuncta Pontificis bona, iura, posseβiones
[?]
ad se magis magis
[?]
rapiebat, veniebat
[?]
cum ingenti exercitu in Italiam anno millesimo centesimo sexagesimo septimo, atque vniuersa denique funditus deuastabat. Dum iam Anconam obsideret, prope Romam Tusculanum venit Coloniensis Episcopus tanquam pacis conciliator. Sed hunc Romani armis obruebant, subsidioq́ue illi erat Moguntinus Episcopus, ac res in eam pugnam deducta est, vt Romanorum interierint quindecim millia. Intereà cum vniuerso exercitu Romam obsidebat Imperator, expugnabatq́ue Vaticanum cum D. Petri Basilica. Verùm Pontifex noctu clam ad Gallorum Regem profugit, indeq́ue in Angliam & Hispania. Caesar Principes suos Germanos in multis Italiae locis Duces creabat, atque inde in Germaniam reuersus est, nam eius exercitus peste propemodum interierat. Anno Christi millesimo centesimo septuagesimo vinculis elapsus est Dux Mediolanensis, atque habitu rustico in Italiam reuersus dispersam multitudinem conuocabat, Mediolanumq́ue iterum vi aedificabat. Etiam Pontifex in Italiam rediit, huic vrbem collapsam quidem antea restaurabant, appellabantq́ue Alexandriam. Caesar autem pacis semper amantiβimus id ei facilè permittebat. Porrò anno millesimo centesimo septuagesimo quinto. Itali pristinam suam inconstantiam renouarunt, & cum Longobardis aduersus Caesarem conspirarunt, atque omnes Caesaris ministros praescripto die enecarunt, nudosq́ue aliquot profligarunt. Haec verò defectio adeò profectò Caesarem mouit, vt iam quartò in Italiam profectus sit. Sed ne noui in Germania tumultus exorirentur, filium suum Henricum iuxta se Romanorum Regem creabat.
PRAESTAT VNI PROBO QVAM MILLE IMPROBIS PLACERE.
Post multos labores & aerumnas per .XXXVII. annos pro Imperio exantlatos, tandem submersus periit.
Y 4
HENRICVS. VI.
relictus erat in Germania, sed Othonem ac Philippum eius fratres pater Fredericus cum vniuerso exercitu in Italiam secum assumpserat, obsidebat
[?]
Alexandriam oppidum iam recens extructum. In hac obsidione nihil perfecit Fredericus, quòd ab eo Henricus Welphus defecerat occasione excommunicationis. Suspicantur aliqui ad hoc ipsum aere fuisse conductum. Hunc subsecutus est Fredericus, supplex
[?]
orauit, ne se desereret. Proinde frustra id quidem, Welphus in Germaniam venit, concitauitq́ue ingentem tumultum aduersus Fredericum. Igitur coactus Fredericus Italiam linquere, in Germaniam reuersus est, profugauit
[?]
Welphum in Angliam, ac Bauariam donauit Othoni à Witelsbach. Rebus ad istum modum pacatis, in Italiam rediit anno millesimo centesimo septuagesimo sexto, venit
[?]
cum exercitu Comum. Hîc ipsum Itali expectarunt. Verùm impreβionem in eos tribus copiis fecit. Germani ardore belli ordinem neglexerunt, sed Fredericus sua manu plurimos interfecit. Equo confosso deiectus est, adeò vt tam sui quàm hostes mortuum ipsum esse arbitrarent. Quae res tantum addidit animum Italis, quòd in fugam Germanos egerint, eorum
[?]
signum Aquila in hostium manus deuenerit. Multi Principes, Nobiles, ac praeclari in ea pugna interierunt. Otho Caesaris filius Venetias ad Pontificem captus abductus est. Imperatrix Comi agebat, vestes
[?]
induebat funebres, ac mariti sui corpus inquirere mandabat. Sed quinto die pòst Fredericus Papiae visus est. Hîc Principes & Episcopi multa illi minitabantur, nisi pacem concordiam
[?]
cum Pontifice breui iniret, nempè alioqui ipsum ad vnum omnes desererent, alium
[?]
Caesarem ab Electoribus postularent. Quare Imperator pacem à Pontifice efflagitauit. Verùm Pontifex voluit, vt ipse Venetias veniret: ne
[?]
enim alias pacis conditiones vllas admittebat, quàm vti poenitentiae loco faceret, quicquid ei esset iniuncturus. Cui rei vt paruisset, iuβit Pontifex, vt pro D. Marci foribus humi si prostraret. Tum ipsum Pontifex publicè pedibus conculcauit, scriptum esse inquiens: Super aspidem & Basiliscum ambulabis & conculcabis Leonem & Draconem. Proinde Caesar exhiberi eam à se humilitatem dixit non Alexandro, sed Petro. Ad quae respondit Pontifex: Imò & mihi & Petro. At
[?]
ita miser humi leuatus est, id
[?]
contigit Caesari Frederico viro fortiβimo. Porrò miserabili hac transactione facta senio confectus in Germaniam reuersus est, Imperium
[?]
Henrico filio autoritate & consensu Electorum omnino tradidit. Othoni conceβit Burgundiam, ac Fredericum Sueuiae Ducem fecit. Cùm iam vbi
[?]
pax esset publicata, maximo apparatu & multorum Principum comitatu cum filio Frederico per Hungariam Constantinopolim profectus est, inde traiecit in Asiam Hierosolymitanae vrbis recuperandae causa. Cepit in Cilicia multas potentiβimas vrbes, Turcas
[?]
adeò prostrauit, vt nunquã talem interitus sui timorem habuerint. In Syria ipsi multarum ingentium ciuitatum moenia solo aequabant, cùm diffiderent se eas retinere non posse. Proinde vnica hora infoelix omnem Christianorum spem abstulit. Nam Fredericus senior caloris causa equo in rapidum omnem ingressus est, & strenuiβimus heros in vndis periit. Eius corpus Tyrone sepultum est, ac Fredericus filius exercitum Antiochiam ducebat, vbi item obiit partim moerore, partim aegritudine. Atque ita Imperium plenè ad Henricum. VI. deuolutum est, anno millesimo centesimo nonagesimo primo. Hic primum bellum geβit aduersus Coloniensem & Leodiensem Episcopos. Sed in eo tumultu Leodiensis Episcopus ferro confossus est, & hoc casu permoti alij quieuerunt ab incepto & vltrò paruerunt. Posteà Henricus Romam profectus est, vt Diademate Imperiali insigniretur. Verùm Celestinus .III. Pontifex id ei recusauit, ni prius Siciliam at
[?]
Apuliam Romanae Ecclesiae suis sumptibus recuperasset, tributariam
[?]
fecisset. At
[?]
ea conditione despondit ei Pontifex Constantiam Monacham Rogeri Regis filiam annos sexaginta natam, vt ea occasione Regnum Siciliae ad se quasi pertineret. Igitur Henricus tertio die post factam coronationem copiis instructus Neapolim profectus est, sed minimè eam cepit. In discessu Constantiam coniugem Caesaris Siculi captam abduxerunt. Pontifex eos omnes excommunicauit, donec Caesari vxorem restituissent. Verùm excommunicationem illi Pontificis deridebant. Tum Caesar Pontifici pollicebatur eam se iniuriam grauiter vindicaturum. Deuastabat primò extremos Italiae fines, dein inuadebat Siciliam, magnamq́ue saeuitiam exercebat. Vniuersi Nobiles, ac Principes regni apud vrbem Catanam contra illum profecti sunt. Hic pugna commissa est acerrima, ac tandem profugerunt in vrbem: Caesar quoscunque trucidabat, capiebat eius oppidi Episcopum, ciuitatem ipsam incendio deuastabat, vt nec templo quidem pepercerit, quod multis hominum generibus confertum erat, quos omnes miserè cremabat. Posteà autem nulla ei ciuitas resistere potuit. Quotquot habebat Nobiles, excoriauit, ac plaerosque Comites luminibus ex gratia priuauit. Cuidam, quòd se regio stemmate prognatum iactitasset, coronam ferream clauiculis capiti inflixit. Quosdam deni
[?]
verubus affixit, aliosq́ue stipiti alligatos concremauit. Qua quidem re ingentem terrorem populo incuβit. Postquam iam Siciliam recuperasset, Ducatum Franconiae ac Sueuiae in Germania cum Imperiali dignitate fratri Philippo conceβit, eò quòd nullos se ex ea vxore suscepturum liberos sperabat.
QVI TACENDI NON HABET ARTEM, NEC LOQVENDI NOVIT OPPORTVNITATEM.
Mortuo patre .VII. Ann. cum fratre regnauit, in Sicilia non sine suspicione veneni obijt.
PHILIPPVS. III.
cui magis Imperium administrare conueniebat quàm fratri Henrico. Princeps sanè erat ingeniosus, eloquio facundus, at
[?]
acumine patri Barbarossae quàmsimillimus. Hic, dum frater in Sicilia agebat, prudenter Imperium in Germania administrauit. Verûm mox rarum quiddam atque insperatum audiuit, nempè fratris coniugem vetulam illam vterum gestare coepisse. Quare dum partus instabat, Henricus edictum promulgauit, vt si qui in pariundo adesse velint, ij Panormum venirent. Hîc extra vrbem tentorium fixit, ac Constantia Imperatrix palàm omnibus filium enixa est, qui paulò pòst vt Caesar nobis Fredericus. II. appellabitur. Hinc Caesar cum vxore ac filio Falernum profectus, tanta in vrbem pompa introductus est, quantam fuisse vnquam haud memini. Nobiles, ciues, puellae ac pueri suo quisque ordine educti obuiam Caesari, omni ipsum Musicorum instrumentorum genere magna cum laetitia in vrbem deduxerunt: Vulgus aũt humi prostratum terram honorificè osculabatur. In hisce regionibus tam ingentem repperit thesaurum, vt suis impensis exercitum in Asiam aduersus Turcas miserit. Post haec duos Comites at
[?]
Episcopum vnum tanquam obsides secum abduxit, vt illi magis essent fidi, ac promiβis fidelius starent. Proinde simulat
[?]
hic tergum verterat, defecerunt: ideoq́ue vt oculis obsides priuarat, in Germaniam reuersus est. Hîc tantum apud Principes egit, vt Fredericum filium adhuc puerum consensu Electorum Caesarem crearit, quòtam cum Philippo quàm post ipsum imperaret. Electio haec sigiliatis tabulis confirmata est, ac deinde Henricus in Siciliã rediit. Anno millesimo centesimo nonagesimo octauo obiit. Ferebatur autẽ publicè veneno ab vxore necatus, quòd eius prosapiã variis cruciatib. intere misset. Philippus frater eius ea tempestate Germaniam egressus in Siciliam proficisci decreuerat, ac Montisfalconem peruentus fratrem obiisse accepit, concitatus
[?]
tumultus est praecipuè contra Germanos, qui tum in Italia agebant: quare Philippus ex Italia magno labore in Germaniam redire debebat. Hîc Coniurati iam alium Imperatorem eligere studebant. Quapropter Philippus ad Rhenum profectus legatos suos misit, vt impediret, ne quis Caesar in alicuius praeiudicium crearetur. Nihilominus ea tempestate designatus est Imperator Bartholdus Dux Zeringensis. Cùm iam Philippus animaduerteret Principes haud velle à sententia discedere, in oppido Mulhausen cum iis Principibus qui à se stabant concilium habuit, at
[?]
à Sueuis, Saxonibus, Bauaris, Bohemis, aliisq́ue Principibus Caesar creatus est, ex qua re ingens posteà diβidium natum est. Nam cùm Bartholdus suam imbecillitatem agnoscebat, Caesar esse haud voluit, venit
[?]
ad Philippum atque ipsum inaugurauit. Id verò vbi olfecit Innocentius. III. Pontifex, solicitauit seriò Principes Electores, vt alius Imperator eligeretur: indicans apertè se Philippum Francum illum ac Gibelinum ceu Imperatorem ferre non posse, exosus quippè erat vniuersum illud genus. Quare, ni paruissent, velle se dicebat Philippo Imperialem coronam adimere, aut Pontificiam infulam ab eo eripiendam. Quum hanc Pontificis mentem intellexissent, accerserunt Othonem Welphum ex Anglia, hunc Coloniae Caesarem crearunt. Id sanè Pontifici optimè placuit, ac Philippum excommunicauit. Verùm Otho ad duos Cardinales à Pontifice missos venit Herbipolim in patriam Philippi. Hîc inter mortales seminari coeperunt discordiae, inimicitiae, perfidiae, periuria, ac proditiones, quibus alter alterum extirpabat, diripiebat, atque interimebat, ex quibus item nata sunt incendia, vastationes, bella, caedes, furta, at
[?]
id genus multa alia scelera tum in publicum prorepserunt, quod etiamnũ hodie multo sanguine constat. Nam Discordia omnium malorum mater quiescere haud voluit, ac multò minus Germani, quibus fas omne inuisum, qui
[?]
id tantum operam dant, vt alter alterum gloriae ac bonorum gratia extinguat: & quod deterius est, si hoc cessauerit, tum in se odia conuertunt. Hos eò impulit pestis illa Discordia, vt cum summo Imperij detrimento ac probro Imperiale Diadema precio venale fuerit, quod
[?]
anteà sigillatis tabulis confirmatum erat, in eo nunc iuramentum omne fidemq́ue fregerint. Sed interim tamen fortunauit Deus res Philippi, adeò quòd Imperium per totam vitam suam administrarit. Primùm in Alsatiam profectus Argentoratum cepit, & Episcopum ad deditionem coëgit. Intereae temporis Otho omni crudelitate (vir enim erat ferox) Spiras vs
[?]
peruenerat, sed inde à Philippo in Saxoniam retrò fugatus est, & subsequente iam Philippo in Thuringiam, conuenerant eò Rex Bohemiae ac Comes Thuringiae. Sed hi pugnam detrectantes, Philippi Imperio se subdiderunt, qui ab eo metu excõmunicationis defecerant. Postea & Coloniensi vrbe obsessa adegit ad deditionẽ Episcopum, qui & Philippum Aquisgrani Imperiali Diademate donauit. Non multò pòst armatus Otho Episcopum Coloniensem profligabat. Tum verò Coloniam reuersus Philippus aliquot praelia commisit cum Othone & victoriam adeptus est: caeterum Otho in Angliam profugit. Tandem vbi iam vidissent Principes infirmatas partes Othonis, miserunt legatos ad Pontificem de concordia ineunda inter Papam & Philippum, praeterea vt & Otho in Gratiam reciperetur. Itaq́ue miβis à Pontifice in Germaniam Legatis, absolutus est ab excommunicatione Philippus, & transactio quo
[?]
facta est, vt Philippi filia Othoni nuberet. Porrò sancito iam hoc foedere, egit posteà Bamberga Philippus, & die quodam cùm esset ei à medico vena incisa, & nihil iam mali optimus Princeps suspicaretur, ac solus in conclaui non haberet plures secum praeter Cancellarium & Dapiferum, quidam conclaue ingressus ferro obruit inopinatum, interfecitq́ue.
QVOD MALE COEPTVM EST, NE PVDEAT MVTASSE.
Postquam laboriosissime decem annis Imperasset, ignominiose trucidatus est.
OTHO. V.
post defunctum Philippum Imperij celsitudinem rursum adeptus est anno Christi millesimo ducentesimo nono. Natus hic est, vt paulò antè diximus, ex sanguine Welphorum, qui Duces olim fuerant Bauariae, Sueuiae, & Saxoniae. Et, vt refert Carion, pater eius Henricus Welphus postquam à Frederico Barbarossa pulsus ad Regem Angliae generum suum profugisset, reuersus facta transactione Ducatum Brunsuigensem obtinuit. Iam verò Otho hic Romam confestim profectus Imperiali Diademate à Pontifice Innocentio. III. insignitus est. Nec mora Ecclesiastica bona ad se rapuit, quemadmodum & Philippus fecerat, Ecclesiamq́ue se velle instaurare dicebat. Hinc sibi Ecclesiasticos habuit egregiè iratos. Deinde praeter iuramentum, quo de more sedi Romanae deuinctus erat, cuncta Pontificiae ditionis oppida hostili manu capere conatus est: & quanquam saepius à Pontifice iuramenti praestiti indies admoneretur, vti bona Ecclesiae per vim subtracta restitueret, nihilo certè plus actum fuit, quàm si surdo fabula narrata fuisset. Tum autem à Pontifice anathemate notatus ita induruit, vt itinera cuncta Romana latrociniis, caedibus, rapinis, aliisq́ue modis ceu Pontificius hostis infestiβimus opplerit. Qua occasione ipsum Pontifex Imperio deiecit, ac praecipuos Imperij Principes, qui Othoni iurauerant, suo iuramento absoluit. Defecerunt ita
[?]
ab eo Rex Bohemiae, Comes Turingae, Archiepiscopus Moguntinensis & Treuirensis, Dux Austriae, atque ex Equestri ordine optimi quique. Quare in Pontificem nimis quàm exardescens velut ex professo sacerdotum aduersarius effectus, totam ferè Italiam oppreβit & ad se rapuit. His quum necdum contentus esset, sed aequè fureret ac saeuiret, Concilium cum religiosis celebrauit, in quo Caesarem improbum, inualidum
[?]
declarauit. Atque ita Otho Imperio deiectus est. Hinc Pontifex Moguntino Episcopo mandauit, vti Othonis deiectionem ab Imperio per vniuersam Germaniam publicaret, ne quis deinceps sub poena vindictae Diuinae at
[?]
excommunicationis ipsum pro Imperatore coleret, aut obsequium aliquod praestaret, iuramenti absolutionem iis iniungens, qui ipsi olim iurauerant, concedens item omnibus, qui se illi apponebant, indulgentiam ac peccatorum omnium remiβionem. Mandatum hoc Episcopus gnauiter executus est: sed hinc grauiter Principes exterriti suspicabantur facilè bella pro foribus adesse. Tum ab Othone stabant Henricus Comes Palatinus Rheni, Henricus Dux Brabantiae, & plaerique Principes alij, qui omnes aduersus Episcopum Moguntinum profecti, vniuersum Episcopatum direptionibus, incendio ac ferro deuastabant. Quod vbi Otho in Italia intellexisset, è vestigio in Germaniam reuersus omnia mutata ac plena tristitiae, inobedientiae, & tumultus offendit. Norenbergae accersiuit Principes, quos sibi etiamnum fauere cognouisset, obsecrauit
[?]
eos vti pro paterna sanctione tuenda fortiter vellent dimicare, ne & Imperium simul & Principatus suos amittant: nam si ad Pontificis ambitionem conniuerent, deiectionemq́ue Imperatorum ita admitterent, fore certò crederent, Principum electionem subitò interituram. His Principes aliquot in suam pertraxit sententiam, quorum praesidio profectus est in Comitem Thuringae (qui à Pontifice aduersus ipsum item stabat) cepit oppida castraq́ue, quae cuncta solo aequabat. Tum Tribock militari instrumento primùm vsi, totam prouinciam miserè sunt depopulati in sines vs
[?]
Saxoniae. Hinc Principes fracti iuramenti in Henrico. VI. memores, vastationẽ hanc instar vindictae Diuinae acceperunt, simul
[?]
Caesarem elegerunt Fredericum Henrici. VI. filium Regem vtrius
[?]
Siciliae. Interea Dux Brabantiae Antistitem Eburonum profugauit, Leodium trucidatis incolis cepit, & quicquid erat vel coenobiorum vel templorum, id omne prorsus diripuit. Vt iam Otho aduentum Frederici. II. accepisset, expeditionem mox in Sueuia parauit, illiq́ue obuiam profectus vt in Imperium ingressus auerteret, Brisiacum venit. Verùm ciues tantum concitarunt tumultum, vt vrbe iterum exactus sit. Tum quis
[?]
ferè in neceβitate ab Othone deficiebat, adeò vt in Saxoniam cedere cum exigua militum manu pudefactus debuerit. Ad haec item Pontifex Philippum Francorum Regem aduersus Othonem pertraxit. Otho autem praesidia nactus erat ex Anglia, parabatq́ue se aduersus Fredericum: interim cuncta oppida ad Rhenum sita Fridericus occupabat, ac totum penè Imperium. Cùm iam Gallorum Rex à Pontifice in Othonem concitatus aciem suam in campum eduxisset, mox etiam Otho cum suis praesidiis aduersus hostes egressus est, nominatum autem cum Rege Angliae, Duce Brabantino, ac Ferdinando Comite Flandriae, pugna
[?]
comissa apud Tornacum acerrima, Rex ipse Gallorum equo deiectus erat, tamen Gallicus iste exercitus adeò Othonianos comprimebat, vt in fugam acti turpiter bello deficere debuerint. Quae res ita Othonem mouit, vt hinc breui ex mera animi tristitia obierit. Atque ita quidem hic Caesarum rebelliβimus egregias Pontifici rebellionis suae poenas dedit, vt caeteri cautiores Pontificem Dominum suum & colere & obsequi discant. Praeterea & diris Pontificiis notatus infoeliciter obiit perpetuò Pontificis iudicio condemnatus. Rex Galliae Pontificis nomine Regem Angliae regno exigere conatus est, ac duorum conflictuum victor in eam neceβitatem coercuit, vt regnum suum Pontifici, reliquisq́ue Petri successoribus tradiderit, ac deinceps Angliae Reges illud ipsum Pontifici acceptum tulerint, quotannis
[?]
sedi Romanae pendere debuerint auri Marcas centum.
STREPIT ANSER INTER OLORES.
Cùm praefuisset .IIII. annis, Imperio detrusus, à Pontifice anathemate ictus obiit.
Z
FREDERICVS. II.
cum exercitu Rheno Moguntiam deuenit, quò & Electores accersiuit, conueneruntq́ue omnes Episcopi atque vniuersi penê Germaniae Principes. Hinc Coloniam ac deinde Aquisgranum profectus est, vbi vnctus Imperiali Diademate insignitus est anno Christi millesimo ducentesimo decimo nono. His rebus ita in Germania gestis Romam petiit, coronamq́ue Imperij ab Honorio. III. Pontifice accepit. Prius tamen sanctiβimé polliceri debuit, defensurum se pro virili patrimonium S. Petri, & ab omni hostium impetu vindicaturum, aucturum denique se illud ipsum velut infensiβimum Ecclesiae hostibus aduersarium. Post coronationem verò Cruce signatus palàm omnibus promisit pugnaturum se, quantum posset, aduersus Ecclesiae hostes in Asia. Iam in Thuscia Comites duo ex Welphorum genere orti occuparant vrbes quasdam, quae ad Imperium pertinebant: Hos aggressus Fredericus profligauit, atque vrbes captas Imperio recuperauit. Expulsi autem Comites ad Pontificem profugerunt, à quo recepti sunt in defensionem, & praecepit Frederico, vt eos in vrbium ablatarum posseβionem restitueret. Id verò facere recusantem Caesarem excommunicauit Pontifex. Fredericus Romam profectus crudeliβimé cum sacerdotibus egit. Pontifex execrationem aggrauabat, minitans, ni desisteret, abdicaturum se illum Imperio, quod etiam factum est. Quoscunque subditos ab iuramento Caesari praestito absoluebat. Fredericus è vestigio in Germaniam reuersus Pontificis iniuriam magnoperè questus est, quasi qui ampliationem Imperij impediret, atque Imperialia iura ad se raperet. Quibus tantum ab Electoribus impetrauit, vt filium suum Henricum Imperij consortem fecerint. Id verò ita gestum est in comitiis Herbipoli habitis. Postea Henricus. VII. Aquisgranum ductus ab Coloniensi Archiepiscopo Romanorum Rex coronatus est. Proinde in hoc tumultu Romam venit Ioannes Rex Hierosolymitanus (quanquam enim Hierosolyma vrbs iam antea amissa erat, tamen titulum adhuc & nomen eius Christiani retinebant sperantes eam se recuperaturos) atque opem à Pontifice petiit, impetrauitq́ue vt absolueretur Fredericus anathemati obnoxius. Quod hac quidem lege Pontifici placuit, si Crucem accipere, aduersus Ecclesiae hostes pugnare, atque ipse cum exercitu in Asiam proficisci vellet. Consensit itaq́ue Fredericus ad exercitum parandum vltrò, & Rex Ioannes filiam suum illi in matrimonium tradidit, vt post eius obitum Hierosolymitani Regis titulum praeseferret: vnde id quo
[?]
hodie est, quòd Regni Hierosolymitani titulum vendicant sibi Siciliae Reges. Vt autẽ Fredericus Brundusij in morbum incidisset, ac profectionem paulò distulisset, minatus ei Pontifex nisi vt pollicitus erat, pergeret, stricturum se in illum anathematis spiculum denuo. Post aliquam dilationẽ Fredericus tandem traiecit in Asiam, sed breui rediit. Quod vt animaduertit Pontifex, iterum diris suis notauit Caesarẽ, sed his foret absoluendus, vbi in Asiam profectus fuerit. Cùm iam Fredericus videret se vellet nollet proficisci debere, iterum anno millesimo ducentesimo vicesimo octauo in Asiam traiecit, & negocium ita confecit, quòd à Turcanon Hierosolyma solùm, sed multae etiam aliae vrbes vltro ei sint redditae. Quare Fredericus Hierosolymae coronatus est, ac pacis foedera cum Turca sanciuit decennij spatio. Significauit haec omnia per epistolam Pontifici Gregorio, Honorius quippè obierat. Iam ab excommunicatione ipsum absoluere noluit Pontifex ob diβidium Welphorũ. Praeterea & tota Italia iam ei rebellis erat, occuparat
[?]
per vim vrbes aliquas in haereditario eius Regno Siciliae. Ita
[?]
hac neceβitate coactus est Fredericus redire in Siciliam, & haereditarium Regnum suum ex periculi metu eripere. Nihilominus tanta demiβione absolutionem postulauit, vt promitteret se à Pontifice Siciliam Regni feudum accepturũ. Ad haec & Principes Germanos vocabat in Italiam, vt vel per eos controuersia inter se & Pontificem transigeretur. Proinde liberauit Gregorius Caesarem anathematis diris anno millesimo ducentesimo trigesimo. Caeterum
Romae instituitur veterũ Magistratus An. 1884 ab vrb. cond.
hoc anno Romae cuncta infoeliciter succedebant: siquidem ingens exortus tumultus est. Romani Pontificem ferre amplius denegabant, Consules
[?]
duos creabant, quibus solis (vt ante Papatum) fas esset cuncta pro arbitrio administrare, nisi quòd summa Imperij autoritas penes Caesarem staret, qualem olim habebat Dictator. Multis sacerdotibus noua haec Magistratus constitutio non admodum displicuit, hortati
[?]
sunt populum vti à Pontifice deficerent. Ita
[?]
profligarunt Pontificem Perusium, vbi ille egit annis duobus ac mensibus quatuor. Interea multi in Italia se Frederico adiungebant. Nam diuisa tum erat Italia in Welphos & Gibelinos, de quibus consule
Welphorũ ac Gibelinorum origo.
paginam centesimam trigesimam quintam. Pontifex grauiβima neceβitate compulsus, Crucem & indulgentias publicauit aduersus Fredericum, perinde ac manifestè impium, & prophanatorem religionis. Tulit id multò aegerrimè Fredericus, obsedit Romã, sed re infecta disceβit, ac Rauennam Imperialem vrbem cepit. Tanta hîc tam
[?]
potens Welphorum ac Gibelinorum factio exorta est, vt Italiae interitum haud dubiè timerent. Nusquam in vrbibus tutum erat à factionibus, adeò vt Magistratus populusq́ue inter sese diuisus erat. Clàm multae variaeq́ue fraudes ac calliditates vtrinque sunt tentatae, vt quibus alter alterum dolis, caedibus, rapinis, aliisq́ue modis opprimere, extirpare, & delere potuit, id actum planè sit. Duces Pontificij exercitus erant Welphi duo Comites in Thuscia, qui incredibilem vbi
[?]
crudelitatem perpetrarunt.
COMPLVRIVM THRIORVM EGO STREPITVM AVDIVI.
Sexagenarius fermè & .XIX. annorum Imperator, regno expulsus, post multas aerumnas tandem ex filij insidiis periit.
Z 2
HENRICVS. VII.
Frederici. II. filius Imperium vi, quoad potuit, in Germania conseruabat, ne qua parte deficeret, quum iam velut ruinam certò minitabatur. Nam & variae nascebantur haereses ex Pontificiae dignitatis contemptu, quare ab Episcopis haereticorum inquisitor constitutus est Monachus quidam nomine Conradus à Marborch. Hic Erfordiae quatuor haereseos condemnatos igni adiudicauit. Praeterea quosdam haereticos è latebris in lucem protraxit, quos item combuβit. Ferunt multos ipsum innoxios è medio sustulisse: cûm enim quispiam ad illum esset delatus, indicta causa sententiam tulit, ac proclamauit, Abripite impium haereticum ac comburite. Quum igitur Comes Senensis item haereseos falso esset accusatus, Henricus vt Comitem hunc absolueret, Comitiorum Moguntiae ab Episcopis, Principibus, & Abbatibus multis celebrandorum diem dixit: horum omnium sententiis Comes vir Christianus ac piè de Religione sentiens declaratus est. Quamobrem Conradus Monachus vniuerso populo tam nobilibus quàm plebeis odio esse coepit, vt qui sub praetextu haereseos complures tam Religiosos quàm Profanos contrà ius fasq́ue igni adiudicarat & combusserat. Nam statim eodem illo die, quo quis erat accusatus, nulla cadebat appellatio, sed vix dicta causa in ignem conijciebatur, adeò vt visum sit monachum magis oblectatum fuisse in multis condemnatis, quàm in iis, quos innoxios depraehendisset. Vt ergo animaduertit rem eam sibi dedecori fore, Moguntia egressus in itinere occisus est. Hac tempestate Fredericus Caesar bella grauia aduersus Welphos in Longobardia geβit. Pontifex interea egit cum Henrico atque aliis Principibus, vti à Frederico deficerent, & sese Longobardis clàm foedere astringerent. Interim quoque Pontifex Romam rediit, missiliaq́ue pecuniaria in vulgus proiecit, ac blandis promiβis quemque solatus est, exceptis Caesarianis. Sacerdotes, qui ad Fredericum confugerant, excommunicatione vt haereticos notauit. Postea profectus Pontifex Rearmam est, deinde Messanam, Spoletum, & tandem Anoginam. Tum Romani confestim se ad Fredericum Caesarem reiecerunt. Senatus rursum edicta, sententiasq́ue pronunciabat. Caesarem in omnibus sequebatur, tributa, vectigaliaq́ue à Romanis iterum Caesaris nomine exigebat, recipiebatq́ue. Fredericus Caesar pacem cum Pontifice libens iniisset, subsecutus ipsum est Areaten, ac concordiam vltrò efflagitauit. Tum id Pontifex iis conditionibus admittebat, si promitteret in puniendis Romanis opem se adhibiturum, restituturumq́ue quicquid ad Ecclesiam pertineret, atque horum obsidem si filium suum Henricum daret. Praeterea praecipiebatur Monteflasconem ad Pontificium exercitum profici, vt suis ac Pontificis militibus Romanos oppugnaret. Rem Fredericus aggreditur, signa explicat, euoluit & in altum aduersus Romanos leuat: sed eius milites pugnare contra suos, & qui vnà Caesari iurarant detrectabant. Tum rectà Fredericus Pisas profectus est, & inde in Germaniam, compraehenditq́ue Henricum filium, atque in Siciliam ablegauit. Id verò Principes multi aegerrimè ferebant, qui hinc conspirationes aliquot fouebant. Etiam Longobardi arma, parabant: quare Fredericus cum exercitu aduersus hos profectus est in Italiam, atque hîc multi paβim exorti sunt tumultus. Tum Fredericus ad Pontificem scripsit, petiitq́ue, vti aduersus rebellem suum filium literas promulgaret Pontificias, vt cunctae nationes ab Henrico ad se deficerent: quod ita actum est. Hinc Henricus perpetuis carceribus mancipatus est. Narrant aliqui ipsum iussu patris in carcere fuisse enecatum. Anno Christi millesimo ducentesimo trigesimosexto, Oratores suos ex Italia in Germaniam misit ad Principes Electores, praecepitq́ue
Cõradus Romanorũ Rex creatur in locum Henrici
vt in defuncti Henrici filij sui locum Conradum Regem Romanorum crearent, quod illi obtemperantes fecerunt. Fredericus plurimas insignes pugnas cum Longobardis commisit, in quibus multa hominum millia ceciderant. Tum Pontificem taedere coepit, quod praeter aequum Imperator in Italia plura quàm vellet exequebatur, adeoq́ue illi sub poena excommunicationis praecepit, vt à caedibus in posterum abstineret. Quum iam dicto minimè audiebat, Pontifex ac Religiosi omnes conuenerunt, profectiq́ue sunt aduersus Caesarem. In obsidione verò Mediolanensi pugnam confecerunt, in qua cum suis Pontifex victoriam amiserunt. Hîc fusi tam Religiosi quàm Profani multi sunt. Venetiarum Ducis filius atque vniuersus Magistratus Mediolanensis captus variis ab eo cruciatibus interemptus est. Senatui ac Consulibus magnam argenti vim dedit, vt Pontificem pellerent, veteremq́ue Reipublicae statum confirmarent. Verûm eius crudelitas, quam modò exercere coeperat, nimis quàm Romanis displicebat, inducebantq́ue armis Pontificem Romam. Hîc Fredericum tertiò anathematis spiculo seriit, & haereticum proscripsit, atque omnino voluit, vti Electores ad Ecclesiae defensionem Caesarem crearent. Sed haudquaquam intra sexennij spacium conuenire potuerunt: & quamlibet post sexennium Imperatores aliquos elegerunt, minimè tamen coronati fuerunt, quare etiam in catalogo Caesarum non numerantur. Nec Conradus Frederici filius ad coronationem peruenit. Nam cum patre Romani Im-
perij
perij hostis iudicatus publicatusq́ue est. Iam verò postquam Imperio deiectus esset Caesar Fredericus. II. mirum quàm infoeliciter, quamq́ue malè cum Pontificatu, atque Imperiali sceptro actum sit, adeò vt Imperium vacauerit
vacatio Imperij anno post Vrb. cond. 1792.
annos triginta quatuor vsque ad aetatem Rudolphi. II. Vtraeq́ue perniciosiβimae partes Welphorum ac Gibelinorum iterum conspirarunt, alter alterum vastarunt, spoliarunt, & trucidarunt adeò truculenter, vt vel saxeum commoueat, animusq́ue horrescat meminisse. Equidem apud nullos historicos istiusmodi tumultum, tam perniciosum ac diuturnum inueniri arbitror, quàm hunc, qui annis centum, imò ad nostram vsque aetatem durauerit. Vrbes, pagi, quin & domus populo diuersa sentienti inhabitabantur, vsque adeò, vt quisque partis suae signum gestauerit. Welphi aliis vtebantur vestimentis, aliis loquendi modis, alio colore, quemadmodum apud nos discrimen est inter Iudaeos & Christianos. Pontifex cognoscebat suos, ac suos item Fredericus. Vnumquemque facilè nouisses ex incessu, vultu, voce, ore, ac vitae moribus. Si qui iam neutrius partis esse volebant, hi ab vtraque parte persequebantur, eorum vrbes, castra, aedesq́ue vastabantur, caedebantur, aut in exilium profligabantur, ac quidam oculis priuabantur, aliisq́ue cruciatibus trucidabantur, prout ab his sibi cauendum putabant. Nec inter vicinos modò ita agitabatur, sed etiam inter longè diβitos, adeò iis nominibus erant fascinati, vt, si in itinere alter alteri obuiam veniret, velut coacti pugnare debuerint. Tantus denique rogus ex tam modica scintilla succreuit, vt in ea factione multa centena hominum millia interierint. Nanque indies congressus plurimi, oppreβionesq́ue fiebant: proinde vix cuncta de tumultu hoc dici queant. Diabolica enim haec nomina ex Germanis orta, ac in ciuitate Pistoria primo audita, plus detrimenti Ecclesiae Dei atque Imperio attulerunt, quàm haeretici, scismatici, ethnici, ac Turcae omnes. Cùm iam vniuersa Italia ad istum modum in armis degebat, filiusq́ue se in patrem armabat, nec hospes ab hospite tutus esset, etiam regiones aliae, vt Gallia, Hispania, Germania, &c. factione hac infectae fuerunt per literas Pontificis atque Imperatoris, quorum alter in alterius odium eas vbiuis gentium publicabant. Pontifex iniuriam suam questus est Ludouico. IX. quem Diuum nominamus, in quadam Epistola, cuius initium hoc est: Ascendit de Mari bestia, &c. Nimirum ratus bestiam eam esse Caesarem, qui ex Asia per Mare in Italiam traiecerat. In ea, inquam, Epistola scribit, quemadmodum Caesar, quum ab eo esset excommunicationis nota absolutus, perfidus ipsum deseruisset, vbi pugnaturus vnà esset Viterbij contra Romanos, qui à sede Pontificia defecerant, regionemq́ue vniuersam deuastabant. Foedus praetereà ipsum percuβisse cum Ecclesiae hostibus, nominatim Turcis aut Saracenis, cum iisq́ue patrimonium D. Petri aggressus debilitasse: Ecclesiam haeresibus deturpasse, atque huius Sacerdotes verè Christianos variis cruciatibus è medio substulisse. Item illum esse impiorum asylum, corruptorem humani generis, persecutorem aequitatis, fundatorem arcium latronum, contemptorem supremae Maiestatis, fidei Christianae aduersarium, vt qui Crucem aduersus infideles concionari prohibuerit, &c. Ac denique ipsum appellat Antichristi prodromum. Epistola verò Caesaris ita auspicabatur: Fredericus. II. Dei gratia Romanorum Imperator Principibus Germaniae S. Mirantur plurimi, &c. Huius Epistolae contextum referre, longum sanè foret, quare breuiter quaedam hinc excerpemus. Mater eius Constantia dum in extremis ageret, atque ipse etiamnum in cunis iaceret, illi defensionem Ecclesiae Romanae commisit, ne quam iniuriam vtpote pupillus pateretur. Verùm non fuit absque periculo vitae, aut detrimento vniuersi Imperij, eò quòd bana eius haereditaria hinc in diuersas partes diuisa distractaq́ue fuerint. Deinde Pontifex Innocentius. III. illius incommodo Othonem profugum Welphum ex Anglia accersitum Caesarem creauit. Praeterea quemadmodum deinceps (vbi Otho Ecclesiae aduersarius declarabatur) in multis rursum vitae periculis versatus sit, & quemadmodum se ad Imperium in pueritia ab Electoribus sibi promissum, tum cùm nemo sperabat reduxerit. Othonem superbum Deus deiecit, humilemq́ue exaltauit. Et postquam Imperium Romanum in ordinem certum redegisset, coronamq́ue ab Honorio. III. Pontifice accepisset, Crucem libens aduersus Turcas suscepit. Porrò quum vrbes aliquas in Thuscia à Welphis Imperio detractas, vti Augustum decuit, recuperasset, anathemate ipsum Pontifex notauit. Absolutus itaq́ue cùm in Asiam proficisceretur, morbo suit impeditus, quò minus eo anno proficisci potuerit. Sed vbi simulatum eum morbum esse dictitabant, quasi proficisci non libuisset, quantumuis mari se commisisset, aegritudine redire compulsus est. Vt autem iterum erat excommunicatus, rursum mare traiecit, Hierosolymam, vrbesq́ue complures alias cepit, ac cum Turcis decennales inducias confecit. Interea Gregorius hic Pontifex creatus est, qui non modò ipsum anathematis diris liberare recusauit, sed & alios dolos absenti fecit. Etenim contra eum ciuitates Italiae mouit, atque in eius regno haereditario aliquot vrbes occupauit. Cùm iam acta Pontificis Romanis at
[?]
item multis Cardinalibus ac sacerdotibus displicebant, Populus Romanus Magistratum mutauit, Pontificem turpiter exegit, Pontificatum deleuit,
Z 3 atque
atque ipsum vt Principem more veteri inaugurauit. Nihilominus humiliauit se, promisitq́ue illum se in Pontificiam sedem restituturum. Verùm quum ad hoc milites suos imparatos sensisset, bello disceβit. Tum Pontifex publicauit, si qui essent ex militibus Germanis, qui à Caesare ad suum exercitum deficere vellent, ac sibi opem ferre, eos praeter largum stipendium etiam honorificè donaret. Hinc tanta Germanorum militum multitudo ad Pontificem defecit, vt Romani deinceps ausi non fuerint praelium aliquod cum ipso aggredi, atque istiusmodi ope patrimonium D. Petri recuperauit. Id autem ita fieri permisit. Porrò vbi perfidos Longobardos qui à se antè defecerant, rursus ad obsequium cogere tentabat, iterum Pontifex cum vniuersis Welphorum complicibus exercitum suum in campum aduersus illum eduxit: hos ille vt hostes infensiβimos aggressus bello domuit, &c. At
[?]
haec quidem omnia apud Principes questus est, quòd ob tam multa beneficia ab Ecclesia minimè sit honoratus, sed potius excommunicatus. Hinc igitur Fredericus Padua profectus Venetos (qui cum Pontifice ac Welphis erant confoederati) terra mari
[?]
aggressus est, direptionibus, caedibus, incendiis obuium quodque annis propemodum duobus deuastauit. Similiter & Pontifex, Veneti, Genuenses, caeteriq́ue Welphi omnes fecerunt Gibelinis. Florentini nobiles suos qui erant Gibelini, repudiarunt: Contrà Aretini ac Senenses Welphos expulerunt. Miserabile hoc exemplum imitatae sunt omnes Italiae vrbes, bellaq́ue ciuilia infinita inter se concitarunt. Vnde etiam multae ciuitates à Pontifice in Vmbria atque Hetruria defecerunt. Item Romani ipsi defecissent, nisi eos Pontifex oratione commouisset, qua ita coniuratorum animos mutauit, vt eos compulerit pro defensione Ecclesiae Crucem armaq́ue capescere, adeoq́ue Fredericum, qui ceu infestiβimus hostis Vrbem obsidebat, vi repulerunt. Qua re commotus Fredericus captos omnes miseris cruciatibus interemit, ac Samium profectus est. Ciuitatum Beneuentum ferro deuicit, omnes interfecit, cuncta direptionibus atque incendiis vastauit, ac moenia
Roma à Frederico. II. deuastatur An. post eam conditam. 1994
vi solo adaequauit. Cumq́ue iterum iratus Romam rediisset, in Via Latina coenobium istud Caβinense praeclarissimum ingenti crudelitate deuastauit, nec dici potest qua ferocitate in Monachos sit vsus. Pontifex timere non nihil coepit, multas pias expeditiones sibi proposuit, atque ipse in quodam Templi ambitu sacrosanctas Apostolorum reliquias populo ostentauit, multum diuq́ue pauidus flensq́ue concionatus vitam aeternam promisit iis, qui aduersus impium tyrannum Fredericum Crucem suscipere vellent: ac tantum quidem verbis querulosis moestis
[?]
apud populum egit, vt pro Ecclesia arma vniuersi ceperint. Interea Fredericus hostili expugnatione Romam oppreβit, portas ac moenia Ariete facilè discuβit, atque vrbem inuasit. Qui verò Cruce erant signati in acie fortes firmiq́ue stabant, quod vt vidit Fredericus ipse in primam aciem se euaginato gladio coniecit, suosq́ue fortiter adhortatus est. Hîc miserabile spectaculum exortum: tantum cruoris vtrinque fusum est, vt vix queat explicari. Postquam iam Cruce signati in fugam dispersi erant, viuos eos compraehendi iuβit, vt oculos semel tyrannide summa pasceret atque expleret suos. Hi itaq́ue ad illum producti, probè ante eius oculos Cruce fuerunt notati. Nam sacerdotibus ea parte capitis Crucem ferro insigniuit, qua tonsuram (vt vocant) habent, Cardinales verò candenti Diademate coronauit, ac laicorum denique frontibus Crucem inuβit. Hanc ille saeuitiam exercuit diebus tribus continuis. Haec vbi perfecisset, vrbem sanguine & cadaueribus opplesset, eam quoque incendit ac solo aequauit. Deinde profectus est in Campaniam, ac magis magisq́ue indies crudelitatem suam auxit, plurimùm Turcas siue Saracenos adamauit ob eorum saeuitiam, vt iis praeter caeteros in bello vsus sit. Nam & Magistratum iis constituit & Principem, ac conceβit iisdem ciuitatem in Italia, quam etiamnunc Nuceriam Saracenorum appellamus. Adeò autem hic pertinax in sua tyrannide induruit, vt fratrem Regis Thuniae, qui baptismum Panormi affectabat, illud ipsum verbis sit dehortatus. In eo saeculo sanè deploratiβimo Pontifex statuit Salue Regina diebus singulis canendum esse, atque Horariis precibus succinendum. Praetereà & Crucem aduersus Fredericum vbique locorum concionari praecepit. Interea etiam Concilium Latenreni habuit, vbi de condemnato Frederico actum est, opemq́ue Regis Galliae atque Angliae implorauit, accersiuitq́ue Episcopos & Abbates in istud Concilium. Quod quidem vt intellexit Fredericus, quosque aditus terra mariq́ue praeclusit, Pisis Entium filium iuβit Genuensium accessus diligenter obseruare. Hi ad Concilium quadraginta triremibus properabant, quos contra Entius profectus est. Voluissent quidem fugere, sed eorum Dux ac Tribunus omnino dissuasit, turpe, inquiens, esse fugere à Gibelinis quadraginta triremibus: ideoq́ue pugnatum est vtrinque acerrimè, verùm Entius victoria potitus est. Hinc multae naues Episcopis, Abbatibus, ac Doctis oppletae submersae, hinc multicaesi, hinc multi in Apuliam capti ad Fredericum Caesarem abducti sunt. Hîc in carcere multi fame, squallore ac situ sunt enecati. Ex quare tantus Pontificem inuasit dolor, vt breui interierit. Tum sedes
Pontificatus vacat.
Pontificia mensibus vacauit viginti vno. Nam qui in Ecclesia erant praecipui, excusarunt se, donec aduersus Ecclesiam Fredericus saeuiret, Pontificem eligendum non esse. Quò item illud accedebat, Fredericum extrema minitatum fuisse, si absque eius consensu Pontificem creassent. Proinde dum Pontificatus vacabat,
Fre-
Fredericus intolerabilia planè perpetrauit: quoscunque Ecclesiae adhaerere sciebat, vario cruciatus genere vexauit. Entius filius vniuersam Italiam sanguine purpurauit. Itidem eius fecêre Tribuni in Sicilia, si quos sacerdotum fautores depraehendebant, eos vnà cum Archiepiscopis, Episcopis, Cardinalibus, aliisq́ue Praesulibus paβim miserè strangularunt. In Ecclesias vndique irruebant, sacerdotesq́ue ab aris detractos trucidabant. Infinita templa ac coenobia incendio funditus absumpserunt, & quicquid praedarum erat compilatum, calices, vasa, cruces, ornamentaq́ue alia, partim argentea, partim aurea, id omne ad Fredericum deferebatur, ex quibus ille nummos percuβit ac militibus pro stipendio distribuit. Interea Fredericus vi Rauennam cepit, deinde Fauentiam ac Bononiam fame preβit, atque omnia planè deuastauit ad Flamineam vsque. Tum Mutinam aggressus ac Parmam vniuersas Romandiolae ciuitates populatus est. Cùm iam spes nulla in Principe aliquo esset, boni
Pontificatus rursum possidetur.
quicquam inter Welphos ac Gibelinos posse confici, Balduinus Imperator Constantinopolitanus in Italiam venit, & tantum apud Fredericum, qui tum Parmae agebat, potuit, vt Pontificem creari admiserit. Tum ilicò congregatio Anagniae habita est, consultumq́ue qua ratione Pontifex esset eligendus. Auditis igitur suffragiis, creatus est vir quispiam strennuus, ac praeclarus natione Genuensis, qui se Innocentium. IIII. appellauit. Quae quidem electio non admodum Frederico placuit, quòd viri huius diligentiam insignem probè cognitam habebat. Nam familiaris alter alteri iam diu fuerat, quare Fredericus verebatur ne huic Pontifici anteactae vitae rationem reddere deberet. Ob quam rem quum eius amici Frederico fausta omnia Pontificis adeoq́ue familiaris sui nomine optobant, respondebat, Illum sibi ex summo amico hostem infensiβimum ob Pontificatum fore. Verùm Innocentius habitum induit Pontificium, ac Romam vt venisset, omni honore introductus est. Absoluta ergo coronatione atque inunctione Pontificia, omnem dedit operam Pontifex vt inter se Welphos ac Gibelinos conciliaret, quò tranquillitatem misere Ecclesiae, caedibusq́ue tandem modum imponerent. Cumq́ue Balduinus etiam hîc operam suam polliceretur, negocium ipsum protractum est menses quatuor, tandemq́ue statutum est vti Pontifex in Castellanorum ciuitatem proficisceretur, quò & Fredericus veniret, vt omnem semel controuersiam possent deponere. Caeterum vbi Fredericus dolos saltem rimaretur, quibus hunc etiam Pontificem extingueret, res ea Pontifici patefacta est, qui Genuensium nauibus vsus properè in Galliam Lugdunum nauigauit, vbi Concilium conuocauit, vti Fredericum ab Ecclesia ceu impium haereticum resecarent. Id autem contigit anno Christi millesimo ducentesimo quadragesimo. Pontifex per literas ac tandem etiam per legatum peculiarem Fredericum ad se accersebat, dirasq́ue vel grauiβimas adeoq́ue extremas, ni pareret ac veniret, minitabatur. Fredericus illi renunciabat se breui compariturum. Iam verò quum se itineri adornabat, putabaturq́ue certò profecturus, in itinere Parmam rursum occupauit, qua de re ipsi Pontifex significauit vt suo oppido cederet. Hinc adeò succensuit, vt vniuersam ciuitatem deuastarit, Welphosq́ue omnes crudeliter extinxerit. Committebat Italicam administrationem filio suo Entio, parabatq́ue se cum exercitu ad disturbandum Lugdunense Concilium. In ea profectione vastabat omnes ciuitates ac vicos Pontificis, itaq́ue immaniter vbique locorum egit, vt omnes ipsum fugerint, vicosq́ue vniuersos vacuos reliquerint. Fredericus Brixiam profectus est, tùm Placentini ac Welphi simul concurrerunt, & Gibelinos iterum Parma expulerunt. Quare Fredericus reuersus
Ex corio cuditur nũmus
ciuitatem ipsam solo aequare ratus est, verùm probè ea munita erat. Biennio autem Fredericus illam obsidebat sexaginta virorum millibus, ciuitatemq́ue in castris extruxit, quam Victoriam appellauit. Hanc fossa ac moenibus cingi curabat, domosq́ue in ea aedificari, & Basilicam, quam item in ea fundauit, Victori consecratam volebat. Iam vbi argenti inopia laborabat, è corio iuβit numismatis formam parari cum imagine sua ac inscriptione vnius floreni, publicauitq́ue in castris seu noua hac vrbe, vbi primùm argenti copia fieret, ac nummos hos Magistro suo aerario ostenderent, se id tum quod ex corio est, bono ac vero numismate commutaturum. Nummus hic dictus est Augustanus, habebatq́ue in dorso Aquilam, eo satisfactum est militibus. Sed postea numismate illo verum florenum liberaliter commutauit. Eos florenos Victorinos appellauit. Iam nihil Parmae prorsus seu foris seu intus agebatur, cuncta Victoriae apud Fredericum in castris conficiebantur, itaq́ue negociis, rebus, opibus, viribusq́ue aucta est, vt vel ab optimis mercatoribus sit frequentata. Nam quum res ea in apertum prorupuit, rumorq́ue quóuis gentium sese extendit, multi venêre ex Asia, India, Africa, AEgypto, Lybia, Mauritania, &c. ignoto habitu, moribus ac nouis mercibus suspiciendi. Item diuersa animantia in vrbem Victoriam inducta fuerunt, cuiusmodi Italia, post dirutum Romanorum Amphitheatrum, non aspexit. Vt erant Elephanti, Dromedarij, Pantherae, Tygres, Pardi, Rhinocerotes, Leones, Leopardi, Lynces, Vrsi albi, Gryphones, Struthiones, Chiluones, Astures, atque id genus ferarum alia. Entius interea grauia sanè bella in Italia contra Welphos mouit. Verùm mox istuc Pontificius legatus cum exercitu Ecclesiae (historici autem Milites Ecclesiae nominant) venit. Hic Entium bello aggressus, ipsum cruenta sanè victoria
Z 4 com-
compescuit. Entius cathenis ferreis captus in carcerem detrusus est, vbi post aliquot annos vitam miserè finiit. In eo autem infortunio Fredericus saepè nequicquã praelium aggressus est. Parmenses qua via potuit grauiβimè infestauit. Plerosque ciues captos in strumentis quibusdam in oppidum reiecit. Necdum enim ea tempestate Bombardas cognoscebant, quapropter tormenta bellica habebant mira & infinita. Hoc tempore ferebantur Principes Germani ex iussu Concilij esse Herbipoli congregati, vt alium Caesarem designarent, ac Fredericum vnà cum filio suo Conrado Imperio pellerent. Caeterùm Principes Imperij nondum inter se conueniebant, rem tamen continuò perficiebant, ne mora electionem forsan impediret. Atque ita quidem Henricus tandem Landtgrauius Thuringiae, Caesar designatus est. Id verò actum est Anno Christi millesimo ducentesimo quadragesimoquarto.
Henricus VIII. Thuringius primo Pseudoimperator.
Nonnulli Principes, quibus electio haec minus placebat, Henricum ridebant, vocabantq́ue ipsum Sacerdotum Regem. Tum Conradus sese parauit, armaq́ue expediuit, ac contra Henricum profectus est. Henricus extemplò exercitum conscripsit, eduxitq́ue in campum. Vtrinque pugnatum est grauiβimè, sed penes Henricum victoria mansit. Comes Palatinus Otho ad Rhenum Gibelinis adhaerebat, occepit Sacerdotes ac Monachos grauiter persequi, quare & is à Pontifice excommunicatus est. Episcopus Argentoratensis (ex Welphorum genere) Gibelinorum ciuitates castraq́ue in Alsatia ad Rhenum incendio vastauit, atque euertit. Postea Henricus ac Conradus apud Francofordiam iterum pugnarunt, & secundò vicit Henricus. Verùm haud multò pòst vbi Vlmam ciuitatem obsideret, iaculo confossus interiit, vt hinc factum sit, quò minus ad coronationem peruenerit. Tum Landtgrauius Thuringiae Wilhelmus bellum aduersus Conradum geβit. Atqui verò vbi considerauit Conradus se destitutum praesidio Germanorum Principum, atque ab Wilhelmo grauiter oppugnatum, contulit se in Italiam ad Fredericum patrem, Electores Principes iussu Pontificis alium Caesarem designarent.
Wilhelmus Hollandus Pseudoimperator secundus.
Tum diu nemo Imperium affectabat: tandem Dux Brabantiae suum ex sorore nepotem Comitem Hollandiae Wilhelmum apud Pontificem atque Electores designabat, vti ipsum Caesarem crearent. Id autem contigit Anno millesimo ducentesimo quadragesimo nono. Porrò huius nomine graues tumultus in Imperio exorti sunt. Erant siquidem, quibus Wilhelmum Caesarem creatum esse minimè placuit, quare coronam adeptus non est. Verùm ad Rhenum illi maximè peruenerunt, & in inferioribus regionibus: in quibus cùm ageret, Moguntinenses & Colonienses cum suis asseclis defensionem nullam aduersus hostes habuerunt. Quamobrem vrbes praecipuae Colonia, Moguntia, Augusta Treuirorum, Bodobriga, Ficolia, Bingium, Friburgum, Friszlar, Vlma, Francofordia, atque oppidum Gelhausem, &c. conuenerunt. Hae inter se confoederatae ingentem commotionem per vniuersam Germaniam concitarunt. Nam nec furoris, nec caedium modus aut finis vllus fuit. Germania ferè vt Italia sanguine fuit purpurata. Wilhelmus graue bellum aduersus rebelles Frisios mouere debuit, qui instar aestuantis maris furebant. Cùm iam ante exercitum equitaret, viamq́ue in glacie scrutaretur, qua aduersus hostes iret, ipsa glacies confracta est, in eamq́ue paulatim vt mergeretur, Frisones, qui in loco arundinibus consito abditi id videbant, accurrerunt, ipsumq́ue pilis, antequam exercitus aduentabat, confoderunt. Fredericus multa indigna immaniaq́ue perpetrauit, atque Ecclesiae hostis permansit ad finem vsque vitae suae, susq́ue deq́ue Pontificias diras ferebat, nec nisi deterior ac crudelior inde in Italia effectus est. Pugnam ante Parmam haud longè ab vrbe sua Victoria sanè magnam amittebat, perdebatq́ue in fuga Imperiale suum Diadema, quod equidem ingenti thesauro vix erat comparandum, & iacturam faciebat totius sui propemodum exercitus. Alter eius filius nomine Iordanus ante Bononiam in conflictu quodam interiit. Cùm iam Fredericus ex his rebus in phrenetidem incidisset, eius filius Manfridius puluinar patris ori imposuit, vt compresso spiritu animam coactus exhalarit. Actum autem id ita est Anno millesimo ducentesimo quinquagesimo. Post eius obitum Conradus filius in haereditarium Regnum suum Neapolis ac Siciliae se contulit. Anno Christi millesimo ducentesimo
Richardus Anglus tertius Pseudoimperat.
quinquagesimo septimo, vbi Imperium hoc desolatum vacabat, nec quis esset, qui illud affectaret, Archiepiscopus Coloniensis in Angliam profectus hortatus est Richardum Angliae Regis fratrem ad Imperium suscipiendum. Venit igitur hic, atque à Coloniensi & Moguntinensi Archiepiscopis, & ab Ludouico Comite Palatino ad Rhenum Caesar designatus est. Hac tempestate vbi Richardus eligeretur, nec Germani Anglum istum facilè admittebant, Principes quosdam Richardus argenti marcarum octo millibus honorauit, qui ipsum in vrbes Imperiales ad Rhenum vi inducebant, petebant inde Basileam. Proinde Basilea vi nulla subigi potuit, & iam Richardus argenti inopia laborare coeperat, quo nomine Principes ab eo desciuerunt, ac velut alienigenam solum deseruerunt. Quod vbi conquerebatur, inquiebat, id facile eum potuisse suspicari non alia de causa quicquã se illi fecisse, quàm propter argentum suum. Tum probè delusus in Angliam reuersus est, nec eius quisquam amplius meminit. Id verò cùm Principes considerabant, nemo erat, qui Imperium affectabat, quin si quis illud affectasset, facilè impetrasset. Iam quaeso perpende, quónam summa illa Orbis totius dignitas dilapsa sit, quae tam
multo
multo olim sanguine constitit. Hîc multa Imperium oppida amittebat, quae Principes ad se rapiebant. Hîc caedes ac rapinae tum paβim exortae sunt infinitae: nobiles flagitia indigna, saeuitiamq́ue perpetrabant, donec cogente neceβitate Principes Caesarem eligere rursum debuerint. Scribebat item Pontifex, nisi ipsi id facere vellent, se creaturum Caesarem, qui Ecclesiam ab omni periculo tueretur. Quanquam enim Fredericus mortuus esset, Welphi tamen ac Gibelini nondum sanguine satiari potuerunt. Tum Imperij Principes conuenerunt, vt Caesarem aliquem designarent, ne dilatio Imperij electionem è medio sustolleret. Verùm nemo inuentus est,
Alfonsus Hispanus Pseudoimperator quartus.
qui Caesar esse vellet. Tum ex Hispania Caesarem crearunt Alphonsum Regem Castiliae, legatosq́ue ad ipsum miserunt, atque opem consiliumq́ue vltro promiserunt. Sed Alphonsus Imperium Romanum nec recusauit, nec affectauit, & qui miβi erant, ingentibus donis honorauit, domumq́ue remisit promittens se illos cum exercitu subsecuturum. Atqui suo is Regno contentus fuit. Nam insignis erat Philosophus atque Astronomus, ideoq́ue nec venit, nec in quoquam Imperium curauit, nisi aliquandiu in honorem eorum qui ipsum crearant, titulo ac nomine Romani Imperatoris in suis literis vsus sit. Vt ergo vix vllus erat Princeps, qui Imperium non aspernaretur, tristitiaq́ue magis ac magis in hominum animis indies succrescebat, illuxit velut in tenebris Princeps ille fortiβimus ac nunquam satis laudatus Rudolphus Comes Habspurgius, qui perculsos mortalium animos solaretur. Vrbs Basilea, quae Imperio plurimùm resistebat, aliisq́ue ciuitatibus multum detrimenti
Rudolpho II Habspurgius CXLI. Caesar legitimo
adferebat, ab ipso imprimis obsessa est. Tum ad ipsum singuli confugiebant, non aliter atque ad patrem suum solet filius. Electores confestim Francofordiam conuenerunt, ac legitimo ipsum suffragio Caesarem designarunt. Ex qua re non Germania solùm, sed & omnes vniuersae Europae nationes incredibili laeticia perfusae fuerunt. Hic rumor simulatque ad ipsum delatus est, vrbis obsidione relicta Francofordiam maturauit, quò magna pompa atque ingenti triumpho vt Pater Patriae introductus est post natum Christum anno millesimo ducentesimo septuagesimo tertio, ab Vrbe verò condita Anno
MM.XXVI.,
cùm iam Imperium vacauerat annos triginta quatuor. Hic Caesar verbis in Asiam se pellicere non passus est, sed suam Germaniam, quae iam oppressa, vastata ac collapsa penè erat, pacauit, & in pristinum statum restituit, nec eam deseruit, vt exteris nationibus opem ferret, maluitq́ue Regni sui bonus appellari administrator, quàm Augustus. Philosophicum hoc dictum crebrò recitare solebat, Prudentia Regnum administrari, tyrannide autem ampliari. Atque huius dicti quoque meminit, Maioris est artis bene Imperare, quàm ampliare. Item & huius, Bonus pastor suis ouibus adhaerebit, eas pascet, nec quaeret alias vt eas deserat, itaq́ue nec has nec illas pascat. Sic, Honestius esse vitam vnius ciuis conseruare, quàm mille fundere hostes. Nec in Italiam profectus est vt Imperialem coronam peteret, solitusq́ue est semper AEsopi Fabulam recitare de vulpe, quae Leoni in spelunca aegrotanti dixerat, Ideo se terreri ab ingressu, quòd vestigia omnia ingredientium, non egredientium essent animalium. Ad eundem modum & se considerare, maiores suos ingressos quidem saepe magnis copiis Italiam, sed malè tractatos domum plaerunque rediisse. Quòd autem à Pontifice sit confirmatus, hi veteres versiculi satis testantur: Bis sexcenti septuaginta tresq́ue stetêre Anni, Lusanae dum Rex & Papa fuêre. Quemadmodum verò Caesar hic ingenij sui acumine, animiq́ue virtute ac fortitudine collapsum Imperium Romanum restituerit, & qua id via perfecerit, sequetur modò.
RVDOLPHVS .II.
Comes Habspurgius, Landtgrauius Alsatiae, & Dominus Argentoratensis, è Francofordia profectus est Aquisgranum, vbi inunctus Diademate ferreo coronatus est. Atque eo quidem contentus, in Italiam minimè profectus est, nec aliquam sanè ambiuit pompam, vt Patriae ac collapsae penè Reipub. consuleret. Principes Germaniae omnes ipsum inaugurarunt, ac posseβionum suarum Feudum ab eo libenter acceperunt, nec minus gnauiter aduersus Imperij hostes illi se subsidio praebuerunt. Nam Imperium hactenus desertum, dum vacabat, miris modis ruptum laniatum
[?]
fuit. Comites ac Nobiles Caesarem amplius ferre desueti, ipsi suarum posseβionum Domini & dici & esse malebant: quae quidem res Caesari negocium conficiebat grauiβimum. Quindecim Comites in Sueuia aduersus Caesarem conspirarunt, vt si ablatas Imperio vrbes restituere conaretur, ipsi tum inter se confoederati Caesarem obtruncarent. Multis item Principibus non placuit, qui rursum abs
[?]
Caesare esse maluissent. Iam vndique ita strennuè se Rudolphus defendit, vt ingenti victoria potitus sit. Per hunc enim Deus collapsam Germaniam restituere voluit. Coëgit ita
[?]
Comites hos, abstulit
[?]
ab iis quicquid per vim triginta quatuor annorum spacio Imperio detractum fuerat. Imperabat adeò strennuè, adeò potenter, & diligenter, vt vniuersae Germaniae terrori esset. Primò Comitis Badensis ditionem sibi subiecit. Deinde aduersus Othacarum Bohemiae Regem profectus est, qui cum Bauariae Duce non solùm parére recusabat, sed & vacuam haeredibus Austriam (quae Imperio nunc cesserat) occupabat. Bauaria citò subiuga facta est, verùm Bohemiae Rex parabat se ad resistendum. Quamobrem in Austriam armatas copias duxit Rudolphus, eam
[?]
vi occupauit, obsidione cinxit Viennam vrbem, & ingenti praelio pugnatum est apud Nidersbrugum, in quo ceciderunt Bohemorum quatuordecim millia, at
[?]
ipse Othacarus Rex ferro confossus est. Atque ita demum redacta Austria est sub ditionem Rudolphi, & in ea Ducem constituit Albertum filium suum, à quo iam inde originem ducunt Austriaci Principes omnes, quemadmodum in sequenti Genealogia ostensum est. Rudolphus summa clemẽtia & humanitate vsus est erga Wencelaum Othacari filium, reliquit enim illi Bohemiae regnum, & filiam ei suam in matrimonium dedit. Postea latrociniis Germaniam sedulò repurgauit, nullus latronibus locus relictus erat. Circiter sexaginta praedonum arces in Thuringia solo aequauit, & rebelles quascun
[?]
vrbes paβim diripuit. Toto Imperij sui tempore bellauit, ac crebrius sub dio in campis, quàm in oppidis pernoctauit: ratio autem cur id fecerit, suprà satis enarratum est. Sed vt aliorum bella patriae erant perniciosa, sic huius cuncta è Republica finiebantur. Ita perpetuò in castris se continebat, vt & suae & aliorum militum vestes saepe corpori defecerint. Detritum nonnunquam induit thoracem, seq́ue ita militibus crebrò ostentabat, ne nuditatis suae illos puderet. Visus etiam est in castris interdum vestes suas resarcire, ac reparare, vti aliis exemplo esset neceβitatem omnem excludere pudorem. At
[?]
eò res breui deducta est, vt milites inediae ac laboris cum Caesare patientes esse coeperint, donec turbatum & plenum seditionibus statum Germaniae sub pacis leges iterum redegisset. Ex hisce detritis vestibus in consuetudinẽ venit milites non nisi dissectas ac versicolores gestare vestes. Ne
[?]
enim alter alterum pudefacere si vestes integras at
[?]
vnicolores induisset, volebat. Item tempore quodam in obsidione quum penuria cibi milites laborabant, in agrum rapis consitum se publicè contulit, & quibusdam extractis, eas comedit. Quod vt alij vidissent, Caesarem illo se cibo reficere, & ipsi latrantem stomachum rapis placarunt. Anno millesimo ducentesimo octuagesimoquinto, conuocauit Rudolphus omnes Germaniae Principes Argentoratũ ibi
[?]
publica Comitia habita sunt, quo tempore insigne istic prodigium visum est: nam à nautis reti Leo captus, quem Pontifici Martino. IIII. donauit Rudolphus, qui
[?]
rugere ac miserè lachrimari non cessabat, ex quo nonnulli abusus in Imp. tollendos colligebant. His temporibus dum pacem certò Pontifex audiebat, Legatum Roma in Germaniam misit, qui ad concordiam Ecclesiae Herbipoli Concilium habuit, praesentib. Rudolpho, Episcopis, Abbatibus, Praesulibus, ac laicis Principibus vniuersis. Rudolphus vnicui
[?]
Principi praecepit, vti in ciuitate quisque sua Praesides statueret, qui in omnem factionem ac tumultum diligenter animaduerterent, ne quis motus in Imperio alicui deintegro
Pseudofredericus. II. prodit.
exoriretur. Interea verò Pseudofredericus. II. Caesar quispiam exortus est, qui dictitabat ob aduersam fortunam ideo populo se suo subtraxisse, vt aliquantò tranquillior viueret, mortuumq́ue pro se alium suffecisse, quem sepeliuissent, addens paucos consilij sui conscios fuisse, se
[?]
iam triginta quinque annis ceu peregrinum terra mari
[?]
errasse, sed nunc voluisse in patriam repedare. Tot secreta Imperij negocia declarabat, & multa adferebat, vt multi ei fidem adhibuerint, ac praecipuè quidem Thuringiae Landtgrauius. Quae verò hinc dementia, & quod malum subsecutum sit, modò dicemus.
PRVDENTIA GVBERNANTVR REGIONES, QVARVM LIMITES TYRANNIDE NONNVNQVAM EXTENDVNTVR.
Imperium quasi obliteratum integritati restituit, eique praefuit .XIX. annis.
Fredericus de quo mihi hîc dicendum restat, à quibusdam Holstuch, ab aliis verò Tile Kolup appellatus est. Insignis hic nebulo atque impostor fuit. Agebat autem in oppidulo Wetzflaer. Vulgus, quod animal est multis capitibus horrendum, quodq́ue nouarum rerum & studiosum & cupidum est, nihil non comprobabat, susq́ue deq́ue ferebat, quem Principem aut Imperij administratorem habebat. Dum iam versutus ille impostor negocium egregiè succedere suum animaduertit, rem eò deducit, vt multi Principes oppidaq́ue ad se defecerint, inauguratusq́ue ab iis sit verus Imperator. Rumor enim erat, virum hunc & fortem & audacem esse, ac omnino talem, sub cuius alis se tutos fore sperabant. Fama haec ad Rudolphum deuenit, qui sua id magnanimitate velut rem friuolam ac ridiculam contemnebat. Quare eò omne suum negocium nebulo iste apud varium & inconstans vulgus breui deduxit, vt incertum propè fuerit, vtrum quisque Caesarem agnosceret, hunc ne impostorem, an Rudolphum suffragiis legitimè electum. Fuêre, qui & Rudolphum ceu illegitimum Imperatorem aspernabantur. Reperio Episcopum quendam ex Bohemia etiam in pleno Concilio (quum dicendi veniam postulasset, impetrassetq́ue) dixisse palàm omnibus latinè, electionem Rudolphi illegitimam esse, vt qui excommunicatus ab excommunicatis electus esset, ideoq́ue illi obsequium minimè praestandum, addens & multa alia conuicia, idq́ue latinè. Cui tandem Rudolphus ita respondebat: Si quid, Episcope, tibi tractandum sit cum Episcopis ac religiosis, tum lingua vtere latina, sed nobiscum age Germanicè. Neque fucatis istis verbis tuis Pontificem in nos concitabis. Ex his facilè Principes (quorum plaeriq́ue rudes ac Latinae linguae ignari erant) intelligebant Episcopum Caesaris electionem dubiam & incertam aestimasse, vixq́ue manus abstinebant, quin in os illi inuolassent. Episcopus admissae loquendi veniae eos admonebat: nam facultatem dicendi antea concesserant. Veritus tamen est istic diutius haerere, ac cum dedecore disceβit. Cùm iam Rudolphus animaduerteret rem seriò agi, vnumquenque ab se deficere, iurare alteri inaugurareq́ue indies magis ac magis, profectus est aduersus Pseudofredericum Wetzflaer. Literas enim acceperat, nisi maturaret, fore vt tota breui Germania ad impostorem illum esset defectura. Pseudofredericus hic etiam Rudolpho significabat, vti ad se veniret, feudumq́ue suarum posseβionum acceptaret. Vt verò iam Rudolphus obsidione oppidulum Wetzflaer cinxisset, principes, qui defecerant, eius gratiam implorabant, tradebantq́ue ei Pseudofredericum in manus. Tum Rudolphus tormentis, ac quaestionibus verum ex eo extorsit exsculpsitq́ue, ac fassus est aliquando se in aula Frederici. II. inseruiisse, atque inde secretailla didicisse. Tandem iussu Rudolphi Pseudofredericus cum duobus suis sociis in cinerem combusti sunt. Et quoniam Colmaria vrbs impostorem hunc Caesarem inaugurasset, ab Rudolpho obsessa est. Verùm Caesaris gratiam redemerunt marcarum auri quatuor millibus. Non depraehendo alios praeterea defectionis & perfidiae suae poenas dedisse. Illo autem anno, quo Herbipoli magna cum solennitate Concilium celebrabatur, Hertmannus Caesaris filius Rhenum traijcere volens cum suis submersus est. Huic nupta erat Anglorum Regis filia. Cùm iam Rudolphum vt Principem prudentem minimè latebat quàm infoeliciter cum maioribus suis in Italia actum fuisset, quàm potuit studiosiβimè sibi cauit, ne quo modo in Pontificis indignationem incurreret, restituitq́ue Ecclesiae Romandiolam ac Rauennensem Exarchatum. Qua re motus Pontifex, illi reddidit Hetruriae regnum, quod Imperio per Welphos detractum fuerat. Tum Vicarium suum in Italiam misit Rudolphus, vt Hetruriam administraret. Caeterùm Welphi foedus renouantes, Vicarium Caesaris recipere haudquaquam voluerunt. Adeò vexabant Florentions & Lucenses, atque ita pariter resistebant, vt Vicarius in Germaniam debuerit. Nam Welphorum factio erat magna, qui Caesarianos Gibelinos venire haud permittebant. Iam ex Historiis facilè Rudolphus sciebat, nihil Italia inconstantius perfidiusq́ue esse, in eaq́ue plus detrimenti, quàm emolumenti maiores suos pugnando accepisse: quare decreuit apud Germanos suos permanere, eosq́ue tueri, ac velut Pater Patriae ab omni iniuria defendere. Reperio hac tempestate ita Rempublicam Germaniam floruisse, vt tritici heminam viginti duobus Argentoratensium denariis comparauerint, siliginis verò denariis sexdecim: item oua quatuordecim denario vno, gallinam duobus, haleces octo vno, &c. Anno Christi millesimo ducentesimo nonagesimo secundo, profectionem parabat Rudolphus Francofordiam, vti Imperium autoritate Electorum filio suo Alberto Duci Austriae traderet. Verum morbo correptus Argentoratum ex itinere reuersus est, Magistratui, ciuibusq́ue valedixit, atque inde Spiram ad sepulchrum suum profectus, obiit vnicum virtuiis speculum, aequitatis pacisq́ue amator constantiβimus, qui in consiliis ac rebus aggrediendis suspiciendus, in verbis verus, & in iudiciis aequus fuit. Ab hoc Rudolpho (qui ex progenie Regum Galliae prognatus erat) Duces Austriae originem huc vs
[?]
ad laudatiβimum Caesarem Carolum .V. ac Ferdinandum Regem Romanorum eius fratrem, & horum filios Philippum Hispaniae, Angliae, Galliae, & Neapolis, &c. Regem, ac Maximilianum Regem Bohemiae ducunt, quemadmodum in hac Genealogia videre licet.
GENEALOGIA SEV PROGENIES
Illustrium Principum Austriae generis Rudolphi. II. Caesaris, Comitis Habspurgij in nostram vsque aetatem Anno. M. D. LVII.
A2
ADOLPHVS
Comes à Nassou post obitum Rudolphi Francofordiae ab Electoribus Caesar creatus est, anno Christi millesimo ducentesimo nonagesimo secundo. Huic se opposuit Albertus Dux Austriae filius Rudolphi, qui asserebat Imperium debere ad demortui Caesaris genus proximum deuolui, praesertim si probus quispiam nec inidoneus etiamnum superesset, quemadmodum patet in Caroli Magni, & Othonis, &c. genere. Electores contrà aiebant: Caesarem posse ex alio genere creari maximè, ne si alterum in consuetudinem veniret, Imperium foret haereditarium. Adolphus autem hic vix memorabile aliquid in historiis fecisse legitur. Inuenio eum ab Rege Angliae accepisse centena argenti marcarum millia, ac promisisse se illi aduersus Regem Galliae praesidio fore cum vniuersa Imperij facultate. Atqui eam ob rem ingens nata est controuersia inter Adolphum & Albertum Ducem Austriae. Albertus enim dicebat hinc Germaniae probitatem maximo affectam dedecore. Adolphus opponebat se Alberto grauiter, atque id maximopere studuit, vt Albertum ex posseβione sua pelleret. Praeterea & insignes tyrannos Alsatiae praesides statuebat, quae ad Alberti dominium pertinebat. Hi enim Prouinciam eam nimis quàm deuastabant, dilaniabant atque aggrauabant. Tum Argentoratenses, cum optimis quibusque Principibus aduersus Adolphum coniurarunt, ob tyrannidem ac saeuitiam quam in suos exercebat. In hac rerum perturbatione Electores accerserunt Albertum: qui vt Moguntiam venit, legitimo suffragio Caesar designatus est, & Adolphus Imperio motus velut patriae diβipator reiectus est. Id verò ita gestum est anno millesimo ducentesimo nonagesimo octauo. Proinde Adolphus cùm Regis Angliae argentum etiamnum habebat, Imperium vi retinere cogitabat, ideoq́ue armatis copiis contra Albertum profectus est. Electores alijq́ue Germaniae Principes omnes Alberto opem ac praesidia praestabant. Tum Albertus Moguntia cum suo exercitu profectus est, & infestis vtrinque signis pugnatum est prope Wormaciam acerrimè, in quo conflictu multi ab vtraque parte interierunt. Adolphus ipse manu sua fortiter pugnauit, & quanquam huc ad Adolphum victoria declinare videbatur, eius tamen milites fugam ceperunt, adeò vt in ea ipse confossus, ac filius eius captus sit. In ea pugna plusquam sexaginta Duces, Comites, atque alij ceciderunt. Post haec verò mox Albertus Legatus suos Romam ad Pontificem Bonifacium misit, significans ei voluntatem atque electionem in se Principum Electorum, petens ab eodem insuper pro more confirmari. Tum indignabundus Pontifex electionem planè reiecit, factam eam esse inquiens absque suo consensu, ideoq́ue ratam minimè habendam, quum vtriusque gladij potestas penes ipsum esset. Quod vbi Alberto erat nunciatum, plurimùm sanè fuit solicitus, ac ne diceretur vt Imperium poβidere, electionem integram Electoribus restituit. Hi alium eligere noluerunt: erat enim ob singularem probitatem atque humanitatem cunctis Principibus admodum gratus. quare iterum anno perpetuo Imperium vacabat. Anno millesimo tricentesimo, quum Iubileus annus Romae celebrabatur, atq; huc ingens hominum multitudo confluxerat, primo die Pontifex habitu Pontificio in publicum proceβit, populumq́ue benedictione consecrauit. Postero autem die populum veste indutus Imperatoria, ac Diademate redimitus Imperiali, antegressus est, iuβitq́ue ante se nudum portari gladium. Atque in suo throno residens magna voce exclamauit: Ecce duo gladij hîc. Id autem contigit anno post Vrbem conditam bis millesimo quinquagesimo quarto. Proinde anno sequenti Electorum designationem, ac Caesarem Albertum confirmauit his legibus, vti Philippum Regem Galliae pelleret, atque ipse Gallici Regni titulum vsurparet. Ad haec Pontifex Galliae Regem excommunicauit, cuius rei causa haec erat: Honor censusq́ue Pontificis annuus in Gallia diminuebantur, ex qua re multa grauiaq́ue bella in Italia exoriebantur. Verùm inter Caesarem & Regem Galliae omnis facilè controuersia in nuptiis consopita est. Nam Philippus filiam suam matrimonium dedit, ac nuptiae celebratae sunt honorificè Parisiis.
PRAESTAT VIR SINE PECVNIA, QVAM PECVNIA SINE VIRO.
Postquam Imperium .VI. annis male administrasset, dominio deiectus in ciuili bello occisus est.
Aa 2
ALBERTVS
Dux Austriae filius Rudolphi .II. Caesaris, Imperator designatus est Anno vt suprà diximus, post natum Christum millesimo ducentesimo nonagesimo octauo: & à Pontifice confirmatus est anno millesimo tricentesimo primo. Aquisgrani vnctus coronatusq́ue est. Dietherus à Nassou frater Adolphi Caesaris neque electus erat, neque postulatus, sed in odium Alberti à Pontifice Archiepiscopus Treuirensis constitutus. Huic se adiungebat Henricus Archiepiscopus Coloniensis, qui ad bellum potius, quàm ad pacem natus videbatur, itemq́ue & Gerardus Archiepiscopus Moguntinensis, Rudolphus Comes Palatinus ad Rhenum, ac denique Dux Bauariae, qui omnes cum Diethero aduersus Caesarem conspirabant. Ex qua quidem occasione ingens Christiani sanguinis profusio ac clades subsecuta est. Caesar hac coniuratione plurimùm solicitus improuiso cum ingenti hominum multitudine primum in Comitis Palatini posseβiones profectus est, quas miserè depopulatas sibi subiecit. Hinc Moguntinensem Episcopum petiit, ac praeter caeteras clades oppidum Bingium obsedit, idq́ue hostiliter cepit. Vbi iam Episcopus Moguntinus animaduerteret se haudquaquam posse resistere Caesari, gratiam precatus impetrauit. Interim tamen Caesari debuit polliceri, traditurum se illi oppida castraq́ue haec: Lonsteyn, Bingium, Klopp, Erenfels, & Scherpensteyn cum quibusdam conditionibus aliis. Deinde aduersus Episcopum Treuirensem & Coloniensem Caesar profectus est, atque vtrunque sibi multo sanguine subiugum reddidit, vt cum suo magno incommodo Caesaris gratiam flagitarint. Caecerùm Treuirensis Episcopus dum vixerit, Caesaris aduersarius permansit, verum imbecillior erat, quàm vt potuisset quippiam in illum moliri, quare & ab omnibus Germaniae Principibus odio habitus est. Albertus graues expeditiones in rebelles Bohemos mouit: tandem eos Imperio subiecit, atque eorum reginam filio suo in matrimonium dedit, qua occasione factus est Bohemiae Rex, ac sine haerede aliquo obiit. Anno Christi millesimo tricentesimo sexto, Iudaei omnes è Gallia pulsi sunt. Sic Herbipoli, Norimbergae, ac Rottenburgi Caesar multa Iudaeorum millia ob sua indigna flagitia comburi iuβit. Hac item tempestate adeò seuerè luxuria punita est, vt his, qui in adulterio erant depraehensi, pudenda sint amputata, itaq́ue grauiter castrati, vt inde vita decesserint. Rudolphus Dux Sueuiae Alberti Caesaris frater praematura morte obiit, atque vnicum reliquit filium nomine Ioannem. Hic nutriebatur in aula Imperatoris, nanque eius patruus erat ac tutor, posseβionesq́ue eius paternas administrabat. Cùm adolescens hic decimum tertium esset ingressus annum, à consiliariis suis & Principibus instigatus est vt haereditatem paternam à Caesare flagitaret, vt eam ipse poβideret. Quod quidem factum est, sed ei Imperator respondebat: Tuq́ue & bona tua, posseβiones & subditi tui meae fidei commiβi sunt, atque vbi tempus postulabit, istorum omnium exactam rationem reddemus. Id verò adolescenti minimè placuit. Et quum aliàs Caesari adequitabat, rursum posseβiones suas atque haereditatem postulabat. Tum Caesar cuidam ex ministris suis praecepit, sertum viridi fronde pararet, quod Duci adolescenti Ioanni imposuit, inquiens, In hoc te serto adhuc fili oblectabis, verùm terras populosq́ue administrare etiam suo tempore tibi concedetur. Id autem adolescens in contumeliam sibi factum ratus, sertum dentibus mandit atque in frusta corrosit, questusq́ue grauiter est apud suos instigatores, qui eam contumeliam aut vindicaturos se, aut interituros iurabant. Quum iam manè quodam Caesar ex Baden Reynueldium iter adornaret, cum eo vnà profectus est Ioannes: quumq́ue Vindonissae flumen Rulz traijcerent, primò nauim ingressus Caesar est, hunc subsecutus deinde Ioannes cum suis instigatoribus, atque ita ante alios traiecerunt. Iam verò cùm è naui ascendissent, & ad Rhenum aduerso amne equitarent cum exigua equorum copia (caeteri enim ab alia parte fluminis etiamnum redeuntem nauim expectabant) ne quid mali Caesar suspicaretur, primùm Ioannes equo desiliit, ac praehenso Caesariani equi freno, iam experiar, inquit, num haereditate tandem paterna fruar? iam vlciscar contumeliam olim mihi factam. His verbis alij, nominatim autem Vlricus à Blam ac Rudolphus à Wart suos eduxêre enses, alter Caesarem confodit, caputq́ue ferro secat alter, adeò vt equo decidens in sinu cuiusdam meretricis, quae aulam sequebatur, eo in loco vbi postea altare summum monasterij Conincfeldij extructum est, expirauit: qua de causa coenobium istud ita est appellatum. Caesariani ab altera parte fluminis indignam hanc caedem, parricidium
[?]
intelligentes, properè cum Leopoldo Caearis filio Badem reuersi sunt, ne quid etiam hic mali pateretur. Caesaris corpus Spiras vectum in Imperialibus sepulturis conditum est. Ioannes Absolutione Pontificis in Augustini ordinis coenobio in Italia vitam deinceps transegit suam. Alberti Caesaris liberi posseβiones eius occupabant, percussores verò grauibus bellis posseβionibus suis pulsi tandem etiam sunt interempti.
ELIGENDA EST OPTIMAE VITAE RATIO, HANC CONSVETVDO SVAVISSIMAM REDDET.
Imperij fasces cùm .X. annis feliciter tenuisset, scelerata manu miserè interfectus est.
Aa 3
HENRICVS .VII.
Comes Lucemburgensis Princeps ob sapientiam cum summa grauitate coniunctam clariβimus, post Alberti obitum legitimo Electorum suffragio Caesar designatus est, anno Christi millesimo tricentesimo octauo. Hic ad se accersiuit Leopoldum Ducem Sueuiae, ac Caesaris Alberti filium, & Rudolphum Comitem Palatinum, cum multis Principibus aliis, seq́ue ingenti exercitu parauit, vt in Italiam proficisceretur, ac Diademate Imperiali insigniretur. Cùm verò ex Alpibus Italiam primò aspiciebat, sublatis in coelum manibus gemibundus Deum precatus est, vt ne sibi perniciosiβimae illae Italicae factiones Welphorum ac Gibelinorum perinde exitio futurae essent, atque olim suis fuêre maioribus. Sed in id quod veritus erat, incidit:
Gibelini in Columnenses & welphi Vrsinos mutati.
nam seditionibus plena erant omnia. Porrò duae illae partes nomina mutarant sua. Appellabantur enim modò Columnenses atque Vrsini. Columnenses etiam nunc hodie pro Caesare sentiunt, Vrsini autem pro Pontifice. In itinere multas ciuitates, quae ei resistebant, ferro flammaq́ue domuit. Vt iam ab vrbe Roma haud longè abesset, Romani ipsi obuiam armis expediti ad pontem Miluium processerunt. Pons hic supra Tiberim proiectus erat, modò autem defractus est, vt nisi fragmenta quaedam supersint. Hîc in conflictu quodam multos fudit Romanos. Rex Neapolitanus ab Romanis stabat. Post illum conflictum Henricus cum suis vi Romam ingressus est, vbi à Cardinalibus ad hoc à Pontifice selectis, Diademate est insignitus. Nam ea tempestate
Pontificatus Auiniũ translatus.
Pontifices ob factiones perturbationesq́ue penè infinitas, Pontificiam sedem ab vrbe Roma Auinium Galliae oppidum transtulerant. Interea dum biennio in Italia agebat, ipsius exercitus alter in Germania relictus aduersus rebellem Comitem Wirtenbergensem eductus est, cui multa castra oppidaq́ue detraxerunt. Henricus hic vir sanè erat iustus, gratusq́ue omnibus, Christianae fidei defensor insignis, consiliis prouidus, animo hilaris, ac proborum sacerdotum tutor optimus. Nullas hic amabat factiones aut coniurationes, sed modis omnibus id operam dedit, quò Columnensium atque Vrsinorum factionem tolleret ac pacaret, vt Ecclesia semel ad concordiam redire posset, quod re ipsa tandem effecit, quamlibet non diu admodum durauerit, quod herclè dolendum est maximè. Post hanc conciliatam pacem duo edicta promulgauit. Prius ad eos spectabat, qui in suam Maiestatem committerent: Posterius autem ad eos, qui Imperio rebelles depraehenderentur. Haec edicta Roma velut mundi caput accepit, subscripsit ac confirmauit. Verba autem confirmationis sunt haec: Ego Roma caeterarum regina potentiβima Principi robur ac facultatem addo & confirmo, ciuitates ac nationes illi subijcio: Nobilitas meam gloriam honoremq́ue tutabitur. Postea Brixienses sibi subiugos reddidit, itemq́ue & Longobardos, Pisanos, Papienses, Taurinenses, Astenses, Veronenses, Placentinos, Senenses, Ianuenses, Florentinos, cum populis adhuc quibusdam Italiae aliis, qui rebelles ei extiterant. Anno Christi millesimo tricentesimo decimo tertio, quum Caesar Pisis copias colligebat, quibus aduersus Robertum Apuliae Regem esset profecturus, illum Monachus quidam Praedicatorij ordinis à Welphis subornatus veneno perdidit, quod Eucharistiae illitum ei dederat. Caesar verò vt venenum sentit, finito sacro ita clàm Monachum allocutus est: Calicem vitae, mi Domine, in mortem mihi subministrasti, quare hinc te ocyus confer, ne à ministris ac famulis meis compraehensus truculenta morte interficiaris. Resipisce, ac peccati tui veniam à Deo precare. Non enim vult Deus mortem peccatoris, sed vt conuertatur & viuat. Hic finis est optimi ac fortiβimi huius Principis.
CALICEM VITAE DEDISTI MIHI IN MORTEM.
Quinto Imperij anno venenata Eucharistiae hostia sublatus est.
Aa 4
FREDERICVS .III.
cognomento
PVLCHER,
Dux Austriae, filius Alberti Caesaris, ac Ludouicus .V. Bauariae Dux simul Francofordiae Caesares designati sunt Anno Christi millesimo tricentesimo decimo tertio. Ludouicus electus est à Moguntino & Treuirensi Episcopis, Bohemiae Rege, & Marchione Brandenburgensi. Contra hunc autem eodem die delegerunt Fredericum Coloniensis Episcopus, Palatinus, & Saxoniae Dux. Ludouicus Aquisgrani, Fredericus Bonnae Imperij insignia accepit. Controuersia haec in eligendo ingentis belli ciuilis occasionem peperit in Germania. Fredericus fautores habuit Pontificem Clementem .V., qui ipsum vt Caesarem legitimum confirmauit, Philippum Galliae, Carolum Hungariae Reges, Leopoldum Ducem Sueuiae, Albertum Ducem Austriae Caesaris fratrem, ac Rudolphum Comitem Palatinum. Item Sueuos omnes, Argentoratenses, Basilienses, Vlmenses, & alias multas vrbes. Fredericum verò secuti sunt Ioannes Bohemiae Rex & Norinbergici castri Comes, & Principes plaerique alij. Anno millesimo tricentesimo decimo quinto, collatis signis pugnatum est inter eos ad Neccharem fluuium, & multa vtrinque hominum millia in praelio occubuerunt. Ludouicus satis timebat quòd erat imbecillior, tamen rursum arma parabat eorum praesidiis, qui illi adhaerebant, obsidebatq́ue castrum Wisbadense ac Scherpensteyn contra Fredericum. Verùm animaduertens nihil se posse efficere, hinc rursum disceβit. Anno millesimo tricentesimo vicesimo primo, post multa bella Electores Imperium vni Frederico addixerunt, qui cum fratre suo Leopoldo ingentem militum conscripsit manum, profectusq́ue in Bauariam contra Ludouicum cuncta ferro flammaq́ue deuastauit. Caeterum Ludouicus sese in locis probè munitis continuit. Interea Columnensium atque Vrsinorum factio rursum exorta est, & vtrinque se funditus extirparunt. Columnenses Ludouico fauebant in odium Pontificis, persequebanturq́ue vel ad necem vsque quicquid Pontifici adhaerebat. Tum Frederici opem Pontifex implorabat, promittens illi fratrem suum Henricum Archiepiscopum effecturum se Moguntinum. Misit itaq́ue Caesar cum dicto Henrico in Italiam virorum quinquaginta millia. Sed nihil haec potuerunt ad tam ingentem ac quotidianam contentionem & tumultum. Tum Pontifex Ludouicum excommunicabat, crucemq́ue vbiuis terrarum aduersus Ludouicum concionari iubebat, atque indulgentias omnium peccatorum plenè concedebat his, qui contra Ludouicum & complices eius in Italia proficisci veluti aduersus haereticum & insignem Ecclesiae persecutorem vellent. Mox vndique ex omnibus penè Prouinciis magna hominum multitudo in Italiam confluxit, qui omnes cruce erant notati, adeò vt equitum numerus fuerit circiter viginti millia. Complures nobiles gratis aduersus Ludouicum profecti pugnarunt. Atqui verò quantum hîc cruoris fusum sit, facilè apud se quisque perpenderit. Longum sanè foret enumerare crudelitatem ac saeuitiam, quae hac tempestate in Italia contigit. Vix vlla fuit ciuitas, in qua non hae partes sese propemodum radicitus extirparunt. Praeterea hîc ita in alterum alter enses suos acuerunt, vt neuter alteri cedere voluerint, petantq́ue sese mutuò ferarum instar etiamnum hodie. Fredericus reuocabat fratrem suum Henricum in Germaniam, mittebatq́ue oratores suos ad Pontificem Auinium excusans se quantum potuit, at
[?]
ingentem vndecun
[?]
conscripsit exercitum, quem contra Ludouicum eduxit, aduersus quem item Ludouicus multis copiis instructus profectus est. Fredericus equites habebat viginti millia, Hungaros quadraginta millia, Austriacos item quadraginta millia. Frater eius Leopoldus ex Sueuia adducebat octingentos equites cum ingenti multitudine Sueuorum, Francorum, atque Heluetiorum, qui omnes erant pedites, sed cunctatus est, vt amnem traijcere non potuerit. Ludouicus viribus ac potentia Frederico haudquaquam par praesidio Regis Bohemiae & sibi adhaerentium bellum aduersus Fredericum aggressus est. Pugnatum est à mane vsque vesperem, vt hominum ceciderint supra quadraginta millia. Ludouicus victoria potitus est, Austriacos atque Hungaros summis viribus in fugam egit. Atqui verò vbi vidit Leopoldus opem ferre se non posse fratri, tanta animi indignatione ac furore percitus est, quòd se ipsum interfecisset, nisi sui ipsum cohibuissent, qui & consuluerunt vt recederet, nec sua sponte se in periculum deijceret. Cùm iam Fredericus turbatis suis copiis auxilio esse non poterat, & ipse fugam petiit, in qua captus ad Burgrauium Norinbergensem perductus est, & ab hoc deinde ad Ludouicum missus iis legibus ne ipsum occideret. Ludouicus confestim abduxit eum in castrum Triszneck. Actum autem id ita est anno millesimo cricentesimo vicesimo tertio. Ad Leopoldum Magus quispiam venit, qui ei pollicebatur se spatio vnius horae dictum Fredericum suis artibus liberaturum, atque in Austriam incolumem restituturum. Leopoldus fidem verbis adhibens daturum se viciβim pollicebatur quicquid optaret, si quod promisisset, perficere potuerit. Hîc vterque in circulum ingreβi sunt. Nocte Magus spiritum, quem coniurauerat, iuβit, vt ad Caesarem se sumpto ignoti cuiusdam vultu conferret, fecitq́ue vt erat iussus. Itaq́ue noctu ad captum Fredericum spiritus acceβit inquiens: Huc ad te frater tuus me misit, vt te liberarem, quare hunc properè conscende equum. Tum quaesiit Fredericus quisnam esset. Ne hoc (inquit spiritus) percontare, sed si te liberatum velis, hunc, inquam, festinanter conscende equum. Tùm Caesar mali quippiam metuens Deum piè precatus est, adeoq́ue extemplò spiritus ille euanuit. Posteà Leopoldus ita Ludouicum ferro ac flamma infestauit, vt Fredericum dimittere debuerit hac lege, vt Imperio cederet. Quapropter Fredericus nunquam deinceps Imperiale nomen vsurpauit.
QVOD PVDEAT PALAM, CLAM NE FACITO.
Imperij anno .x. regno priuatur, septimo deinde anno moritur.
LVDOVICVS .V.
Dux Bauariae administrationem Imperij, quum ob eam decennio pugnauerat, solus adeptus est anno Christi millesimo tricentesimo vicesimotertio. Cùm iam Pontifex victoriam Ludouici accepisset, censuris Pontificiis animaduertit Auinij suorum iudicio in Caesarem Ludouicum, iubens interim vt spacio trium mensium Imperio decederet, electionemq́ue Principibus in manus restitueret, eò quòd haereticus esset, hoc est, Ecclesiae rebellis extitisset, quòd Imperiali etiam autoritate adeoq́ue ipso Imperio vsus fuisset, necillud ab sua Sanctitate accepisset, aut confirmatus in eo fuisset: atque adeò necdum anathemate erat absolutus, habebat
[?]
commercium cum Ecclesiae aduersariis omni se dedens persecutioni. Quare adhaec Pontifex omnes deposuit Ecclesiasticos, qui Ludouicum re aut consiliis iuuerant. Citabat item Ludouicum ad se Auinium in Galliam. Ludouicus consultus à Pontifice appellabat ad Concilium generale, si quando Romae in Diui Petri sede resideret. Tum Pontifex illum Sathanae omnino tradebat, barathroq́ue cum iis omnibus, qui id ei suggeβissent adiudicabat. Ludouicus appellare minimè cessabat. Hac tempestate occeptum est disputare ac dubitare de facultate Pontificis. Hac de re consule Marcilium Patauinum. Ludouicus Comitia coëgit Francofordiae, vt hîc de pace publica ac patriae tranquillitate tractaretur. Huc conuenêri Principes Germaniae omnes, quibus gratum ac familiarem se praebuit, adeò, vt qui anteà infensiβimi fuerant hostes, mortemq́ue eius iurarant, modò id contrà iuramento asseruerint, morituros se potius, ni opem illi quocun
[?]
tempore & loco praestarent. Reynoldum Geldriae Comitem, cuius sororem Fredericus in vxorem duxerat,
Gelriae Comitatus fit Ducatus.
Ducem fecit, atque ex Comitatu Geldriae Ducatum. Cum titulo ac nomine Ducatus, etiam titulum Comitatus Zutphaniae retinuit, qui ad Geldriae Ducatum etiam pertinebat. Ad hunc modum cum multis Principibus aliis egit, vt eorum sibi fauorem conciliaret. Id verò ita actum est anno millesimo tricentesimo vicesimo sexto. Vbi iam Ludouicus aliquanto fieri coepit potentior, atque in Italia etiam multis haberet fautores, nonnihil Pontifex timuit, ciuitates suas milite muniuit, nec dubitauit, quin Ludouicus etiam Italiam inuiseret. Nam statim miβis Comitiis Ludouicus parauit se cum ingenti militum manu in Italiam, vbi Romam magnis Columnensium atque Vrsinorum factionibus concussam offendit, ac Columnenses qui pro eo sentiebant, superiores erant, mirumq́ue in modum insequebantur Vrsinos, qui pro Pontifice sentiebant. Ludouicus vi Romam ingressus Cardinalem quendam Columnensem Pontificem fecit, quem Nicolaum .V. appellauit. Hic creabat Episcopos ac Cardinales, coronabatq́ue Ludouicum cum sua coniuge. Biennio autem pòst errorem suum agnouit Ludouicus, ideoq́ue Roma iterum profectus Pontificem suum abduxit Pisas. Hîc eum deseruit, inquiens haud legitimum eum esse Pontificem. Tum Pisarum Dux Vrsinum ipsi Pontifici Auinium in gratum ferinae carnis munusculum misit, qui eum perpetuo carcere macerauit. Anno millesimo tricentesimo trigesimo quinto, Pontifex creatus est Benedictus .XII. à quo absolutionem Caesar flagitauit. Pontifex respondebat velle se videre amputatum ramum, & qui ita ab arbore esset praesectus, iterum implantari. Addens etiam, oblectare se cum Germania ac Frederico, quẽ mundi ramum appellabat nobilem. Rex Galliae atque item Apuliae Rex oratores suos ad Pontificem legarunt, eum obsecrantes, ne Ecclesiae aduersariis fauere vellet. Interrogabat contrà Pontifex, num Imperatorem vellent? Respondebant, nihil se aduersus Imperium loqui, sed duntaxat aduersus eum qui illud poβidet, quiq́ue Ecclesiae est aduersarius. Atque ita quidem Legati Ludouici sine absolutione redire debuerunt. Tum omnes Imperij Episcopi ad impetrandam Caesari absolutionem ad Pontificem varios miserunt, & quidem frustra: impetrare enim non potuerunt. Caesar Gallorum Regem obsecrauit, ne in hac re illi vellet esse impedimento, ac perpetuum foedus cum ipso iniit. Verùm Pontifex in sua mansit sententia, nec Caesarẽ absoluere voluit. Tum Ludouicus Comitia Franco fordiae iterum habuit, vbi Mandatum aureum confecit & publicauit, proclamariq́ue curauit per vniuersum Imperium aduersus Pontificis execrationẽ. Hinc concionatores omnes, qui contra Pontificis aduersus illum excommunicationem proclamabant, grauiter insecutus est, adeò vt Sacerdotes ac Monachi omnes per totum suum Imperium fuerint pulsi atque huc illucq́ue profligati: quae res posteà non sine insigni clade fuit. Proinde moritur Pontifex, succedit Clemens .VI. qui execrationem aduersus Caesarem confirmabat, praecipiebatq́ue Electoribus, vti alium eligerent Imperatorem, Ludouicum autem poena extremae condemnationis deponerent: quod si recusarent, ipse suo arbitrio alium se designaturum significabat, ne quid Ecclesia detrimenti pateretur. Archiepiscopus Moguntinus territos conuocat Electores, huic illi pareunt, veniunt, vnoq́ue ore Carolum Regis Bohemiae filium Caesarem designant, & Bonnae insignia Imperialia accipit. Noua haec electio Ludouico nunciabatur, verùm haudquaquam credere potuit, donec res ipsa comprobarit.
HVIVSMODI COMPARANDAE SVNT OPES, QVAE SIMVL CVM NAVFRAGO ENATENT.
Cum Frederico Imperij collega .X. solus .XVIII. rerum potitus est, deinde .VI. anathematizatus priuatè vixit.
CAROLVS .IIII.
Rex Bohemiae anno Christi millesimo tricentesimo quadragesimo primo Caesar electus est, sed & plaerique alii ea tempestate sunt designati, non autem omnium Electorum suffragiis, nec ad Imperium peruenerunt. Romae erat qui se Ti. Augustum nominabat, significabat
[?]
per literas Pontifici, nisi eo anno sedem suam Auinio Romam transferre vellet, tum se alium creaturum Pontificem. Vocabat Ludouicum & Carolum, vt coram se in iudicio comparerent, & causam suam ipsius arbitrio committerent. Similem stultitiam crebrò exercuit, donec miser Augustus regno pulsus sit. Anno millesimo tricentesimo quadragesimo septimo vbi Ludouicus obiisset, ex Bohemia cum ingentibus copiis Ratisponam venit Carolus, tum primùm Imperator agnitus est: inde & à Norinbergensibus receptus est. Hic Principes ac ciuitates solabatur, promittebat
[?]
publicam se absolutionem Roma relaturum iis qui anathemati, dum Ludouico adhaesissent, erant obnoxii. In Italiam igitur profectus, diu in itinere cunctatus est, vt Italiae perturbationes omnes componeret. Tandem anno millesimo tricentesimo quinquagesimo quinto Romam venit, vbi à duobus Cardinalibus, ad hoc à Pontitifice designatis, coronatus est. Mox in gratiam Pontificis Columnenses omnes vrbe expulit, atque Vrsinos in eam restituit. In itinere dum in Germaniam rediret, Longobardos sibi subiecit, & quos aduersus Ecclesiam quicquam molitos cognouisset, eos omnes tradidit Pontifici. In Germaniam verò reuersus Comitia Moguntiae habuit, quò Principes omnes conuenêre. Item & Legatus Pontificius his aderat, cum Principib. aliquot Galliae. Hic publicata est absolutio illa, cuius forma haec est: Cùm multi contra processus Pontificis haeretico Ludouico Bauaro adhaerentes grauibus peccatis se obnoxios fecerint, & modò ad Ecclesiae vnitatem redire cupiant: mandamus, absoluimus
[?]
omnes, qui peccatum suum agnouerint, iurauerint
[?]
se fidem Christianam integrè deinceps seruaturos, nec vnquam adhaesuros haeretico cuipiam, aut qui ab Ecclesia Romana desciuerit. Item qui certò crediderint penes Caesarem non esse Pontificem aut creare aut deponere, eam haeresin perpetuò esse damnatam, nec vllum se deinceps Imperatorem accepturos, nisi quem Pontifex approbauerit & confirmauerit. Praeterea qui Ludouici liberis fauorem nullum exhibuerint, donec ad Ecclesiam fuerint reuersi. Item postremò qui Carolo in omnibus obsequium praestiterint. Qui autem contrà haec recusauerint, aut non ita fecerint, in eandem illi recasuri sunt excommunicationem. In his Comitiis Carolus Bullam auream conscripsit, in qua Ceremoniae Romanorum Regum creandorum continentur & confirmantur. Ad haec leges quasdam pro salute Reipublicae tulit, quae etiamnum hodie Carolinae appellantur. Hac tempestate tumultus item in Anglia exortus est. Nam Rex Pontifici aduersarius effectus, Ecclesiasticos omnes Regno suo eiecit. Hi numero fuerunt sexies mille, ac per vniuersam Galliam atque Hispaniam profecti sunt, quorum Princeps Archipresbiterum sese appellabat. Cum
[?]
indies magis ac magis adeò augmentarentur, vt cuncta paβim deuastarent, Principes laici ingentem hominum multitudinem hos contra misêre. Quod vt intellexerunt, in Germaniam sese contulerunt. Hic in Alsatia atque Argentorati incredibilem saeuitiam, caedibus, rapinis, incendiisq́ue exercuerunt. Tum se Carolus cum multis copiis parauit, vt perniciosam hanc multitudinem armis compesceret: sed Presbiterini fugam cepêre, & vno die tantum itineris confecêre, vt eos Carolus haud facilè praeuertere potuisset. Tum Presbiterini hi sese diuiserunt, ac mirum in modum vltrò se castigarunt, ad veniam peccatorum suorum consequendam. In compitis sese virgis flagellabant, cruces vestibus annéxas habebant, in oppidis modestè Proceβiones cum aliis sequebantur, obuelata habebant capita ad oculos vsque, semper
[?]
humi prostrati iacebant. Flagra eorum ex tribus constabant funibus, atque in vnoquoque tres erant nodi, & horum quisque suam habebat crucem: his sese flagellabant, dorsa
[?]
& humeros suos ad cruorem vsque vulnerabant. In templis vestes suas deponebant, supparo
[?]
linteo ventri obducto in coemiteria exibant, atque hîc se humi prostrabant. Non autem in genua, vt nos, sed perinde atque lignum in terram proiectum, extendebantq́ue brachia sua, peccata grauiter deplorantes. Postea ex his vnus surgebat, at
[?]
vnumquemque virgis flagellabat, inquiens, Deus tua tibi peccata ignoscat, surge. Deinde istinc ordine discedebant, atque eorum duo praecinebant, alii autem succinebant. Cumq́ue in eorum cantu alicubi paβionis Christi mentio fiebat, tum inter eos tantus vlulatus auditus est, vt qui aderant, ab iis prorsus discedere debuerint. Nec pecuniam, nec eleemosynam accipiebant, sed inuitati cum ciuibus prandebant. Rarò loquebantur, & apud mulieres nunquam. Non amplius quàm nocte vna in oppidis pernoctabant. Quis
[?]
flagrum suum in latere habebat. Postremò Auinium ad Pontificem profecti sunt, vt ipsi poenitentiam suam indicarent. Sed eos excommunicauit omnes, edictum
[?]
promulgatum est, ne quis illis dum essent excommunicati, aut opem, aut hospitia praeberet. Atque ita quidem secta haec damnata interiit. Doctis autem appellati sunt Acephali, vulgò Flagellatores. Anno millesimo tricentesimo septuagesimo Carolus filium suum Wenceslaum iuxta se Regem Romanorum fecit. Hic vnicuique Electorum pro electione promisit aureorum centena millia. Emit item filio suo Sigismundo Marchionatum Brandenburgensem.
POSSIM QVIDEM COPIAS IN TVRCAM EDVCERE, VERVM QVAM NON CITRA CHRISTIANI SANGVINIS EFFVSIONEM, SATIS EX AVORVM HISTORIIS INTELLIGO.
Postquam Imperium administrasset annis .XXXVIII. vitam cum morte mutauit.
Bb
WENCESLAVS
Rex Bohemiae Imperauit cum patre Carolo annis octo, sed anno Christi millesimo tricentesimo septuagesimo octauo post mortem patris Imperium solus adeptus est. Hac tempestate incredibile dictu quàm malè Romae actum sit. Ciues planè Pontificem Italum requirebant, sedemq́ue Pontificiam occuparet Romae. Cuius rei gratia Conclaue Sancti Petri praeparatum est, militesq́ue in Vaticanum sunt educti, ne quis tumultus electionem forsan impediret. Cùm iam suffragia colligerentur, controuersia subitò aliqua exorta est. Nam ex Vrsinis aut Welphis quispiam Pontificatum maximoperè affectabat. Verùm electus est Episcopus Neapolitanus, dictusq́ue Vrbanus .VI. qui sedem Diui Petri iterum Romae statuit. Is Gallicum Pontificem Clementem .VII. qui Auinij se continebat excommunicauit, contraq́ue Clemens in Vrbanum censuris saeuiit. Durauit hoc schisma annos nouem & triginta, & tam diu duo semper fuerunt Pontifices, alter Romae, alterq́ue Auinij. Vt autem Wenceslaus dubitabat, vtrum pro Pontifice, Domino ac Patre suo coleret ac veneraretur (vterque enim eius amicitiam aequè ambiebat) selegit sibi Vrbanum .VI. ac Clementem in Gallia reiecit. Id verò ita molestè hic tulit, vt Caesaris Legatos compraehensos magnis cruciatibus interfecerit. Tum primùm Wenceslaus verè se Vrbano adiungebat, qui ipsum Romam ad coronationem accersibat. Porrò Wenceslaus respondebat sibi id quidem placere, sed per sumptus minimè licere, neque enim velle se ita rusticè in Italiam venire, ne quam iniuriam faceret Imperio. Quapropter Pontificem orabat vt semel censum suum Ecclesiasticum in vniuerso Imperio recipere liceret. Quod vt impetrauit, tantum quidem pecuniae census iste attulit, vt rumor Romae fuerit, ipsum adeò potenter venturum, vt Imperator vnquam aliàs. Plurima in eius aduentum apparabantur, cuncta empta Romam perferebantur. Tandem verò haudquaquam venit, fefellitq́ue hac in re Pontificem, quod maxima posteà peperit diβidia. Anno millesimo tricentesimo nonagesimo tertio, praeterea Wenceslaus fratres Germanici ordinis candidis indutos palliis nigra cruce notatis Bohemia expulit, atque nulli eos rei vtiles esse dixit, abstulitq́ue his omnia sua bona ac posseβiones. Quinto anno pòst sine voluntate atque autoritate Pontificis & Electorum, Galeatium Vicecomitem Mediolanensem Ducem fecit. Coepit item plurimùm saeuire in Ecclesiasticos. Academiam Pragensem nunquam satis laudatam funditus extirpauit. Doctores plaerosque interemit, plaerosque regno exegit. Iam verò vbi Pontifex Indulgentias publicauit, Pragae in Bohemia exortus est Ioannes Hus. Hic horrenda in Pontificem scripta edidit, ideoq́ue ingens in Bohemia calamitas inter Sacerdotes ac Monachos nata est. Mox adhaerentes sibi complures nactus est, vt vniuersam Bohemiam à Pontifice deficere fecerit. Hoc venenum quum latius sese diffundebat, etiam Germania eo infecta esse coepit. Vrbs Herbipolis confestim ab Episcopo suo desciuit, ipsum oppido cum omnibus suis adhaerentibus expulerunt, ac Wenceslao adhaeserunt. Verùm hic vir erat insignis socordiae, qui in periculo suos deserebat, adeò vt Episcopus cum ingenti exercitu vrbem obsederit. Ciues egreβi cum Episcopo pugnarunt, verùm succubuerunt, & in conflictu illo multi interierunt, reliqui in vrbem redire cogebantur. Atque ita quidem Episcopus in pristinam sedem ac dignitatem rediit. Ita cuncta huius viri doctrina in Germania mutabantur, quòd Ecclesiasticos laici iam flocci fecerint, nec quicquam curauerint. Vbique perturbatio circa fidem, nec minor in ciuili administratione, vt nusquam à praedonibus terra mariq́ue tutus quisquam esse potuerit. Praeterea is erat Caesar, qui sine certo ordine cuncta administrabat, quiq́ue Imperium (excepto quod ad exactionem aut pecuniam pertineret) nihil penitus curabat. Sacerdos quidam Hussicus in concione publica ita ad populum inquit: Fratres chariβimi, tametsi stolidum ac socordem regem habeamus, si tamen eum cum aliis conferamus, ac rem exactius perpendamus, non alius optari potest nobis accommodatior. Quietus est, beneuolus ac propensus nobis, vt hinc certi simus dum viuet, vel pro arbitrio nostro posse nos viuere. AEquum igitur est vt pro ipso Deum precemur, quò illi vitam donet diuturnam, cuius socordia nobis foelicitati ac bono est. Quod vbi Wenceslao nunciabatur, non aegrè tulit, effectusq́ue è tepido est planè frigidus, vt hinc magis aduersus Ecclesiasticos succensus tantam in diripiendo rabiem exercuerit, quòd à fratre suo Sigismundo tandem captus sit qui illum asseruandum dabat Alberto Duci Austriae. Caeterùm vbi eum hic Viennae non sat diligenter obseruabat, fuga elapsus ad Imperium rediit. Tum iussu Pontificis congregati sunt Electores, ac Rupertum Comitem Palatinum Caesarem designarunt.
MOROSOPHI MORIS OMNIBVS PRAECELLVNT.
Ob tyrannidem ignauiamq́ .XXII. Imperij anno solio deiectus, morbo Comitiali tactus obijt aetatis .LVII.
Bb 2
RVPERTVS
Comes Palatinus Rheni post depositum Imperio Wenceslaum Anno Christi millesimo quadringentesimo, ab Electoribus legitimo suffragio Caesar creatus est, quem Coloniensis Episcopus inunxit. Hic Princeps sanè fuit verè Christianus, amator aequitatis, ac pauperum defensor vnicus. Hanc electionem Pontifex Bonifacius. IX. confirmauit. Quum verò posteà Romam Imperiale Diadema accepturus proficisceretur, illi restitit Galeatius Mediolanensium Dux Wenceslai amicus, qui eum Ducem fecerat, viamq́ue Romam versus impediuit. Igitur in Germaniam nondum coronatus rediit, atque Imperium prudenter administrauit. Anno millesimo quadringentesimo tertio, iterum in Italiam profectus est. Nam Florentini bella gerebant contra Mediolanenses. Florentini magnam illi argenti vim promiserunt, si eos adiutaret, pecuniaq́ue numeraretur vbi Alpes transcendisset, Mediolanum vidisset, atque exercitum Mediolanensem contigisset. Cùm iam magnis instructus copiis ac facultate Mediolanum maturaret, cuiusmodi vnquam Germanicum fuisse Caesarem dubitabatur, pecunia mox Florentinorum, vt promissum erat, illi annumerata fuit. Hinc pugnam aggressus est (vti promiserat) cum Galeatio Duce Mediolanensi, verùm succubuit, eiusq́ue exercitus diβipatus est, & in fugam actus. Vt iam Tarentum rediret, destitutus est Leopoldi Ducis Austriaci, & Coloniensis Episcopi praesidio, nec eius rei quicquam curare voluerunt. Proinde iterum Rupertus in Italiam se Paduam contulit, indeq́ue Venetias, nam nec huic amplius confligere libebat. Hinc magna affectus clade in Germaniam reuersus est. Hac tempestate saeuiβimè in Oriente actum est. Quanquam enim ea historia nihil ad Imperium Romanum spectet, non possum tamen eam subticere. Exortus enim est ex humili genere natus quidam Tamerlanes nomine. Hic primùm stipendia meruit apud Turcam, deinde ob animi virtutem & fortitudinem militum Dux ac Tribunus effectus est, quo nomine partim vi partim fraude Parthorum regna inuasit, ac deinde quicquid aggrederetur, facilè subegit, vt erant Persae, Medi, Arabes, & post se Indi. Posteà ad Septentrionem se recipiens per Moscouiam in Assyriam profectus est, ac Tigrim in Mesopotamiam traiiciens nauigauit per Euphraten in Babyloniam & Chaldeam. Postremò exercitum suum, qui equitum constabat quadraginta millibus, ac peditum sexies centenis millibus, per Armeniam in Asiam minorem siue Natoliam duxit, vbi Turcicum Caesarem Pazaiten bello aggressus, ducenta virorum millia fudit, Pazaiten ipsum cepit, eumq́ue perinde ac auem cauea inclusum secum spectaculi & ludibrii loco circumuexit. Ad haec versus meridiem etiam copias suas in AEgyptum atque vniuersam Asiam eduxit. Eius castra saxis vbique erant pauimentata, perinde atque oppidum quoddam, in quibus & cuncta reperiebantur venalia, vt in emporiis. Nam & quaeque mercimonia suis hîc locis erant aβignata. Vbi autem oppidum aliquod obsideret, primo die tentorium fixit candidum, quod gratiam iis significabat, qui se vltrò dedere vellent, altero verò rubrum quod sanguinem portendebat, tertio denique nigrum, quod vrbis praesagiebat euersionem. Contigit semel quòd cùm deditionem oppidum quoddam in diem posterum differret, pueros suos ac puellas ad illum albis vestibus atque oliuae ramusculos praeseferentes emiserunt, sperantes eorum innocentia se tyranni iram placaturos. Sed hos ille omnes equis conculcandos tradidit, vrbemq́ue cum vniuersis ciuibus incendio absumpsit. Cùm ex consiliariis suis quidam secretò ex ipso sciscitaretur, cur eam tyrannidem in teneros pueros ac puellas exercuisset, respondit transuersis ipsum intuens hirquis oculisq́ue flammantibus: Quid, inquiens, arbitraris? méne hominem esse? non, Erras, si id putes: equidem Dei sum flagellum, ac terrae vastatio. Caue sis me istiusmodi interrogationibus in posterum fatiges. Tyrannus hic immani deuastatione totum ferè Orientem peragrauit, optimas quasque vrbes euertit. Tot huic se ex omnibus nationibus adiungebant, vt exercitum tandem habuerit duodecies centenorum millium. Eius verò nomen auditu omnibus erat horrendum: sicubi pulsabat, ei statim aperiebatur, sin recusabatur, cogebat. Iam autem vbi versus Occidentem se pararet, atque in Europam per Mare Mediterraneum traiiceret, morte execrabili interemptus est. His temporibus Huβiana haeresis potentior vbique facta ingentes aduersus sacerdotes concitabat tumultus. Vrbs Herbipolis iterum ab Episcopo suo defecit, sed quum hic opem accepisset, multi rursum ciues sunt interfecti. Anno millesimo quadringentesimo quinto, Ecclesiastici ad suam conseruandam libertatem Wormacia egreβi biennii spatio in vrbem non redierunt, donec controuersia per Rupertum Caesarem esset consopita. Huβiani multis in Bohemia victoriis potiti praestantiores se aliis esse arbitrabantur, atque hinc elati animis suam quoque haeresin hac ratione excusabant. Horum denique insania ad eam factionem paulatim proceβit, vt autor eorum haeresis Ioannes Hus posteà Constantiae (vt dicetur paulò pòst) combustus sit, qua re Huβiani adeò fuêre oestro perciti, vt Germaniam multis calamitatibus oppleuerint.
MISERICORDIA NON CAVSAM, SED FORTVNAM SPECTAT.
Decennalis Imperator .LVIII. aetatis occubuit.
Bb 3
SIGISMVNDVS
Hungariae ac Bohemiae Rex, Caroli .IIII. filius & Wenceslai frater, ab Electoribus post mortem Ruperti Caesar electus est, anno Christi millesimo quadringentesimo decimo. Sapientia, eruditione, & probitate Princeps fuit clariβ., statura talis, qualis tantum Principem decebat, pacis belli
[?]
artibus perinde insignis, sed ad pacem quàm ad bellum procliuior. Confestim autem post adeptum Imperium cum ingenti exercitu Romam profectus, ab Ioanne .XXIIII. Pontifice coronatus est, & consultauit cum eo de publico concilio cogendo schismatis tollendi causa. Ipse quo
[?]
ad Gallorum Regem profectus est, & cum eo egit, vt in conuocanda synodo consentiret. Proinde suffragatione Pontificis, Caesaris, Galliae, Angliae, Hispaniae Regum, & Principum Germanorum Constantiense Concilium inchoatum, anno millesimo quadringentesimo decimoquarto, ad quod etiam ipse Pontifex venit. Sigismundus colligebat ex omnibus nationibus doctiβimos quosque, quòd in Germania circa Religionem ita omnes dissentirent, sperans deposito hoc schismate Rempublicam Christianam facilè in pristinum statum restitutam iri. Verùm Pontifex primò de Huβianis tractari voluit. Igitur Ioannes Hus cum discipulo suo Hieronymo Pragensi ad Concilium vocati fuêre, illisq́ue accessum liberum conceβit Caesar, quo nomine etiam venerunt. Vter
[?]
ingenio erant acutiβimi, at
[?]
eloquentia promptiβimi. Quare cum auditi fuissent, eos admonuerunt, ne prudentiores haberi velint Ecclesia Romana, ac peruersas illas opiniones missas facerent, quin potius suam illam eloquentiam vsurparent ad conseruandas Christianae fidei ceremonias, non autem contrà. Sed suis illi propositis persistebant, ac Christi se Euangelium imitari aiebant, Romanamq́ue Ecclesiam longè à Christi doctrina aberrasse. Quum haec Concilii praesides audiissent, sententiam tulerunt huiusmodi, vt (veluti membra corrupta, quae nullis iuuari medicamentis possunt) exurerentur, ne totum corpus deinceps inficeretur. Itaq́ue primò Ioannes Hus praeter voluntatem Caesaris viris armatis octingentis ad supplicii locum deductus est. Infulam ei chartaceam imposuerunt, cui duo adpicti erant cacodaemones cum subscriptione huiusmodi: Haeresiarcha. Cumq́ue iam exureretur, flammam constanti animo pertulit. Id verò contigit Anno millesimo quadringentesimo decimo sexto, & post dies centum quadraginta discipulus eius Hieronymus cùm resipiscere nollet, etiam exustus est. Cineres horum in mare proiecti sunt, ne si à Bohemis collecti forent, pro Diuorum reliquiis colerentur. Proinde ipsorum discipuli terram eius loci, quo fuerant combusti, abraserunt, eam
[?]
in Bohemiam detulerunt. Tum Bohemi omni crudelitate in sacerdotes saeuierunt, templa, coenobia, at
[?]
imagines deuastarunt. His verò omnibus ita gestis, vt Ecclesia ad pristinum statum à schismate reduceretur, conclusum est, vt vter
[?]
Pontifex Benedictus & Ioannes Pontificatu abdicarentur, controuersiae omnis componendae gratia. Vt ergo vlterius noui Pontificis electio concludebatur, vt Consilii Decreta maioris essent autoritatis; ex omni natione viri sex selecti fuêre, qui cum Cardinalibus Conclaue ingreβi, Pontificem vnà crearent. Quare contigit Anno millesimo quadringentesimo decimo septimo, octauo Nouembris die, circiter horam tertiam, quòd Otho Columnus, Princeps Romanus, Diaconus, Cardinalis S. Georgii ad Vellus aureum, cum omnium laetitia Pontifex sit creatus. Hic se Martinum .V. appellauit, at
[?]
ea occasione Ecclesiae tranquillitas est restituta. Poenituit Ionnem quòd vltrò consensisset in abdicationem Pontificatus, & clam fugam meditabatur. Sed per Caesarem inter fugiendum retractus, Comiti Palatino traditus est. Celebrato Concilio expeditionẽ Caesar cum Principibus Germanis in Bohemiam adornauit, aduersus malè feriatos Huβianos. Quod vt hi acceperunt, propria sua oppida ac vicos incendio euerterunt, ducem
[?]
ipsi sibi statuerunt Ioannem Ziscam, virum strennuum ac fortem. Hic bella grauia aduersus Caesarem at
[?]
Imperium mouit, nec vnquam succubuit, sed victoriis clarus semper in Bohemiam reuersus est. Pontifex plenas concedebat Indulgentias aduersus hos haereticos, qua occasione ingens equitum peditum
[?]
multitudo collecta est, his ratus Bohemos funditus extirpare, regnumq́ue Germanis at
[?]
aliis Christianis poβidendum dare. Principes cõsultabant qua via rem aggrederentur: nec mora flamma ingens in tentoriis visa est, nec vnde orta esset quisquam homo sciebat. Interea dum hîc territi stabant, arma
[?]
& equos castris extrahebant, Huβiani impetu in eos facto multa hoĩum millia in fumo inter laborandum interimerunt. At
[?]
ita quidem periit exercitus ille potentiβimus, quo incredibilia conficienda putabant. Post hanc expeditionem res quò diuturnior, eò efficiebatur deterior. Huβiani magnis copiis in Germaniam educti, expugnabant oppida castra
[?]
, interficiebant sine vlla cõmiseratione quicquid particeps vitae erat. Multi in templa confugiebant, sed ea incendio absumebant, oppida
[?]
radicitus euertebant. Et post multas cruentas pugnas, post
[?]
infinitos homines miserè vtrin
[?]
trucidatos, etiam Principes pugnare amplius detrectabant, ac Pontifici suos committebant Ecclesiasticos, vt is rem ad finem quendam perduceret. Verùm Deus tandem isti rei finem imponere voluit, nam Bohemi inter se effecti seditiosi, propemodum se mutuò deleuerunt. Quod vt Caesar audiit, cogitauit semel adhuc Bohemiam regnũ suum videre, at
[?]
adeò venit Anno M.CCCC.XXXVI. Pragam, quae vrbs Bohemiae caput est. Hic operã dedit, vti regnum suum, quoad eius fieri posset, placaret. Quos aũt timebat, ablegauit magnis copiis aduersus Turcas, vt ab iis esset tutus. Ita
[?]
ope Hungarorum apud Turcas vnius pugnae victoriam adepti sunt. Ac tametsi quidem pauci redierunt, ita altè tamen haeresis ea radices egerat, vt etiamnum hodie in istis locis perduret.
MALA VLTRO ADSVNT.
Imperio praefuit .XXVIII. ann. Ecclesiam tranquillauit, septuagenarius animam efflauit.
4
ALBERTVS .II.
Hungariae & Bohemiae Rex, Archidux Austriae, & Sigismundi Caesaris gener, post obitum Sigismundi Caesar omnium Electorum suffragiis designatus est, Anno M.CCCC.XXXVIII. Hic autem vir fuit pius, aequitatis amantiβimus, pacificus, atq; in bellis promptus peritusq́;. Morauos & Bohemos ferro domuit. Item post soceri sui mortem multa regna, Ducatus & Comitatus pacificè sine tumultu aliquo acquisiuit, cuiusmodi fuêre Hungariae, Dalmatiae, & Croatiae regna, cum aliquot Prouinciis aliis. Corpore erat validus, ac bene constitutus, vultu maturus, barbam de more patriae nutriebat sub naribus, nunquam gladium lateri deponebat, vt aequitatem semper & iustitiam sustineret. A Principibus ductus est Stulweissenburgum in Hungariam, vbi cum coniuge sua incredibili penè laetitia est coronatus. In Bohemia item quisque Albertum postulabat, consultabantq́ue vt cum Austriaca domo perpetuum foedus inirent, & si quando Austria vel Bohemia sine haerede masculo esset, tum morte Principis regnum hoc ad illud deuolueretur, quemadmodum & postea contigit. Interea dum super hac re consultabatur, Turcarum Rex Amurates Seruiam cepit aut Rastiam, ingressusq́ue ita est cruentis armis in Hungariae fines. Hungari consilium opemq́ue implorabant Alberti, qui eò se cum ingenti hominum multitudine parabat, eosq́ue liberabat, & Seruiam recuperabat. Hinc profectus in Graeciam vicit vrbem Thessalonicam. Item subegit Epirum atque AEtoliam. Germanici atque Hungarici milites diutina inedia debilitati clàm se quisque domum subtrahebant. Etiam Caesar hinc se recipere coactus est atque Ofennam venit. Hic in morbum incidit, quem ex Graecia contraxerat. Animaduertens autem mortem sibi imminere, proficisci Viennam voluit, vt apud suos moreretur. Atque vt morbus magis magisq́ue ingrauescebat, rebus suis probè dispositis è viuis exceβit relicta vxore grauida. Adeò repentè morte consumptus est, qui ad tantam potentiam ita breui peruenerat, Princeps sanè longiori vita dignus. Nam si diutius vixisset, spes erat, fore vt hic collapsum Imperium restituisset, nec parum haud dubiè è Republica fuisset Christiana. Hungari audita morte Caesaris conuenerunt, ac rem esse periculosam existimarunt, regnum penes mulierem permanere. Itaq́ue multis precibus reginam obsecrarunt, vt Poloniae Regi Vladislao, qui Regnum tutaretur, nuberet. Non admodum refragata est, his tamen legibus, si filium peperisset, ne quid ille hinc detrimenti caperet. Ad eam rem conficiendam multi Episcopi & Principes in Poloniam miβi sunt: & dum adhuc in itinere essent, peperit regina Ladislaum. Hic simul atque editus esset, Stulweissenburgi vno die baptisatus & diademate Regio, quod mater adhuc penes se habebat, insignitus est. Hinc Ladislaus in Caesaris Friderici .IIII. tutelam
ars Impressoria in Germania reperta.
translatus est, apud quẽ mansit annos circiter duodecim. Anno millesimo quadringentesimo quadragesimo initium sumpsit ars illa nunquam satis laudata imprimendorum librorum typis aeneis Moguntiae in Germania, idq́ue industria viri diligentiβimi Ioannis Guttenbergij, qua plurimae artes iam diu in monumento ignorantiae sepultae in lucem & prodierunt, & prodeunt etiam nunc maximè. Atque eò tandem ars ipsa deducta est, vt praeclari multi atque vtiles libri, qui alioquin magno constitissent, modò paruo aere comparentur. Si maiores nostri ante bis mille annos typographicam hanc artem calluissent, quot libros viri illi doctiβimi in publicum emisissent! Quanquam enim hi multa praeclarè scripserint, tamen eorum libri multiplicari haud potuerunt, quum nostra hac tempestate videamus, tot vnius libri imprimi exemplaria, vt si mille exuras, aut alio quouis modo perdas, sat nihilominus habeas, vnde memoriam libri propages. Quare Germanos, & imprimis ipsum inuentorem multo honore dignum censeo, atque adeò Deum in ipso, qui per istiusmodi hominem eam nobis artem largitus est.
AMICVM NE TEMERE ASCIVERIS, ASCITVM NE LEVITER REIECERIS.
Vir Imperio vtilis, longioriq́ue vita dignus, secundo anno regni sui moritur.
FREDERICVS
Archidux Austriae eius nominis quartus, aut sententia quorundam (qui Fredericum Pulchrum non nominant) tertius, legitimo suffragio Casar creatus est Anno Christi millesimo quadringentesimo quadragesimo, atque Aquisgrani est coronatus. Princeps verò admodum fuit clemens & mansuetus, ita
[?]
in verbis verus, vt de promiβis eius nemo dubitarit. Turcarum oppreβione diu cunctatus est Romae Imperii Diadema accipere. Anno millesimo quadringentesimo quadragesimo tertio Comitia Norinbergae egit, in quibus multa ad Reipub. commodum, atque expeditionem aduersus Turcas tractabantur concludebantur
[?]
. Caeterùm Mahomet Turcarum Rex cum ingentibus copiis ex Asia in Europam traiecit, ac seuerè Christianos aggressus est, adeò vt supra octuaginta Christianorum fuderit. In conflictu & Vladislaus Poloniae Rex caesus est. Attamen Ioannes Huniades Christianorum dux, Turcarum vires summoperè debilitauit. Anno millesimo quadringentesimo quinquagesimo secundo Fredericus Italiam ingressus est, & celebri apud omnes honore exceptus. In Senensi vrbe cum sponsa sua Leonora, Regis Portugalliae filia, nuptias perfecit. Romam veniens incredibili laetitia exceptus est, & à Nicolao .V. vnà cum Regina coniuge coronatus. Interea magnum Turca ex Asia praesidium accepit, quo vrbem Constantinopolim aggressus grauiβimè oppugnauit, tandem
[?]
ea potitus
Constantinopolis fit sedes Turcarum.
est, & tantam crudelitatem exercuit, vt nulla id queat oratione explicari. Caesar Constantinus inter fugiendum prope portam vrbis trucidatus est, cuius amputatum caput cuspidi infixum circumferri per vrbem voluit. Postremus hic fuit Imperator Constantinopolitanus, ac Turca se in eius locum instituit Anno millesimo quadringentesimo quinquagesimo tertio. Cùm Fredericus ex Italia rediret, multi Principes, vrbes, castra, atque adeò Prouincia sua haereditaria in ipsum insurrexerunt. Viennae à ciuibus suis grauiβima obsidione pressus est, sed mox liberatus ope aliorum Principum. Vtrique eius fratres Albertus & Sigismundus conspirabant aduersus ipsum, conabantur
[?]
Austriam illi abripere. Quoniam verò Fredericus ingentem militum manum educebat. Viennenses illi obuiam processerunt, atque Austria illum Principem esse suum recognouit. Idem etiam fecêre Albertus & Sigismundus eius fratres. Pacata ergo Germania iterum Romam profectus est, vt cum Pontifice deliberaret, quonam modo Turca esset repellendus, aut saltem resistendus, ne Imperium planè interiret. Plurimum sanè illum obsecrabat, vti secum vellet proficisci in Germaniam, ad excitandos eos Principes, qui multis iam cladibus animum abiecerant. Pontifex exorari non potuit sed legatum suum misit vti Germanos aliquantulum solaretur. Hac tempestate tot contigêre prodigia; vt inde multi fuerint perterriti. Romae sanguis pluit, in Liguria caro, quod narratu penè incredibile est. Infans natus sex dentibus, ingenti capite. Cometa item visus est horribilis, quem tantus motus terrae mox est, subsecutus, qualem ab Orbe condito fuisse literis proditum non legi, adeò vt multa hinc corruerint aedificia, multi
[?]
sub iis homines interierint. Haec at
[?]
huiusmodi alia contigêre Anno millesimo quadringentesimo quinquagesimo sexto. Tum Pontifex Crucem contra Turcas concionari iuβit, vt qui aduersus eos pugnare vellent, liberi at
[?]
innoxii essent ab omni crimine. Hinc virorum conuenerunt supra triginta millia, qui quãuis vix aliquid contra tam potentem Turcarum multitudinem perficere potuerunt, ceciderunt attamen in conflictu Turcarum duo millia, sed non sine graui nostra clade: ac postea in Germaniam reuersi sunt. Sub hanc tempestatem potentiβimus ille Princeps Burgundiae Dux Carolus arma parauit, at
[?]
imprimis Eburones, mox Geldros, inde totam inferiorem Germaniam domuit. Hinc vrbem Nuβiam obsidione cinxit. Parabat item se Imperator ac fortiter contra ipsum profectus est. Tandem post variam disceptationem ceβit Carolus, & tum dicitur primùm de tradenda in matrimonium Maximiliano Caroli vnica filia Maria tractatũ fuisse. Carolus vlterius profectus duo ingentia bella geβit contra Lotharingicos & Heluetios, à quibus tandem prope Nansen occisus est. Mortuo Carolo Galli conabantur Flandriam & Brabantiam suo regno addere, & peperit ingentia bella ambitio haec Gallorum. Caeterum nolentibus Burgundiis posseβiones filiae Caroli alienari, Maximiliani opem implorarunt. Ita
[?]
anno M.CCCC.LXXVII. Maximilianus probè instructus profectus est ad coniugem suam, terrasq́ue defendendas accepit: vnde factum est, quòd non mediocriter gloriam auxerit Austriaci nominis. Anno millesimo quadringentesimo septuagesimo octauo, defecerunt Geldri à Burgundiis, hostesq́ue fuêre vniuersae inferiori Germaniae. Caeterum Maximilianus Dux venit ac Neomagum Geldriae caput obsidione cum ingenti manu cinxit. Geldri egreβi omnem eius exercitum in fugam profligarunt, spolia
[?]
multa militaria ei detraxerunt. Anno millesimo quadringentesimo octuagesimo primo, Geldri Maximilianum post multa grauiaq́ue bella Ducem Geldriae ac Comitem Zutphaniae inaugurarunt. Anno millesimo quadringentesimo octuagesimo secundo, hinc ad superos migrauit Brugis in Flandria Maria Maximiliani vxor, quae tum erat grauida. Gallorum Rex tractari voluit, vt Margareta Maximiliani filia Carolo suo filio in matrimonium traderetur. Hac tempestate Flandri cum Gallorum Rege inuito Maximiliano pacem inierunt his conditionibus, vt, si quae proles mascula ex Regis Gallorum filio & Margareta nasceretur, ea Burgundiam iure haereditario poβideret.
NESCIS PRINCIPES IACVLATORVM ESSE SCOPOS? ALTA FVLMEN FERIT, NON CASAS HVMILES. PVLCHRE NOBISCVM AGITVR, SIQVANDO VERBIS OPPVGNAMVR.
Postquam annos .XLVI. imperasset, Maximilianum filium consortem Imperij fecit, imperauitq́; cum eo annos .VII. atque obiit aetatis suae anno .LXXVIII.
MAXIMILIANVS
Archidux Austriae, &c. Romanorum Rex iuxta patrem Fredericum legitimo Electorum suffragio Francofordiae creatus est Anno Christi millesimo quadringentesimo octuasimosexto, ietatis suae anno vicesimo octauo. Hîc Caesar Fredericus praesente Maximiliano Principibus vrbibusq́ue Imperialibus edictum promulgauit, quo decennali paci consuluit: & si quid in illud quispiam admitteret, is cum suis adhaerentibus mox cuiuscunque tandem sit conditionis velut extorris Imperio resecaretur. Postquam autem foederis huius ac pacis rumor vbique publicaretur, dici non potest quanta quisque laetitia fuerit perfusus, quantumq́ue Austriaci nominis gloriam horum Principum virtus auxerit. Postea Maximilianus Aquisgrani coronatus est. Hic vir erat multiiugae eruditionis, multarum linguarum peritus, omni virtute praeditus, corpore probè constitutus, in rebus bellicis egregiè exercitatus, magnanimus, benignus, humanus, consiliis rebusq́ue aggrediendis prouidus, mansuetus, atque amans pacis perpetuo sui Principatus tempore. Suscepit ex coniuge sua Maria filium Philippum, ac filiam vnicam Margaretam. Haec item vnico filio Regis Hispaniae Ferdinandi in matrimonium data fuit, qui ante patrem absque aliquo haerede relicto vita deceβit. Tum Ferdinandus Philippum Archiducem Austriae, &c. adoptauit, illiq́ue in coniugêm filiam suam Ioannam tradidit. Ex ea nati sunt Carolus Caesar & Ferdinandus Romanorum Rex vnà cum suis sororibus. Anno millesimo quadringentesimo nonagesimo tertio, Fredericus Imperator è viuis sublatus est, quo eodem anno Turcae incursionem fecerunt in Croaciam, cuncta ferro flammaq́ue deuastantes. Sed à Maximiliano qui aduersus eos cum exercitu profectus erat, repulsi sunt. Postea magni excitati tumultus in Geldria sunt, donec ipse Maximilianus cum multis Principibus eò profectus sit, ac plaerasque ciuitates inuaserit. Porrò vt Helueticum bellum insperatò exortum audiebat, ex Geldria aduersus Heluetios cedere coactus est, quos tandem post graues pugnas compescuit domuitq́ue. Anno millesimo quingentesimo primo, crucis imagines diuersi coloris vestibus hominum in Germania paβim inciderunt, quod portendere arbitrabantur magnam calamitatem. Anno millesimo quingentesimo quinto, Philippus Archidux Austriae vnà cum vxore sua in Hispaniam profectus est, nec multò pòst morbo correptus obiit aetatis suae anno vicesimo octauo. Quod Brabantiae atque aliis eiusce regionibus luctum peperit ingentem. Erat siquidem Princeps optimae indolis, pacificus, animosus, statura mediocri, vultu hilaris, subditis gratus atque amatus. Cuius mortem Consiliarij quatuor Caesareae Maiestati his verbis indicarunt, ne quid Maiestas sua paueret, Regem filium suum ad superos migrasse, ac naturali morte piè & omninò Christianè obiisse: qua re Maiestas Imperatoria ingenti moerore perfundebatur. Anno millesimo quingentesimo octauo, Carolus Geldriae Dux foedus pacemq́ue fregit, quam cum Maximiliano iniisset. Cum ingenti hominum multitudine in Brabantiam venit, cuncta paβim flamma ac ferro deuastans, ac Thenas Brabantiae oppidum cepit diripuitq́ue. Contra hos profectus est Maximilianus, ac breui res ad concordiam deducta est. Anno millesimo quingentesimo nono, precibus Iulij .II. Pontificis, Maxilianus in Italiam venit, vbi Venetos Pontificiae sedi rebelles aggressus est. In eo bello plurimos fudit, ac praestantiβimas eorum vrbes inuasit, & ad summã neceβitatem eos adegit. Veneti perniciem suam considerantes veniam à Pontifice flagitarunt, eamq́ue facilè impetrarunt. Sed hic cum iis mox foedus aduersus Caesarem iniit. Id verò quàm aegrè Imperator tulerit, longum foret explicare. Ab eo tempore ipse Pontifex exercitum suum contra Caesarem eduxit. Ludouicus Gallorum Rex Caesari opem tulit, verùm Caesar Legatum ad Pontificem misit ad poscendam pacem. Pontifex videns se probè instructum esse expeditumq́ue, quòd Venetorum praesidio armatus esset, existimabat victoriae spem certiβimam fore, ideoq́ue pacis conditiones suscipere recusauit. Praelium commissum est ipso Paschatis die anno millesimo quingentesimo duodecimo prope Rauennam vrbem, in quo vtrinque multa hominum millia ceciderunt, ac Pontifex succubuit. Tum verò post amissam victoriam vltro exoptauit pacem Pontifex. Interea Geldri rursum ab Austriaca domo defecerunt, ac Worcomiam cum aliquot aliis ciuitatibus occuparunt. Tum Maximilianus Margaretae filiae praecepit, vti inferioris Germaniae negocia curaret. Haec ingentes copias in Geldriam misit, decemq́ue hebdomadibus munitiβimum oppidum Venlum obsedit. Ciues hîc adeò strennuè sese defenderunt vt multa Hispanorum atque Anglorum millia interierint. Tandem post multa praelia nihil perfecerunt, & ab oppido discesserunt, bellumq́ue hoc durauit in annum vsque millesimum quingentesimum decimum sextum. Pace verò composita Geldri milites suos abigere non potuerunt, plurimumq́ue detrimenti in agris paβim commiserunt. Quare Geldri, Cliuenses, Iuliacenses, ac Colonienses, &c. armis se tutari debuerint, adeò vt militum potiβima pars apud Venlum ceciderit, quemadmodum ex tumbis ac collibus etiamnum istic satis colligere licet. Anno millesimo quingentesimo decimo nono, naturae legibus satisfecit Maximilianus non sine ingenti totius Germaniae luctu, tristitiaq́ue.
CHARITAS NON EXPECTAT EGENTIS PETITIONEM, VBI NECESSITATEM VIDET, PRIVS QVAM PETITVR, OPITVLATVR ET AVXILIVM OFFERT.
In Imperio patre viuente .VII. postea solus .XXVI. annis sedit, .LXIII. verò aetatis anno naturae legibus satisfecit.
Cc
CAROLVS .V.
Philippi filius, Hispaniae Rex, Archidux Austriae. &c. anno Christi M.D.XIX. post obitum aui Maximiliani, dum in Hispaniis ageret, Caesar creatus est cõmuni Electorum suffragio. Sequenti anno in has descendit inferiores oras, coronatus
[?]
est Aquisgrani, atque in eo vultus apparuit adeò augustus, vt magnam de ipso spem laetitiam
[?]
mortales plerique conceperint. Princeps hic potentiβ. ac longè clariβimus totam sua probitate & virtute illustrabat Europam. Nihil erat, quod in ipso iure reprehendas. Erat in ipso flore adolescentiae, annos natus nouendecim, facie ac corpore formosus probe
[?]
constitutus, animo modesto praditus, qui ad mansuetudinẽ tendebat, ingenio acutus, memoria tenax, Ecclesiasticorum singularis amator, pacis quietis
[?]
cupidus, attamen felici Marte aduersus infideles pugnauit. Nam vbi eò peruentũ fuit, vt pugnare debuerit, adeò in militari disciplina promptus fuit, vt maiores suos facilè hac superarit, mirati
[?]
saepè fuerint eius Tribuni. Ea praeterea erat animi magnitudine, vt in armis nulli cesserit. Acies ipse collocabat, tormẽta bellica ritè in opposita loca aptabat. Ipse in omni re coram aderat. Quicquid praecipiebat, id & facere haud verebatur. Cuncta negocia non nisi animo deliberato aggrediebatur. Nunquam res suas praecipitabat, quare & in praeliis erat fortunatus. Quemadmodum in consiliis prouidus prudens
[?]
, sic etiam in excogitando erat acutus, & in exequendo diligens. Tam etiam fuit pius, tam religiosus, vt magnum de se pietatis exemplum aulae suae reliquerit. Nullum bellum iratus, aut nisi conscientia motus suscepit, Nunquam vel iracundia vel alio quouis modo per numen aliquod iurasse auditus est. Iam ergo quod huius aetate ac nostro aeuo gestum est, quod
[?]
ipsi vidimus scribere deinceps ordiemur. Posteaquam trium praedictorum Caesarũ,
Lutherus opponit se Ecclesiae Romanae.
scilicet Sigismundi, Friderici, ac Maximiliani, opera atque industria ad concordiam Ecclesia esset redacta, exortus quidam Wittembergae est Martinus Lutherus, qui tanta contentione aduersus Pontificem aeditis libris publicè scribere coepit, vt breui actum fore penitus cũ Papatu nemo non fuerit arbitratus. Nomen eius per vniuersum diffundebatur orbem, quod non modicum sacerdotib. terrorem incutiebat. Nam breui tanta illi adhaesit multitudo, vt vix dici queat: nominatim autem fuêre populi hi: Saxones, Slesij, Heβi, Mechelburgenses, Brandeburgenses, Pomerani, Badenses, Heluetij. &c. Item & Imperiales ciuitates hae: Augusta Vindelicorum, Vlma, Norinberga, Francofordia, Basilea, Argentoratũ, cum magna parte ad Rhenum sita. Cùm iam Lutherus ad scripturam sacram paβim appellabat, nec ad eam quidquam adiiciendum esse volebat: respondit ei Pontifex, suas ceremonias cum sacra scriptura non pugnare, ostenderet vbinam in sacris literis hoc velistud prohibitum sit. Caeterùm Lutherus planè noluit quicquã ad sacras literas adiiciendum esse, inquiens: Quicquid scriptura sacra non praecipit, id vetitum satis est. Grauis hic erat articulus, ex quo magna rerum secuta est perturbatio. Exorti enim hinc sunt qui asserebant, pueros non esse baptisandos, quòd eorum baptismi sacrae literae mentionem nullibi faciant. Quo audito Lutherus exhorruit, ac re paulò diligentius examinata, seuerè aduersus eos scripsit, vocauit
[?]
Anabaptistas. Verùm suo illum gladio feriebant, asserentes: Quicquid scriptura sacra non praecipit, id vetitũ satis est. Breuiter eò res deducta est, vt laici suos liberos ipsi baptisarint, obtulerint
[?]
sibi mutuò Eucharistiae sacramẽtum, ac multi deni
[?]
horum nihil obseruauerint. Deinde prodiit Thomas Muncerus, qui gloriabatur priuatim sibi à Deo reuelationes fieri, & ad euertendam tyrannidem impiorum, gladium Gedeonis sibi commissum esse. Eduxit ita
[?]
turmatim cohortes vulgi, concionatus
[?]
iis est Anabaptismum in agris. Lutherus aduersus hos suos concitabat, eos
[?]
delendos planè esse persuadebat. Tum ingens at
[?]
horribilis rusticorum motus per vniuersam ferè Europam concitabatur. Deiiciebant paβim cuncta monasteria, templa, oppida, castra, eaq́ue solo aequabant. Ferebantur autem maximè in Sacerdotes ac Nobiles, adeò vt hi nomen illorum exhorrescebant. Lutherus, qui istam flammam excitauerat, cùm tandem nusquam non ardebat, conatus est eam extinguere, monuit
[?]
per literas cohortes illas vti coepto desisterent, ac similiter suos vt omnem tyrannidem & crudelitatem deponerent. Verùm ea serius: rustici enim magis magis
[?]
indurabant. Tum Lutherani neceβitate potius compulsi, quàm voluntate propria illos aggrediebantur, cunctaq́ue ferro deuastabant. Lutherus claβicum canebat, excitabatq́ue acriter suos, singulis praecipiens, vt in eos non aliter atque in apros desaeuirent. Hinc latro ciniis ac caedibus modus nullus, adeò vt in Algau (ita enim Germani vocant) & Franconia, &c. supra centena millia rusticorum ceciderint, ac tota Germania cruore depicta infecta
[?]
fuerit. Id autem contigit anno millesimo quingentesimo vicesimo quinto. Hic miserabilis Germaniae status, Caesarem magno sanè dolore affecit, qui tum in Hispania agebat, grauiβimisq́ue bellis occupatus fuerat, quae hac tempestate quoque finem coeperunt, Rege Gallorum Francisco capto, in illius
[?]
manus tradito. Atque ab hoc tempore cogitauit Caesar discordiam religionis ergò è medio tollere, neque haudquaquam diutius ferre decreuit. Anno Christi millesimo quingentesimo vicesimo
An. Rom. 2398.
sexto, Ludouicus Vngariae Rex à Turca occisus est. Anno millesimo quingentesimo vicesimo septimo Caesariani milites Romam occuparunt, ceperunt
[?]
Pontificem Clementem. vij. quem Caesar clementiβimè pristinae dignitati restituit. Anno millesimo quingentesimo tricesimo, Caesar summis honoribus coronatus est, atque in Germaniam confestim Augustam Vindelicorum venit, vbi Protestantes illi confeβionem suam tradiderunt, eorum articulos complectentem, quibus immori omnino decreuerant.
QVID IVCVNDIVS ACCIDERE POTEST, QVAM OMNEIS ORDINES VIDERE CONSENTIENTES ANIMIS, EANDEM SEQVI FORMAM RELIGIONIS?
Vbi .XXXVI. annis Imperio summa cum laude praefuisset, ac .LV. vixisset, anno .M.D.LV. Imperij gubernacula fratri reliquit, ac sese quieti tradidit.
Cc 2
FERDINANDVS
Archidux Austriae, Rex Hungariae, & Bohemiae. &c. anno post natum Christum M.D.XXXI. petitione fratris sui Caroli. V. Romanorum Rex creatus est, coronatus
[?]
Aquisgrani, vt in grauibus negociis illi adiumento esset. Hi duo Principes magnam adhibuerunt diligentiam, vt noua religio cum veteri semel consentiret, id
[?]
per crebra Comitia, sed frustra: res enim quò diuturnior eò deterior esse coepit. Tandem Caesarea Ma. Imperij gubernacula Romanorum Regi cõmisit, ne quid diβidij exoriretur: ac sub finem anni M.D.XXXII. in Italiam profecta est, vt de conuocanda Synodo cum Pontifice ageret. Id autem ob Reipub. Christianae commodum, Ecclesiaeq́ue vtilitatem admodum Pontifici placuit, ac Legatum misit ad Ioannem Fridericum Ducem Saxoniae, (qui caeterorum Protestantium erat potentiβimus) vt diem cogendo Concilio diceret. Ioannes Fridericus omnes conuocauit Protestantes, & postquam diu essent deliberati, responderunt, magnas se Imperatori agere gratias, quòd tantas in honorem Dei, ac publicum cõmodum sumpsisset molestias, sed se haudquaquam generale optare Concilium, verùm duntaxat nationale (vt sic loquar) idq́ue in Germania. Interea Caesar in Hispaniam reuersus est, atque Anglia ab Ecclesia Romana desciuit. Erasmus Roterodamus sese Luthero opposuit, atque in Gallia Lutherani grauiβimis cruciatibus sunt interempti. Imperator parabat se aduersus Christianae fidei aduersarios, ac circa principium anni .XXXV. multis triremibus ex Hispania in Africam traiecit, & postꝗ̈ oppida Tunetum ac Goletam cepisset, Muleassem Regem Mahometicae fidei (qui à Barbarossa Turcarum Imperatoris Legato suo regno pulsus erat) in pristinam dignitatem restituit, ac tributarium sibi fecit. Post ingentem victoriam reuersus in Italiam est, atque incredibili triumpho Romam venit. Eodem illo anno Anabaptistae Regem sibi crearunt, at
[?]
horribiles in vrbe Monasterio tragoedias concitarunt. Sed oppidum illud à Principibus Imperij obsessum, ferro captum expugnatum
[?]
est, atque eorum Rex magnis cruciatibus dementiae suae poenas luit. Anno .XXXVI. Georgius Dux Saxoniae Pontifici Paulo .III. consuluit, Lutheranos armis esse oppugnandos. Caeterùm Romam Caesar venit, postulauit
[?]
à Pontifice Concilium, quibuscunque condicionibus ac loco vellet. Statuit igitur Pontifex Concilium Mantuae habendum. Hac de causa Imperator amiciβimè ad Protestantes scripsit, promittens religionis ergò bellum se nullum aggressurum. Protestantes verò magnas Caesari rescribebant querelas, quòd Mantuae Concilium esset habendum. Quod equidem ingenti ipsum affecit dolore, cùm videret nullam aliam restare viam, qua ad concordiam rediret. Quapropter Ma. Imperatoria, Romanorum Rex Ferdinandus, ac Principes alij, qui à prisca religione nondum desciuerant, anno tricesimo octauo inter se confoederationem inierunt, ne quid detrimenti paterentur, eam
[?]
appellarunt Confoederationem sacram. Hoc anno Geldri Ducem Cleuiae ac Iuliacensem. &c. inaugurarunt. Cum
[?]
iam ex quadam còntumacia Lutheranorum nullus ad Concilium veniret, Pontifex omni negocio prorsus abstinuit. Postea ingens diβidium ortum est inter Henricum Ducem Brunsuicensem ac Protestantes. Anno quadragesimo primo iterum nauigio se Imperator commisit, atque in Africam Argiram traiecit. Verùm magnis iactatus tempestatib. ingens in mari passus est detrimentum, ac mox in Hispaniam rediit. Anno quadragesimo secundo rursus Pontifex Concilium Tridenti ordinauit, sed nec conditiones nec locus Protestantib. placuit. Hac tempestate exercitum è Geldria eduxit Martinus Rossemius, Brabantiam direptionibus, incendiis vsque ad Antuerpiam plurimum vastauit, & inde profectus est in Galliam. Hac de causa Maria Hungariae Regina bellum mouit aduersus Ducem Geldriae. Porrò anno quadragesimo tertio Reipub. vtilitas Caesarem mouit, vt Philippum filium Regem crearet. Dabat ei in matrimonium Mariam Ioannis Portugalliae Regis filiam, veniebat
[?]
ex Hispania, vti patriam suam liberaret. Cum
[?]
Duram cepisset, profectus deinceps est Rumondam, atque Venlum. Hîc Dux ad Caesarem venit, tradidit
[?]
illi Ducatum Geldriae cum Comitatu Zutphaniae. Tum portae ciuitatis aperiebantur, atque in eam ingressus Caesar à ciuibus inauguratus est. Anno quadragesimo quinto Imperator summoperè ab Protestantibus petiit, vt Concilio se submittere vellent, sed recusatum est. Idem & Galliae Rex ab iisdem efflagitauit, verùm frustra. Hoc anno Lutherani in Gallia summis suppliciis trucidabantur. Adhaec Dux Brunsuicensis cum filio suo à Protestantibus capiebatur. Anno quadragesimo sexto obiit Lutherus, duodecimo Calendas Martias. Ac non multo pòst tempore Imperator Comitiorum agendorum nomine Ratisponam venit. Hîc actum est de mouendo bello aduersus Protestantes ceu rebelles, nominatim aduersus Ioannem Fridericum Ducem Saxoniae, ac Philippum Lantgrauium Heβiae, qui iam in armis parati erant. Plurimi autem autoritate ac maiestate summi Magistratus perculsi, metu Smalcaldicum foedus deseruêre, ac sese Imperatori dedidêre. Interea dum Ioannes Fridericus in castris aduersus Caesarem agebat, inuasit Saxoniam Mauritius, vtq́ue hac occasione à Caesare contra Mauritium discedebat, Caesar properè ipsum est insecutus, ac singulari Dei beneficio hostem suum cepit, qui cruenta facie illi traditus est. Id verò ita gestum est anno quadragesimo septimo, nono Calendas Iunij. Quo die Sol sanguinolentus esse visus est, quod cunctis mortalibus facilè indicabat noui quippiam alicubi fieri. Post hanc victoriam mox etiam Lantgrauius Caesari se dedidit. Ac denique vbi Ma. Caesarea hosce rebelles ita suis velut pedibus subiecisset, ex Hispania Philippum filium suum accersiuit.
LAMENTABILE EST SPECTACVLVM ET LVCTVOSVM, EOS QVI SVNT EIVSDEM BAPTISMI, NOMINIS, IMPERII, LINGVAE, DIVELLI IN PROFESSIONE FIDEI.
Anno. M.D.LVII. cum fratre Imperio praefuit .XXVI. annis, & vixit .LIIII.
Cc 3
PHILIPPVS
spes altera patriae, filius potentiβimi inuictiβimi
[?]
Caesaris Caroli. V. natus anno millesimo quingentesimo vicesimo septimo, ex formosiβima illa Isabella Portugalliae Regis sorore. Postquam Maximilianus Archidux Austriae, filius Ferdinandi Romanorum Regis, in Hispaniam venisset, ac Mariam ibi Caesaris filiam vxorem duxisset, Philippus à patre accersitus itineri se adornauit, generum suum in Hispania relinquens, vt se absente regnum administraret. Anno autem millesimo quingentesimo quadragesimo octauo pridie Decembris Genuam quinquaginta triremibus totidemq́ue onerariis nauibus, quas Andreas Auria vehebat, qui & Maximilianum transuexerat, appulit, ingenti instructus exercitu, habens
[?]
in comitatu suo Albaniae Ducem, ac Cardinalem Tridentinum. Hîc honorificè ac splendidè exceptus est. Octauo die pòst hinc disceβit, & per Alexandriam, inde
[?]
per Papiam Mediolanum venit: vbi in eius honorem, quum vrbem tertio Calendas Ianuarias ingrederetur, paβim erant positi triumphales arcus atque statuae, cum honorificis inscriptionibus. Praeterea in eius ingressum adfuére Sabaudiae Dux, Veneti, Florentini, Ferrarienses, ac Senenses legati. Hinc per Mantuam ac Tridentum profectus, tandem per Alpes Augustam Vindelicorum in Germaniam venit. Mauritius Saxoniae Dux, qui à Caesare in locum Ioannis Friderici Elector suffectus erat, Philippo obuiam Tridentum vs
[?]
proceβit, ipsum
[?]
pro Lantgrauio socero suo summoperè orauit, vt ad parentem intercedat, quod se vtique facturum recepit Philippus. Imperator obuiam filio suo misit insignem equitatum in Germaniam vsque, qui illum Bruxellam in Brabantiam ad patrem deduxerunt, vbi honorifica sanè pompa exceptus fuit ipsis Calendis Aprilis, anno millesimo quingentesimo quadragesimo nono. Non multò pòst eum Caesar per Flandriam, Hannoniam, & Atrebates circumduxit, in eius
[?]
fidem populum adegit per iusiurandum. Quarto autem Idus Septembris simul ambo venientibus Antuerpiam, obuiam processerunt non ciues modò, sed exteri etiam, nempè Hispani, Lusitani, Itali, Germani, Angli, atque Orientales mercatores. Vix literis mandari queat pompa, honor, ornamenta
[?]
quae istic visebantur, in quibus ingenium atque industriam plus mireris, quàm sumptus. Natio quaeque triumphalem illi arcum pulchris ornamentis, titulis
[?]
, & inscriptionibus exornatum extruxerat. Sic quoque eiusdem oppidi Magistratus viam à porta vsque ad Caesaris aulam insignibus arcubus triumphalibus ac miris spectaculis exornarat. De imaginibus huiusce triumphi librum edidit gener meus Petrus Alostensis, Pictor Caesarius, Architectus insignis. Deinde Philippus, amita Maria comitante, reliquas etiam Prouincias, vtpote Hollandiam, Geldriam. &c. adiit, ab iis
[?]
fidem accepit. Anno millesimo quingentesimo quinquagesímo Imperator rursus Augustam Vindelico rum profectus est ad Comitia, vt omnem circa religionem tolleret controuersiam. Oppidum Magdeburgum necdum ad obsequium redactum erat, quare Imperator Mauritium eò ad obsidionem misit. Postea anno millesimo quingentesimo quinquagesimo primo per Pontificem Iulium. III. coeptum est Concilium Tridentinum. Interea Henricus Gallorum Rex ingens bellum terra mari
[?]
aduersus Caesarem & Pontificem mouere coepit. Hac tempestate Maximilianus cum vxore ac liberis ex Hispania Genuam rediit. Galli Maβilia profecti, & quasdam eius naues adorti, diripuerunt. Eodem modo & antea quo
[?]
Galli, sub praetextu amicitiae, in Barcinonae portum vsque prouecti, triremem vnam & sex naues onerarias rebus omnibus instructas, in vsum & nauigationem Maximiliani, abduxerant. Cùm iam bellum hoc quò diuturnius, eò efficiebatur deterius, Mauritius, vt erat homo planè inconstans, ac rerum nouarum cupidiβimus, cum Gallis aduersus Caesarem conspirauit, foedusq́ue iniit, ac pariter cum oppido Magdenburgo. Castra itaq́ue mouit, eduxit
[?]
suos contra Caesarem circa principium Martij anno M.D.LII. volens incredibilia de pristina libertate Germaniae, ac vera religione moliri. Ad illum mox defecerunt optimae quaeque ciuitates Germaniae, item
[?]
bona pars nobilium, inter quos erant, Albertus Marchio Brandeburgicus, Gulielmus Lantgrauius Heβiae iunior, qui è captiuitate patrem omnino adserere conabatur. Imperator, qui eo tempore Oeniponti agebat, grauem hunc tumultum audiens, ex mera sua liberalitate, non coactus, Ioannem Fridericum Saxoniae Ducem è custodia liberum ire permisit: verùm adeò hunc Caesaris clementia adfecerat, vt ab eo necdum discedere voluerit, sed profectus cum ipso est Villacum. Dum haec in Germania geruntur, Galliae Rex ingenti cum exercitu progressus, Tullum & Virodunum, ad Galliae fines oppida Imperij capit: deinde Lotharingiam petit, & Principem puerum in Galliam mittit, quantumuis deprecante matre vidua. Dum
[?]
his rebus ipse detinetur, Legatus eius Connestablius Annas Mommorantius, Metim, vrbem Imperij celebrem, occupat, die decimo Aprilis: cùm & modicum esset intus praesidium, & Galli multa pollicerentur, ipsorum libertatis retinendae causa Regem arma sumpsisse dicentes. Connestablius quoque scripserat eis amiciβimè. verùm vbi propius ad vrbem cum copiis venisset, intromitti petebat, & obtinuit. Postridie portas & munitiones omnes in suam potestatem redegit. Venit etiam eò pòst ipse Rex, in
[?]
suam fidem adacto Senatu & populo, Praefectum eis constituit, & arma tradi, in
[?]
locum vnum comportari, & vrbem communiri iubet. Deinde copiis instructus prope Argentoratum in Germaniam profectus est, suos
[?]
huc item inducere conabatur: sed hi exemplum ab Me-
tensibus
tensibus sumentes, illi recusarunt. Interea Ferdinandus Rom. Rex, cum aliquot Principib. aliis, sese ingentibus hisce tumultib. interposuit, ac quinto Nonas Iulij controuersiam his legibus inter Caesarem & Germanos sustulit. Nimirum Caesar Philippum Heβiae Lantgrauium (qui Machliniae in Brabantia captus detinebatur) dimittet: quod vtique fecit. Ad Imperialis iudicij consessum siue Cameram, admittentur etiam ij qui sunt Augustanae confeβionis. Intra sextum mensem Casar aget Imperij conuentus, ac tum qua potiβimùm ratione diβidium religionis componi debeat, deliberabitur. Cùm iam Gallus concordiam in Germania factam audiret, & Mauritium à Francofordia, ab eo & Alberto Brandeburgico obsessa, discedere, exercitum suum in Galliam reduxit. Eo autem pernicioso tumultu Concilium Tridentinum disturbatum fuit. Caesar Gallorum Regem insecutus est, ac graue bellum aduersus ipsum geβit. Imprimis ipsam ciuitatem Metim obsedit: sed tandem, quum magna pars militum morbo consumeretur, ab ea disceβit, ac per Germaniam inferiorem Terouanam profectus, grauiter eam sub finem Aprilis anno millesimo quingentesimo quinquagesimo tertio obsedit, & duodecimo Calendas Iulij oppugnatione cepit, ac solo aequauit. His temporib. Marchio Albertus Brandeburgicus sub specie hostis aduersus Ecclesiasticos multa bella in Germania mouit, praecipuè autem contra Episcopos Wirtzburgensem & Bambergensem. Huic se cum exercitu opposuit Mauritius. Et cùm iam non longè diβiderent ambo exercitus, & Albertus Visurgim flumen transisset, nona die Iulij post meridiem praelium cõmittitur. Tandem penes Mauritium, qui vinceret equitatu, fuit eius diei victoria: sed ipse tormento manuario traiectus ad ilia, biduo pòst moritur. Desiderata sunt ad quatuor millia, plerique omnes equites: captiuorum ingens fuit numerus. Caesar Terouana solo aequata progressus, arcem munitiβimam Hesdinum Iulio mense vi capit. Hîc cecidit Oratius Farnesius, gener Regis Galliae: ac multi ex nobilitate capti fuerunt, inter quos praecipuus fuit Galliae Marescallus Marchianus. Cùm iam Caesar hanc arcem funditus deleuisset, & in intimum Galliae proficisci statuisset, Galliae Rex interea suum exercitum in Hannoniam duxit prope Valencenam, vbi Caesar castrametatus erat: deinde propius acceβit, & videbatur omnino res ad praelium spectare: sed hic fuit exitus, vt Gallus plurimis desideratis exercitũ reduceret. Instante hyeme & in hybernae ad Galliae fines Caesarianis deductis, Galli omni vi in Caesaris prouincias sese praecipitarunt, cuncta caedibus incendio
[?]
deuastantes. Nec mora & suum collegit Caesar exercitũ, ac Gallos redire coëgit, obuia quae
[?]
flamma ac ferro longè late
[?]
totis diebus quatuordecim deuastans. Lutetiae ciues adeò territi fuerunt, vt multi foedè aufugerint: & si per hyemem Caesarianis progredi licuisset, profectò incredibilia visa & audita fuissent. Sub id temporis Comitia habita fuêre in Anglia Religionis ergò, quòd rex Eduardus .VI. (qui nouam fouebat religionẽ) iam pridie Nonas Iunij obiisset, ac Maria huius soror (quae veterem semper religionẽ obseruarat) regni sceptris potita fuisset. Hîc vbi maiorum religionem seruandam conclusum esset, agi coeptum est de contrahendo matrimonio inter Philippum Caesaris filium ac Mariam Reginam. Eo constituto, Cardinalem Polum regiae stirpis Caesar accersiuit. Confirmandi quo
[?]
matrimonij causa, ablegauit in initio anni M.D.LIIII. Georgium Comitem Ecmondanum in Angliam, qui rem absente Philippo Rege planè absoluit. Ioannes Fridericus Saxoniae Dux, cùm iamdudum carcere liberatus ac in prouinciam suam reuersus esset, naturali morte quinto Nonas Martij placidè occubuit. Cùm verò Caesarea Maiestas hoc tempore multis esset negociis occupatus, plurimaq́ue agebat cum Anglis, & cum Germanis quoque seditiosi Marchionis gratia, (quem ipse & Camerae iudices proscripserant) Cardinalem Polum Legatum suum ad Regem Galliae misit, vt cum ipso de pace tractaret, sed frustra. Sperabant enim Galli matrimonium inter Caesaris filium & Angliae Reginam dolis se posse impedire, & clam multos variosq́ue tumultus in Anglia concitabant. Postquam rursum Gallus lentè occulte
[?]
se ad bellum parasset, Campaniae finibus egressus, sub finem Iunij ad Mosam flumen deuenit, vrbem Marienburgum inuasit, ac milite muniit. Postea Mosam traiectus, Eburonum Episcopo oppidum Dinantum armis abstulit atque euertit, item
[?]
fecit in vrbe Bouino. Caesar autem celeriter Namurcum venit, atque ingentem hominum multitudinem conscripsit. Huic se adiungebat Gautherus Comes Swartzburgensis cum mille atris equitibus, genus hominum valde rapax & immite. Vbi Gallus animaduertit Caesarem ad praelium spectare, properè in Hannoniam deflectit, & Binsium oppidum, reginae Mariae delitias, deditione capit, diripit, incendit, & longè late
[?]
rapinis ac incendiis illam regionem deuastat, at
[?]
tandem in Galliam reuersus est. In hac expeditione multi Galli penuria cibi interierunt. Caesar acriter Gallos insecutus est, vsque ad oppidum Rentium, quod Galli vnà cum arce munitiβima obsederant. Caesar castra fixit non longè ab exercitu Gallorum. Cùm iam hîc indies multi conflictus conficiebantur, magna
[?]
Galli damna patiebantur, fuga discesserunt relictis bellicis tormentis. Ac quidem cùm Comes Swartzburgensis ingentẽ Gallis cladem infligebat, Rex considerans fugam sibi & damnosam & probrosam esse, exercitum suum reduxit, ac cum vniuersis equitum copiis in Caesarianos equites impetum fecit, qui multis ac diuturnis praeliis fatigati, amplius resistere nõ potuerunt, atque in syluulam quandam sese occultarunt. Tum Galli magnam peditum Caesarianorum vim fuderunt. Galli veriti atros equites, postero die noctu clam castra sine clangore tubarum mouerunt, ac reliqua bellica sua instru-
menta
menta istic reliquerunt. Galliae Rex plurimis ex militib. suis dimiβis, reliquos in praesidia distribuit. Verùm Caesar minimè quieuit, sed hostem insecutus, arcem Ausy euertit. Postea proficiscens iuxta amnem Sombram, oppidum Santrichutũ, quod vacuum offenderat (vt quem omnes fugerant) cum multis pagis aliis
[?]
locis diripuit, incendio absumpsit ac deuastauit, vsque ad ciuitatem Abbeuilam. His ita gestis, viaq́ue quà liberè Arthesiam iter flectere possent, patefacta, domum reuersi sunt capto prius Castro Dampiro, atque aliis quibusdam oppidulis, castellis, longè lateq́ue diβitis, cuncta ferro ac flamma deuastantes, proficiscentesq́ue iuxta amnem Sombram, venerunt ad vnius miliaris spacium in eos fines vbi oppidum Hesdinum esse solebat, quod superiori anno euerterant, ibi
[?]
nouam munitionem & oppidum exstruxerunt. Interea Caesaris filius Philippus septimo Idus Iulij ex Hispania cũ classe in Angliam appellit, & quarto die pòst Vintoniam, vbi Regina eum expectabat, sub vesperem venit: & ad primarium vsque templum progressus, omni praeeunte nobilitaee, ab Episcopo Vintoniensi, Angliae Cancellario, & quibusdam aliis excipitur. Postero die Reginam adit, & familiariter diu multum
[?]
collocutus, altero die (hoc est ipso die Iacobi, Hispanorum patroni) nuptiae magnificè fuerunt celebratae. Aderat à Caesare legatus, qui regnum Neapolitanum ab illo concessum esse filio matrimonij causa, palàm dicebat. Pòst illinc digreβi, tandem honorifico splendore & comitatu Londinum ingressus est. Sexto Idus Octobris Caesar Regi Philippo per legationem Ducatum Mediolanensem tradidit. Ad duodecimum Nouembris diem Londini Comitia coacta fuêre totius Angliae. Cardinalis ergo Polus, ex Brabantia profectus, communi suffragio pristinae suae dignitati, qua pulsus erat dum Anglia à Pontifice primò deficiebat, restitutus est. Cùm iam hic Concilium ingressus, praesentibus Rege Philippo & Regina, suae legationis causam exposuisset, hortatur, vt ad Ecclesiae communionem redeant, & sanctiβimo patri, Pontifici Romano, debitam authoritatem restituant, qui summam velit ipsis impertire clementiam ac benignitatem. Monet etiam, vt maximas Deo gratias agant, qui talem ipsis Regem dederit atque Reginam. Deni
[?]
quoniam modò ipsum haereditati familiae
[?]
suae reddiderint, illorũ hinc beneuolentiam se agnoscere libens profitebatur, addens se ob id magis illis deuinctum esse, ac pro isto beneficio velle se eos in coelestem aulam ac veram patriam restituere, quod equidem prae omnibus optabat. Habita hac oratione, disceβit. Tum Episcopus Vintoniensis, illius oratione repetita, multis
[?]
verbis ad concordiã eos hortatus, permagnas Deo gratias agendas esse dicit, qui pro sua misericordia Prophetam, Reuerendiβ. Cardinalem, eis ex ipsorum semine suscitarit, qui totus in ipsorum salutem incumbat. Cùm iam ordines Angliae verba & postulata Cardinalis probassent, die postero constituta ordinaeta
[?]
supplicatio est, qua Regi Reginae
[?]
supplicant, vt pro se ad Cardinalem intercedant. Altero igitur die praesentibus iterum Rege, Regina, & Cardinale, surrexit Episcopus Vintoniensis, ac clara voce pronuntiat, quid super Legati Pontificij postulato Ordines decreuerint: deinde supplicem petitionem Ordinum scripto comprehensam sigilisq́ue consignatam Regi ac Reginae obtulit, obsecrans, vt accipere vellent. Ea autem erat eiusmodi:
Maiestatibus Regis & Reginae. Nos Domini spirituales & temporales & communitates in hoc Parlamento congregati, vniuersum Regni Angliae, omniumq́ue eius statuum ac dominiorum corpus repraesentantes nostro ipsorum nomine sigillatim & vniuersi regni per hanc nostram supplicationem directam Maiestatibus vestris, eas humillime rogamus, vt Reuerendo in Christo Patri Domino Cardinali Polo huc specialiter à Sanctiβimo Domino nostro Iulio Papa .III. & sede Apostolica Romana misso, haec supplicatio nostra per Maiestates vestras porrigatur, per quam declaramus nosipsos magnopere poenitere schismatis & inobedientiae commissae in hoc regno & praedictis dominiis contra dictam sedem Apostolicam, tum in statuendo tum in consentiendo tum in exequendo, qualescunque leges, ordinationes, & decreta, contra eius sedis primariam auctoritatem, aut aliter facto aut verbo eius impugnandae causa, testantes, & promittentes per hanc nostram supplicationem in testimonium & declarationem huius nostrae poenitentiae, nos paratos esse & fore ex auctoritate Maiestatum vestrarum facere quicquid poterimus, vt illae leges, decreta, & ordinationes in praesenti Parlamento rescindantur & abrogentur, tum nostro ipsorum nomine, tum totius corporis quod repraesentamus. In quo humillimè supplicamus Maiestatibus vestris, vt impollutis, & maculae omnis expertibus, quod ad offensionem attinet factam dictae sedi ab hoc corpore, quibus tamen diuina prouidentia nos subiecit, orantes eas vt suffragari velint huic nostrae humili supplicationi, vt à Sede Apostolica per dictum Reuerendiβimum D. Legatum, & nos singuli & vniuersum regnum obtineamus absolutionem, relaxationem, & liberationem, ab omnibus censuris & sententiis, in quas ex legibus Ecclesiasticis incidimus, & vt filij poenitentes recipiamur in sinum & vnitatem Ecclesiae Christi, vt hoc nobile Regnum vnà cum suis omnibus membris poβit in hac vnitate & perfecta obedientia sedis Apostolicae & Romanorum pro tempore Pontificum seruire Deo & Maiestatibus vestris, ad incrementum diuini honoris & gloriae. Rex & Regina postquam supplicationem hanc accepissent, atque aperuissent, Cancellario reddunt, vt pronuntietur. Tum ille ab vniuerso coetu quaesiuit, num ratam habeant? cum
[?]
annuissent, Rex ac Regina surrexerunt, & eam Cardinali obtulerunt. Is vt legisset, suae legationis Bullas ostendit: quae item mox lectae fuerunt, vt cuncti possent intelligere, sibi plenam
pote-
potestatem ipsos absoluendi à Pontifice concessam esse. Pòst Cardinalis orationem habuit, declarans poenitentiam Deo esse gratam: agit interim Deo gratias, qui iis animum emendationis cupidum tribuisset. Mox consurgit, idem Rex atque Regina faciunt, & in genua subsidunt. Cardinalis diuinam implorabat gratiam, vt populum hunc clementer aspicere dignaretur, ac peccatorum remiβionem concedere vellet: deinde extenso brachio bene precatur toti multitudini, simul eos absoluit. Postea ad sacellum ventum est: hîc Deo sunt actae gratiae, symphonia cantorum, & festum magnificum celebrarunt. Atque hoc quidem pacto Anglia ad pristinam religionem rediit, & qui etiamnum Lutheranismo infecti offendebantur, exusti fuerunt. Initio anni millesimi quingentesimi quinquagesimi quinti obiit Pontifex Iulius .III. & in locum eius suffectus est Marcellus .II. Hoc item post paucos dies ad superos migrante, creatus est Pontifex decimo Calendas Iunij Paulus .IIII. ex genere Vrsinorum oriundus. Hic Columnenses Roma exegit, publice
[?]
professus est se Caesaris esse aduersarium. Cùm iam Caesar aetate debilior esset, decreuit in Hispaniam proficisci, sperans in calido isto aëre, in quo enutritus maximè esset, se conualiturum, vt & negociis tum absolutus esset. Ioanna Caesaris mater initio anni obiit. Vt igitur iam in Hispania omnino Princeps (Carolus enim Philippi filius adolescens etiamnum erat decem annorum) requirebatur, filium suum ex Anglia Bruxellam ad se accersiuit. Qui vbi ad patrem venisset, confestim totius Germaniae inferioris Status eò sunt accersiti, qui octauo Calendas Decembris coram Caesare & Rege praestò fuerunt. Habita igitur Caesaris propositione labores suos anxietates
[?]
enarrantis, pauci fuerunt qui se à lachrymis abstinere potuerunt. Postquam discessus sui causam explicuisset, illis omnibus (vt quos rebelles nunquam sentierat) verbis blandis gratias agit, obsecrans vt eandem fidem suo filio praestare vellent. Hoc ita gesto, ceremoniae pro more celebratae fuerunt, atque à se mutuò discesserunt. Hinc Rex Philippus anno M.D.LVI. decimo quinto Cal. Feb. splendido triumpho Antuerpiam inductus est. Sed gaudium istud non fuit planè sine tristitia. Nam cùm exteri rursum Mercatores arcus triumphales ac pegmata statuissent, in quibus rarus & inauditus ignis excitabatur, ingens
[?]
diuersis musicorum instrumentorum generibus laetitia agitabatur, factum est, vt quum haud longè Rex abesset, globi aliqui, ex quibus ignis in triumphali arcu Genuensium foret excitandus, disruperint, multos
[?]
homines necauerint. Nihilominus tamen caeterae Nationes triumpharunt, nec alia erat ciuitatis facies, quàm si totum fuisset incendium. Quarto, quinto, & sexto die pòst, Vellus aureum, initium administrationis regni Burgundiaci, suis Principib. ac Nobilib. donabat. Dum Rex perpetuis sex hebdomadib. Antuerpiae agebat, nõnulli conati sunt inducias inter domum Burgundiacã ac Galliae Regem componere, rem
[?]
eò deduxerunt, vt contra multorum opinionem, induciae factae sint quinquennales, eae
[?]
probè confirmatae. His induciis publicatis, vniuersus populus incredibili laetitia fuit perfusus, adeò vt felicitas patriae per nouum Principem parta, non satis explicari gaudiis potuerit. Quinto Nonas Martias Rex Antuerpia Bruxellam reuersus est: ac tertio Nonas eiusdem mensis Cometa quatuordecim noctib. continuis aduersus Orientem visus est. Cùm iam Caesar discessum adornaret, accersiuit Maximilianum Bohemiae Regem vnà cum vxore sua ad se Bruxellam, vt iis valediceret, quem filio suo Philippo (tanquam pius pater, qui concordiam liberorũ suorum exoptat) perpetuo amicitiae vinculo deuinxit. Similiter cum Gulielmo Duce Cliuiae Ferdinandi Rom. Regis genero egerat. Vt ergo Maximilianus cum vxore disceβisset, parauit se Caesar cum duabus sororibus Leonora ac Maria ad profectionem, nauigio
[?]
se. xvj. Cal. Octob. commisit, atque in Hispaniam prosperè deuenit. Hac tempestate horrenda fames exorta est, quae quò diuturnior eò deterior efficiebatur. Tanta penuria panis fuit (anno praesertim. LVII.) vt multi homines foenum, & similia tanquam pecudes comederint, fame
[?]
multi interierint. Haec miseranda calamitas extendebat se iuxta Oceanum Occidentalem ad vltimos vsque Hispaniae fines. Interea bellum inter Pontificem ac Regis Philippi milites grauiter in Italia coeptum est. Regij milites Ostiam ceperunt, qua Tyberis mari influit: quare vrbs Roma anxia plurimum erat, siquidem indies putabatur, quin & Romam obruerent diriperent
[?]
. Multa insignia aedificia, ad muros vrbis sita, Pontifex solo aequauit. Pulcherrimum ac vetustiβ. templum S. Mariae de populo, in propugnaculum mutauit. Nec cessauit regem Gallorum ad bellum rursus incitare, ac quinquẽnales inducias frangere, quod etiam factum est. Circa principium anni praesentis rumor ferebatur, regem Gallorum rursum Pontificis instinctu bellum moliri, at
[?]
iam illius technas palàm fieri, nimirum quòd per summũ Ammiralem (quẽ cum exercitu emiserat) oppidum Duacum in Flandria inopinatò obruere conatus esset. Quo nomine Rex Philippus. viij. Martij Bruxella profectus, Angliam petiit, tantum
[?]
apud illos effecit vt hi secum in Gallos arma sumpserint. Galli cùm fraude nihil profeciβent, rem apertè aggreβi, oppidum Lens haud longè à Duaco incendio absumpserunt. Pontifex interea dum M. Antonius Columnus oppidum Palianum obsideret (quod ei Pontifex detraxerat) Ostiam recuperauit. Millia aliquot Heluetiorum in Italiam accersiuit, qui vt Romam venêre, ita eos Pontifex palàm laudauit atque extulit, vt in hanc vocem proruperit: Hi angeli diuinitus miβi sunt ad Ecclesiam defendendam: hi patriam, vxorẽ, ac liberos deseruerunt, vt pro Ecclesia pugnarent. Benedicam eos brachio meo ferreo ac potenti, & Cruce vt liberos haereditarios S. Petri consignabo. &c. Et
Dd quum
quum eorum Duces ac Tribunos Equites auratos creasset, eos cum mille Italis Palianũ misit. Sed M. Antonius Columnus se ilicò parauit, at
[?]
vniuersum istum exercitum deleuit. Interea Turcae cum. lx. triremib. Italiam ingreβi Neapolitanum regnum percurrerunt, & post multam cladem, tria millia Christianorum in Turciam secum abduxerunt. Nono Iulij Rex Philippus ex Anglia Bruxellam rediit, ac die. xx viij. Iulij tam potentem exercitũ tanta
[?]
prudentia in hostem eduxit, vt haud dubitabatur quin sese victoria his lubens adiungeret. Iam verò vt exercitus hic opulentiβ. ac munitiβ. vrbem Sanquintinum, ad amnem Sombram sitam, obsidere coepisset, ira percitus Gallorum Rex, exercitum suum Conpiengne ad se accersiuit. Hinc Connestablium cum toto exercitu emisit, vt Burgundos ab oppido suo repelleret, ac vi regno exigeret. Cùm iam praecipui Duces exercitus Regis Philippi (nominatim hi, Emanuel Philibertus Dux Sabaudiae, Ferdinandus Gonzaga, Ericus Brunsuicensis, Georgius Ecmondanus. &c.) Gallos aduentare praesentirent, statuerunt illis obuiam proficisci. Idcirco equitum copiae confestim trans amnem Sombram ductae, quadripartito diuisae sunt. Galli, qui inopinantes in castris adoriri cogitabãt, non sine admiratione equitum multitudinem sub mediam noctem sibi obuiam venire viderunt, quae iis adeò exigua visa est, vt duces ad milites suos dixerint: Hodie regi nostro gloriam parabimus, nam hoc quidem erit nobis instar ientaculi. Prò deûm hominum
[?]
fidem, quàm miserè miseros milites plerunque ad carnificinam duces belli ducunt! Extemplò ingentem multitudinem etiam ab Oriente viderunt, deinde & aliam ab Occidente. Hinc horror ingens Gallos occupabat, considerabant siquidem facilè ex ientaculo futurũ prandium. Cùm iam Burgundi à trìbus partibus cum ingenti clamore in Gallicos equites impetum ferrent, cedere coeperunt: sed Germani pedites, qui in acie erant instructi, frustra conabantur resistere, nam Gallici equites turpiβimè fugere coacti, arma in suos pedites conuerterunt, atque aciem eorum fregerunt. Interea à Meridie quoque Burgundi aduenerunt, inuaserunt
[?]
magno impetu hostes profugos. Hîc Gallica signa humi videas prostrata: hîc audias horribilem clamorem, atque ingentem clangorem tubarum ac tympanorũ. Quemadmodum bombardis saeuitum est, equidem puto nunꝗ̈ auditũ fuisse. Hîc omnis Gallici regni potentia debilitata interiit, nam in isto exercitu maximam spem collocarant. Capti sunt in hoc praelio, Galliae Connestablius cum quarto suo filio: Galliae supremus Marescallus, dictus à S. Andrea: Dominus à Cappellis: Dominus à Geli, dux generalis prisci praesidij: Dominus de la Rotse. Dominus de la Rotse de maire. Dominus à Rotsefort. Burgrauius à Torron. Dominus à Longeuale. Frater Ducis Mantuani. Ringrauius Germanus miles strenuus. Interierunt autem hi, Dominus ab Eyngen, ac Comes Villariensis. Ex quatuor millibus equitum Gallorum, ac mille equitum (vt vocant) atrorum, ex. xvj. millibus militum Germanorum, ac millibus aliquot Gallorum, duntaxat circiter tria millia aufugerunt. Sexaginta tria equitum peditum
[?]
vexilla, cum multis tormentis ac rebus bellicis aliis Burgundi ingenti cum laetitia in castra sua ad Sanquintinum secum conduxerunt. Hic conflictus habitus est decimo Augusti. Vt Gallorum Rex exercitus sui cladem vidisset, & ipse animo planè desperato properè aufugit. Hunc aliquot Burgundorum millia sunt insecuti, sed ob celerem fugam ac noctem praeuertere ipsum non potuerunt. Rex Philippus in hac victoria magna in captiuos vsus est clementia, ita vt hac pietate Tito Vespasiano, virtute autem Scipioni Africano iure comparari poβit. Captiuis Germanis omne redemptionis precium remisit, & pro viatico magnam pecuniae vim in eos erogauit, quò se in patriam reciperent. Hac innata liberalitate Princeps hic omnium animos adeò sibi deuincit, vt exteri Principes multi eius amicitiam ambiant. Quanquã huius Principis clementia atque liberalitas tanta sit, vt si multa scribas, vix satisfacias: nolim itaque id ego inpraesentiarum facere, ne adulari potius ꝗ̃ vera scribere videar. Cùm iam vrbs Sanquintina in summam neceβitatem esset adacta, xxvij. die Augusti ex tribus partibus vehementiβ. oppugnata est, ac ferro deuicta. Hic captus est Galliae Ammiralis, ac Dominus à Dandalo eius frater: item filij duo Connestablij, & Dominus de Iarnack. &c. Praeterea repertus hic est thesaurus penè incredibilis. nam huc omnes Abbatiarum Nobilíum
[?]
opes erant comportatae. Deinde. vj. die Septembris munitiβ. arcem (Chasteletum vocant) in manus Regis Philippi Galli dediderunt. Postea vrbs Haina oppugnari coepta est, quam ciues ipsi incendio vastarunt, in arcem vrbi coniunctam fugientes: sed & hanc coacti sunt dedere. Dum Philippus Rex tria ista praedicta munimenta recuperasset ac muniuisset, aliquot millia equitum in intimam Galliam profecti, vniuersam regionem ad Parisios vsque & ciuitates omnes ad Sequanam sitas vastarunt, multa
[?]
oppida & castra (quae vacua offendebant) compilarunt ac solo aequarunt. Opulentiβimi quique Parisienses, suam ciuitatem deseruerunt at
[?]
aufugerunt. Solis agricolis parcitum vbi
[?]
fuit, ne quid aratro cursum suum inhiberet. Hoc felici rerum successu regis Philippi motus Pontifex, à bello desistere decreuit, pacem
[?]
cum illo Septembris die decimo quarto fecit. At
[?]
sequenti nocte Romae inundatione Tyberis multa millia mortalium interierunt, multa
[?]
aedificia humi prostrata sunt. Hac tempestate expectatum diu Concilium Wormaciae celebrari coeptum est, permissu Caesaris ac Regis Rom.
D2
DIONYSIVS HALICARNASSEVS.
PLVTARCHVS CHERONEVS.
FL. IOSEPHVS IVDAEVS.
CASSIODORVS.
DIODORVS SICVLVS.
DICTYS CRETENSIS.
EVTROPIVS.
EVSEBIVS.
AEGISIPPVS.
HERODIANVS.
HISTORIA ECCLESIASTICA.
HISTORIA SCHOLASTICA.
HISTORIA TRIPARTITA.
DION CASSIVS.
T. LIVIVS.
P. CORNELIVS TACITVS.
C. CRISPVS SALVSTIVS.
C. SVETONIVS TRANQVILLVS.
C. LACTANTIVS FIRMIANVS.
C. PLINIVS SECVNDVS.
COMMENTARIA CAESARIS.
APPIANVS ALEXANDRINVS.
M. TVLLIVS CICERO.
M. QVINTILIVS VARRO.
A. GELLIVS.
L. FLORVS.
FL. VOPISCVS.
FL. BLONDO FOROLIVIENSIS.
VALERIVS MAXIMVS.
AMMIANVS MARCELLINVS.
L. VITRVVIVS ARCHITECTVS.
AELIVS LAMPRIDIVS.
AELIVS SPARTIANVS.
IVLIVS CAPITOLINVS.
SEXTVS AVRELIVS VICTOR.
PAVLVS OROSIVS.
PAVLVS AEMILIVS.
PAVLVS DIACONVS.
VELLEIVS PATERCVLVS.
VVLCATIVS GALICANVS.
TREBELLIVS POLLIO.
M. ANTONIVS SABELLICVS.
POLIBIVS MEGAPOLITANVS.
IVSTINVS.
RAPHAEL VOLATERRANVS.
BEATVS RHENANVS.
HYGINIVS.
SOLINVS.
CLAVDIANVS.
LAMBALVS.
VALERIVS ANCELMVS.
POLYDORVS VIRGILIVS VRBINAS.
POMPONIVS LAETVS.
IOANNES BOCCATIVS.
IOANNES NAVCLERVS.
IOANNES RAVISIVS.
IOANNES CVSPINIANVS.
IOANNES BAPTISTA EGNATIVS.
M. VENETVS.
NICOLAVS VENETVS.
PAVLVS IOVIVS.
BAPTISTA PLATINA.
CAELIVS RODIGINVS.
AENEAS SILVIVS
qui postea Papa
& PIVS SECVNDVS
dictus.
CAROLVS SIGONIVS.
AENEAS VICVS PARMENSIS.
ALBERTVS KRANTZ.
MATTHEVS PALMERIVS.
RVBERTVS GHAGHINVS.
BERNHARDVS BRAYTENBACHENSIS.
BARTHOLOMEVS ANGLICVS.
HERMANNVS CONTRACTVS.
HENRICVS GELLARIVS.
LAVRENTIVS FREISZ.
PHILIPPVS BEROALDVS.
IOANNES FVNCTIVS.
IOANNES TRITEMIVS.
ABBAS VRSPERGENSIS.
OTHO PHRISINGENSIS.
SEBASTIANVS MVNSTERVS.
SEBASTIANVS FRANCK.
D3
Folio .XLI. linea prima dubium est, an pro nomine
MESSIVS, MESIVS
legendum sit, vel non,
cùm nonnulla Decij Numismata hoc pacto
MESS.
inscripta visuntur, & in Hispania Valentiae in quadam Antiqua inscriptione legitur
MESIVS,
quemadmodum folio .XXXVII. annotauimus.
Folio .LIII. linea prima pro nomine
ANIVS, ANNIVS
legendum est.
☞ Visitatum & approbatum per D. Ioannem Goessuini S. T. Licen-
tiatum, Diui Iacobi apud Antuerpienses Pastorem, atque à Caes. Ma.
in Visitatorem ordinarium constitutum.
EXCVS. ANTVERPIAE
cura & aere Huberti Goltz Wirtzburgensis Pictoris,
in officina AEgidij Copenij Diesthemij,
Anno M.D.LVII.
Cum Gratia &
PRIVILEGIO.