open access
http://echo.mpiwg-berlin.mpg.de/policy/oa_basics/declaration
free
Automatically created from the ECHO source; ECHO version 1.0RC; Script version 2011-08-15
TVo iſto ſub Cœlo, Magne Dux
Sereniſſime, Mediceiſque auſpicijs
Naturalem Philoſophiam noſtro
hoc fæculo reuixiſſe, ac demum,
apud Italos ſaltem, Phyſicſe4; loqui
didiciſſe, omnibus compertum eſt. Neſcio autem quo fato non pauci
Peripateticæ ſectæ addicti, ne ab Ariſtotele deſci-
ſcere videantur, à Phyſica philoſophandi metho-
do ita abhorrent, vt affines ſenſuum iudicio ratio-
nes conſectanti vix Philoſophi nomen, ſi Superis
placet, reliquum faciant. Mihi certè Ariſtotelis in-
genium, abſtractas ratiocinationes, vbi rem gene-
ratim ſpeculatur; Phyſicis argumentis, vbiad ſingu-
laria deſcendit, mirè temperantis ſemper placuit,
cui vocabula nunquam fecere ſatis. Proptereà, cum
Ignis naturam ex ijs, quæ ſub ſenſum cadunt, exa-
minandam ſuſcepiſſem, nihilque ab Ariſtotelis
mente alienum deprehendiſſem, adeò vt & Ari-
ſtotelicè pariter, & Phyſicè philoſophari liceat,
operæ pretium me facturum arbitratus ſum, ſi pau-
cula quædam, quæ per otium aliquandò de Igne
commentari licuit, publici iuris fieri paterer, non
vt facem philoſophantibus præferam, ſed quibus
ab Ariſtotele, quaſi mera vocabula obtruderet, ca-
lumniam auerterem. Meam tamen hanc de Igne,
quem Calor & Lux commendant, frigidam, mul-
taque inſcitiæ fuligine aſperſam commentationem,
in obſequentiſſimi animi ſignificationem, Tibi ſi-
ſtere, Sereniſſime Princeps, prorſus non auderem,
niſi me prouocaret Tua illa ſumma benignitas,
qua me, licèt immerentem, complecti voluiſti,
quoties Tuos ad pedes venerabundum accidere per-
miſiſti. Patere igitur, pro Tua ſingulari humani-
tate, hanc obſcuri auctoris de Igne diſſerentis lu-
cubratiunculam Tuo ex Nomine Lucem mutuari; neque ſe Tuis oculis indignam arbitrabitur, quam
Sereniſſimo Tuo digneris patrocinio.
PAuciſſimiste volo, Amice Lector.
Cur Diſſertationes ſcri-
pſerim & Collocutiones, quæris?
Multa paucis complecti
volui, atque apparatus, fæpè ſuperfluos, ad propoſitam
quæſtionem negligere. Sed potiſſimùm, quia nihil volui
deſinitè pronunciare. Sua ſibi maneat cuique ſententia;
neminem peto;
non in partes diſcedo;
neminem mihi aſſeclam de-
poſco. Animi cauſa ſcribenti placuit familiaris Collocutionis liber-
tate vti, atque, reiectis ſeuerioris ſcriptionis compedibus, per aper-
tos Phyſicarum quæſtionum ad Ignem ſpectantium campos philo-
ſophando vagari.
At plura de Igne diſputare potuiſſes;
videlicet An igneæ ſint vi-
uentium animæ, humanam ſi demas, quæ materiæ expers eſt: An
flammula in corde vigeat; An inter ignes vitam ducere valeant ani-
mantes; An ignea ſint cum Sole &
cœtera ſydera, præſertim fixa:
potuiſſes perpetuos è montibus erumpentes Vulcanos, fulminum,
cœterorumque ignitorum Meteororum naturam, ac vires conſide-
rare, vt pleniùs vberiùſque Ignis natura innoteſceret. Potuiſſem vti-
que, & voluiſſem;
ideoque non pauca in Aduerſarijs congeſſeram.
Sed alieni iuris homini non licuit, quas alijs muneribus debebat, lu-
cubrationibus horas impendere, neque plures, quàm ſubciſiuas.
Otium verò, & annos, &
valetudinem, hac deuexa ætate, adhuc ſpe-
rare ſi velim, prorſus imprudens fuero. Quare paucula hæc in non-
nullorum fortaſſe vtilitatem prodire patior. Plura addere, ſi quan-
do tempus tulerít, nil vetat: vtinam nihil ineptè dictum, quod de-
mere expediat.
Cur autem tres egregios Viros diſſertatores inducere auſus fue-
rim, nil eſt, quod dicam: volui ſcilicet amiciſſimorum capitum no-
mina in grati animi ſignificationem, quoad per me licet, perennita-
ti conſecrare, atque ex ſplendidís nominibus lucem aliquam mu-
tuare. Nec te pluribus moror.
Vale.
PRodiere nuperrìmè Lugduni, quos ſcripſeram, Mechanicorum Libri Octo,
in quibus ex vno eodemque principio Vectis, cœterarumque Facultatum
vires Phyſicè explicare, ac Geometricè demonſtrare conatus ſum, omnium Ma-
chinarum fundamenta ſtatuens. Cuius autem oſcitantiæ tribuendum ſit, ne-
ſcio, quod perperam in ipſa libri facie atque inſcriptione ſolius Vectis facta ſit
mentio, omnino contra totius illius ſcriptionis ſcopum, adeò vt verbis illis ne-
que legitimus ſenſus conſtet. Ablens non potui tempori adeſſe, vt tam fœdè la-
pſum Typothetam ſubleuarem: ideò te monitum nunc volo, Lector beneuole,
ne mihi tribuas titulum ſcriptioni minimè cohærentem.
*C*Vm librum, cui titulus, De Igne Diſſertationes phy-
ſicæ, auctore P. Paulo Caſato noſtræ Societatis Sacer-
dote aliquot, eiuſdem Societatis Theologi recognouerint, &
in Lucem edi poſſe probauerint, facultatem facimus, vt
typis mandetur, ſi ijs ad quos ſpectat, ita videbitur. In quorum fidem has Litteras manu nostra ſubſcriptas, &
ſigillo noſtro munitas dedimus. Romæ *18.
* Octobris *1684.
*
Carolus de Noyelle.
*H*Auendo veduto per Fede del Padre Inquiſitore
nel Libro intitolato, DE IGNE, DIS-
SERTATIONES PHYSICÆ, Authore
P.Paulo Caſato Placentino Societatis Ieſu, non
v’eſſer coſa alcuna contra la Santa Fede Cattolica,
e parimente per atteſtato del Segretario noſtro,
niente contra Prencipi, e buoni conſtumi, con-
cediamo licenza à Nicolò Pezzana di poterlo
ſtampare, oſſeruando gli ordini, &c.
Data lì 16.
Luglio 1685.
(
(Nicolò Venier Proc.
Riform.
(Girolamo Gradenigo Proc.
Riform.
Gio:
Battiſta Nicoloſi Secret.
ERatæſtas ſumma, tempeſtas maximè ſicca, diu-
que prohibitis de cælo pluuijs exinanitæ fue-
rant Venetijs ciſternæ ferè omnes, quas in pla-
teis, & compitis tenuiorum hominum neceſ-
ſitatibus publica parauit munificentia. Cum
igitur apud nos quatuor eſſent huiuſmodi a-
quarum conceptacula, duo quidem noſtris v-
ſibus reſeruaui, reliqua viciniæ permiſi. Qua-
re tantæ multitudinis factus eſt concurſus ab ipſo diei exordio vſ-
que ad veſperam, vt diebus non adeò multis exhauſta fuerit ingens
ciſterna aliquot annos ferè intacta, quam primum noſtræ Domus
atrium ſatis amplum complectitur. Singulis autem hebdomadis,
bis ſaltem, pro ſua eximia humanitate, me conuenire, vt familiaris
collocutionis ſuauitate commune bonarum artium ſtudium mutuò
fouerent (omnes enim, vt ait Cicero, ducimur, & trahimur ad cogni-
tionis & ſcientiæ cupiditatem) ſoliti erant tres Illuſtriſſimi Viri,
quos & ingenitæ nobilitatis ſplendor egregius, &
quæſitæ eruditio-
nis lux non vulgaris commendat, Marcus Antonius Maurocenus,
Hieronymus Gradonicus, Gaſpar Dandulus Iunior. Quibus concur-
rentium hominum frequentiam vix credibilem admirantibus,
Sæpèiacent, inquit Dandulus, pretia prædiorum, ſi maxime ob
publicam neceſſitatem oneribus premantur, adeò vt nonnunquam,
ijs carere, lucro ducatur: at a quæ iactura nulla mercede videtur poſ-
ſe compenſari: quis enim aqua ſe prohiberi, vel quolibet auri ponde-
Vtique Pindarus in Olympijs ode 3.
ſub fin.
aquæ primas conceſſit, eamque præſtantiſſimam dicens cum
auro inter poſſeſſiones maxime venerabili comparauit
ἀριςέυ{αι} με\‘ν ὕδωρ, ΚΤεάνων
δὲ Χρυσὸς ἀδοιέςατον.
perinde quaſi a qua elementorum obtineret principatum, quem au-
ro metalla reliqua detulerunt. Nos certè nunc aduectam ex Medoa-
co aquam in domeſticas ciſternas infundendam aureo nummo no-
ſtrate in ſingulas cymbas a quæ plenas erogato, mercari cogimur.
Subridens, &
feſtiua comitate condiens grauitatem Gradonicus
ait; Equidem à litibus abhorrens, &
amicitias expetens, colenſque,
pro Aqua ſtare deberem; quandoquidem Empedocles (Plutarcho
teſte lib. de Primo Frigido) Ignem *litem pernicioſam*;
Aquam verò
*Amicitiam vehementem* appellauit. Cum verò quæ noſtram hanc
vrbem circumuallant aquæ, tantum inuehant diuitiarum, quan-
tum vix ex reconditis auri argentique venis effoderetur, illas,
quamuis ſale refertas, non ſolùm cum auro conferendas, vt vult
Pindarus, ſed planè aureas facilè quis dixerit: Attamen neſcio quo
impulſu mihi videor ad Ignem Aquæ præponendum procliuior; Nam &
luminis ſuauitas allicit, &
caloris vis confidentiam fouet;
quin Promethei monitum timeam, quo Satyrum ignem primò ſibi
viſum amplecti volentem, & oſculari, abſterruit,
Barbam, caper, tuam deflebis protinus
Tangentem adurit ignis.
vt eſt apud Plutarchum lib.
de cap.
ex hoſt.
vtilit.
Ego ſanè, ſi pu-
gnandum eſſet, pro focis potiùs, quàm pro puteis, decertarem, vt
ignem in altiſſimo dignitatis gradu ſupra cætera elementa colloca-
rem. Neque deeſſet Philoſophi ſuffragium aduersùs Poetam;
Pinda-
ro enim opponerem eumdem Plutarchum, qui Igni primas dare
non dubitauit in eo libro, cui titulum fecit, *Aqua-ne? anignis?
vti-*
*lior fit*. Quod ſi quis fortaſſe Lemnios Vulcanum vt præcipuum
Deum colentes (teſte Lactantio lib. 1.
Diu.
Inſtit.
cap.
15.
, &
Solino
cap. 21.)
derideat;
arguendus certè non videtur Cicero, à quo Vulca-
num inter Maiorum Gentium Deos cum Apolline, Ioue, Neptuno,
Marte, & Mercurio recenſeri memini;
cum eæ ſint, quæ ab Igne pro-
ueniunt vtilitates, vt hic inter prima mundanorum corporum ele-
menta nulli de nobilitate concedat.
Tum verò Dandulus.
Satis ſcio Perſas multo cultu Ignem ſa-
ſolitos: Perſeus ſiquidem, vt Chronicon Alexandrinum habet, ali-
quando fulmine attonitus ignem accendit, diligenterque ſeruatum
in Perſidem cum Ignis religione intulit: quam etiam tum vigere a-
pud regionis illius incolas teſtatus eſt S. Io.
Chryſoſt.
hom.
4.
ad pop.
Immo &
Turcas Perſarum ſucceſſores *Stolidè Ignem colere* author
eſt Simocatta lib. 7.
cap.
8.
Et ſanè iuuat hìc Ethnicorum hominum
inſaniam ſecum pugnantem animaduertere: Nam, ſi quidem adhi-
benda eſt Ariſtoteli fides ſcribenti lib. de admir.
audit.
nu.
33.
*in Pſit-*
*tacinæ gentis ac Perſidis confinio, ignis ſincerâ flammâ ardet; quade*
*cauſa Perſarum Rex ad hunc culinas molitus eſt*. Proh quale, quan-
tumque munus, quo fungeretur, Deo ſuo detulerunt! Quem tamen
in culinæ ſordes coniecerant, vt præcipuum Deum tam religiosè co-
lebant, vt cremare corpora ducerent nefas, ne ſe cadaueris conta-
gione Deorum maximus contaminaret, vt refert Alex. ab Alex.
lib.
6. genial.
dier.
cap.
26.
Contra verò animorum ſqualorem detergen-
dum igni obijciebant Chaldæi; quorum animos tam altè imbuerat
impia ſuperſtitio, vt filios conſecraturi perignem traducerent, qua-
ſi eos ſuo numini traderent expiandos. Cuius ſceleris arguitur A-
chaz lib. 4.
Reg.
cap.
16.
3.
qui *filium ſuum conſecr auit transferens per*
*ignemſecundùm idola Gentium:* contra quàm præceptum fuerat
Deuter. 18.
10.
*Necinueniatur in te, qui luſtret filium ſuum aut fi-*
*liam, ducens perignem*. Quam pariter ſuperſtitionem apud Roma-
nos Paſtores flammam tranſilientes, ad morbos à pecore pellendos,
viguiſſe in Palilijs docet Ouidius lib. 4.
Faſtorum.
Moxque per ardentes ſtipulæ crepitantis aceruos
Traijcias celeri ſtrenua membra pede.
cuius moris cauſam reddens canit,
Omnia purgat edax ignis, vitiumque metalli
Excoquit; idcirco cum Duce purgat oues.
Verùm nihilæquè reformidat ignis at que aquam:
adeò vt non tam
tragicè, quàm verè dixerit Æſchylus, *Compeſce aquam ignis ſuppli-*
*cium:* quis enim ignoret ignem a quâ extingui?
Quid Numini huic
tam ſplendidè mendaci contigerit, lepidum eſt, prout apud Ruffi-
num lib. 2.
hiſt.
cap.
26.
legimus.
Ignem Deum ſuum circumferebant
Chaldęi, vt cum cæterarum Prouinciarum Dijs eâ conditione con-
fligeret, vt, qui viciſſet, ab omnibus haberetur Deus. Iamque trium-
phum victoria, quæ natura inſolens atque ſuperba eſt, ſuadebat, reli-
auro, argento, ligno, ſimilique materie, quæ ignis vim non ferebat: cum repente, iniectâ frigida, deferbuit hominum arrogantia, exci-
ditque è manibus victoria, Canopi Sacerdote callidum quiddam
comminiſcente. Hydrias habebant Ægyptij fictiles vndique cre-
bris ac minutiſſimis foraminibus patulas, ex quibus guttatim ma-
nans atque exſudans, turbida aqua defęcatior & purior redderetur.
Harum ille vnam, foraminibus cerâ obſtructis, varijſque pictam co-
loribus, aquâ occultè repletam ſtatuit in Deum; &
exciſum veteris
ſimulachri, quod Menelai gubernatoris ferebatur, caput ſuperno
hydriæ oſculo impoſitum diligenter aptauit. Adſunt Chaldæi;
itur
in conflictum; circa hydriam ignis accenditur;
cera, qua obſtructa
fuerant foramina, ſoluitur; ſudante hydriâ ignis extinguitur;
Cano-
pus Chaldæorum victor prædicatur. Hinc ipſum Canopi ſimula-
chrum perexiguis pedibus, contracto collo, & quaſi ſugillato, ven-
tre hydriæ in morem tumido, ac dorſo æquabiliter tereti, formari
cæptum eſt. Et hæc fortaſſis Ægyptijs occaſio fuit tribuendi Aquæ
diuinitatem: Nam apud Sextum Empyr.
lib.
8.
adu.
Math.
vbi de
dijs agit, *Perſæ quidem ignem in Deosreferunt, AEgyptij autem A-*
*quam*. En igitur potentiam, quam aqua tam leui negotio opprimit,
ac delet. Id quod Perſæ ipſi non ignorabant, apud quos, vt Plutar-
chus lib. de primo frig loquitur, *ſupplicandi genus erat acerrimum*
*& repul ſæ ſecurum, ſi ſupplex cumigne in fluuium dcſcendens mina,*
*retur ignem ſe in eum abiecturum, niſi impetraret, quod petebat; fie-*
*bat enim compos voti; ſed puniebatur propter comminationem, vtpote*
*iniuſtam, & naturæ contrariam*.
Nihil hoc facit (repoſuit illico Gradonicus) ad extenuandam
ignis nobilitatem. Nemo non videt perinde exiguum ignem multâ
aqua reſtingui, atque modica aqua magno igne abſumitur; ſi res
quidem cominùs agatur. Nam ſi corpore quopiam interiecto ſeiun-
gantur, nil profectò habet ignis, quod ſibi ab aquâ quantumuis in-
genti pertimeat; illa tamen ſine timore eſſe nequit, cum ſæpè tenui
igniculo ſuppoſito multum humoris ſenſim ac leniter euaneſcat; vt
ſatis nôrunt, quos Chymicus labor ad lucernæ calorem exercet. Et
verò ſi generatim atque vniuersè res ipſa ſpectetur, plus virium igni
tribuendum eſt, quàm aquæ. Certè S.
Baſilius hom.
3.
in Hexaem.
im-
menſam illam aquarum abyſſum admirans, qua tellus in prima V-
niuerſi conſtitutione obuoluebatur, veſtiganſque, cur tantam aqua-
reſpondere videretur, ſed longo ſuperare interuallo, eâque copiâ,
quam nemo verbis, nemo cogitatione complecti valeat, ex ignis ca-
lore aquam conficientis rationem demum petendam eſſe exiſtima-
uit. *Tantam*, inquit, *humoris natur am;
qui omnia diſponit Deus, pa-*
*rauit, atque recondidit, vt ad de finitos vſque fines ipſius mundi conſti-*
*tutionis, cum paulatim ab ignis viribus abſumatur, ipſi reſiſtere vale-*
*ret. Nam qui pondere cuncta, menſurâque diſpoſuit (in numerato enim*
*ipſi ſecundùm lob, & pluuiæguttæ ſunt) planè cognôrat, quantum præ-*
*ſcripſiſſet temporis mundo ad durationem; &
quantum etiam igni*
*ſumptûs, pabulique reconder e oporteret, non ignor auit*. Hanc ego Ba-
ſilij ſententiam nec approbare auſim, nec improbare; neque enim
hìc eſt diſputandi locus, vtrùm peculiari Dei prouidentiâ præter na-
turæ ordinem, an idcirco, quia diſſipato tandem humore ferè omni
corpora in fauillam abire neceſſe eſt, excitandum ſit illud orbis vni-
uerſi incendium, venientis Chriſti iudicis prænuntium, quod & Sy-
billa apud Lactantium lib. 7.
Diu.
inſtit.
cap.
19.
præcinuit ὅ πποΤ’ ἀν
ἕλθη, Πῦρ ἕςαι: &
Diuinæ literæ paſſim loquuntur, quando (Pſ.
96.)
*Ignis ante ipſum præcedet, &
inſtammabit in circuitu inimicos eius*.
Sed eo tantùm conſilio hæc ex Baſilio indicare placuit, vt argumen-
ti infirmitas deprehenderetur, quod ignem infra aquam deprimit,
quia illi iniectus extinguitur: in hac ſcilicet rerum vniuerſitate, ſi
rationes ſubducantur, plus multo aquarum in auras ſoluitur calore
ſollicitante, quàm ignium extinguatur humore comprimente.
Leuis profectò res in controuerſiam adducta eſt, ſubdidit Mau-
rocenus, pace veſtra dixerim, amiciſſima capita: nec in me quadrare
exiſtimo ænigmaticum Pythagoræ præceptum, quo iratos non eſſe
irritandos docebat, *Ignem gladio non ſcrutare,* vt interpretatur Plu-
tarchus lib. de liber.
educ.
nemini ſiquidem hìc animus ardet:
mihi-
que vobis diſceptantibus interuenire licet per veſtram humanita-
tem. Quare, vt puto, idem ipſe, qui amicam hanc litem excitauit
Pindarus, ſedabit: ſienim ſatis memini, Olympia ſua ab Aquæ com-
mendatione auſpicatus ode. 1.
illam quidem cum auro confert,
quod diuitias, animi elationem fouentes, excedit, hoc verò cum igne
ardente inter noctis tenebras coruſcante.
‘Α´ ριςον μὲνὕδωρ;
ὁ δὲ
Χρυσὸς, αιθόμενον π ῦρ
ἅτε διαπρέπ{ει} νυ
Κτὶ, μεγάνορος ἕ ξοΧα π λ\’στσ.
Qui autem Aquæ præſtantiam auri dignitati, hanc Ignis fulgori
componit, non Ignem Aquæ poſthabere cenſendus eſt, cùm vnâ eâ-
demque menſura, aurea ſcilicet, vtriuſque elementi nobilitatem
metiatur. Porrò quid huic diſputationi, ſi acriùs illa inſtituatur, vti-
litatis inſit, non video. Quod ſi, vt eſt apud Ciceronem in Lælio.
*Non aqua, non igni, vt aiunt, pluribus locis vtimur, quàm amicitiâ*;
nulla de Igne & Aqua eſſe debet inter amicos contentio.
Certè duo
hæc elementa cæteris præſtare, vtpote ad viuendum maximè neceſ-
ſaria, argumento eſſe poteſt Romana lex, qua rerum capitalium
condemnatis ignis & aqua interdicebatur:
interdicto nimirum ea-
rum rerum vſu, ſine quibus ortum habere corpora non poſſunt, ac
proinde vita conſtare nequit, perinde habebatur is, in quem ea ſen-
tentia lata fuerat, atque ſi eſſet morte multatus. Hinc Ouidius lib.
4.
Faſt. *An quod in his vitæ cauſa eſt, bæc perdidit exul?
* quia vt ille idem
paulo ſuperiùs canebat
Cunctarum contraria ſemina rerum
Sunt duo diſcordes, Ignis, & Vnda, Dei.
&
lib.
1.
Metam.
ſub med.
Quippe vbi temperiem ſumpſere humorque calorque,
Concipiunt, & ab his oriuntur cuncta duobus.
Cumque ſit ignis aquæ pugnax, vapor humidus omnes
Res creat, & diſcors concordia fœtibus apta eſt.
Quamquam enim omnia ex aquâ ortum ducere, &
in eam ſuo inte-
ritu reſolui aſſereret Thales Mileſius, ideoque defunctos terræ man-
dari iuberet, vt humore diſſoluerentur; Contra verò Heraclitus E-
pheſius ſolum ignem rerum omnium principium adſtrueret, ac pro-
pterea defunctos, quaſi ad originem ſuam reuerſuros, cremandos eſ-
fe doceret; nec ab Heraclito diſſentiret, Ariſtotele teſte lib.
1.
Meta-
ph. ſumm.
2.
cap.
1.
, Hippaſus Metapontinus, à quo ignem etiam Nu-
minis loco habitum ſcribit Clemens Alex. lib.
1.
Strom.
; &
Stoici a-
pud Plutarch. lib.
adu.
Stoicos.
*Ignem ſemen mundi eße* dicerent:
Congruentiùs tamen philoſophatus videtur Hippon Rheginus, qui
rerum principium Ignem, & Aquam ſtatuebat, vt lib.
3.
Pyrrhon.
Hypotyp. cap.
4.
refert Sextus Empyricus, Nec ineptè, de cælo ſemen
igneum cecidiſſe in mare, ac natam è ſpumâ Venerem, finxere Poë-
tæ, vt, coniunctioni Ignis atque Humoris quanta vis ad vitam tri-
buendam ineſſet, ſigniſicarent. Nam (vt Varronis de lingua lat.
lib.
4.
ex his qui extant, vocibus vtar) *omne corpus vbi nimius ardor,*
*aut humor viget, aut interit, aut manetſterile: cui teſtis æſtas &
*
*hyems, quòd in altero aër ardet, & ſpica aret, in altero natura ad na-*
*ſcendum cum imbre ac frigore luctare non vult, & potiùs Ver expe-*
*ctat. Igitur cauſa naſcendi duplex, ignis, &
aqua.
Ideò ea in nuptijs in*
*limine adhibentur, quod coniungunt*. Niſi fortè &
hæc ad mores ſpe-
ctans viſa fuerit cauſa, cur, vbi ſe matrimonij ſponſione obligaſſent
ſponſi, nuptiaſque ſtipulati fuiſſent, noua nupta ignem & aquam in
ipſo limine tangere iuberetur; vt ſcilicet intelligeret, quemadmo-
dum ignis abſque humore nutriendi vi deſtituitur, aqua autem ſine
calore ſterilis eſt & otioſa, ita nullum ex nuptijs expectari commo-
dum poſſe, niſi mutuis officijs nuptialem charitatem, qua ſe viciſ-
ſim complectebantur, fouerent; hanc verò diuturnam eſſe non poſſe,
niſi iubenti marito facilem ſe, ac dictis audientem præberet vxor; ignis ſiquidem principia motionis ſuggerit, aqua autem ſubiecti, ac
materiæ locum obtinet: Nam &
Cicero in Academ.
quæſt.
ait, *Aër,*
*& Ignis mouendi vim habent, &
efficiendi:
reliquæ partes accipiendi,*
*& quaſi patiendi, Aquam dico, &
Terram*.
Aut etiam, Plutarcho in-
terprete in Quæſt. Rom.
quæſt.
1.
, ideò ignem &
aquam ſponſa tan-
gebat, vt, quia ignis luſtrat, aqua purgat, documento eſſet, quàm
ſyncero ardentique ſtudio caſtimoniam colere illa deberet: Nam &
Ægyptij, vt Horus Apollo lib. 1.
hierogl.
cap.
41.
docet, *puritatem no-*
*tantes Ignem & Aquam pingunt, quòd his elementis omnis luſtr atio*
*fiat, atque expiatio*.
Illud tamen, addidit hìc Gradonicus, ad ignis dignitatem non
mediocriter commendandam pertinere arbitror, quod in tanta opi-
nantium de rerum principijs Philoſophorum varietate ac diſſenſio-
ne, quorum plurima commenta deleuit dies, plerique eorum inter
rerum initia, ex quibus naſcuntur omnia, Ignem recenſebant. Si
enim eos excipias, qui vnicum ſtatuebant principium, Pherecydem
Syrum qui Terram, Thaletem qui Aquam, Anaximenem qui Aë-
rem, Heraclitum, Hippaſum, Stoicos, qui Ignem; vix vnum aut alte-
rum (aut ne vix quidem) inuenies, qui ignem è principiorũ numero
reiecerit: Niſi forte Phyſicis rationibus aptè congruere quis exiſti-
met aut Anaximandri Infinitum, aut Anaxagoræ Homæomeriam,
aut Democriti Atomos, aut Platonis Ideas, aut Pythagoræ Nume-
ros. Nam præter Xenophanem Colophonium, qui rerum originem
Terræ & Aquæ tribuebat, tanquam corporum omnium ſemina à
Aërem, Hip-
pon Rheginus Ignem & Aquam, Onomacritus Ignem, Aquam, &
Terram, Empedocles Ignem, Aërem, Aquam, Terram, vt apud Sex-
tum Empyricum legiſſe me memini lib. 8.
aduerſ.
Mathem.
cap.
pe-
nult. &
lib.
3.
cap.
4.
Pyrrhon.
Hypot.
Adeò hominum mentibus à na-
turâ inſita videtur Ignis notio, vt, ſi philoſophantes, atque impreſſa
ſibi rerum quaſi veſtigia recognoſcentes, cætera quidem elementa
in corporibus deprehendere non valerent, de Igne certè non dubita-
rent. Quarum autem rerum conſignatas in animis notiones habe-
mus, eas nobis maximè neceſſarias eſſe nemo ambigat, quem ire per
ſingula non pigeat.
Nunquam mihi aquæ vtilitatem commendanti, inquit Dandu-
lus, in animum incidit ſtulta quorundam cogitatio, qui, quaſi co-
lumnam non erecturi, niſi baſim ei ſubijciant, nihil laudare noue-
runt citrà alterius vituperationem. Maxima eſt, fateor, ignis vtili-
tas: immò, ſi oculos mentemque reuocemus ab vniuerſo genere, quo
ignis natura comprehenditur, & nonniſi ad vulgarem ignem, ruſti-
canæ caſæ inquilinum, diſputationem reflectamus, nec mihi ſanè,
nec vobis tantum ſuppetit otij, quantum Babylonijs, qui omnes
palmæ vtilitates recenſuerunt, &, vt Caphiſus apud Plutarchum
lib. 8.
Symp.
quæſt.
4.
narrat, *eam celebrabant, atque decantabant ar-*
*borem, quòd ipſis CCCLX. vtilitatum genera præberet*.
Illud præ cæ-
teris animaduerſione dignum videtur, quod ex tot generibus nul-
lum eſt animal præter hominem, quod exigne vſum capiat aliquem: immò verò quò illa magis propter feritatem ab humanitate rece-
dunt, eò acerbiùs ignem oderunt. Sic Leones quamuis rotarum or-
bibus circumactis, curribuſque inanibus, & gallinaceorum criſta,
cantuque terreri dicantur, ijs tamen ab igne maximè terrorem incu-
ti author eſt Plinius lib. 8.
cap.
16.
: Notum eſt autem, atque vulga-
tum Ennianum illud apud Ciceronem lib. 2.
de Offic.
cap.
4.
*Quem*
*metuunt, oder unt: Quem quiſque odit, perijſſe expetit.
* Serpentes pa-
riter ignem valdè odiſſe, tum quòd oculorum acies illum intuens
hebeſcit (*anguibus autem vniuerſis hebes viſus est,* ait Iſidorus lib.
12. Originum cap.
4.)
tum præcipuè quòd ignis natura aduerſatur
veneno, niſi me fallit memoria, apud Mizaldum legi: nec fidem illi
abrogandam duxi, quamuis non ignorarem à Plinio traditum lib.
16. cap.
13.
*ſi fronde fraxineâ gyro claudatur ignis &
ſerpens, in*
*ignempotiùs, quàm in fraxinum fugere ſerpentem:* quanta enim
las ſerpentis cum fraxino inimicitias aliquando exploraturus faſci-
culum ex fraxineis ramuſculis virentibus afferri iuſſerim, eumque
iniectis tribus quatuorue viperis æquè circumplicatum viderim, ac
reliquum arborum genus animantes hæ ſolitæ ſint promiſcuè cir-
cumplecti. Quantum autem ab igne ſubſidij ad venenata animalia
fuganda expectari poſſit, fatis intelligunt Braſilienſes, qui *focum*
*perennem in tugurijs iuxta lectos penſiles alunt, eiuſque beneficio no-*
*cturnum frigus tolerare, & venenata inſecta arcere queunt,* vt
docet Guilielmus Piſo lib. 1.
de medicina Braſil.
ſub init.
Et planè
aliquid momenti ad venenum comprimendum igni ineſſe puta-
bant, *quos in Selonio* (campus eſt agri Lanuuini XV. ab vrbe mill.
inter Albanum, Ariciam, &
Ardeam) *apud focum angues nundi-*
*nari ſolitos* commemorat Cicero lib. 2.
de Diuinat.
Certè Ceraſtæ
veneno quodcunque animal inficitur, πωροφοβία, hoc eſt ignis
luciſque metu corripitur, vt ab Ægyptijs accepiſſe ſe profitetur
Kircher Art. Magnet.
lib.
3.
part.
8.
quæſt.
3.
Ex quibus haud obſcurè
colligitur igni infenſos eſſe ſerpentes, quippe quorum veneno illius
natura repugnat.
Plura fortaſſe addere meditantem interrupit Maurocenus.
lon-
gum nimis eſſet, inquit, omne ferarum genus perſequi, quod igne
fugatur, cum illum reformidet: ipſi quoque homines (ſi Vitruuij
lib. 2.
Archit.
cap.
1.
fabuloſa narratio arrideat) cum agreſtem at-
que à ferinâ minimè diſſidentem vitam palabundi in cauernis, quas
fors obtulerat, agerent, vbi primùm ignem in denſiſſimâ ſyluâ ex
ramorum vento validiùs impellente colliſorum conflictu, atque
tritu, elici viderunt, ſe in fugam exterriti dederunt: at vbi flam-
ma reſedit, & excitatis ſopitæ rationis igniculis audere cœperunt, ac
propiùs benignum ignis calorem experiri, tum illum adiectis lignis
fouere, reliquos inuitare, commercia inter ſe miſcere, caſas excita-
re, primaque Architecturæ fundamenta iacere, feritatem dedi-
ſcere, vno verbo homines eſſe, vocum atque legum communio-
ne. Quaſi verò ignis calore, qui ab Ariſtotele homogenea congre-
gare dicitur, primùm conciliari debuiſſet humana ſocietas.
Sed à fabulis, in quas prolapſi ſumus nec aduertentes, ait Dan-
dulus, pedem referamus, & ad ignis vſum ſoli homini datum re-
deamus. *Nos enim quoniam cœleste atque immortale animal ſu-*
*mus*, verba ſunt Lactantij lib. 2.
Diu.
inſtit.
cap.
10.
*igne vtimur, qui*
quoniam ignis è cœ lo*
*eſt: cuius natura, quia mobilis eſt, &
ſur ſum nititur, vitæ continet*
*rationem.* Et, quod mirere magis, lib.
7.
cap.
9.
vbi de humani ani-
mi immortalitate, non caſu, & quaſi præteriens, ſed conſulto diſ-
putat, eâdem vtitur argumentatione. *Non exiguum*, inquit *im-*
*mortalitatis argumentum est, quòd homo ſolus cœleſti elemento vti-*
*tur. Nam cùm rerum natur a his duobus elementis, quæ repugnan-*
*tia ſibi atque inimica ſunt, conſtet, Igne & Aquâ;
quorum alte-*
*rum cœlo, alterum terræ adſcribitur, cœter æ animantes, quia ter-*
*renæ mortaleſque ſunt, terreno, & graui vtuntur elemento:
homo*
*ſolus ignem in vſu habet, quod eſt elementum leue ſublime, cœleſte.*
*Ea verà quæ ponderoſa ſunt, ad mortem deprimunt, & quæ leuia*
*ſunt, ad vitam ſubleuant, quia vita in ſummo eſt, mors in imo. Et*
*vt lux eſſe ſinè igne non poteſt, ſic vita ſinè luce. Ignis igitur ele-*
*mentum eſt lucis ac vitæ: vnde apparet hominem, qui eovtitur, im-*
*mortalem ſortitum eſſe conditionem, quia id illi familiare eſt, quod*
*facit vitam.*
Hæc tamen (Maurocenus excepit) ſi ad veritatem reuocetur ra-
tio, in ſpeciem potiùs dicta, quàm ſolida & expreſſa immortalitatis
indicia videantur: quid enim ad ſtabilem vitæ conſtantiam ad-
ſtruendam conferat fugax ignis mobilitas? quodue argumento
pondus accedat ex eiuſdem leuitate? Proferatur potiùs in medium
tam varium ac multiplex artium genus, quæ ignem ad tot diſſimi-
lia opificia temperant, vt ea numeris perſequi ſe poſſe quiſque dif-
fidat. Vrbem hanc totam animo, oculiſque, ſi vacat, curioſius
perſcrutare; &
in ingenti hac artificum turbâ, ſiuè ij, quæ ad vi-
tam propagandam neceſſaria ſunt, procurent, ſiuè deliciarum ac
voluptatis materiam ſuppeditent, ſine priuatam luxuriem foueant,
ſiuè publicæ magnificentiæ ſeruiant, ſiuè prophanam ſupellectilem
inſtruant, ſiuè ad rem Diuinam ſpectantia moliantur, quotuſ-
quiſque ille eſt, quem igne carere poſſe exiſtimes? mitto artium
ferè omnium inſtrumenta, quibus indigent, ea eſſe, quæ ſinè igne
parari nullatenus potuerunt; adeò vt, ſi animo fingas ſublatum
ignem, artemque eſſe denuò inſtituendam, vix vllam reperias, quæ,
remoto igne, ſeu ſubiectam artis materiam præparante, ſeu oppor-
tuna ad opiſicium ſubſidia diſponente, poſſit iterùm commodè ex-
citari. Quamuis autem non artibus omnibus proxima, ſed aliqui-
bus remota tantùm ſit ignis neceſſitas, plurimæ tamen ſunt, quæ
quarum aliquas, eaſque non ignobiles,
exponit Berenguccius in ſuâ Pyrotechniâ: ex quibus de ceteris fa-
cilis coniectura eſt. Hæc enimuerò ſunt non obſcura immortalita-
tis argumenta; eundem ſiquidem ignem ad tam diſpares vſus tra-
ducere, calores communione quidem ſpeciei ſimiles, gradu autem
differentes tam ſcitè adminiſtrare, gradumque augendo, & minuen-
do cęptum opus elaborare, vrgere, perficere, munus eſt mentis in-
telligentiâ præditæ; quæ dum aciem à conſuetudine oculorum ab-
ducit, & ex rebus ſenſu perceptis ad id, quod non percipiebatur,
ratiocinando adducit, ſe prorſus materiæ expertem probat, ac
proinde & interitûs:
Cuius enim operatio præcipua, quanquam
ex ſenſu oecaſionem ac velut anſam nacta, à corporis materie ſe-
iuncta eſt, eius pariter naturam pereunte corpore ſubſiſtere neceſ-
ſe eſt, atque immortalitate donari. Quandoq uidem tunc ſolùm è
rerum vniuer ſitate deleri naturam aliquam congruum eſt, cum il-
la neceſlarijs ad operandum inſtrumentis deſtituta cogeretur otiari: humanus autem animus à corpore ſeiunctus cum ijs ſaltem vti poſ-
ſit rerum notis atque imaginibus, quas ſibi olim intelligendo com-
parauit, nec facilè perituras impreſſit, quamuis ſenſuum admini-
culo deſtitutus, corporeis tamen vinculis ſolutus, ex aliâ in aliam
cognitionem progredi poteſt. Ignis igitur humani animi immor-
talitatem eatenus indicat, quatenus incorpoream eiuſdem natu-
ram ad tam mira artium opiſicia adhibitus demonſtrat. Neque ve-
rò artifices tantummodo, inter quos aliqui illiberali quæſtu, ſordi-
doque compendio, vitam tolerant, plurimum igni debent, ſed &
ſapientes omnes nominis immortalitatem conſecuti in tantâ cele-
britate, atque in ore omnium, non viuerent, niſi eorum lucu-
brationes, quibus ſcientiarum lumina continentur; lucernam ole-
rent. Vix enim quicquam ijs profuiſſent nocturna ſilentia ad veri-
tatis contemplationem, niſi circumfuſas tenebras diſcutiens ignis
extinctæ diei diſpendia compenſâſſet, vt vel legendo antiquis è
fontibus alienam ſapientiam ſibi haurirent, vel ſcribendo ſuam in
poſteros deriuarent.
Ad hæc Dandulus.
Quid?
quod nemo eſt, cuius vitam ad lon-
giora temporis ſpatia non protrahat ignis; ſi res quidem ad Plu-
tarchi (lib. *Aqua-ne an ignis ſit vtilior)* trutinam expendatur.
*Di-*
*xit Ariſto, temporis nobis ad vitam dati exigui ſomnum, quaſi ve-*
*ctigalis exactorem, dimidiam auferre partem. Ego autem ſic dico,*
*tam noctem, nullum fore buius vigiliæ fructum, niſi ignis bona*
*nobis diei repræ ſentaret; noctiſque &
diei diſcrimen aboleret.
Ita*
*que ſinibil homo habet, cui ratione vtilitatis vitam postponat;*
*ignis, qui vitam multiplicat, quomodo non meretur omnibus ante-*
*ferri rebus?* Hæc, ſatis ſcio, minùs arriderent, ſi nos iſta diſce-
ptantes audirent, inertibus quibuſdam tenebrionibus, qui perdiu
ſtertentes longa ponunt mortis rudimenta (contrahi enim ani-
mum, & quaſi labi, atque concidere, &
ipſum eſſe dormire pu-
tabat Zeno apud Cic. lib.
2.
de Diuin.)
ſed illos ſaltem excitaret
non ignotus culinæ nidor, & ad ſuffragium pro igne humanam vi-
tam longiùs prouehente ferendum prouocaret. Quamuis enim
improbent Heſiodi monitum lib. Oper.
&
dier.
747.
quo *vetat ci-*
*bum apponere exollis, nondum libato: ſed igni vult ſuas primitias,*
*ſuumque ob miniſterium offerri honorem,* vt notauit Plutarchus lib. 7.
Sympoſ.
quæſt.
4.
Elegans tamen Prodici dictum, *Omnium condi-*
*mentorum ſuauiſſimum eſſe ignem*, laudarent cum eodem Plutar-
cho lib. de tuenda ſanit;
&
planè agreſtes ac barbaros prædicarent
Hunnos vltra Paludes Mæoticas glacialis Oceani accolas, qui, vt
ſcribit Ammian. Marcellin.
lib.
31.
*Sic in ſuâ vitâ viſi ſunt aſperi,*
*vt neque igni, neque ſaporatis indigeant cibis, ſed radicibus her-*
*barum agrestium, & ſemicrudâ cuiu ſuis pecoris carne veſcantur,*
*quam inter femora ſua, & equorum terga ſubſertam fotu cale fa-*
*ciunt breui.* Id quod etiam nunc eſſe in more poſitum apud Tar-
taros Moſchis finitimos, vt crudam carnem equorum, quibus in-
ſident, ephippijs ſupponant abſoluto itinere voraturi, ab oculato
teſte homine Belgâ, qui eas regiones peragrârat, ante aliquot an-
nos audiſſe me memini, nec vulgaris fama repugnat. Quam pro-
fectò conſuetudinem non minùs ab humanitate alienam eſſe, &
ferinum neſcio quid redolere nemo non videt, quàm ſi quis irâ in-
citatus, canum in morem, dentibus peteret illius iugulum, à quo
ſe iniuriâ laceſſitum putat: ab hominibus ſiquidem ad feras deſci-
ſcere videtur, quiſquis ea reſpuit, quæ hominem à brutis ſecer-
nunt: huiuſmodi autem eſt ignis vſus in ciborum, carnium præ-
ſertim, apparatu, omnium ferè gentium conſenſu firmatus.
Quemadmodum enim ſapientiſſimo conſilio factum eſt, vt homi-
ni nec pes in vngulam obduruerit ad pulſandum, nec ad diſcer-
pendum exacuti ſint vngues, nec ad dilaniandum diffiſſis malis
ſit; immò nec illum natura plumis induit, nec villis muniuit, nec
ſpinis ſtipauit, nec ſquammis obduxit, nec teſtâ protexit, ſed
nudum planè atque inermem protulit in arenam, vbi cum vniuer-
ſo mortis ſatellitio dimicandum eſt, quin id hnmanæ naturæ inſir-
mitati tribuendum ſit, ſed potiùs dignitati; quia nimirum ratio-
cinandi vi prædita cùm ſit, potuit ſibi ipſa aliundè opportuna ſub-
ſidia comparare: Ita Diuini Numinis prouidentia conſtituit, vt
non ea omnia, quibus vita alitur, ac ſuſtentatur, homini, quem-
admodum brutis, in promptu eſſent, quin aliqua adhibenda eſ-
ſet præparatio, vt præſenti neceſſitati congruerent; ſed ſatis ha-
buit illum ratione donatum locupletâſſe inſtrumentis, quibus poſ-
ſet in rem præſentem ſuis mederi incommodis, prouidere ſaluti, &
ſi libitum fuerit, etiam ſeruire voluptati. Id autem abſque igne
non perfici ita palam eſt, vt ſuperuacaneum ſit pluribus explicare: hoc enim abundè demonſtrat Plato in Protagora, fabellâ illâ, qua
dicitur Epimetheus omnes præclaras naturæ vires atque facultates
ad vitam tuendam neceſſarias in varia beſtiarum genera ita inſi-
pienter effudiſſe, vt nihil ſupereſſet, quo genus humanum orna-
ret. *Cumque aliam ſalutis humane viam conſultans Prometheus*
*non inueniret, ſurripuit Vulsani Mineru eque artificioſam pariter*
*cum Igne ſapientiam. Neque enim fieri poterat, vt eam ſinè Igne*
*nanciſceretur quis, vel etiam vteretur. Eam itaque ſic hominum*
*generi Prometheus intulit; atque ita ſapientiam, quæ victum ſup-*
*peditat, conſecuti ſumus.* Quare ad mirandum non videtur, quid
ſit, quod homini tantùm ignis tributus eſt, vt vſum ex illo
capiat.
Et quidem ad confirmandam cùm à vetere morbo, tum à nouis
tentationibus valetudinem, mirum quantum prodeſt ignis; ſiue
recreandi ſint ex laſſitudine nerui, ſiuè diſcutiendi è corpore hali-
tus noxij, ſiue proliciendi cùm ſudore humores corrupti, ſiuè
morbi cœteroquin inſanabiles, atque integra membra exedentes,
exterminandi. Quàm manca eſſet atque imperfecta ſinè ignis ac-
ceſſione Medicina? Neque ea ſolùm, quæ Chymicis exercitatio-
nibus innixa puras medicamentorum animas, pinguioris admiſtio-
ne corporis liberatas, exhibens facilem & expeditam valetudinis
curationem pollicetur: Sed &
vulgaris illa, quæ tantum exiſti-
mationis Medicis, Pharmacopœis tantum lucri, ægrotis tantum
Neutra enim abſque igne poſſet aut tenuiores cor-
porum particulas à craſſioribus ſecernere, aut plura contrarijs fa-
cultatibus prædita medicamenta ritè vnam in ſpeciem temperare. Id quod pro ſuâ ſapientiâ intelligentes Ægyptij in Memphitico
Vulcani templo libros Medicos aſſeruabant, vt ex Galeno lib. 5.
de
comp. medic.
ſec.
genera cap.
2.
colligitur, vbi ali quot cataplaſ-
matum conſtruendorum methodum ex eiuſdem templi adytis de-
promptam commemorat. Sed neque hoc tantùm:
verùm *eſt &
*
*ipſis ignibus medica vis.* (Plinij vocibus vtor lib.
36.
cap.
27.)
*Peſti-*
*lentiæ, quæ ſolis obſcuratione contrahitur, ignis ſuffitu-multifor-*
*miter auxiliari certum eſt. Empedocles, &
Hippocrates id monſtra-*
*uere diuerſis locis.*
Sed abrumpendam tandem eſſe hanc diſputationem monuit
Gradonicus, nec diutiùs hærendum in ignis vtilitatibus recen-
ſendis, quas longè plurimas eſſe diffitebitur nemo, qui naturam
vniuerſam attentè circumſpiciat. Ne tamen, inquit, ſine corolla-
rio diſcedamus, illud poſtremo loco obſeruandum, quod, ſi ignem
ex arte adhibeas, quamuis tacens Stentora vincere poteris, & ab-
ſentem alloqui, ſeu potiùs literas clariſſimè exaratas ad eum mo-
mento mittere, quin denſa hoſtium corona vrbem cingens tabel-
larium intercipiat. Quis enim prohibere valeat, ne intempeſtâ
nocte abſenti amico præſtitutum tempus expectanti ardentem fa-
cem ex editâ turri oſtendas? Vbi verò amicus alterâ faculâ ſemel
aut iterum in gyrum actâ ſe attentum ſignificauit, quid faciliùs,
quàm, facem varias in partes contorquendo, pereuntes formas in
tenebroſo aëre ex ordine deſcribere? Singulis autem figuris, quas
fax mota deſcribit, ſingulas res, aut voces, aut characteres reſ-
pondere poſſe conſtat pro libito eorum, qui occultas haſce notas
inter ſe conſtituunt. Tam ſi amicus, poſt ſingul os tuæ facis mo-
tus, adnotet, quid cuique reſpondeat in ſchedulâ, quam præ
oculis habet, demum intima tuæ mentis conſilia cognoſcet: Nec
diſſimili methodo reſponſum dabit. Quod ſi pro face laternam
vſurpaueris intus obductam laminâ politâ lucem quaſi multiplica-
tam reddente, & tutus à vento eris, &
ſingulos motus, citrà con-
fuſionis ac perturbationis periculum, clauſa laterna diſtinguet. Ne quis verò negotium hoc multis impeditum difficultatibus exi-
ſtimet, exemplum ſubijcio, in quo ſingulis Alphabeti latini
elementis ſinguli motus @, ijque facillimi, reſpondent. Primùm
vel à dextrâ in læuam, vel contra à ſiniſtrâ in dextram è tranſ
uerſo deſcendens, velin gyrum acta,
Dein-
de vt Conſonantibus congruentes
motus habeas, ducantur binæ pa-
rallelæ AG, DH, quas binæ item
parallelæ CF, IM ad rectos angulos
decuſſent in punctis B, E, O, V. Hinc
motus omnes deſumere poſſumus
adſcriptis pro libito conſonantibus,
vt hic in deſcripto ruditer ſchemate
à me factum videtis. Si enim lite-
ram F indicare quis voluerit, face
deſcribet rectum angulum DEF: contrà verò litteram G deſignaturus
deſcribet angulum FED. Sic ad lit-
teram H denotandam figurâ CBOI,
contra verò ad literam L figurâ
IOBC vtendum eſt, & ad literam M
quadrato BEVO. Quæ omnia ex hoc diagrammate in ſuas partes
reſoluto ita patent, vt maiori explicatione non indigeant; &
hæc,
quæ innui, vobis, qui tantâ ingenij acie polletis, omnino ſuperua-
cua acciderunt, quanquam pro veſtrâ humanitate patienter au-
diſtis. Illud tamen animaduertendum eſt, quod nimia eſſe non
debet locorum intercapedo inter ſic colloquentes, vt ſcilicet per-
ſpicuè & diſtinctè obſeruari poſſit ab abſente motus facis com-
motæ.
Hanc abſentium collocutionem, inquit Maurocenus, quinque
facibus perſicere docet Cardanus lib. 17.
de Subtilitate.
Verùm
dum toti ſumus in igne laudando eius commoda percurrentes, ſu-
gillaret nos fortaſſe aliquis, quod eiuſdem damna per diſſimulan-
tiam præterimus; quæ quidem ea ſunt, vt vel ipſius Vulcani fa-
num Romulus extra pomærium poſuerit; quia vt Plutarchus ait
in Quæſt. Rom.
47.
*cum Romæ ab incendijs ſtatim à primis tempo-*
*ribus multum eſſet periculi, colendum quidem Deum igni præ-*
*fectum, ſed extra Vrbem locum ei aſſignandum, ſtatuerunt.*
Propter quod ignis periculum lege XII. Tabularum cauebatur, ne
2.
de leg.
&
licèt Veſtales Virgines ob crimen in Vrbe viuæ crema-
rentur, quia tamen id infrequens erat & rarum, non tantum ſub-
erat periculi, quantum ex quotidianâ, ſaltem frequentiſſimâ, ca-
dauerum combuſtione. Galenus autem on rarò Febrim (qua quid
deterius? cum neminem è vitâ decedere ſine febri, ad punctum ſal-
tem temporis, medicorum plurimi affirment) Ignis vocabulo no-
minauit. Nec planè ex Ignis nobilitate factum eſt, vt eius nomen
ad deteriorem ſigniſicationem detorqueretur à Poët@ canente,
*Meus ignis Amyntas.* Et Rabbi Ben Sira Alphabeto I.
lit.
Daleth,
ſectatus fortaſſe Paronomaſiam, quæ inter Mulieris & Ignis vo-
cabula Hebraica intercedit (mulier enim tribus literis Aleph, Scin,
He, Ignis autem duabus prioribus tantùm ſcribitur) *Abſtrahe*, in-
quit, *carnem tuam à muliere gratiosâ, tanquam à carne prunarum:*
adeò vt minùs acerba videri poſſit Opilij Macrini ſeueritas in eos,
qui flagitioſo ardore deflagraſſent; nam vt in eius vitâ ſcribit
Iulius Capitolinus, *adulterij reos ſemper viuos ſimul incendit.*
Non paſſus diu hærere hunc ſcrupulum Gradonicus, Vt vt vera
ſint hæc, ait, nunquam animum induxi, vt nihil vſquam incom-
modi ab igne afferri poſſe putarem; nihil ſiquidem reperiri poteſt
in rebus creatis, cui mali aliquid non admiſceatur: bona enim,
quæ apud nos ſunt, certis finibus circumſcribuntur; &
quamuis
multa nobis tribuerit natura, egregia illa quidem atque præclara,
nihil tamen eſt omni ex parte perfectum. Quid igitur mirum, ſi &
ab igne damnum aliquod nonnunquam timendum ſit, & ignis vo-
cabulo aliquando ſubiecta ea notio eſſe poſſit, quæ ad deterius
aliquid ſignificandum traducatur? Verùm illa ipſa vis, qua detri-
mentum noſtris rebus importate poteſt ignis, potentiæ nota eſt
atque vindictæ. Hinc lacedæmonijs in externas regiones expedi-
tionem parantibus, πυροφόρος, hoc eſt, Ignifer, apud Regem ſer-
uabat inextinctum ignem accenſum ex arâ Iouis άγήτορος, hoc eſt,
Ducis, vt refert Stobæus Collectam. cap.
42.
Perſarum autem Re-
gibus in more poſitum fuiſſe, vt eos ignis præcederet in haſtâ, in-
ſtar vexilli, elatus, conſtat ex Xenophonte lib. 8.
Cyropæd.
Q.
Cur-
tio lib. 3.
Procopio lib.
2.
belli Perſici, Ammiano Marcellino lib.
23.
vbi de Brachmanis loquens ait, *Ferunt etiam ſi iuſtum eſt credi,*
*ignem cœlitus lapſum apud ſe ſempiternis foculis cuſtodiri, cuius*
*portionem exiguam, vt fauſtam, præiſſe quondam Aſiaticis Regi-*
* An vt Deum ſuum præ oculis ſemper habendum, at-
que præcedentem, quaſi faculam præferentem, in omnibus ſe-
quendum explicarent: An vt quaſi Lucifer Auroram ferens præ-
cederet Solem, nam ipſe Rex Solis in morem coronâ radijs diſtin-
ctâ redimitus procedebat? An vt imaginem imperij, cui nihil,
quemadmodum & igni, reſiſtere valeat, oſtentarent?
Quin &
apud ipſos Cæſares ſupremæ maieſtatis inſigne fuiſſe ignem vel ex
eo liquet, quod Pertinax à milite populoque Auguſtus declaratus,
& in aulam imperatoriam per noctem deductus, *poſtquam diluxit,*
*in curiam ſe contulit, neque ignem ſibi præ ferri, neque vlla prin-*
*cipatus inſignia paſſus attolli, donec Senatus ſententiam ſcitare-*
*tur*, vt Scribit Herodianus lib. 2.
Contra verò Nigrum ab exercitu
populoque in Syriâ ſalutatum Imperatorem atque Auguſtum, ami-
ctum imperatoriâ purpurâ, *præcedente etiam igni, in Antiochiæ*
*primùm templa, mox ad ſuas ædes deduxerunt*, vt eodem lib. 2.
idem Author tradit:
&
ex lib.
7.
in Gordiani inauguratione, cum
omnis imperatoria pompa adhiberetur, *ignis de more præfereba-*
*tur, vt ſpeciem fortunamque, exiguum ſanè ad tempus, Roma-*
*næ ciuitatis Garthago repræſentaret.* Id quod Cæſarum pariter
vxoribus conceſſum fuiſle perſpicuum fit ex eodem Herodiano lib.
1. Commodus enim Lucillæ Sorori natu maximæ, quæ fuerat L.
Veri Imperatoris vxor, *priſtinum honorem reliquit vſurpandum;*
*nam & ſellâ imperatoriâ ſeſſitare in theatro, &
ignem de more*
*præferri patiebatur.* Ignem verò inter cętera ſummi imperij atque
honoris inſignia ſupremum locum obtinuiſſe ex eo colligitur,
quòd idem Commodus hunc vnum non conceſſit Martiæ concu-
binæ, quam, vt Herodianus in eodem lib. 1.
loquitur, *propè vxo-*
*ris loco habebat, ſic, vt, præter ignem, omnes honores, velut Au-*
*guſtæ, tribuerentur.*
Vt &
ego pariter, inquit Dandulus, aliquid afferam in ignis
commendationem, obſeruo tantam illi ineſſe dignitatem, vt nul-
la gens fuerit, cuius mentem aut religio obſtrinxerit, aut ſuper-
ſtitio occupârit, quæ Ignem, vt proprium Numinis munus, & il-
luſtrem Diu initatis characterem non adhibuerit, lucernas & faces
accenſas in templis & delubris proponendo.
Sic Callimachus in
hymno Apoll. canit æternum ignem in Apollinis fano.
Ignis Ve-
ſtæ perpetuus & ſempiternus omnium Scriptorum calamo ad nau-
ſeam vſque celebratur. Diuinæ literæ commemorant &
lucernam
in Salomonis
Templo candelabrum aureum totidem haſtilibus ſingulas lucernas
ſuſtinentibus conſpicuum: Et apud nos Chriſti ſectatores inter
Catholicæ Eccleſiæ ritus, multiplex eſt cereorum & lampadum
vſus, qui priſcis temporibus tantus fuit, vt ſolennem Chriſti Re-
ſurgentis diem (cuius peruigilium teſte Gregor. Nazianzeno orat.
2.
in Paſcha.
ἱπὸ πλουείω φωτὶ, magnâ luminis copiâ, celebraba-
tur) primi illi pietatis antiſtites ἐπιλ@Χύιου ἡμε ραυ, quaſi lucerna-
rium diem indigitarent, vt ait Nicephorus lib. 8.
cap.
37.
Quid?
quod ipſum Deum igne conſtare opinati ſunt plures; vt de Plato-
ne narrat S. Iuſtinus Martyr in Admonit.
ad Gentes.
Et Stoici apud
Plutarchum lib. 1.
de placitis Philoſoph.
c.
6.
Dei naturam deſinie-
runt, *Spiritum intelligentiâ præditum, igneum, formæ exper-*
*tem, & c.
* &
cap.
7.
ſtatuit Democritus *Deum in igne globoſo, mundi*
*animam.* Quid autem hìc afferam Ethnicorum ineptias, aut ſu-
perſtitioſa mendacium Dæmonum reſponſa, quamuis, ſi vocum
ſono myſterium ſubſit, veritate non careant? *Apollo enim*, vt ha-
bet Lactantius lib. 1.
diu.
inſtit.
cap.
7.
*que m pr æter cœteros diuinum,*
*maximèque fatidicum exiſtimabant Ethnici, Colophone reſpondens*
*quærenti cuidam, Quis eſſet, aut quid eſſet omnino Deus, reſpon-*
*dit viginti & vno verſibus, quorum hoc principium eſt*
Α’υτοφυὴς, ἀδίδακΤος ἀ μήτωρ, ἀ ςυφέλικΤος,
Ο’ύνομα μηδέ λόγω Χωςούμευου, ἐν πυςὶ ναίων,
Τουτὸ Θέος.
Ex ſe ortus, non edoctus, ſine matre, inconcuſſus,
Nomen ne ratione quidem capiendum, in igne habitans,
Hoc Deus eſt.
Hæc tamen videri poſſent inania hominum commenta, niſi in Di-
uinis litteris paſſim ignis vocabulo ea, quæ ad Diuinitatem ſpe-
ctant, ſignificarentur, & Deus ipſe *Ignis con ſumens* diceretur;
nec in re apud ſacros Bibliorum interpretes obuiâ immorandum eſt.
Commodùm mihi ad manus eſt exiguum volumen S. Dionyſij
Areopagitæ opera complectens, quod ante pauculas horas coëm-
ptum nondum domum attuli: ex eo, ſi placet, ad huius noſtræ col-
locutionis clauſulam, & quidem maximè in rem noſtram, lineas
aliquot perlegam ex lib. de Celeſti Hierarchiâ.
cap.
15.
vbi ille ignis
proprietates commemorat, ob quas Diuinitatis ſymbolum videa-
tur. Sancti Theologi, inquit, ſummam &
formâ carentem eſſen-
næ, ſi dictu fas eſt, proprietatis, vt in ijs quæ videntur, imagines ac
ſpecies præ ſe ferat. Ignis enim, qui ſenſu percipitur, in omnibus &
per omnia ſinè admiſtione funditur, ſecerniturque à rebus omni-
bus, lucetque totus ſimul, & abſtruſus eſt, incognituſque manet
ipſe per ſe, niſi adhibeatur materia, in qua vim actionem que ſuam
declaret: cohiberi, vincique non poteſt, nec videri:
omnia ipſe per
ſe obtinet; ea, in quibus fuerit, ad vim ſuam actionemque commu-
tat: ſui ipſius particeps facit, quicquidipſi propius quoquo modo
adhibeatur: renouat omnia vitali calore, illuſtrat aperto lumine:
teneri non poteſt, nec miſceri:
diſſipandi vim habet, commutari
non poteſt; ſurſum fertur, celeritate magnâ eſt præditus;
ſublimis
eſt, nec humilitatem vllam ferre poteſt: immobilis eſt, per ſe mo-
uetur, alijs motum affert: comprehendendi vim habet, ipſe com-
prehendi non poteſt: non eget altero:
clam ſe ampliſicat:
in mate-
rijs, quæ ip ſius capaces ſunt, magnitudinem ſuam declarat: vim
efficiendi habet, potens eſt: omnibus præſto eſt, nec videtur:
ſi ne-
gligitur, non eſſe videtur: attritu autem, quaſi irritatione qua-
dam, naturaliter ac propriè repentè exiſtit, rurſumque ſenſum fu-
giens euolat: in omnibus ſui communionibus minui non poteſt.
Multas etiam alias ignis proprietates inuenire poſſumus, quæ pro-
priæ ſint, vt in imaginibus ſenſum mouentibus, Diuinæ actionis.
Hactenus verba ſunt S. Dionyſij, quæ placuit legendo percurrere,
tum vt intelligatur ignem multis Diuinitatis notis atque veſtigijs
inſignem optimo iure ad Numinis maieſtatem ſigniſicandam aſſu-
mi, tum etiam vt breui in conſpectu poſita plurium eius proprieta-
tum deſcriptio nobilitatem euinceret, quæ fuit noſtræ huius diſſer-
tationis argumentum.
Gratias plurimas Dandulo ob tam luculentum D.
Dionyſij teſti-
monium habuerunt Maurocenus & Gradonicus;
cumque velut ex
improuiſo, tot enumeratæ ignis proprietates ampliſſimam exhibe-
rent diſſerendi materiem, En ſanè, inquit Maurocenus, iucundiſſi-
mum noſtris collocutionibus argumentum. Non vtique malè fe-
riati ſequentibus diebus horas collocabimus in Ignis contempla-
tione; magnus enim mihi ſe videtur aperire campus ad philofo-
phandum, nobis præſertim, qui nullius magiſtri in verba iuraui-
mus, nec vlli addicti ſententiæ, ſolius veritatis veſtigia inda-
gamus.
Placuit cœteris Mauroceni conſilium, &
opportunè præmiſſam
cenſuerunt hanc de Ignis Nobilitate diſputationem; hinc enim
ſe temporis iacturam non facturos ominabantur: quemadmodum
nemo ſcriptorum eſt, qui legentium vtilitati conſultum velit, &
in humili, vilique materiâ operam pariter ludere; niſi fortè pau-
culos quoſdam è Declamatorum grege inanis gloriolæ aucupes ex-
cipias, qui vbi ſolæciſmum, aut febrim, aut ſordida quædam ani-
malcula laudauerint, nil demum legentium animis inhærens relin-
quunt præter contriti temporis pœnitentiam: quare omnibus
ſcribere meditantibus ſolenne eſt argumenti ſaltem nobilitate ſibi
blandiri, tum ne, calamo humilia, abiectaque deſcribente, videatur
animus humi repens ad cognatas deſlexiſſe materias, tum vt legen-
tium oculos mentemque vehementiùs ſollicitent, tum etiam vt
facilem excuſationi viam ſternant, ſi fortè demum tractationi, in
quam ſatis conſidenter irruperunt, impares deprehendantur. Ita
quoque tres illi Ornatiſſimi Viri ſe Ignem, nobile vtique argu-
mentum, ad colloquendum delegiſſe ſibi gratulabantur; iamque
animo præconceperant ſe quidem multum aliquando diſſicultatis,
non parum tamen iucunditatis reperturos in ſequentibus diſſerta-
tionibus: quas, quo commodiùs diſputatio ipſa explicetur, ſic
exponam, *quaſi agatur res*, *non quaſi narretur*, Ciceronem, cu-
ius vocibus vtor, imitatus.
MAuroc.
Quoniam Ignem, cùm poſtremò conuenimus, diſſer-
tationum noſtrarum argumentum ſtatuimus, non opus eſſe
mihi videtur, viam diſputationi ſternere, ſed in eam, ſi vobis
placet, inſiliendum, atque deſumendum exordium ab explican-
dâ Ignis naturâ, & in ſuas ſpecies, ſi quæ ſunt, diuidendâ.
Gradon.
Placet vtiqne:
Sed Ignis genus nec deſiniendo accura-
tè explicare, nec tribuere in partes ad tenue elimatas poſſumus,
niſi priùs, quæ ſaltem nomini ſubiecta ſit notio, vel ruditer co-
gnoſcamus: Vbi enim quis naturas omnes perpenderit, quæ qua-
litatis alicuius communione quadam ſimiles, quamuis cœtera diſ-
pares, idem nomen, citrà Metaphoram, inuenerunt; tunc demu m
definire poterit, certaſque in ſpecies partiri. Cum itaque non in
controuerſiâ verſetur, vtrùm natura quæpiam ſub ignis genere
conſtituenda ſit, nec ne (id enim ex præcognitâ aut præſtitutâ
Ignis notione definiendum eſſet) ſed illud tantùm in quæſtionem
vocetur, quid ſcilicet ignis vocabulo declaretur; operæ pretium
fuerit naturas illas, quæ in ignium cenſu deprehenduntur, certas
in claſſes diſcriminare, vt ijs inter ſe collatis, quid Ignis ſit, in-
noteſcat.
Dand.
Mihi pariter placet;
modò nos non obſtringamus minutis
quibuſdam ſeuerioris logicæ legibus De Definitione & Diuiſione:
vt quid enim inani lab ore nos conficiamus?
Satis fuerit, ſi preſſa
Definitio non occurrat illam non ſolicitè indagantibus, vti Deſcri-
ptione, quæ Ignem à Non Igne ſecernat. Et primùm quidem Ignes
diſtinguere poſſumus locis, in quibus vel gignuntur, vel ſe exhi-
bent contemplandos. Hinc alij Terreſtres, qui vel in extimâ tel-
luris facie excitantur, vel in imis cauernarum latebris deliteſcunt,
vel è ſummis montium crateribus erumpunt, vel in ſilicum alio-
rumque lapidum venis ab ſtruſi, quaſi flammæ ſemina in horreis re-
condita, otiantur, vel corporibus inſiti, cœteriſque elementis per-
miſti, ac in vnam ſpeciem temperati, calorem, quo naturæ ſubſi-
ſtunt, fouent. Alij Aërij, qui ſub lime geniti vel breui ſpectaculo
oculis blandiuntur, vt Traiectiones, vellongiore morâ magnorum
periculorum metum portendere videntur, vt Cometæ, vel innoxiâ
flammâ inter nubes coruſcant, vt Fulgura, vel nubium conflictu
expreſſi in terras ſe emittunt, vt Fulmina. Alij demum Cœleſtes,
ea nimirum ſydera, quæ non alienam lucem mutuata ſuis micant
ardoribus, quorum Sol principatum obtinet, dein Aſtra certis lo-
cis infixa, poſtremò illa, non re, ſed vocabulo, errantia, ſiqua ſunt,
quæ aliquid inſiti luminis habeant, præter illud, quod à Sole re-
cipiunt: Et, ſi quis non grauatè ferat mentem ab oculis ſeuocare,
ac intelligentiâ corporei aſpectûs metas tranſgredi, à cœleſtium
ignium albo expungendum non videbitur Cœlum, quod ab ignis
ſplendore Empyreum apud omnes ſplendidè audit.
Gradon.
Quia tamen, licèt ſtellæ naturâ flammeæ à Cicerone lib.
2.
de Nat.
Deor.
dicantur, res non eſt extra omnem controuerſiam
poſita, & nobis fortaſſe aliquando erit non leuis diſputatio, An ſy-
dera ignibus annumeranda ſint, alia mihi videtur inſtitui poſſe di-
Calore. Qui enim Ignis luce pariter &
calore vrendi vim habente
præditus eſt, hic Καθ’ ἐξοχὴν Ignis dicitur, vel etiam Ignis Viuus; vt ſcilicet ab Igne Mortuo ſecernatur, cui quidem abſumendi vis
ineſt, aut facultas excitandi aliquem doloris ſenſum ex calore, ni-
hil tamen habet lucis, quæ in oculos incurrat: iſtiuſmodi ſunt Cau-
ſtica omnia, vt Argentum viuum præcipitatum, quod citrà dolo-
rem carnes exeſt, & ſiccat purulenta vlcera;
aut piper, ſpiritus vi-
ni ſæpiùs excoctus, pyrethri radix, & ſimilia, quæ nemo dentibus
extenuare poteſt, & in ventriculum demittere, quin caloris vim
non obſcuram percipiat. Qui verò Ignis ſolâ luce oculos irritare
poteſt, calorem autem non niſi languidum habet, aut nullum, qui
ſub ſenſum cadat, hic Fatuis Ignibus Meteoroſcoporum adiungen-
dus eſt; quorum è numero fuit flamma, tum quæ circa Seruij Tul-
lij pueruli dormientis caput emicuit, tùm quæ ex L. Marcij concio-
nantis capite eluxit, quamuis eas inter prodigia recenſeat Valer.
Max. lib.
1.
cap.
6.
Neque multum ab horum ignium naturâ diſcre-
pant ignes illi, qui interdiu prorſus latentes, noctu tantùm viden-
tur, atque innoxiâ flammâ proximas herbas & arbores lambunt,
quemadmodum in Apennini Mugellano vidiſſe ſe teſtatur Carda-
nus de Subtil. lib.
2.
Quare tripartitâ diuiſione totum atque inte-
grum genus complecti poſſumus: Vnus videlicet ignis eſt Splen-
didus abſque calore, alter Calidus ſine luce, tertius Calidus pariter
atque Splendidus.
Mauroc.
Alijs fortaſsè arrideat magis illa ignium diuiſio, quæ
duas in partes diſtributa eſt, & Ignem Communem atque Vulga-
rem diſtinguit ab eo, quod Elementum dicitur. Et vulgarem qui-
dem putant omnes ſe intelligere, quis ille ſit; nimirum quem, in
corpore aliquo ardente, aut in flammas abeunte, citrà omnem
controuerſiam rudiores ipſi Ignem nominant. Elementum verò
ſolis Philoſophis datum videtur intelligentiâ perſequi; vtinam &
aſſequi. Neque enim deſunt, qui Ignem ex Elementorum numero
ſublatum velint; cumque, quid ad Quadripartitam Elementorum
diſtributionem ex frigidis quorundam argumentationibus conſi-
ciatur, exputare non poſſint, malint Elementum vnum de medio
tollere, quàm Ignem, cuius naturam nimis feruidam eſſe ex quoti-
dianis ardoribus conijciunt, corporum naturis inſerere.
Dand.
Mirum ſanè, quàm variæ legantur de Elementorum nu-
qualitatibus, opiniones;
adeò vt excuſationem ali-
quam mereantur, ſiqui non audeant tam incerto loco ſe com-
mittere.
Mauroc.
Non eſt noſtri huius inſtituti, aut horum ſententiam
refellere, aut illorum argumenta fulcire; multo minùs auderem
hìc Ariſtotelis interpretem de induſtriâ agere: ſed vt allata Ignium
diuiſio explicetur, & quid Ignis elementi vocabulo intelligatur,
quin nos inani diſputatione conſiciamus, longiuſuè prouehamur,
quàm propoſita ratio poſtularet, ſi vobis grauis non fuerim, rem, vt
ego quidem concipio, paucis expono.
Grad.
Rem vtique gratiſſimam feceris;
non paucos enim ali-
quando audiui Ariſtotelem redarguentes; qui tamen ſatis proba-
bilia locutus videtur.
Mauroc.
Vtrum Ariſtotelis menti congruant, quæ allaturus ſum,
vos ipſi definieritis: Me neque pediſſequum, neque aduerſarium
habet Philoſophus; libenter tamen cum illo conſentio.
Ne verò in
Elementi notione hæreamus; corpora ferè omnia ex pluribus na-
turis concreta eſſe nemo in dubium incertumque reuocat, vbi ea
labefacta videt, ſiuè naturæ vitio, ſiuè artis opiſicio, diſſolui; quem-
admodum nemo dubitat, quin ex latere, cæmento, calce conſtru-
ctum fuerit ædificium, quo deturbato videt illa ſupereſſe. Quo-
niam autem naturæ illæ ex alijs compoſitis naturis ita coagmenta-
tæ non ſunt, vt hæ rurſus in partes ſpecie diſpares inſinitè ſecari ac
diuidi queant; vltimas quaſdaw naturas neceſſe eſt, cogitatione ſal-
tem, deprehendere indiuiduas atque ſimplices (nullus hìc eſt ſer-
mo de molis magnitudine, quam inſinitè diuiduam non nego) qua-
rum coagmentatio ad corporum incolumitatem conſentiat. Vlti-
mas haſce naturas, ſi corporum quidem diſſolutio ſpectetur, Primas
verò, ſi Compoſitio, Elementa dicimus; quorum vim atque pote-
ſtatem generaliter proponere, dilucidè & breuiter explicare qnis
poterit, ſi ea eſſe *Naturas ſimplices ad corporum conſtructionem in-*
*ſtitutas* deſinierit. Natura enim ſimplex eſt Notio ad plures diffe-
rentias pertinens, cum æther, & cœlum, &
ſydera (ſi fas eſt crede-
re) naturæ ſimplices dicantur à pluribus, aut ſaltem ſieri potuerit,
vt natnra aliqua ſimplex eſſet ſolitaria, omniſque vinculi, quo cum
cœteris coniungeretur, impatiens: Nam quæ in eum ſinem pro-
creata ſunt, vt diſſoluta conſiſtant, & quaſi diſſipata, ea ſunt
extra Elementi rationem; quippe quod, quà Elementum, non ab-
tur, & temperatur.
Gradon.
Hæc videtur ſincera elementi notio, quod plures natu-
ræ ſimplices atque diſſimiles in corporis alicuius (quod propterea
Mixtum dicitur) conſtitutionem conueniant, neque enim homo-
geneæ particulæ elementa propriè ſunt Magnitudinis, quam con-
ſtituunt, licet eius partes ſint; Elementa ſiquidem ad Mixtum re-
ſeruntur, Partes ad Totum.
Mauroc.
Cum itaque diſſimiles eſſe naturas neceſſe ſit, diſſimili-
bus quoque proprietatibus affectas eſſe oportet. Inter has verò
Qualitates, earum ratio primùm habenda eſt, quæ naturas ipſas
ſimplices ita commiſcent, vt vnam efficiant ex pluribus: hinc iu-
re optimo Qualitatibus Primis nomen factum eſt; quia cum vni-
uerſim natura priùs conſlata, quàm operandi vi ac poteſtate præ-
dita intelligatur, eæ pariter in Elementis qualitates antè ſpectandæ
ſunt, quarumope mixtum concreſcit, quàm quæ agendi faculta-
tem tribuunt. Hæ verò:
Secundæ Qualitates dicuntur, non ſanè
quia à Primis illis efficiantur, aut ab ijs ortum habeant, quatenus
Primæ ſunt; ſed quia Naturarum, quæ Elementa ſunt, commiſtio-
nem conſequuntur. Quoniam autem in Elementis, ob idipſum
quia Elementa ſunt, ſola vis coëundi mutuam ſocietatem atten-
denda eſt, idcirco non niſi Primæ illæ Qualitates ad Elementi no-
tionem ſpectare cenſentur, quamuis natura ipſa ſimplex, quæ ele-
mentum eſt, proprietatibus alijs non careat. Et quia ſieri poteſt, vt
natura aliqua ſimplex, cęteris proprietatibus ſeruatis, ita Qualitatis
Primæ iacturam grauem ſubeat, vt, quod ad vnam ſpeciem compo-
nendam attinet, contrariè affecta ſit; elementi ratio commutari
poteſt, quin ipſa natura nouam induat formam: ſic liquor in va-
porem ſolutus abire in auras dic itur, cum tamen ex eo, quod rur-
ſus concreſcit, natura illa non interijſſe deprehendatur: neque
enim aliam reddunt aquam nubes, niſi quam tellus exha-
lauit.
Porrò Elementis inter ſe comparatis ad mixtam naturam com-
ponendam, ſingula dupliciter conſideranda ſunt, & quod ſuâ vi
permiſcent cœtera, & quòd à cœteris permiſcentnr.
Hinc Quali-
tates Primæ in Philoſophorum ſcholis aliæ Actiuæ, Paſſiuæ aliæ
vocantur. Et quidem Elementa vnam in ſpeciem temperanda ita
ad tenue elimentur, ac inter ſe confundantur, oportet, vt internoſci
iungantur: quemadmodum arena, aqua, oleum, in phialâ ſi agi-
tantur, confunduntur quidem, ſed pingui, vt aiunt, Mineruâ, &
quieſcente phialâ grauiores naturæ ſubſidunt. Qualitas igitur A-
ctiua duplex eſt, altera, quæ craſſiores particulas attenuat, tenueſ-
que commouet, atque confundit: altera, quæ tenuiores cogit,
commiſtaſque cohibet, ne diſſoluantur: *Calor* illi, huic *Frigus*
ṅomen eſt. Qualitas verò Paſſiua item duplex eſt, altera, cuius ope
natura facilem ſe præbet, vt attenuetur, reliquiſque congruens co-
hibeatur, ne ſecedat; altera, quæ naturam ad id paulò difficiliorem
reddit: illi nomen fecerunt *Humiditati*, huic *Siccitati.
* Neque
mirum videri debet naturam ad hoc ipſum inſtitutam, vt cum alijs
commiſceatur, difficilem ſe præbere; quam enim infert moram dif-
ficultas vincenda, illud efficit, quod temporis diuturnitate com-
modiùs, atque perfectiùs, quàm breui momento, elementa permi-
ſcentur, temperamenti perfectione tarditatem compenſante.
Gradon.
Interrogare paratum præueniſti:
videbatur ſiquidem
inſtituto Naturæ mixta corpora molientis noxia Siccitas, quamuis
illis iam conſtitutis vtilis ſit, vt diutiùs conſiſtant. Sed perge, ſi
placet.
Mauroc.
Ex his perſpicuum ſit nulli Elemento duas Qualitates
Primas actiuas, aut duas Paſſiuas ineſſe poſſe; nam frigori aduer-
ſatur calor, & ſiccitas humiditati.
Quatuor igitur tantùm iſtiuſ-
modi Qualitatum complexiones haberi poſſunt, adeò vt ſingulis
Elementis binæ qualitates conueniant, altera Actiua, qua permi-
ſcet, altera Paſſiua, qua ſe permiſceri aut facilè, aut ægrè permit-
tit. Quæ enim natura vim habet attenuandi &
commouendi, at-
que ipſa facilè attenuatur ac commiſcetur, illa Calida eſt & Humi-
da; quæ verò non niſi difficulter permiſcetur, cum tamen vim atte-
nuandi obtineat, & commouendi, Calida &
Sicca.
Contrà quæ
facultatem habet cogendi, ſeque facilè ad aliarum partium nutum
fingi permittit & accommodari, Frigida eſt &
Humida;
ſed quæ
duriorem ſe præbet, tenues aliarum particulas ad craſſit udinem ad-
ducens, & cohibens, Frigida eſt &
Sicca.
Hinc quatuor Elementa;
quæ ex quatuor maximè notis corpo-
ribus, Terrâ, Aquâ, Aëre, Igne nomen inuenerunt, cum ex iſtis
Qualitates illæ ſatis clarè explicari valeant. Nam ex Aquâ &
Aëre
Humiditas declaratur, cum vtrumque corpus facillimè etiam inter
ſed
quoniam id Aëri ob maiorem tenuitatem faciliùs contingit, huic
quoquè maior tribuitur Humiditas quàm Aquæ: quia tamen aqua
ita ſe ad ſolidi, quod tangitur, corporis ſiguram accommodat (id
quod & Aëri commune eſt) vt præterea etiam adhæreſcens relin-
quat illud liquore infectum, duplex Humiditas, aquea nimirum, &
aëria innotuit: ac propterea aqua vi caloris in vaporem ſoluta
abijſse in aërem dicitur, quia tangenti corpori iam non adhæret: contrà verò vapor vi frigoris concreſcens ſieri aqua dicitur, quia
poterit adhærere. Cœterum eatenus aqua adhæret vaſi, quatenus
particulæ aliquæ ſe in vaſis poros inſinuant; aqueæ autem particu-
læ aërijs craſſiores cum ſint, etiam depleto vaſe apparent. Hinc ma-
nifeſtum eſt Metalla liquentia Humida dici poſſe, quamuis non ad-
hæreant vaſi, quo continentur; id ſiquidem oritur ex eorum parti-
bus craſſioribus, quàm-vt valeant in vaſis poros penetrare: quod ſi
addatur pix Græca, aut Chryſocolla (Boracem vocant) pro metal-
li ratione, metalla pariter tenuiora iam facta adhærebunt. Sic qui
cuprea vaſa ſtanno diligentiùs obducere cupiunt, ſale prius ac fer-
uente aceto vas perſricant, vt pori magis pateſcant, & minuſculæ
aſperitates excitentur, quibus faciliùs adhæreat ſtannum quadran-
te plumbi miſtum additâ pice Gręcâ attenuatum.
Quemadmodum verò Aëri &
Aquæ humiditas conuenit, quia
facilè permiſcentur, aër quidem ob tenuitatem peruadens, aqua
autem ob craſſitiem adhærens: ita pariter ex aduerſo Terræ &
Igni
Siccitas tribuitur, quia vtrumque corpus difficilè miſcetur, Terra
quidem ob ſuam craſſitiem atque pondus aditum negans, & mo-
tui commiſcenti repugnans; Ignis verò ob ſuam tenuitatem atque
mobilitatem exiliens aut auolans: Ex quo ſit ſiccitatem terream
aduerſari humiditati aëriæ, & ſiccitatem igneam humiditati
aqueæ.
Dand.
Rerum naturis maximè congruam cenſeo duplicem hanc
tùm Humiditatis, tùm Siccitatis ſpeciem: quamuis enim Ignis ſuâ
tenuitate peruadat alia corpora non minùs quàm aër, non propte-
rea humidus dicendus eſt; quia videlicet ſuâ mobilitate non faci-
lè patitur ſe teneri, adeoque difficilè cum cœteris naturis per-
miſcetur.
Mauroc.
Vt igitur temperamentum aliquod inueniatur, opus eſt
tenuiores naturas, hoc eſt Aërem & Ignem, concreſcere, craſſiores
Terram, attenuari:
Atqui attenuan-
di vis Calor eſt, cogendi Frigus; tenuioribus ergo naturis aëri &
igni calor tribuendus fuit, qui craſſiores attenuaret, craſſioribus
verò naturis terræ & aquæ frigus congruebat, quod cogeret tenuio-
res, ijſque quodammodo vincula inijceret. Eſt autem obſeruan-
dum ſingulas vniuſcuiuſque elementi complexiones binarum qua-
litatumita temperandas fuiſſe, vt, quoniam altera Actiua, altera
Paſſiua eſt, altera alteri præſtaret, hoc eſt, ſuas vires clariùs & mani-
feſtiùs exerceret; atque adeò in duobus quidem Elementis Paſſi-
uæ, in duobus verò Actiuæ ſummum locum obtinerent. Cum enim
ea, quæ eiuſdem Qualitatis Actiuæ communione ſimilia ſunt; de-
beant viciſſim permiſceri, alterum ab altero aliquid pati neceſſe eſt: neutrum autem externam vim accipere poteſt, ſi pari eiuſdem qua-
litatis Actiuæ gradu prædita fuerint: alterum igitur præpolleat,
oportet. Quare ignis Aërem vincit calore, Aqua Terram frigore:
æquum ſcilicet fuit fugacem Ignem, qui difficilè miſcetur, quàm
citiſſimè agere, validiuſque miſcere cœtera, Aërem autem, qui ſua-
pte naturâ adeò fugax non eſt, & facilè miſcetur, languidiùs ope-
rari: Contra verò potiſſima vis coërcendi elementa permiſta, hoc
eſt frigus, Aquæ potiùs quàm Terræ congruit, quòd illa longè fa-
ciliùs quàm Terra permiſceatur. Inter quæ autem elementa con-
uenit Qualitate Paſſiuâ, ea diſſident Qualitate Actiuâ, cuius viri-
bus cùm inter ſe confligunt, vt temperamentum aliquod nanci-
ſcantur, ipſa quoque Paſſiua qualitas mutationem aliquam ſubeat,
neceſſe eſt: Atqui in alterutro qualitas Actiua ſumma eſt;
in altero
igitur ſumma eſſe debet Qualitas Paſſiua. Hinc ſi vtrumque Ele-
mentum humidum ſit, ſummum frigus eſt in Aquâ, at non item
ſummus calor in Aĕre: maior igitur humiditas aëri tribuenda fuit,
quàm aquæ, vt ſe facillimè inſinuans aër ſuâ tenuitate præueniret
actionem frigoris vali dioris illum conſtipantis. At ſi vtrumque ſic-
cum ſit, ſummus calor in Igne eſt, ſed non ſummum frigus in Ter-
râ; huic igitur validior ſiccitas, quæ permiſtioni diutiùs obſiſte-
ret, tribuenda fuit, quàm igni, vt, dum terræ craſſities obſtinatior
obſtruit effugia, ne ignis elabatur, huius calor ſenſim langue-
ſcens vim ſentiat proximi frigoris fugacem naturam coercentis.
Gradon.
Sic igitur (ſi ſatis mentem tuam, Maurocene, ſum aſ-
ſecutus) res ſe habet. Ignis, quippe qui reliqua corporis elementa
calore vincit, ea attenuat: ex quo fit vt aĕr tenuior factus moræ
repugnans ijs quodammodo manum inijcit, dum aliquantulum ca-
loris atterens, eoſque paululum conſtipans, ſiſtit fugacem naturam. Quare aquam aëre &
igne fœtam, ipſamque calore extrinſecùs ac-
cepto tenuiorem redditam, per omnes terrenarum particularum
receſſus permeare neceſſe eſt, ſoluto vi caloris vinculo, quo illæ col-
ligabantur. Iam verò calor in tot particulas diſſipatus interiectis
terrenis puluiſculis adhuc magis atterritur vi terreni frigoris, te-
nuioreſque naturæ conſtipantur magis, aquâ potiſſimùm fractas
frigoris vires reſumente; adeò vt ignis, quaſi conciſis neruis, iam
ſubſiſtere cogatur, & in frigoris pedicas incidiſſe videatur is, qui
acribus caloris ſtimulis aërem & aquam attenuans ad fugam ſolli-
citabat, diſiectis terrenæ craſſitiei repagulis: Quin &
aër ipſe non
ſolùm aſſumptam, igne vim inferente, tenuitatem dimittit, verùm
etiam demum terræ & aquæ frigore cogente aliquantulum concre-
ſcit: Aqua autem viciſſim &
terra plus habent tenuitatis, ac mi-
nus frigoris, quàm earum natura ſolitariè ſpectata exigat: Ele-
menta ſiquidem omnia non niſi infractis qualitatibus vnam in ſpe-
ciem temperantur.
Mauroc.
Ita planè, vt mihi quidem videtur, de elementis ſen-
tiendum, quatenus illa ad Corporis Mixti conſtitutionem referun
tur, hoc eſt, quâ elementa ſunt.
Dand.
Hæc cum ita ſint, conſtat nec terram, quam colimus, nec
aquam, quam potamus, nec aërem, quem ſpiritu ducimus, nec
ignem, quo cibos paramus, elementa eſſe: Nature enim ſimplices
non ſunt, cum in plura corpora ſpecie diſſimilia diſſoluantur, ex
ijſque (ex aquâ ſaltem & terrâ) animalcula gignantur.
Et quiſquis
populari hac trutinâ Ariſtotelicæ de Elementis Doctrinæ pondera
examinare voluerit, hic profectò rem momento ſuo non pondera-
bit: ex ijs ſiquidem elementorum nomina deſumpta ſunt, quia
Primarum Qualitatum vires in ijs maximè elucent; cœterùm inter
hęc & illa longè diſpar ratio intercedit.
Ex quo patet argumenti
infirmitas, quo aliqui puriſſimum Ignis elementum infra Lunam
proximè collocant, ne ſolus ignis peregrinetur. Cedo enim mihi
ſinceram aquam, aut ſimplicem terram, quę in plures naturas diſ-
ſolui non poſſint: quod ſi &
iſtę peregrinantur, iniqua non eſ-
ſet ignis conditio, ſi exularet ab eo loco, quem tunc fortaſſe
ſibi vendicaret, cum diſſolutis corporibus omnibus, ſingulę
ordinatè diſponendę eſſent.
Gradon.
Illud pręterea, quod dictis conſequens videtur, non
diſſimulandum exiſtimo, videlicet ſingulas Elementorum notiones,
Terram, Aquam, Aërem, Ignem, non eſſe ſpecies vltimas: ita enim
ſunt partes, quę ſubſunt generi Elementi, vt etiam ſingulę ample-
ctantur plures ſpecies: Sic Terra genus eſt in plures diuiſum partes:
&
ſicut terra Lemnia, aut Samia, aut communis argilla ad ſpeciem
eandem non pertinent, quamuisin communi Terrę notione conue-
niant; ita plures ſpecies vniuerſum genus Elementi Terrę partiri
poſſunt, modò Primarum Qualitatum terrę congruentium, Frigo-
ris ſcilicet & Siccitatis, communione ſimiles ſint, cœtera diſſimi-
les; ſi nimirum ſingulę hoc habeant, quod ęgrè miſceantur, ac
vim obtineant tenuiora elementa conſtipandi, &, vt ita dicam,
coagulandi, parui refert eas cœterarum proprietatum diſſenſione
diſcrepare. Haud diſpari ratione de Ignis cœterorumque Elemen-
torum generibus philoſophandum eſt; quęcunque enim naturę
ſimplices validam vim habentreliquas attenuandi, ipſę tamen ob
maximam ſui tenuitatem ac mobilitatem difficilè permiſcentur,
ſed potiùs auolare conantur, Ignes ſunt: ſed quid prohibet eas, in
reliquis qualitatibus longè diſſimiles, ſpecie diſiunctas eſſe, immò
& diſſidere?
Quin &
illud addendum, quod non ignes omnes calo-
ris gradibus pares eſſe, aut ęquè tenues oportet; ſed in vnoquoque
compoſitorum corporum quę inſunt particulę omnium tenuiſſimę
calorem habentes, cuius cauſas ipſa natura continet, eæ in corpore
illo Elementi Ignis munere funguntur; neque obſtat quicquam,
quo minus ignis ſint, ſi corpora alia concreta ſunt ex particulis
plus caloris habentibus, & tenuitatis:
ignem enim alium alio ro-
buſtiorem eſſe nil vetat.
Dand.
Equidem fateor eam eſſe vim notionum in animis noſtris
iam tum ab ipſâ infantiâ impreſſarum, vt vix Ignis vocabulum au-
dire poſſimus, quin illicò menti ſpontè ſuâ obijciat ſe ignis iſte vul-
garis, nec facile ſit cogitationem ab illo ſeuocare, & ad Elementum
reflectere. Quapropter aliquibus ſatius videtur, rebus non muta-
tis, paululum immutare vocabula, ijſque vti nominibus, quę co-
gitationem ad alienas imagines non detorqueant. Cum itaque ex
corporum diſſolutionibus ab arte excogitatis deprehendatur hu-
morem extrahi, atque ſpiritum, relicιis in imo vaſe partibus qui-
buſdam craſſis & grauibus (corpori animâ deſtituto ſimiles cum
ingenio ſubſidunt, niſi fortè calore vehementiùs vrgente rapiantur
à ſpiritu, aut ab humore auolante, etiam *Fixæ* communiter di-
cuntur; ex triplici naturarum genere conflata videntur corpora,
nimirum ex Partibus Fixis, Humore, & Spiritu.
Extrema ſunt
partes fixę, & ſpiritus, inter quæ medius eſt humor quippeeorum
vinculum; neque enim ſtabilis eſt, &
craſſus, vt partes fixæ, neque
tenuis & fugax, vt Spiritus:
hinc ille chymico vocabulo dictus
ab aliquibus eſt *Mercurius*, quaſi *gemino faciens commercia mun-*
*do*, vt loquitur Poëta, iungens fœdera inter particulas in Cœ-
lum auolantes, niſi prohibeantur, & eas, quæ terris affixæ ſubſi-
ſtunt. Imperitum quippe nimis ſe proderet, qui tria Chymica
corporum elementa Mercurium, Salem, & Sulphur ideò tantùm
reijceret, quaſi corpora omnia ex Argento viuo, ſale, quo cibi
condiuntur, & Sulphure, quo ſicci cannabis caules inficiuntur ad
ignem excitandum, conſtare dicerentur. Sed quoniam, qui edu-
cuntur ſpiritus phlegmate liberati flammam concipiunt, vt ſul-
phur, & Partes fixæ ſubſidunt in vaſe, quemadmodum ſal rema-
net ſoluto in vaporem lixiuio; ideò hæ à Sale, illi à Sulphure no-
men inuenerunt: Humori autem, quo extrema illa connectuntur,
Mercurio (vt illi quidem opinantur) nomen factum eſt, quia ſicut
aureis bracteolis obducuntur argentea vaſa priùs malagmate ex
Auro & Argento viuo illita, &
vi ignis ſolutus in vaporem Mercu-
rius auolat pręter tenuiſſimas particulas, quæ aurum argenteo vaſi
connectunt, ita Spiritus partibus fixis iunguntur humore, quate-
nus ille ſpiritibus fœtus, & ſalibus volatilibus permeat partes fixas,
illiſque adhæret, humore ſuperfluo ſenſim euaneſcente. In hoc
tamen cum Chymiſtis non conſentiunt, qui vim extrema conglu-
tinandi Sulphuri tribuunt; Mercurio enim volatili &
Sali fixo
compedes inijci à Sulphure exiſtimant, vi cuius in vnam ſubſtan-
tiam coëant, quatenus Sulphur vtriuſque extremi particeps ſuâ
viſcoſitate temperat Salis ſiccitatem & Mercurij liquiditatem,
molli ſuâ fluiditate Salis denſitatem & Mercurij permeabilitatem,
ſuâ dulcedine Salis amaritudinem & Mercurijaciditatem:
vt do-
cet Io: Beguinus Tyrocinij Chymici lib.
1.
cap.
2.
Hęc tamen tria
tantùm chymica principia mihi non probantur, ſi Phyſicas cor-
porum particulas Primas conſideremus: Chymiſtis enim quibuſ-
dam eatenus tria hęc enumerantur principia, quatenus ſoluto cor-
ſubtiliſſimum,
hoc eſt Mercurium, & in balſamum dulce oleaginoſum, viſcidum,
natiuum partium calorem conſeruans, atque odorum fontem, hoc
eſt Sulphur, atque in corpus ſiccum, ſalſum, diſſoluendi, coagu-
landi, detergendi, & euacuandi facultate præditum, hoc eſt Sal,
tunc demum omne Chymicum opus analyticum ceſſat; quia vlte-
rior diſſolutio (vt quibuſdam placet) fieri non poteſt citrà virtu-
tum interiorum detrimentum: id quod ab artis ſcopo longiſſimè
abeſt: At Phyſicus prima corporum Elementa inueſtigans, ipſa
chymica principia diſſoluit in ſimpliciores naturas, quibus neque
poteſt commodè Chymici vocabuli communionem concedere,
quia perinde ſe res haberet, atque ſi corpora ex Sale, hoc eſt Ter-
râ, ex Mercurio, hoc eſt Aquâ, ex Sulphure, hoc eſt Igne, com-
ponidicerentur: quaſi verò Aër eſſet aut ignis vi frigoris concre-
tus, aut aqua vi caloris attenuata. Neque enim placent, qui Mer-
curium Aquæ & Aëri componunt, huic quidem, quatenus ex ca-
loris viciniâ rareſcens facilè in auras abit, illi verò, quatenus, vt
aqua, difficulter proprio, facilè alieno termino continetur. Alio-
quin etiam Sulphur non Igni ſolùm aſſimilabitur, quia flammam
facilè concipit, ſed etiam Aquæ, quia vim habet vniendi, &
conglutinandi. Mihi autem duplex Spirituum genus videtur con-
ſtituendum, alterum quod calore non mediocri polleat, & hoc Igni
reſpondet, alterum verò quod tantum caloris non habeat, & huic
Aëris vocabulum relinquitur: Spiritus ſiquidem ſunt, nec pauci
(de quibus idoneo loco erit nobis ſermo) qui non modò vim cale-
faciendi non poſſident, ſed frigus non modicum efficiunt: hos
autem inter Ignes recenſere non auſim. Vtrum autem Spiritus hu-
iuſmodi frigidi ſint ſimpliciſſimæ naturę atque impermiſtæ, & an
aĕrij potiùs, quàm aquei aut terreſtres dicendi eſſent (ſi elemento-
rum notiones à Mauroceno indicatas retineamus iuxta Primarum
Qualitatum diſtributionem) hic non videtur diſputandi locus; alioquin ab inſtituto hodiernæ diſſertationis ſcopo nimium di-
grederemur.
Mauroc.
Abſtinendum profectò ab huiuſmodi diſputationibus,
in quibus nomina ſępius, quàm res, exiguo aut etiam nullo veri-
tatis compendio, multo certè temporis & laboris diſpendio, in
controuerſiam vocantur. Quid igitur demum Ignem eſſe di-
cimus?
Dand.
Ignis eſt *Spiritus vim babens caloris non mediocris.
* Spiri-
tum voco non qui à Sulphure & Sale diſtinguitur, ſed ſubſtantiam
tenuem; neque eam tantùm, in qua ineſt raritas, aut leuitas, ſed
eam, quæ ſubtilis eſt, & in anguſtiſſimos corporum meatus facilè
peruadit, ſiuè multum, ſiuè parum materiæ, illâ paruitate conti-
neatur: Hinc Ariſtoteles lib.
1.
de Anima.
text.
29.
de igne mentio-
nem faciens vocat λεπ τομερέςατόντε, Κτὶ μάλιςα τῶν ςοιχειων
ἀσώματον, partibus tenuiſſimis pręditum, & maximè inter elemen-
ta incorporeum: huiuſmodi enim tenuis natura vbi ſoluitur vin-
culo, quo cùm cętetis copulabatur, quà patet exitus, vel per quam
ſibi inuenit viam, euadit mobilitate ſuâ potiùs, quàm aut leuitate
aut grauitate. Quamuis autem aëri pariter conueniat ſua ſubtili-
tas, in hoc tamen præcipuè ignis ab aëre diſcrepat, quod aër mo-
dico ad ſummum tepore calet, ignis natura ſemper aliquid habet
feruoris; licèt ex aliarum naturarum conſortio, quibus confundi-
tur, ſæpè prohibeatur, quin vires omnes ſuas exerat: Sic &
homo
vim habens ratiocinandi, aut ſomno, aut amentiâ correptus, vi il-
lâ non vtitur, citrà humanæ naturæ iacturam.
Iam verò Ignis genus vniuerſum in eas ſpecies partiri poſſumus,
quæ à Gradonico huius diſſertationis initio indicatæ ſunt, vt nimi-
rum Spiritus vim habens caloris non mediocrem, alius quidem ſit
fuapte naturâ cum luce coniunctus, alius verò ab eâ ſeiunctus; ille
Ignis Viuus, hic Mortuus dicatur. Prioris autem generis iterum
differentiæ duæ excogitari poſſent, ſi moles ipſa, quæ Ignis voca-
bulum obtinuit, ſpectetur: Nam ſi moles illa, maiori ſaltem ex
parte, compoſita ſit ſpiritu ſplendido pariter atque Calido, Ignem
ſimpliciter vocant, ſi fulgeat, & ferueat;
at ſi ſpiritûs calidi ſimul
atque ſplendidi calor, aliarum naturarum admiſtione, ita intepe-
ſcat, vt ſolùm lucis ratio habeatur, & nihil feruoris deprehenda-
tur, hic potiùs Ignis Fatui appellatione dignus eſt. Cœterùm
id non ad ipfam ignis naturam pertinet, ſed ad ea, quæ illi acci-
dunt: propterea poſterior hæc diuiſio in Ignem Viuum &
Fatuum
reijci poteſt citrà vllum incommodum, ſi natura quidem Ignis ſpe-
ctetur. In quàm varias autem ſpecies ignis cùm Viui, tùm Mortui,
notio diuidi queat, ex ijs, quæ à nobis ſequentibus diebus diſputa-
buntur, innoteſcet, vbi quàm variam ſpirituum calidorum ſupel-
lectilem corporibus Naturaincluſerit, pro re natâ exponemus. An
verò, quemadmodum Spiritus Calidos habemus in Cauſticis calo-
ſtat luce pręditus, ſed mediocriter tantùm, aut ne mediocriter
quidem, calidus, & an ille in ignium cenſu ae numero reponen-
dus ſit, non eſt huius loci deſinire; ſed tunc demum conſtabit, cum
de ignis luce & calore erit nobis diſputatio, neque vacat hìc con-
trouerſiam inſtituere, quæ ſermonem immodicè protraheret, &
ad alia auocaret. Illud ſatis fuerit innuere, quod Naturas illas
corporum Igneas vocamus, in quibus huiuſmodi calidorum ſpiri-
tuum copia deprehenditur, ita vt eorum efficientia validior ſit at-
que magis conſpicua, præ cœteris eorundem corporum particulis
languidiùs vires ſuas exerentibus. Propterea Salem, de quo me
legiſſe memini apud S.Hilarium illa Chriſti verba, *Vos eſtis Sal*
*terræ*, explicantem, *Sal eſt in ſe vno continens aquæ & ignis ele-*
*mentum, & hoc ex duobus est vnum*, adnumerandum inter igneas
naturas cenſeo, vis quippe ignea in illo magis elucet, non ſolùm
quia humidis corporibus aſperſus illa exſiccat humorem attenuans
atque reſoluens, verùm etiam quia ex ſalibus Aquę Acres, ſeu For-
tes extillantur, quibus metalla ſoluuntur, & affuſo guttatim Oleo
Tartari præcipitantur, atque in ealcem rediguntur: id quod for-
nacis ardoribus perſici nequit niſi diuturno tempore. Quod au-
tem Sal niuibus permiſtus vim conglaciandi acuat, non continuò
ex ignearum naturarum albo expungendus eſt; nam &
Spiritus Vi-
ni, ſeu Aqua Ardens, vt vocant, ſi huiuſmodi niuibus affundatur,
congelationem validiùs promouet, nec propterea Spiritum Vini
frigore abundare dicimus: qua verò ratione id contingat, non vi-
detur huius loci examinare, nec faciendus eſt ab igne ad glaciem
tranſitus. Quid enim, ſi quis dixerit Spirituum nitroſorum, quos
Nix continet, inertiam excitari ab igniculis Salis & Spiritus Vini,
qui etiam vaſis liquorem conglaciandum continentis meatus dum
permeant, illis attenuatis aditum aperiant, vt liquori commiſcean-
tur, eiuſque particulas cogant? Sed hæc mittamus, ne alienæ quę-
ſtioni locum demus. Illud potiùs in Sale obſeruandum videtur,
quod ſi aqua ſale imbuta ſubdito igne ſoluatur in vaporem, Salin
vaſis fundo relinquitur; aqua autem, quæ ſale magis abundat,
grauior eſt ſecundùm ſpeciem, ideòque aquę ſalſæ præ dulcibus
maiora ferunt nauigia, magiſque onuſta; ex quo inferri poſſe vi-
detur grauitatem ſali ineſſe maiorem grauitate aquæ, quam ſuâ
permiſtione efficit grauiorem ſecundùm ſpeciem: Si igitur ſal
ignem continet, aqua non redditur grauior admiſtione
aquæ, ſed ignis, adeoque videtur ignis maiore grauitate prædi-
tus quàm aqua. Verùm hoc ignis pondus diligentiùs, quàm præ-
ſens tempus ferat, erit examinandum: illud vnum hìc obſeruandum
occurrit, quod ignis in corporibus miſtis, quæ flammam non con-
cipiunt, vt in ſalibus, ineſt vt fixus, in ijs verò, quæ in flammam
abeunt, & exardeſcunt, ineſt vt volatilis, quemadmodum in
ſulphure. Ex quo patet non vnicum eſſe Ignis genus;
nam &
Sales
alij Fixi, Volatiles alij deprehenduntur: ſiuè demum hęc agili-
tas ipſis Salibus per ſe conueniat, ſiuè ex Spirituum admi-
ſtione.
MAuroc.
Compoſitorum corporum, quæ Naturæ efficientiâ
ſubſiſtunt, non autem fortuito errantium particularum
concurſu coaleſcunt, initia ea ſunt, quæ, vt è Græco vertimus, Ele-
menta communiter dicuntur: inter hęc Ignem numerandum eſſe
vtique non diffitemur, quicunque aliquid ſaltem caloris illis ineſſe
concedimns; concedere autem cogimur, vbi frigus maximum non
deprehenditur. Huius igitur, quatenus permiſtè cum reliquis ele-
mentis implicati, non alius profecto eſt locus, quàm qui compo-
ſitæ moli congruit. Verùm, ſi quemadmodum ſenſibus ſubiectam
habemus tellurem, maria, & aërem, ita congeſtam in vnum locum
non modicam ignium vim animo concipiamus, quem illi locum
tribuendum eſſe cenſetis? Non hìc ignem ſyncerum, &
prorſus
impermiſtum, requiro; ſed ſatis mihi fuerit, ſi ille communi
cœterorum huiuſce vniuerſitatis elementorum conditione vtatur; nam &
terra aquæ particulas, atque aëris, intra poros admittit;
& aquam terrenis puluiſculis inſici ſubſidentes demum fęces do-
cent; &
admiſtos aëri attenuatos aquarum halitus indicant ne-
bulæ, ros, nubes, imò & vagantia per aërem terrena corpuſcula ad-
miſſus per foramen in obſcurum conclaue ſolaris radius prodit.
Non alium modum Igni ſtatuo. Quiſquis igitur ille fuerit, ſi-
uè purus omnino, ſiuè permiſtus, quiſnam eſt debitus igni
locus?
Grad.
Si Ciceronèm audiamus, *locus his etiam naturis, quæ*
*ſinè animis ſunt, ſuus cuique eſt proprius; vt terra infimum te-*
*neat, banc inundet aqua, ſuperior aer, ignibus altiſſima ora red-*
*datur.* Cumque aſcendentem flammam omnes paſſim videamus,
ſi quis igni ſummam leuitatem, adeoque ſupremum inter ele-
menta locum, non concederet, à vulgari ſenſu longiſſimè rece-
deret, & paradoxorum ſectator videretur.
Nam ſi terram aquâ
grauiorem idcirco pronunciamus, quia glebam in aquâ dimiſſam
fundum petere conſpicimus, aërem verò leuiorem, quia illum
vtri incluſum, ſi per vim immerſus vter crebrâ punctione perfore-
tur, erumpentem in bullas obſeruamus; quidni &
ignem aëre
leuiorem dicamus, cuius motus à Naturâ inſtitutus (ſibi quippe
ſemper ſimilis eſt) in flammâ ad ſuperiora contendit? locum au-
tem vnicuique debitum pro ratione grauitatis aut leuitatis aſſi-
gnandum eſſe quis neget? Leuiſſimo igitur igni ſupremus &
ex-
timus in elementorum ſphærâ locus tribuendus eſt. Scio nullum
ibi apparere ignis veſtigium, cum neque fulgeat ob ſummam ra-
ritatem, neque pabulum proximum conflâgret (nam quod in
tertiâ, quam vocant, aëris regione Meteorologicæ impreſſiones
accendantur, mihi vim non facit) remotiſſima enim eſt ora il-
la, & noſtrum aſpectum fugit.
Sed, ſicuti, ſi fluminum omnium
curſum in vnam eandemque plagam dirigi videremus, licèt mare
prorſus ignotum eſſet, aquas omnes vnum in locum conſluere, vbi
demum conquieſcant, non citrà veri ſimilitudinem opinaremur; ita pariter flammas omnes per aërem in cœlum ſubuolantes cùm
quotidie aſpiciamus, non ineptè philoſophati ſibi videntur, qui
hinc arguunt locum eſſe ſupra aërem, quò ignes confluant.
Mauroc.
Vulgi ſenſum non moror, ſed ad veritatem reuocanda
eſt ratio, vt ſaltem ſimilitudinem veri conſequamur. Flammam
ex lignis, aut ſtipulis, & ſimilibus excitatam aſcendere non dif-
fiteor; ſed &
candentes carbones in aëre deſcendunt;
neque mi-
nus ignis in prunis, quàm in flammâ ineſt: Cur igitur leuem po-
tiùs, quàm grauem, dicamus ignem? Quod ſi (vt aſſumptæ ignis
cum aquâ comparationi inhæream) fluuiorum omnium, quamuis
eandem in plagam decurrentium, aquas ſenſim extenuari, ac citò
prorſus euaneſcere videremus, quis vnquam aut ſuſpicari poſſet,
aut aſſerere auderet, eas demum in mare confluere? At flamma-
rum aſcendentium veſtigia quàm longo tramite perſequemur?
&
illas ſupra omnem aërem vſque in regionem Lunari cœlo finiti-
mam ſubuolare arbitrabimur? Audiui quidem iſta ſæpiùs, ſed nun-
quam adductus ſum, vt crederem. Certè corpus illud, quod
noſtrum aërem, ſiuè Atmoſphæram circumplectitur, quicquid il-
lud ſit, ſi Ariſtotelem lib.1.
Meteor.
ſumma 1.
cap.
4.
audiamus,
*propter conſuetudinem vocamusignem, non eſt autem ignis*: ignem
autem non eſſe ex eo probat, quod ab ignis Naturâ diſtat, *exceßus*
*enim*, inquit, *calidi, & veluti feruor, eſt ignis.
* Illud fateor eſ-
ſe leuiſſimum, vtpotè à centro grauium & leuium maximè ſeiun-
ctum; &
ſi quid habeat aliquando cum hiſce inferioribus com-
mercij, diſſoluto vinculo aërem penetrabit, & ſuam in ſedem re-
meabit; ſed vtrùm ignis ſit, validioribus rationibus demonſtrari
velim, vt aſſenſum præbeam.
Dand.
Si, quæ iacebat obſoleta, nunc verò maximè vigere in-
cipit philoſophandi ratio, facilem apud nos aditum inueniât, vix
vllus relinquitur huic quæſtioni locus, qua in diſputationem voca-
mus, quiſnam igni debitus ſit in hac rerum vniuerſitate locus. Omnia nunc grauitatem affectant;
nihil eſt leue;
nihil ſponte ſuâ
aſcendit, ſed omnia pondus habent, quo ad globi huius terra-
quei centrum connituntur, & ſi quod corpus ab huiuſmodi cen-
tro abſcedit, à proximo corpore grauiore ſurſum extruditur, at-
que eatenus ſolùm leue dici poterit, quatenus minori grauitate
eſt præditum. Quapropter ſi corpora omnia inſitâ ſibi grauitate,
licèt diſpari, perpetuò conantur ad centrum tendere, in quo dun-
taxat conquieſcerent, vnus dicendus eſt omnibus debitus locus,
videlicet centrum, adeoque ignis locus proprius non eſt, ſed cum
cœteris elementis communis. Quanquam enim huius Philoſophiæ
ſectatores de ignis grauitate verba expreſse non faciant, illi tamen
ſi poſitiuam leuitatem adſtruerent Igni, non video, cur ſuam leui-
tatem Aëri adimant, quem tamen grauem eſſe, & deorſum cona-
ri, pugnaciſſimè defendunt; quandoquidem ſi in aquâ aër ſpon-
te ſuâ non aſcendit, ſed ab illâ deorſum validiùs conante ſurſum
extruditur, conſentaneum eſt flammam pariter ab aëre grauiore
ſurſum extrudi. Terram ſcilicet, &
Aquam, &
Aërem idcirco ad
centrum perpetuo niſu conari autumant, vt moles hæc vniuerſa
conſiſtat particulis omnibus preſsè cohærentibus, nullòque hiatu
diſiunctis. Ad hanc igitur vniuerſi concinnitatem æquè ſpectare
ibi nihil hians, interceptâ ina-
nitate, deprehendatur: aut, ſi ſatis eſſet ignem ſuo ſe ſupremo in
loco tutari, quin deorſum conetur, cur & aër eodem iure non
vtatur, omni ademptâ grauitate? Quare igni pariter ſua tribuen-
da eſt grauitas, eiuſque locus eſt centrum, niſi prohibeatur.
Grad.
Hoc omnino conſequens eſſe video, ſi aëri tribuatur
grauitas, & ignem grauem eſſe:
ſed priùs aërem omnem perpetuò
deorſum niti, perſuaderi mihi non opinione ſolùm, ſed ad verita-
tem planè velim.
Dand.
Pluribus experimentis id ſatis conſtare putant, quorum
belliſſimè & perſpicuè rationes &
cauſas proferunt ex aëris graui-
tate, cùm vulgaris Philoſophia vix ægrè ſatisfaciat.
Grad.
An rerum naturas ex facili explicatione metiri oportet?
Quia Philolaicum ſyſtema Solem immotum in centro Orbis Annui
collocans, & tellurem in eiuſdem peripheriâ circumagens, erran-
tium ſyderum Phænomena nitidiùs atque breuiùs explicat, & diur-
na telluris circa ſuum axem conuolutio ſydera certis inſixa ſedibus
abſoluit à velociſſimo motu, propterea Soli, atque Firmamenti
ſtellis quietem, Telluri motum concedemus? Quia ſummè opero-
ſum eſſet ſpirarum, quas Planetæ ſuo motu deſcribunt, rationes
inire, faciliùs autem per Excentricos & Epicyclos motuum anoma-
lias ad calculos reuocamus, an ideò re ipſâ diſtinguitur cœlum in
orbes circulis illis reſpondentes? Rerum omnium conditor Deus,
qui mundum tradidit diſputationi hominum, legem motibus ſta-
tuit, non quam illi facilè caperent, aut explicarent, ſed quæ ip-
ſarum rerum naturis, & vniuerſitatis bono congrueret.
Aliud eſt
Hypotheſes ingeniosè confingere, aliud veritatem ipſam inueſti-
gare: idcirco, quamuis ſuppoſita illa aëris grauitas non parùm
dilucidè experimentis ſatisfaceret, mera Hypotheſis eſt, niſi grauia
argumenta rei tam dubiæ faciant fidem. Quid enim prohibet,
explosâ omni grauitate, ſolam leuitatem ſtatuere, adeò vt le-
uiora corpora deorſum protrudant naturas minùs leues, quæ cum
illis comparatæ graues videantur? Si vtris aĕre inflati, &
aquæ
immerſi, conatum, quo manum deprimentis repellit, non aëri ſuâ
leuitate ſurſum connitenti tribuendum ducas, ſed aquæ grauitati
extrudenti minorem aëris grauitatem; ego viciſſim ſaxa, &
plum-
bum, leuia dixero, ſed minùs leuia quàm aër & aqua, eorumque
momentum deorſum aduersùs manum ſuſtinentis tribuam aĕri,
plumbum deor-
ſum extrudenti. Vtraque hypotheſis autem ſolius grauitatis, aut
ſolius leuitatis videtur poſſe experimentis ſatisfacere: probabi-
lius igitur cenſendum eſt alia à grauitate, alia à leuitate, alia
alijs à cauſis pendere. Neque enim mihi videtur ineptè philoſo-
phatus Ariſtoteles li.1.
de Cęlo text.
89.
hanc extruſionem reijciens,
quæ corpori extruſo violenta accideret, *tardiùs enim moueretur*
*maior ignis ſurſum, & maior terra deorſum:
nunc autem contra*
*ſemper maior ignis velociùs fertur, & maior terrain ſuum lo-*
*cum. Neque velociùs vtique propè finem ferrentur, ſi vi, &
ex-*
*truſione mouerentur.* Maiori ſcilicet moli maior grauitas congruit,
adeoq; &
magis reſiſtit impellenti:
dumque aër à circum obſidente
aquâ extruditur, ſemper minùs habet aquæ, cuius impulſu vrgea-
tur, ac propterea minore vi ſurſum ferretur.
Maur.
Sed quæ demum illa ſunt, quibus vulgaris Philoſophia
(quandoquidem hoc vocabulo vti placuit) tum grauitatem, tum
leuitatem admittens adeò ægrè ſatisfaciat, vt propterea opus ſit
aëri grauitatem adſtruere?
Dand.
Non omnia memoria parùm tenax ſuggerit:
ſed inter
cœtera præcipuum videtur experimentum olim à Torricellio pro-
poſitum, in quo Mercurius ſiſtulam implens ſuperiùs clauſam, &
inferiùs hiantem intrà vaſis ſubiecti Mercurium, aut omnino ſuſ-
penſus manet, ſi perpendiculum ſupra ſubiecti Mercurij ſuperſiciem
non excedat digitos 30, aut ſi hos excedit, vſque eò deſcendit,
dum perpendiculi altitudinem metiantur digiti 30. Si quæras, quid
huic altitudini legem adeò certam ſtatuat, aiunt eſſe cylindri aërij
Mercurium in vaſe prementis altitudinem perpendicularem, quæ
ad Mercurij in ſiſtulâ ſuſpenſi altitudinem habeat Rationem ean-
dem, quæ reciprocè intercedit inter ſpeciſicam grauitatem Mer-
curij, & grauitatem aëris;
ſunt enim æquales horum cylindrorum,
aërij ſcilicet & Mercurialis, grauitates abſolutæ.
Hinc eſt in altiſ-
ſimis montibus notabiliter minorem deprehendi Mercurij ſuſpenſi
altitudinem, quàm in ſubiectâ valle aut planitie; quia videlicet
decurtatus aëris cylindrus minorem habens grauitatem non tantâ
vi Mercurium vaſis vrget, vt impedire valeat deſcenſum Mercu-
rij grauioris altitudinem digitorum 30 habentis. Quod ſi in vaſe
ſuperfundatur Mercurio aqua, in ſiſtulâ ſuſpenſus Mercurius exce-
dit altitudinem digitorum 30, quia cylindrus ex aquâ & aëre
ſimplex cylindrus aërius, adeoque æquilibrium fit cum altiore cy-
lindro Mercurij in fiſtulâ.
Grad.
Longiùs, quàm propofitæ quæſtionis, &
inſtitutæ differta-
tionis ratio poſtulat, digrederemur, ſi experimentum illud limatè
& ſubtiliter examinare aggrederemur.
Non eſt adducendum in
controuerſiam, vtrùm Natura in hac rerum vniuerſitate materiam
in orbem diſtribuendo omnia confuderit, quin ordinem aliquem
corporum conſtituerit aptis & accommodatis locis;
qui ſi fortè
perturbatus fuerit, ſingula vim habeant, qua conentur, quan-
tum poſſunt, ſe ipſa reuocare in deſtinatum locum, atque depra-
uatum ordinem reſtituere. Hinc ſi ad centrum accedant, grauita-
re dicuntur, ſi ab eo recedant, leuitare: cumque hoc pendeat ex
ordinis perturbatione, idem corpus non abſolutè, fed comparatè,
& graue eſt, &
leue, prout proximum corpus aut magis abeſſe à cen-
tro expetit, aut minùs: ſin autem iuxta præſcriptumà Naturâ or-
dinem collocatum fuerit, tunc neque graue eſt, neque leue in actu
ſecundo, vt ſcholæ loquuntur. Cum verò nihil inane ſit, in quod
ſe recipiat corpus, dum mouetur, ſed omnia plena eſſe oporteat,
fieri non poteſt, vt quicquam ſiuè ex ſe & ſponte ſuâ locum com-
mutet, ſiuè externo pulſu agitetur, quin repellat corpus obuium,
cuius in locum penetrat, & ſimul in relictum à commoto corpore
ſpatium ſubſequatur aliud corpus. Sicut igitur ſi corpus obuium
ita ſit naturâ comparatum, vt repelli nequeat, aut ſaltem com-
primi, nullus eſt illius motus, quantalibet propenſione incline-
tur ad proprium locum; ita quoquè, ſi nullum corpus ſubſequi
queat, aut ſaltem diſtrahi, & rareſcere, irrita eſt vis eſficiendi mo-
tum. Contingere autem poteſt, vt res in illud diſcrimen addu-
catur, vtrùm corporis fluidi præpoſterè collocati motus omnis co-
hibeatur, quia nullum ſuccedere poteſt proximum corpus, an ali-
qua eiuſdem particula raritatem præter naturam aſſumat, vt re-
liquis partibus concedatur motus: Ideò, quia vtrumque ingenite
corporis illius propenſioni aduerſatur, ſapientiſſimo Naturæ conſi-
lio factum eſt, vt primùm ſingulis corporibus fluidis, iuxta eorum
materiam magis aut minùs compactam terminus ſtatuatur, intrà
quem toleranter ferant præpoſteram illam collocationem; deinde,
ne præter modum peruerſus ſit ordo, ſic partitur natura violen-
tiam, vt pars corporis intrà terminum præſcriptum conſiſtat, pars
Hinc Mercurio ter-
minus violentæ collocationis definitur digitis 30 in aëre commu-
ni; aquæ verò vtpote materiam habenti minùs compactam, quàm
ſit Mercurij materia in eodem aëre communi ſtatuitur terminus
altitudinis digit. 407, iuxta Rationem reciprocam grauitatum ſe-
cundùm ſpeciem, quæ eſt Mercurij ad aquam vt 13 {4/7} ad 1.
Maur.
Optimè profectò, &
ex animi mei ſententiâ illud addi-
diſti, *in aëre communi*, quia ſi ſiſtula tota aquæ immergeretur,
altior digitis 30. conſiſteret Mercurius;
Minor quippe eſt ordinis
perturbatio, ſi Mercurius à centro Orbis magis abſit, quàm aqua,
ac ſi magis abeſſet quàm aër; plus enim materiæ eſt in aquâ,
quàm in pari mole aëris, ac proinde minor eſt diffimilitudo inter
aquam & Mercurium, quàm inter aërem &
Mercurium eundem.
Hinc quia Atmoſphæræ partes non æquè raræ ſunt, aut denſæ,
ſed inſimæ craſſiores ſunt ſuperioribus, maior eſt ordinis perturba-
tio, ſi Mercurius intrà raras, quàm ſi intrà denſas collocetur, quia
illæ præ his longiùs à centro abeſſe expetunt, & Mercurius infra
omnes illas collocandus eſſet. Sic enim concipio vniuerſam ele-
mentorum ſphæram, vt materia in ſimi ibus ſphæræ partibus ſit
æqualiter diſtributa, ac proinde non æquabiliter conſtipata;
æqualis ſcilicet materia in amplioribus ſpatijs magis dilatatur.
Voco autem ſimiles ſphæræ partes, quæ per æqualia radiorum in-
terualla magis & magis à centro remouentur, adeò vt circa primam
& minimam ſphærulam tot ſphærici ambitus intelligantur, quot
in partes ſemidiameter tota diuiſa concipitur; qui ambitus iuxta
Cuborum ex numeris in ſerie naturali factorumdifferentias 7. 19.
37. 61.
&
c, augentur;
ſunt ſcilicet ſphæræ in triplicatâ Ratione
diametrorum. Igitur vice verſâ prout augetur ſpatiorum ampli-
tudo, minuitur partium conſtipatio. Et hæc eſt vera atque pro-
pria ſecundùm ſpeciem grauitas aut leuitas abſolutè & ſimplici-
ter accepta; vt ſcilicet corpus facultatem habeat conandi, vt ſiſtat
ſe in illo ſphærico ambitu, qui ſuarum partium conſtipationi con-
gruit; illudque ſecũdùm ſpeciem grauius dicitur, quod cum alio cor-
pore comparatum exigit minore interuallo ſeiungià centro. Cum
igitur huiuſmodi conatus reſpondeat diſſimilitudini conſtipationis
partium medij, & partium corporis, quo maior eſt diſſimilitudo, ma-
ior eſt ſecundùm ſpeciem grauitas, atque conatus: propterea ex
medij mutatione oritur diuerſitas ponderis, & corpus idem ex
haberet æqualis moles aquæ in aére; quemadmodum in medio eo-
dem, ſi corpus ex raro fiat denſum aut viciſſim, illico grauitatis
ſpeciem mutat, fit quippe maior diſſimilitudo conſtipationis par-
tium, ratione cuius ad alium ambitum ſphæricum pertinet, vt
ritè diſtributa materia, & aptè collocata intelligatur.
Duorum
autem corporum ſolidorum diuerſitas grauitatis ſpecificæ nobis
non aliâ methodo innoteſcit, quàm vtriuſque corporis æqualem
molem in medio vtrique indebito expendentibus, cuius enim ab-
ſoluta grauitas maior eſt, maior eſt etiam ſecundùm ſpeciem; aut
æqualem vtriuſque corporis grauitatem abſolutam accipientibus,
cuius enim minor eſt moles, maior eſt ſecundùm ſpeciem grauitas. Idem pariter de leuitate dicendum, ſi corpus idem per vim conſti-
tuatur in medio pertinente ad ambitum ſphęricum, qui minùs à
centro abſit, quàm ambitus ſphæricus partium huius corporis
conſtipationi debitus; quatenus enim ad medium illud refertur,
leue eſt. At corpora ad eundem ambitum ſphericum pertinentia ſi
inuicem præcisè comparentur, neque grauiora ſunt, neque leuio-
ra: ſi verò vtrumqne cum alio corpore ad alium ambitum ſphæ-
ricum ſpectante conferantur, aut æquè grauiora aut æquè leuiora
illo ſecundùm ſpeciem erunt, prout ambitus ipſi ad Radij partes
referuntur. Hinc manifeſtum eſt, cur Mercurius in montis vertice
magis deſcendat in fiſtulâ, quàm in valle; quia nimirum cum
aëre illo tenuiore, atque remotiore à centro Orbis, comparatus
Mercurius grauior eſt ſecundùm ſpeciem, quàm cum aëre infe-
riore, atque craſſiore, collatus: ambitus enim ſphęricus aë-
ris craffioris minùs attollitur ſupra ambitum ſphæricum Mercu-
rio debitum.
Dand.
Quærenti igitur, an oblatum aliquod corpus, ex:
gr:
ſa-
xum, graue ſit, an leue, quid reſponſi dabo?
Mauroc.
Me quidem authore, *Aut vtrumque, aut neutrum.
*
Vtrumque, ſi cum diuerſis corporibus, quorum alterum mino-
rem, alterum maiorem partium conſtipationem habeat, confe-
ratur. Neutrum, ſi abſolutè ſumatur.
Saxum enim in aëre &
aquâ graue eſt, in Mercurio & metallo liquato leue eſt:
ſi ſolita-
riè accipiatur in loco ſuo, hoc eſt in ambitu ſphærico eius partium
conſtipationi debito, neque graue eſt, neque leue. Quemad-
modum ſi funem offeras, & quæras, An ſatis validus &
craffus
necne?
Statim reſpondebo, ad retinendam auiculam nimium
eſſe; ad firmandam nauim anchorâ, inualidum eſſe &
exilem;
ſi
ſolitariè conſideretur, & ſimpliciter, quin ad aliquid vinciendum
referatur, neque validum eſſe, neque inualidum: ſicut enim
validum aut inualidum comparatè dicitur, quatenus ad aliud
refertur, ita pariter graue aut leue non dicitur niſi habitâ ratio-
ne ordinis corporum in hoc Orbe iuxta cuiuſque naturam diſpo-
ſitorum. Nam quod vnicuique corpori grauitas tribuatur, vt
omnia deorſum connitentia preſsè cohæreant, neque relictis ina-
nitatibus difiungantur; prorſus inutile mihi videtur, &
ſine cau-
sâ confictum: obidipſum, videlicet, quia Naturæ author Deus
Firmamento concluſit inferiora omnia nihil inane relinquens, &
ita corpora ſibi inuicem ſuâ mole obſiſtunt, vt à duobus ſpatium
idem occupari nequeat, tam preſsè cohærent omnia, vt nullâ vir-
tute naturali fieri poſſit, quin cohæreant; adeoque nullo conatu
indigent, ne diſiungantur, quaſi, niſi inferiora à ſuperioribus
vrgerentur, relinquendus eſſet hiatus. Quinimmo tam longè
abſunt corpora ab iſto preſſu, nequa inanitas interijciatur, vt
potiùs ſibi viciſſim manum inijciant, ſeque inuicem retineant,
non vrgeant, aut premant. Quare quid ſit aërem Mercurio ſu-
biecti vaſis inſidentem grauitare, & vrgere, fateor, adeò hebes
ſum, vt non intelligam: quid enim conetur aër infra Mercurium
deſcendere, infra quem ſi eſſet, vt Naturæ ordo redintegraretur,
oporteret ſurſum conniti.
Dand.
At aër iſte telluri circumfuſus, halitibus aqueis, ter-
reniſque puluiſculis plenus, grauis eſt; ſpiritus verò, quem mon-
tium incolæ ducunt, defęcatus eſt, & leuis.
Maur.
Si ſingulæ iſtius aëris partes abſolutè accipiantur, &
in loco ſuo, nulla facultatem habet indè ſponte ſuâ diſcedendi; ac proinde grauis non eſt aër, qui naturalis quietis ſedem nactus
non poteſt deſcendere, neque leuis, qui nequit aſcendere; nam
parium comparatio nec elationem habet, nec ſubmiſſionem. Quod
ſi comparatè ſumantur & præpoſterè inter ſe diſpoſiti halitus, aut
in alieno loco intermedio collocati, tunc alter grauis eſt, alter
leuis. Sed in experimento, de quo ſermo eſt, ordine poſitas
atmoſphæræ partes, non verò perturbatas intelligimus, videli-
cet craſſas inferiores, tenues autem ſuperiores; adeòque non ab
his illæ vrgentur, aut premuntur. Verùm ſi aërius cylindrus
cylindrum Mercurij æqualis grauitatis, aut etiam in inclinatam
fiſtulam extrudit è vaſe Mercurium vſque ad altitudinem per-
pendiculi digitorum 30, quia in plano inclinato minora ſunt
eiuſdem grauitatis momenta, quàm in perpendiculo, ac pro-
pterea præualet aëris grauitas; quare in eadem fiſtulâ æqualis eſt
Mercurij altitudo, ſiue ampla, ſiue exigua ſit ſuperſicies Mer-
curij in vaſe? cum tamen maior ſit cylindrus, &
maior eius gra-
uitas, cuius maior eſt baſis ſub æquali altitudine: igitur à maio-
re & grauiore aëris cylindro plus Mercurij ſuſtinendum eſſet, vt
fieret æ quilibrium.
Dand.
Cylindrum hunc aërium aſſerunt æqualis eſſe baſis
cum baſe cylindri Mercurialis in fiſtulâ, ac proinde æqualem eſ-
ſe vtriuſque cylindri grauitatem abſolutam, cum ſint altitudines
in reciprocâ Ratione grauitatum ſecundùm ſpeciem.
Maur.
Ex omnibus igitur cylindris aërijs Mercurio vaſis in-
cumbentibus, & æqualem baſim cum baſi fiſtulę habentibus,
vnicus eſt, qui Mercurio fiſtulæ obſiſtit, reliqui otiantur. Ce-
do mihi hunc ſingularem cylindrum, cui peculiaris hęc cura
demandata eſt. An qui proximus?
an qui ad dexteram?
an
qui ad ſiniſtram? Sed ſi &
reliqui graues ſunt, atque premunt
Mercurium vaſis, quare nihil habent virium aduersùs Mercu-
rium fiſtulæ? haberent autem, ſi alia fiſtula pariter eidem vaſi
immergeretur. Vtique in antliâ aquam propellente ex modiolo
in tubum, ſi embolus aquam modioli amplioris vrgeat per
digitum, fit cylindrus aquæ in tubo longior, quàm ſi pariter per
digitum vrgeretur aqua in modiolo tenuiori. Similiter ſi Mercu-
rio vaſis immiſſa eſſet ad perpendiculum fiſtula vtrinque hians,
aptiſſimè congruens foramini operculi lignei exquiſitè reſpon-
dentis amplitudini vaſis, tum operculum impoſito pondere vrge-
ret ſubiectum Mercurium, hic vtique extruderetur ſurſum in fi-
ſtulam: Iam ſi vaſorum ſuperficies inæquales eſſent, &
par eſſet
ex eodem impoſito pondere operculi depreſſio in vtroque vaſe,
manifeſtum eſt plus Mercurij extrudi ex vaſe ampliore, quàm ex
minore. Atquiidem, quod opercula illa, videntur præſtare aë-
rij cylindri incumbentes toti vaſorum inæqualium ſuperficiei. Igitur plus virium habent in vaſe ampliore:
id quod tamen
non reſpondet experimento. Neque enim hìc res ſe habet,
pliſſimo vaſe ſe ſiſtit in æquilibrio in eadem ſuperficie horizon-
tali: ibi ſcilicet non omnis liquor vaſe contentus facit æquili-
brium cum liquore fiſtulæ erectæ; nam maxima illius pars vrget
vaſis fundum, non aquam exeuntem. At hìc vniuerſus Mercu-
rius vaſis vrgetur ab aëre. Niſi fortè fingas circa fiſtulæ oſculum
eſſe circulare cingulum, cuius area æqualis baſi cylindri Mercu-
rialis ſit baſis cylindri aërij æquiponderantis. Hæc verò ſomnijs
ſimilia ſunt; quid enim cingulo illi legem ſtatuit?
vt pro maio-
re aut minore fiſtulæ baſi modò maiorem, modò minorem la-
titudinem obtineat; ſit autem circulare, ſi fiſtula quidem ad
perpendiculum ſtatuatur; ſit verò ellipticum, ſi fiſtula incli-
nata obliquè ſecetur à ſuperſicie Mercurij in ſubiecto vaſe; ſed
tunc in illâ inclinatione cingulum illud æquabile non eſſet, quia
qua parte ſubijceretur fiſtulæ inclinatæ, prohiberetur abipsâ fi-
ſtulâ aër imminens, ne vrgeret ſubiectum Mercurium: qua igi-
tur lege cingulum huiuſmodi deſinitur, vbi circulare eſſe nequit? Porrò ex vniuerſo aërio cylindro, qui Mercurio vaſis imminet,
ſi baſis ſiſtulæ maior ſit, maior aëris cylindrus premit; ſi ſiſtula
exilior fuerit, minor eſt aërius cylindrus premens fubiectum
Mercurium, vt æqualitas virium confligentium fiat; libenter
igitur audirem, quænam Phyſica cauſa cohibeat maioris cylin-
dri aërij conatum, ne premat Mercurium vaſis, quando exilis
eſt fiſtula, permittat verò preſſum, vbi ampliore in fiſtulâ ſuſ-
pendendus eſt Mercurius. Adde quod Mercurius è fiſtulâ valde
notabiliter longiore digitis 30, aut adnexum in capite globum
habente, exiens attollit vniuerſam ſuperficiem Mercurij in va-
ſe, igitur ſurſum repellit vniuerſum cylindrum aërium: igitur &
hic viciſſim vniuerſus vniuerſam ſuperficiem premens impedit,
ne totus ex fiſtulâ Mercurius deſcendat: Non igitur repugnat
Mercurio fiſtulæ vnicus cylindrulus aërius æqualem habens baſim.
Præterea, Si in fiſtulâ non longiore digitis 30.
nihil deſcendit
Mercurij, quia cylindrus aërius premens Mercurium vaſis vel
æquè grauis eſt, vel grauior; igitur admiſſâ intrà eandem fiſtu-
lam particulâ aëris vna cum Mercurio, nihil Mercurij deſcendet; quia ſcilicet cylindrus digit.
29 aut 28 compoſitus ex Mercurio
& aëre, leuior eſt cylindro Mercuriali eiuſdem altitudinis:
at
cylindrus aërius reſiſtit cylindro Mercuriali grauiori, nimirum
igitur multo magis reſiſtit leuiori ex Mer-
curio & aëre:
verùm aliter res contingit, aërem enim diſtrahi,
& aliquid Mercurij ex fiſtulâ exire videmus;
non eſt igitur hoc
æquilibrium aëris grauis cum grauitate Mercurij.
Dand.
Hoc illud eſt, quod admittere prorſus renuunt, nimi-
rum aërem Mercurio trahente diſtrahi: Omnia fieri volunt im-
pulſione, nec quicquam attrahi concedunt: ſi enim ſemel darent
à corpore recedente proximum corpusrapi, vt in relictum locum
fuccedat, viam ſternerent veteri philoſophandi methodo, quæ
ad euitandum Vacuum ita corpora ſibi inuicem cohærere ſtatuit,
vt niſi abeuntis locum ſponte ſubeat aliud corpus, vim ſibi in-
ferri patiaturillud, quod proximum ponè adhæret. Propterea
ad facultatem aëris compreſſi elaſticam confugiunt, & ab aëre, qui
ad amplius ſpatium ſe explicat in fiſtulâ, Mercurium deprimi
aſſerunt: aër ſcilicet in fiſtulam admiſſus particula eſt inferioris
huius aëris compreſſi ab incumbente ſuperiore aëre graui; cum
autem facultate ſuâ elaſticâ conetur ſe explicare, nec valeat fi-
ſtulæ ſuperiùs clauſæ fundum repellere, Mercurium impellit, &
deprimit. Porrò facultatem hanc elaſticam aëri tribuendam eſſe,
non paucis experimentis probari poſſe exiſtimant, hoc tanquam
certum ponentes, quod aër compreſſus, vt ſe explicet, locum
ſibi quærat in ſpatio aëris dilatati, aut minùs compreſſi, vt ſci-
licet violentiam Natura in plures diſpartiatur. Sic in experimento,
quod vocant, Magdeburgico (excogitato videlicet ab Othone
Gerikio Conſule Magdeburgenſi) vbi amplus vitreus globus, adie-
ctâ antliâ, exhauritur aëre, quoad fieri poteſt, aiunt reducto
embolo incluſum aërem vi ſuâ elaſticâ vrgere aſſarium, & in mo-
diolum ingredi, adductòque embolo aërem exprimi ex modiolo,
atque ita deinceps. Quando verò clauſo epiſtomio reuellitur glo-
bus ab antlia, &, applicato colli oſculo ad aquam ſubiecti vaſis,
epiſtomium recluditur, externus aër premens aquam illam ma-
gnâ vi intrudit in globum, in locum videlicet aëris minimè com-
preſſi: atque eodem pacto reliqua illius experimenti ſymptomata
explicant. Neque hoc ſolum, ſed.
Gradon, Si placet, non omnia ſimul congeramus;
quanquam
enim ſingula perſequi fortaſſe nobis otium non ſit, vniuer-
ſa tamen complecti difficile eſt citrà perſpicuitatis diſpen-
dium.
Dand.
Veſtræ voluntati libens aſſentio:
Mihi tamen in animo
non erat vniuerſa vno impetu proferre. Quid igitur de hac vi aëris
elaſticâ dicendum?
Mauroc.
Quod ad experimentum Magdeburgicum ſpectat (pa-
ce tantorum virorum dixerim) illud ipſum mihi ſuadet incluſum
in globo illo vitreo aërem non egredi ſuapte naturâ, quaſi dum
conatur ſe explicare, inueniat in antliâ locum ab embolo relictum,
in quem ſe recipiat; ſed manifeſtum mihi videtur aërem indè per
vim extrahi: Virtus ſiquidem elaſtica naturalis (de animali &
voluntariâ cuiuſmodi reperitur in oſtreis, non loquor) ea eſt, quæ
vires ſuas exerceat, vt corpus perperam compreſſum ſe in natu-
ralem ſtatum, ſaltem quàm proximè, reſtituat. Vis igitur ela-
ctica non repugnat obſecundanti, atque impedimenta remouen-
ti; vt patebit, ſi filum ferreum in ſpiras contortum ita compri-
mas, vt ſibi inuicem proxime fiant ſpiræ, deinde manum pau-
latim retrahas; non ſolùm enim ferreum filum non repugnabit di-
gito recedenti, ſed potiùs illum impellet. Si itaque aër in globo
eſt præter naturam compreſſus, attrahenti embolum antliæ non
repugnabit, nempe offerenti ſpatium, ad ſe explicandum & di-
latandum: experimur autem poſt aliquam antliæ agitationem
adeò augeri difficultatem reducendi embolum, vt demum vix
validiſſimis lacertis moueatur: Non igitur aër vi ſuâ elaſticâ ſpon-
te exit: Id ergo contingit, quia reliquus in globo exiguus aër,
naturâ reluctante admodum rarus, aduerſatur maiori adhuc violen-
tiæ: ſi enim etiam tum compreſſus eſſet, cur repugnaret?
vis er-
go illi infertur; non impulſione;
igitur ab attrahente.
Neque pu-
to hanc in reducendo embolo difficultatem reijciendam in aë-
rem extrinſecum, quaſi admiſſâ aëris particulâ, quæ globum
reliquit, factus ſit magis compreſſus: quam enim notabilem
partium conſtipationem efficere poteſt tantulus aër in tam am-
plo ſpatio aëris pleno? Quod ſi in huiuſmodi globo Magde-
burgico aër incluſus vim elaſticam non exercet, idem pari-
ter dicendum da aëre eiuſdem generis in fiſtulâ incluſo vnâ cum
Mercurio.
Præter quam quod vis elaſtica aëris in fiſtulâ incluſi eadem eſt,
quam ipſe habebat, priuſquam in fiſtula concluderetur; tunc
verò non erat maiore vi elaſticâ præditus, ac reliquus aër, ex
quo fuit deſumptus: igitur Mercurius fiſtulæ, interceptus inter
multo plures partes cylindri aërij extrinſeci æquè compreſſæ va-
lidiùs coniunctis viribus conari, vt ſe explicent) &, ſpectatâ gra-
uitate, leuior cylindro aërio extrinſecus premente, deberet con-
ſiſtere; cylindrulus quippe aërius fiſtulæ incluſus longiſſimè le-
uior eſt grauitate Mercurij, quo ſpatium illud impleretur, cui
tamen extrinſecus aëris cylindrus reluctaretur, ne deſcenderet: Quapropter Mercurius in fiſtulâ breuiore digitis 30 concluſus pa-
riter cum aëre, ſuſtinendus eſſet: &
tamen deſcendit.
Grad.
Quanquam aëri compreſſo vis elaſtica deneganda non
ſit, cum ex follibus pugillatorijs inflatis, ſi fortè in clauum im-
pingantur, quo aluta perforetur, audiamus aërem cum ſibilo
erumpentem; hæc tamen aëris noſtri infimi compreſſio facta à ſu-
perioribus aëris partibus illi imminentibus mihi arridere non po-
teſt. Memini me haud ita pridem legiſſe apud Boyle in *Defenſione*
*contra Linum part.2.
cap.
4.
* obſeruationem in Galliâ ab accuratiſ-
ſimis æquè ac doctiſſimis viris Paſchalio & Pecqueto factam in ex-
perimento Torricelliano ad radicem montis alti hexapodas 500,
hoc eſt ped. 3000;
&
deprehenſa eſt ibi certâ altitudo Mercurijin fi-
ſtulâ. Translata eſt fiſtula cum vaſe ad altitudinem hexapodarü 150,
& Mercurius factus eſt in fiſtulâ humilior digitos 2 {1/4}, quàm in
primâ ſtatione. Deinde in montis vertice, poſt aſcenſum adhuc
hexapodarum 350, ad tres ferè digitos infra altitudinem primæ
ſtationis deſcenderat Mercurius. Ex quo cylindri aërij grauita-
tem inferri volunt diminutam, prout breuior factus eſt cylindrus. Sunt igitur tres altitudines cylindrorum Mercurialium æquipon-
nimirum cylindrus AB in primâ
ſtatione æquè grauis eſt, ac integer cylindrus aërius: cylindrus
IB æquiponderat cum cylindro aërio diminuto hexapodis 150; igitur grauitas digit.
2 {1/4} Mercurij AI eſt æqualis grauitati priorum
150 hexapodarum cylindri aërij: Cylindrus verò OB Mercurij
æqualem habet grauitatem cum aërio cylindro adhuc diminuto
hexapodis 350; quapropter grauitas digit.
{3/4} Mercurij IO æquat
grauitatem conſequentium poſt ſecundam ſtationem hexapoda-
rum 350. Itaque grauitas AI ad grauitatem IO eſt vt 2 {1/4} ad {3/4},
hoc eſt vt 3 ad 1. differentiæ autem cylindrorum aëriorum ſunt vt
150 ad 350, hoc eſt vt 3 ad 7. Cum igitur grauitas priorum 150
hexapodarum aërij cylindri ſit vt 3, & grauitas conſequentium he-
partes grauiores eſſe, ſuperiores verò minùs graues: Ergo dum
inferiores vrgent ſubiectum in vaſe Mercurium, minùs vrgentur à
ſuperioribus, atque adeò non comprimuntur. Si enim eſſent in
ſerie aliquâ proximè diſpoſiti plures homines, & primus certo co-
natu vrgeret obuiam arborem, quam aliquantulum flecteret, eo-
demque temporis momento ſecundus adhiberet minorem cona-
tum quàm primus, tertius adhuc minorem, atque ita deinceps,
non intelligo, quî fieri poſſit, vt prior à ſequentibus prematur,
qui languidiùs vi ſuâ mouentur, cùm potiùs à priore trahi conſe-
quentes oporteat, ne inuicem diſiungantur: id quod profectò
contingere deberet in partibus cylindri aërij, nam ab inferioribus
ſuperiores trahi neceſſe eſſet, ne inanitates relinquerentur interie-
ctæ inter grauiores & minùs graues, niſi pari paſſu deſcenderent;
æquè velociter autem moueri nequeunt, quarum diſpar eſt vis ſe
mouendi, nimirum grauitas. Quod ſi ſuperiores aëris partes vim
habent vrgendi inferiores, id quoque Mercurij partibus eſt conce-
dendum: quia verò in Mercurium fiſtulæ proximè vim ſuam exer-
cent partes Mercurij in vaſe, quæ adhærent oſculo fiſtulæ, quo
altiùs fiſtula immergitur ſubiecto Mercurio, etiam ab altiore Mer-
curij cylindro partes illæ inferiores vrgentur, ideoque plus ha-
bent virium ad repugnandum Mercurio fiſtule: at non habent, ne-
que enim pro variâ oſculi immerſione alia eſt atque alia Mercurij
altitudo, vt excedat digitos 30; Non igitur inferiores Mercurij
partes vrgentur à ſuperioribus; ergo neque hic preſſus contingit
aëris partibus. Deinde cum cylindrum aërium omni ex parte
complectatur aër ſimilis ſecundùm ſpeciem grauitatis, cur ille co-
netur deſcendere? Vas ſume in imo fundo habens rotundum fo-
ramen, totumque demerge in aquam maioris alterius vaſis: tum
intrà aquam manum foramini illi ſubijciens nihil planè ponderis
deprehendes, quamuis tuæ manui immineat aqueus cylindrus; quia
ſcilicet ſupra ſubiectam aquam, & intrà aquam, aqua non grauitat.
Quod ſi vas illud aquâ plenum in aëre ſuſtentetur à ſubiectâ ma-
nu, iam vniuerſa aqua vaſis ſupra aërem, & in aëre, conſtituta,
nempe in loco alieno, vrget fundum, & manus foramini obie-
cta vicem ſubit partis fundi, atque incumbentis cylindri aquei
pondus ſentit. Igitur quemadmodum aqua intrà aquam non gra-
uitat ſupra aquam, ita quoquè aër intrà aërem non grauitat ſu-
ferìorem. An non corporibus certum pondus habentibus in aëre,
ſi intrà aquam expendantur, tantum decedit ponderis, quanta
eſt aquæ ſub eaďem mole grauitas? id autem ſimili ſemper ratione
contingit, ſiuè corpus aliquod in examen vocatum vix infra ſu-
perficiem aquæ, ſiuè altiùs deprimatur: quod ſi cylindrus aqueus
deorſum vrgeret corpus altiùs demerſum, vtique illius grauitas
maior appareret; eſt autem ſemper eadem:
licet igitur inferre,
non premi demerſum corpus ab imminente aquâ, atque adeò
nec ab aëre imminente premi ſubiectum Mercurium, aut aërem
infimum craſſiorem, cùm ſimiliter aëre circumfundatur.
Dand.
Sibi tamen videntur Philoſophi illi deprehendiſſe cor-
pus grauius vrgeri ab impoſito corpore minùs gràui, hoc experi-
mento. Aliquid Mercurij ſtatuerunt in vaſe, illique vitream fi-
ſtulam vtrinque hiantem immiſerunt. Mercurius in fiſtulâ ean-
dem ſuperficiem cum Mercurio vaſis obtinebat. Tum Mercurio
in vaſe afſuderunt aquam ad aliquot digitorum altitudinem, & ma-
nifeſtè obſeruarunt Mercurium in fiſtulâ aliquantulum aſcendere: id quod tribuendum videtur grauitati aëris aquam vrgentis, &
aquæ ſubiectum Mercurium prementis, illumque in fiſtulam, vbi ſo-
lus aëris cylindrus grauitat, extrudentis.
Maur.
Dabis veniam, Gradonice, ſi vnum hìc quęram:
nimi-
rum, vtrùm tota aqua Mercurium, & totus aëris aquæ incum-
bentis cylindrus vrgeat Mercurium, vt in fiſtulâ aſcendat. Si vni-
uerſa aquæ & aëris grauitas vrget, igitur &
in fiſtulâ ſupernè clau-
ſâ integer aëris cylindrus Mercurio innitens ſuſpendit in fiſtulâ
Mercurium; atque pro vaſis amplitudine plus aſcenderet Mercurij:
id quod eſt falſum.
Sin autem vnicus cylindrulus ex aquâ &
aë-
re conflatus parem cum fiſtulæ oſculo baſim habens ille eſt, qui
Mercurium in fiſtulam intrudat, non niſi voluntariè cylindrum
vnum aquæ inter cœteros deſignabis; neque enim hùc aduocari
poteſt ſola aëris grauitas; ſiquidem Mercurius in hac hiante fiſtulâ
non aſcendit ad ſuperficiem aquæ circumfuſæ, ac proinde cylindrus
aërius imminens Mercurio fiſtulæ longior eſt, & grauior cylindro
exteriori aĕrio incumbente aquæ. Nunc verò quoniam inchoatæ
tuæ diſputationi, Gradonice, per tuam humanitatem interuenire
mihi licuit, illi inſiſte.
Grad.
Siaquam in aëre vas circumplectente, tanquam in loco
uitare admiſerim, non continuò aquam in ſitulâ puteo immerſâ
grauitare permittam; ſimilique ratione in Atmoſphærâ partes aë-
ris ſimili aëre circunfuſas omni niſu, quo deſcendere conentur,
ſpoliatas exiſtimo, quamuis illæ eædem in ſuperiorem atque pu-
riorem aërem translatæ vim obtineant deſcendendi vſque adeò,
dum ſimilis craſſitiei aërem inueniant, vbi conquieſcant: ideò
allatum experimentum contra me vim non haberet. Sed ſi ex me
aſcendentis in hiantem fiſtulam Mercurij cauſam quæras, illa in
promptu eſt. Aër fiſtulæ infra affuſæ aquæ ſuperfieiem depreſſus
leuis eſt tantundem, ac grauis eſt aqua in aëre; dumque nititur
aſcendere, ſecum rapit proximi Mercurij particulam, quæ intrà
aquam minùs grauitat, quàm in aĕre: vſque eò autem attollitur
Mercurius, dum intrà aquam cylindrus ex Mercurio grauitante, &
aëre leuitante compoſitus obtineat eamdem in ſpecie grauitatem
cum aquâ: tunc enim &
aër Mercurium ſuſpendit, ne recidat, &
Mercurius aërem cohibet, ne in ſuperiora auolet.
Dand.
Hunc corporum nexum, quo alterum ab altero traha-
tur, non agnoſcunt.
Maur.
Hoc tamen Elateris naturæ conuenit, vt quemadmo-
dum, ſi comprimatur, ſe explicet, ita, ſi diſtrahatur, ſe reci-
piat: id quod in omnibus paſſim elaſmatum generibus obſeruare
licet, ſiuè in helicem augeſcentem conuoluantur, vt in horologijs,
ſiuè æqualibus ſpiris cylindrum circumplicent, ſiue in angulum,
aut in arcum, conformentur. Si igitur præter naturam diſtractus
aër ſe recolligat, quemadmodum elaſma diſtractum, vtique ſe-
cum rapit proximum corpus. Nota ſunt vobis experimenta ab in-
genioſo Boyle excogitata per Machinam Pneumaticam in hoc diſ-
ſimilem à globo Magdeburgico, quod hęc in ſuperiori parte fo-
ramen habet operculo congruente, & exquiſitè ferruminato, ob-
ſtruendum, poſtquam immiſſum fuerit in vitreum globum, aut
cylindrum ſatis amplum, id, de quo experimentum ſumitur. Im-
miſſo itaque in globum, aut cylindrum, vaſculo Mercurijcum fi-
ſtulâ, in qua digitorum 30 altitudinem obtinet incluſus Mercu-
rius (an vniuerſus globi aĕr premit Mercurium vaſis? &
hoc idem
continget Mercurio in aperto aëre conſtituto; an verò vnicus cy-
lindrulus aĕris? &
hic decurtatusidem poteſt atque integer, cum
æquè premat) antliâ aërem globi exſugente ſenſim Mercurius ex
in aĕre ſcilicet rarefacto
Mercurius fiſtulæ eſt ſecundùm ſpeciem grauior, quàm in aëre
communi; &
aëripſe per vim adeò rarus fieri poteſt, vt demum
vaſis Mercurium atque conſequentem Mercurium fiſtulæ attra-
here valeat, rareſcente corpore, quod ſuperiorem fiſtulæ par-
tem implet. Nam quod aër globi ſemper minùs ſuâ elaſticâ vi
premat Mercurium, iam ex dictis de globo Magdeburgico reie-
ctum eſt; vt quid enim creſceret difficultas &
labor in agitandâ
antliâ, ſi nulla vis aëri inferretur? Si igitur embolus attrahit re-
nitentem aërem vaſis in modiolum, etiam aër rarus attrahere
poteſt Mercurium. Et quidem à corpore raro attrahi aliud corpus
videtur manifeſtum, ſi fiſtulam longiorem, in qua Mercurius
deſcendit, digito infernè claudas, & fiſtulam inuertas;
corpus
enim illud rarum, quod fiſtulæ partem à Mercurio relictam im-
plet, digiti carnem, etiam cum dolore, vehementer attrahit, non
minùs ac Medicorum cucurbitulæ, frigeſcente aëre, ſeque conſti-
pante, carnem intus rapiunt.
Dand.
Nihil hac argumentatione aduersùm ſe concludi pu-
tant; &
fatentes parem eſſe cucurbitularum &
fiſtulæ rationem,
carnem aiunt in illas intrudi ab aëre exteriore vrgente. Adducun-
tur autem, vt credant aërem non eſſe violentæ raritatis capacem,
ex eo quod in Boylæa illâ machinâ pneumaticâ obſeruatum eſt
immiſſa animalia, quia extenuato magis & magis aëre ſpiritum
ducere nequeunt, alia perire, alia langueſcere, perinde atque
in altiſſimorum aliquot montium iugis ſpiritum ducere non valen-
tes homines diu viuere nequeunt, & ſtomacho laborant ob aëris
tenuitatem: at in iugis illis aër non eſt factus per vim rarus;
igitur
neque in globo vitreo dicendus eſt aër per vim rarus, cum ſit poſt
agitatam diu antliam æquè tenuis, ac ſi ex illâ altitudine de-
ſumptus fuiſſet aër: Vt verò admirationem præuertant, quæ ſub-
oriri poſſet audientibus ab aëre premente carnem intrudi in cu-
curbitulas, & preſſione illâ ſanguinem ex ſcariſicatâ pelle expri-
mi, iubent vitream fiſtulam vtrinque hiantem altero oſculo ap-
plicari veſicæ ſubflaccidæ, & cum eâ connecti cerato, tum erectam
intra vas fiſtulam ſuſpendi, atque aquam eâ copiâ affundi, vt eius
ſuperſicies ſuperemineat veſicæ; apparebit enim veſicæ particula
ſubiens fiſtulæ oſculum, aquâ videlicet vrgente. Nec diſſimili ra-
tione in cucurbitulas carnem intrudi volunt.
Maur.
Si quando oſculo fiſtulæ, ex qua multum Argenti viui
effluxerit, digitum appoſuerunt Philoſophi iſti, procul dubio
ad ingenij ſubtilitatem oſtentandam, aut vt ſe in arreptâ ſenten-
tiâ conſtantes præbeant, hæc comminiſcuntur: Cœterùm (mi-
hiexperto, aut potiùs tantum dolorem omnino experiri renuenti
crede) ſumma digiti caro intrà oſculum eâ vi trahitur, eoque
dolore, qui vellicatum omnem ſuperet. Quod ſi aër exterior vr-
get carnem in locum aëris minùs compreſſi in calente cucurbitulâ,
illâ refrigeſcente fit iterum magis conſtipatus aër atque compreſſus
(præſertim ſi glacies exteriùs applicetur vitro) igitur magis reſi-
ſtit, ne caro ingeratur: &
tamen oppoſitum contingit, quam-
uis exteriori aëri nulla addatur grauitas, qua validiùs vrgeat car-
nem. Si verò concedant aërem frigeſcentem ad minus ſpatium ſe
contrahere in cucurbitulâ, cur potiùs aëri exteriori prementi,
quàm interiori attrahenti tribuatur carnis ingreſſus in cucurbitu-
lam? Exemplum autem ex veſicâ flaccidâ deſumptum non eſt ſa-
tis efficax; aqua enim imminens aëri veſicæ incluſo grauitat ſupra
id, quod eſt ſecundùm ſpeciem leuius; nil igitur mirum, ſi aë-
rem premat, & hic, quâ patet exitus, abire conetur per oſculum
fiſtulæ, per quod, etiam ſi non premeretur, ſuapte naturâ nite-
retur exire, vtpote intrà aquam & ſub aquâ leuitans.
Imò ipſe
aër fiſtulę infra ſuperficiem aquæ depreſſus conatur aſcendere, &
nihil ſubſequi valet niſi membrana veſicę cum particulâ incluſi aë-
ris. At verò caro non eſt ſecundùm ſpeciem leuior aëre, vt ſupra
illam aër grauitare debeat, eamque ſurſum vrgere in cucurbitu-
lam. Cœterùm corporiraro, à quo impletur ſpatium à Mercu-
rio relictum, concedendam eſſe vim attrahendi ſuadere videtur
iteratum aliquoties à Florentinis Academicis experimentum, pag. 84.
, quo deprehenderunt ibi paleas ab Electro, quamuis crebrâ
fricatione excitato, non trahi; cuius inertiæ nulla apparet pro-
babilior cauſa, niſi quòd expirationes electricas tantâ vi ad ſe ra-
pit ſpiritus ille Mercurij rarus, vt peruenire nequeant ad paleas,
& conſuetum motum electricum efficere;
imò tantâ vi ſpiritus
Mercurij (ſic illum vocare liceat) per vim rarus ex electri ſuperſi-
cie exſugit expirationes ad trahendam paleam aptas, vt etiam ad-
miſſo aëre, & iterato vehementi fricatu, excitari nequeat electrum
ad trahendum.
Quod ad languores &
interitum animalium in Machinâ Pneu-
quod aër per vim rarefactus non ſolùm non attrahitur in pulmones
(detrectans fortaſſe raritatem maiorem, quam ſubire neceſſe eſſet,
niſi eleuatus thorax tantundem ſpatij acquirat, quantum decedit
ſpiritui, quem animans haurit) ſed ſe contrahens attrahit ex
animalis pulmonibus ſpiritum, quem ibi reliquum inuenit: inter-
clusâ autem reſpiratione facilè animal perire ſatis notum eſt. Cer-
tè in piſcibus exhauſtam aëre veſiculam obſeruarunt Academici
Florentini; aëre videlicet intrà machinam nimis raro attrahente
aërem veſicæ incluſum. In altiſſimis verò montium iugis aër qui-
dem craſſus non eſt, neque per vim rarus, ſed animalis reſpira-
tioni non congruit, quia ſæpè abundat halitibus nitroſis, aut ſimi-
libus noxijs; nam, vt &
Ciceroni innotuit, *animi pars redditur*
*reſpirando, pars concipitur cordis ventriculo:* nempe mixti cum
ſanguine intra pulmones huiuſmodi halitus per arteriam venoſam
ad cor delati illud lædunt. Quàm ſępè autem in infimo hoc aëre
idem experimur? vbi potiſſimùm teterrimi quidam odores cogunt
applicito naribus linteolo peſtem illam aliquâ tandem ratione
auertere, & noxij ſpiritus, quos haurimus, ſtomachum mouent, at-
que, ſi cor penetrent, etiam aliquando necem intuliſſe poſſem non
vnico exemplo oſtendere. Quid autem porrò?
Dand.
Pluræquidem ad aëris grauitatem atque preſſionem ad-
ſtruendam congeruntur argumenta, ſed tanquam minoris mo-
menti diſſimulanda. Quid enim afferam effoſsâ terrâ aërem, vtpote
grauem, deſcendere in ſcrobem? Quaſi vis eadem, quæ terram in
aëris locum attollit, nequeat aërem impellere in ſpatium à terrâ re-
lictum, factâ locorum commutatione faciliùs, quàm aëris com-
preſſione, relictâ ſcrobe prorſus inani. Aëris grauitatem non in-
fert diminutum ferè ſeſcunciâ globi Magdeburgici pondus poſt
diuturnam exugentis antliæ agitationem: Sed quia aër in globo
rarus factus eſt leuior aëre communi, qui globum priùs implebat,
moles ex vitro eodem graui, & ex aëre raro leui compoſita, eua-
ſit ſecundùm ſpeciem minùs grauis, ac priùs. Neque auctum ex
intruſo aëre pondus follis pugillatorij, argumentum eſt grauita-
tis aëri communi tribuendæ: Sed conſtipatus aër ſecundùm ſpe-
ciem grauior aëre communi componit cum alutâ molem in ſpe-
cie grauiorem. Illud ſcilicet infirmum eſt, quo probare nituntur
leuem non eſſe aërem, ſed grauem, dum ſic arguunt; Grauitas
igitur &
leue
additum leui facit aliquid leuius: quapropter, cum aër in folle
pugillatorio additus aëri efficiat molem grauiorem, indicium eſt
graue additum fuiſſe graui. Nam hęc argumentandi forma perin-
de eſt, ac ſi dicerem, longitudo addita longitudini facit Maius; Multum additum multo facit plus;
Craſſum additum craſſo facit
craſſius; igitur Paruum additum paruo facit breuius, Modicum
additum modico facit minus, Tenue additum tenui facit ſubti-
lius: Cum autem huiuſcemodi conſecutiones manifeſtâ falſitate
laborent, quia quæ per exuperantiam & defectum opponuntur,
contrario modo ſe habent, & ad augendam denominationem
exuperantibus additio, deficientibus detractio conuenit; ideò ad
conſtituendam leuitatem maiorem non eſt addendum leue leui in
eodem ſpatio, ſed demendum leue ex leui. Quamquam eo ipſo
quod in eodem ſpatio corporis cœteroqui leuis (aut ſaltem non
grauis, quia in loco ſuo) conſtipatur alia pars corporis ſimplici-
ter & ſolitariè leuis extra illud ſpatium, iam non ſunt duo leuia,
ſed factum eſt vnum graue: neque enim hìc res ſe habet, quemad-
modum ſi ex naui exportentur ſarcinę, quarum in locum ſuccedit
aër, & aëre addito aëri nauis fit leuior.
Similiter prætereo Hydroſtaticum fundamentum ex Archimede
petitum, vbiliquoris partes premere, & vrgere ſe inuicem, po-
nuntur: Hæc enim mera Hypotheſis eſt, quam aſſumere non exa-
minatis Phyſicis rationibus Geometræ licuit: Cœterùm, preſſione
omni valere iuſſâ, quæ merguntur, pro diſſimilitudine conſtipa-
tionis materiæ grauitant; quæ innatant, parem habent depreſ-
ſæ partis leuitatem cum grauitate emerſæ. Si enim aër aquam pre-
mit, & aqua aquam, ſit in vaſe ſuperficies aquæ FG, cui innatat
cylindrus ligneus *da*, & extra aquam eſt pars *cd*.
Superficiei aquę
FG intelligatur parallela ſuperficies HI, in qua eſt
Iam ſic.
Si partes ſuper-
ficiei HI non premerentur æqualiter ab impoſitis
partibus, pars minùs preſſa vrgeretur ſurſum: igi-
tur tam premit cylindrus ligneus *da* vnã cum in-
cumbente illi cylindro aërio, quàm premant aquei
cylindriæqualis baſis ſimul cum impoſitis cylindris
aërijs: at reliqui cylindri aërij longiores ſunt illo, qui incumbit-
cylindro ligneo, aquei verò cylindri æqualis baſis non ſunt leuio-
ergo non eſt
æqualis preſſio in *ab*, atque in *io*, cum tamen fiat conſiſtentia
tum liquoris, tum ligni. Ex quo non obſcurè arguitur, nullam
eſſe preſſionem aëris ſupra aquam. Quod verò narrant in Galliâ
obſeruatum de vtre ad radicem altiſſimi montis languido, in ſum-
mo autem iugi vertice diſtento, & iterum flacceſcente, cum in
vallem reportaretur. quaſi incluſus aër deueniens in ſuperiorem
locum, vbi à breuiore & minùs graui aëris cylindro premeretur, vi
ſuâ elaſticâ ſe ipſe expanderet, reductus autem ad infimum locum
magis premeretur: Non me admodum facilem habet ad aſſentien-
dum: niſi fortè vter in aſcenſu Solis radijs percuſſus incaluit, &
erumpentes ex corpore defatigati in motu hominis illum deferen-
tis ſubferuidos halitus concepit, vnde & raritatem aſſumpſerit
incluſus aër, quam poſtea depoſuerit ad veſperum, & in vallis
vmbrâ, iterum concreſcens vi frigoris. Subuereor autem, neid
excogitatum fuerit ex pręconceptâ opinione elateris, ob quan-
dam analogiam cum veſiculâ flaccidâ, quæ in Machinâ Boylæâ,
cum exhauriretur aër, intumeſcebat: ibi quippe rareſcens aër
vndequaque membranam veſicæ attrahebat, & incluſum in ve-
ſicâ aërem diſtrahebat; qui rurſum ſe contrahebat, atque veſica
detumeſcebat, cum, nouo aëre in Machinam admiſſo, vis ceſſa-
bat attrahens circumflui aëris ad priſtinum ſtatum ſe reſtituentis. At in libero aëre nihil huiuſmodi contingit.
Certè tam multos
vtres oleo repletos, & nonnihil aëris habentes ex Liguriâ in Gal-
liam Ciſalpinam quaſi perpetuò deuehi nouimus, & nullum in-
flationis veſtigium apparuit in ſummorum montium tranſitu: niſi
fortè hos nimis humiles dicas. An in vitreâ philâ, cuius oſculo
obducta ſit membrana, ſi in altiſſimum montem transferatur, in-
cluſus aër exercet vim elaſticam ita, vt membranam magis di-
ſtendat? modo abſit vis caloris rarum illum facientis.
Sed, vt ali-
quid narrantium authoritati tribuamus, haud dubium quin mo-
tui medium propellendum reſiſtat pro ſua denſitate, quancunque
in partem vrgeatur, etſi non aduerſetur illius grauitas, cùm mo-
tus non fit ſurſum, ſed ad latera: ſic aqua magis reſiſtit quàm
aër, mel magis quàm aqua: Igitur &
aër craſſior magis reſiſtit,
quàm rarus. Sicutitaque, cùm in vtrem aut veſicam ingeritur
aër, reſiſteret mel aut aqua, ne veſicæ latera adeò diſtenderen-
tur, ac propterea incluſus aër aliquam pateretur compreſſionem,
ita quoquè
circunfluus aër craſſior aliquatenus reſiſtit, ne veſicæ latera exten-
dantur, ideoque comprimitur ingeſtus aër; qui poſtmodum in
aëre raro, minuſque reſiſtente dilatari poteſt. His &
ſimilibus
non videtur operæ pretium immorari. Vnum ſupereſt, quod ali-
quâ indigeat explicatione. In ſiphonem æqualium crurum vtrâ-
que extremitate hiantem infundunt Mercurium, non tamen omni-
no implent; &
quia ſe Mercurius æqualiter librat, æqualis aë-
ris portio hinc & hinc ſiphonem replet.
Appoſitis vtrique oſculo
digitis inuertitur ſiphon, & aër in ſuperiorem ſiphonis curuatu-
ram ſe recipit: Tum oſcula immerguntur Mercurio ſubiectorum
ſingulis vaſorum, atque amotis digitis deſcendit in vaſa pars Mer-
curij, pars in vtroque crure altitudinem habens æqualem ſuſpen-
ſa manet. Firmatur ſiphon immotus, &
alterutrum vasita at-
tollitur, vt illud ſiphonis crus immergatur profundius: tunc in
crure illo attollitur Mercurius, ſed tantundem in reliquo crure
deprimitur. At ſi hæc eadem præſtiteris ſiphone eodem prorſus
pleno Mercurij, omni aëre excluſo, ſiquidem crura ponuntur lon-
giora digitis 30, deſcendit vtrinque Mercurius ad ſtatam altitudi-
nem: verùm ſi vas alteri cruri ſubiectum attollatur aut deprima-
tur, attollitur quidem aut deprimitur ibi Mercurius, ſed in altero
crure immotus manet, quaſi cum illo nihil habens commercij. Quando aër intercipitur inter duos illos Mercurij cylindros, aiunt
eſſe non vt eorum nexum, ſed vt impedimentum, ne ad ſe viciſ-
ſim proximè accedant, adeòque, dum cylinder vnus Mercurij à
ſuo cylindro aërio attollitur, ab hoc vrgeri aërem intermedium,
vt reliquus deprimatur. At cùm nihil aëris in ſiphonem admiſſum
fuit, cylindri illi Mercuriales nihil habent intermedium, quod
vrgeant, ſed ſinguli ſuſtinentur à ſuo aërio cylindro exteriùs
premente.
Maur.
Horum ìgitur Philoſophorum veſtìgìa prementibus di-
cendum eſt, duos aërios cylindros exteriùs incumbentes Mercu-
rio vaſorum ſuſtinere duos cylindrös Mercuriales in cruribus ſipho-
nis, ſimulque reniti virtuti elaſticę aëris intercluſi; ſublato al-
tiùs vaſculo, ad digitos 4 ex: gr:
, Mercurialem cylindrum bre-
uiorem factum minùs ponderare, ac propterea exteriorem aërium
cylindrum, licèt digitis quatuor diminutum, præpollentem reli-
quo fiſtulæ Mercurio ex vaſe in fiſtulam extrudere Mercurium al-
impellendo aërem ſiphonis deprimere in altero crure
Mercurium; viciſſim verò depreſſo vaſe, quia longior eſſet &
gra-
uior cylindrus Mercurij in fiſtulâ, quàm ſuſtineri poſſit ab exte-
riori aëre contra vim elaſticam aëris intercluſi, illum deſcendere,
& cedendo permittere, vt alter cylindrus aërius ſurſum extrudat
Mercurium in altero ſiphonis crure.
Dand.
Hæc mihi quoquè videntur eorum placitis conſentanea:
licèt diſficile ſit intelligere cylindrum aërium vaſi immoto inſi-
ſtentem ſurſum repelli vi alterius non maioris cylindri aërij, dum
vrget Mercurium, qui in eodem vaſe immoto ſuccreſcit.
Maur.
Ego verò inter duos illos aërios cylindros exteriùs pre-
mentes vaſa nullam aliam video factam, elato altero vaſe, va-
rietatem, præter alterius cylindri diminutionem dig. 4.
, cui alti-
tudini reſpondet Mercurialis cylindri altitudo, quæ nullâ oculo-
rum acie perſpici valeat, quippe quæ ad digitos 4 ſe habet vt gra-
uitas aëris ad grauitatem Mercurij: igitur in hoc crure altiùs de-
merſo attollitur Mercurius ſupra Mercurium vaſis ad altitudinem
ferè priori æqualem, hoc eſt digitos ferè 4 ſupra punctum, vbi
deſinebat prior altitudo. Quia verò quantum iſte attollitur, tan-
tundem alius Mercurius in reliquo crure deprimitur propter aërem
intermedium compreſſioni repugnantem, neceſſe eſt alium Mer-
curialem cylindrum fuiſſe diminutum digitis ferè 4, tantâ ſcilicet
grauitate, quantam grauitatem habet cylindrus aërius altitudinis,
quæ ad altitudinem dig. 4 ſe habeat vt grauitas Mercurij ad gra-
uitatem aëris ſecundùm ſpeciem: cylindrus tamen ille aërius vaſi
imminens non eſt diminutus niſi, quantum ſuccreſcit in vaſe Mer-
curij ſuperſicies; id quod vix conſpicuum eſt, ſi vas ſit amplum.
Quod itaque attinet ad duos aërios cylindros ſuſtinentes Mercu-
rium in ſiphonis cruribus, eorum grauitas vix intelligi poteſt
diminuta, cum eorum altitudines ſolùm 4 digitis diſcrepent; aë-
ris in ſiphone intercepti virtus elaſtica non eſt aucta; Mercurij in
ſiphone grauitas eſt minor, videlicet in altero quidem crure, cu-
ius vas immotum fuit, diminuta digitis ferè 4, in altero verò
modicum quid, quantum fert altitudo reciproca grauitatum ſe-
cundùm ſpeciem, hoc eſt omnino dig.4 ferè.
Qua igitur ratio-
ne contingat æquilibrium inter exteriores aëris cylindros grauita-
ris vix imminutæ & inæqualis, atque Mercurium diminutum in
cruribus ſiphonis additâ vi elaſticâ aëris intercluſi, non ſatis in-
maioribus cylindris Mercurialibus & eâdem vi elaſticâ aëris, æqui-
librium; eadem enim grauitas inæqualibus grauitatibus æqualis
eſſe nequit.
Quoniam verò aliquid ſimile contingit, ſi loco Mercurij aqua
ſiphoni infundatur, & aër in ſuperiorem ſiphonis inuerſi curua-
turam ſe recipiat (hoc diſcrimine, quod aqua ex ſiphone minore
digitis 400 non exit, quia tanta non eſt aquæ grauitas, vt eius
vi aër diſtrahatur, atque rareſcat) elato enim vaſe altero aquam
continente, in crure illo aqua aſcendit, & in oppoſito deſcendit;
propterea vtrobique, ſiue Mercurius ſit, ſiue aqua, eadem eſt
ratio. Quia nempe in elato vaſe crus ſiphonis magis immergitur,
& aquæ aut Mercurij ſupereminentis cylindrus minuitur, dum im-
moto reliquo vaſe oppoſiti cruris cylindrus eandem obtinet altitu-
dinem: ideò hic longìor &
grauior cum ſit, præualet, atque
deſcendens ſecum rapit proximum aërem, & cum aëre aquam aut
Mercurium alterius cruris; quapropter ille cylindrus ſupra com-
moti vaſis ſuperficiem augetur, hic minuitur vſque eò, dum al-
titudinum perpendicula ſint æqualia; &
idcirco quantùm alter fit
breuior deſcendendo, alter fit longior aſcendendo: ſi tamen hæc
breuitas aut longitudo non ſimpliciter & abſolutè accipiatur, ſed
comparatè ad ſuperſiciem ſubiecti vaſis; nam in vaſe immoto dum
liquor ex ſiphone deſcendit, ſuperſicies attollitur, & in vaſe elato
ſuperſicies deprimitur, quæ ſuccreuerat, cum vas attolleretur, &
maiorem ſip honis partem reciperet.
At quando ſiphonis crura longiora digitis 30 omnino repleta
Mercurio conuertuntur, & in ſubiecta vaſa apertis oſculis vſque
adeò defluit Mercurius, dum in vtroque crure obtineat ſtatam al-
titudinem dig. 30, ſi alterum vas attollatur, minuitur altitudo cy-
lindri Mercurialis, ideòque ſpiritus ille per vim rarus (quiſquis il-
le ſit) qui Mercurium ſuſpendit, inueniens hinc minorem graui-
tatem ſe contrahit, illumque altiùs rapit; neque propterea di-
mittit oppoſiti cruris cylindrum, vt tantundem deſcendat, quia
iam ſpiritus ille nihil lucraretur, ſed eadem ſpatij menſurâ deſi-
nitus æqualem ac priùs violentiam ſubiret æqualiter diſtractus; neque eundem oppoſiti cruris cylindrum ſurſum attrahit ad maio-
rem altitudinem, quia conſtitutum violentæ ſuſpenſionis termi-
num dig. 30 tranſilire nequit;
ideò ille immotus manet.
Simili-
gitis 30, iterum diſtrahit ſpiritum, qui non valet ſe contrahen-
do conari, vt oppoſitum cylindrum attollat vltra digitos 30; pro-
pterea ille adhuc immotus manet. Hinc ſatis conſtat non eandem
eſſerationem, cùm aër inter cylindros Mercuriales intercipitur; ille enim ne quit aduersùs Mercurium, quamuis aliquatenus di-
minutum, præualere, vt illum attrahat; propterea illorum mo-
tum conſequitur, prout ab hoc aut illo cylindro Mercuriali tra-
hitur.
Grad.
Satis diu à propoſito ſcopo diſputationem noſtram de
Ignis loco inſtitutam detorſiſſe videtur hæc aëris grauitas tanto-
pere celebrata. Certè Ariſtoteles lib.
4.
de Cœlo text.
29.
poſtquam
aſſeruit lignum vnius talenti in aſe:;re grauius eſſe, quàm plumbum
vnius libræ, at in aquâ leuius eſſe, apertiſſimè ait, *Omnia gra-*
*uitatem habent præter ignem, & leuitatem præter terram.
* Vi-
dit ſcilicet Philoſophus grauia & leuia comparatè dicenda cor-
pora, prout in medio prona ſunt in motum ſiuè ſurſum, ſiuè
deorſum, iuxta conſtipationis materiæ diſſimilitudinem. Si igi-
tur aër cum igne comparatus grauis dici poteſt, cum aquâ & ter-
râ collatus leuis eſt. Quoniam itaque inſperantibus nobis cecidit,
vt in iſtum ſermonem delaberemur, redeamus, ſi placet, ad
ignem, & immoderatiùs excurrat hodierna hæc noſtra collo-
cutio.
Maur.
Opportunè ſanè mones, Gradonice.
Quanquam ipſi
nobis diſputandi lex ſumus, neque vitio vertendum, quod phi-
loſophandi gratiâ digreſſi parumper fuerimus à cauſâ: non adeò
tamen longè abducti fumus, quin ad præſentem de Ignis loco
quæſtionem aliquid vtilitatis conferat hæc de aëris leuitate aut
grauitate diſceptatio. Nam ſi aër grauis, ſe deorſum vrgendo,
ſurſum extruderet flammam, hæc vtique ex ellychnijs erumpens
non in coni faſtigium deſineret, ſed potiùs in imâ baſi appareret
compreſſa ab aëre circunfluo, quemadmodum cùm mollem ceram
digitis intercluſam exprimimus. Ipſa igitur flamma ſponte ſuâ
aſcendens ſibi, cunei in morem, viam aperit in aëre obſiſtente,
quia flamma leuior eſt quàm aër.
Grad.
Si aërem ſuâ virtute permeat flamma leuior, ſupre-
mus profectò in hac elementorum regione tribuendus eſt Igni lo-
cus, ſupra aërem aſcendere contendenti: neque enim aſcendit
miſſi, qui cum intra aërem exiſtat, non deberet conari aſcendere: igitur aſcendit flamma vi plurimi ignis, quem habet.
Maur.
Flammæ naturam à nobis antè examinari nollem, quàm
de exarſione diſputauerimus. Quod ad præſentem quæſtionem
attinet, flammam aëre leuiorem aſſerens non continuò leuitatem
igni adſtruo. Si enim ex vapore admodum raro &
ex igniculis ad-
huc vapori implicatis compoſita moles ſit ſecundùm ſpeciem aëre
leuior, leuitas tribuitur flammæ, quin ipſa Ignis natura, ſeorſim
accepta, leuitate prædita intelligatur; poteſt ſiquidem à vapore
ſurſum rapi haud ſecus, ac in ſalientibus aqua ſalſa, aut limoſa,
permiſtum ſalem, aut limum ſecum defert, cum tamen quie-
ſcente aquâ demum ſubſidat limus, aut illâ euaneſcente ſal re-
linquatur. Ita pariter, ſi igniculi leues non fuerint, reſolutâ
flammâ, à vapore raro liberati eò pergere poterunt, vbi quie-
tem illis Natura deſtinauit. Quis grauem neget eſſe fuliginem?
illa tamen cum flammâ aſcendit, &
niſi caminis adhæreret, vix ea
nobis innoteſceret.
Grad.
Itane vero?
Ignem grauem putas?
Vix mihi tempero à
voce Vrielis Angeli Eſdram alloquentis (Eſdr. lib.
4.
cap.
4.
5.)
*Vade,*
*pondera mihi pondus ignis.*
Maur.
Quin &
conſequentia Angeli verba addis?
*aut menſu-*
*ra mihi flatum venti, aut reuoca mihi diem, quæpræterijt.* An
quia venti flatum metiri neſcimus, & præteritam diem reuoca-
re nequimus, neque flant venti, neque prætereunt dies? Non
igitur ideò pondus igni denegandum eſt, quia nobis certa men-
ſura non ſuppetit, qua i lud definiamus. Profectò pondus igni
ineſſe (neque illud quidem Metaphoricum) pro certo habuit
Vriel, alioquin tam ineptè dixiſſet, *Pondera mihi pondus ignis,*
quàm ſi dixiſſet, *Numera mihi ranarum plumas,* quibus carent. Quod ſi nullâ prorſus grauitate præditus eſt ignis, cur, dum vir-
tute fornacis in cinerem redigitur plumbum, cuicunque centena-
rio octo aut decem pondo adduntur, vt metallarij teſtantur? Non-
ne & lateres ipſi in fornace excocti, quamuis plurimus humor in
fumum abierit, grauiores deprehenduntur, maximè ſi ni-
mio calore ſollicitati in materiam ferro affinem ſolui cœ-
perint?
Dand.
Quandoquidem, vbi de Igne diſceptatur, non eſt à
mè opportunum. Satis notum eſt lapides in calcem excoctos mul-
to leuiores fieri, quàm cùm in flumine colligebantur, aut ex ru-
pe excindebantur: Nam ſaxa, vt ait Vitruuius lib.
2.
cap.
5.
*ex-*
*cocto liquore circiter tertiâ parte ponderis imminuta eß inueniun-*
*tur.* Si tamen recentem calcem viuam fortiorem (antequam ex
aëre halitus aqueos exugat, quibus illa extinguatur) igni vehe-
menti in catino expoſueris, poſt duas aut tres horas eductam,
& bilanci ſtatim impoſitam deprehendes auctam pondere non
contemnendo: Nam Maſſula pendens drachmas duas inuenta eſt
acquiſiuiſſe in pondere grana viginti nouem ſpatio horarum dua-
rum: id quod tribuendum videtur additamento igniculorum;
quorum pariter acceſſionem factam in excoquendo latere non le-
uis eſt coniectura, ſulphure ſcilicet vnâ cum ſalinis particulis li-
gnorum peruadente meatus lapidis, ſeque terreis illius particulis
commiſcente. Imò catinos ipſos (quos Cupellas dicimus) ex oſ-
ſium cineribus confectos, ſi primùm expendantur accuratâ bilance,
vbi iam probè incaluerint, & omnis prorſus vapor auolauerit, dein-
de in furno probatorio ad duas ſaltem horas vehementiæ ignis per-
miſeris, candentes extractos, & ſtatim librâ examinatosdeprehendes
auctos pondere, quod non niſi ab Igne lucrari potuerunt: Nam ſi
in ipſâ librâ tandiu illos ſubſiſtere permiſeris, quoad omnino re-
frixerint, tunc demum aliud pondus accedet ex aquei vaporis, quo
imbutus eſt aër, acceſſione.
Maur.
Ignem grauem eſſe non leuis mihi iniecta eſt iamdudum
ſuſpicio, cùm incidi in *Diſſertationes de Terrâ machinis motâ,*
quamuis Author ab illâ, tunc alienâ, quæſtione maluerit abſti-
nere. Sed vbi nouiſſimè oblatus eſt libellus, cui titulum fecit
*De Flammæ ponderabilitate* acutiſſimus Naturæ veſtigator Boy-
le, in hanc ſententiam ita me inclinatum tot experimentis fa-
teor, vt in maximam veriſimilitudinem penè tranſierit coniectu-
ra. Quid enim laminæ cupreæ drachmarum duarum &
gran.
25
pondus habentis grauitatem auxit granis ferè 32? niſi ſubiecta
ſulphuris ardentis flamma, ex qua, licèt ſulphur inſigni inter-
uallo abeſſet à laminâ, igniculi in cuprum penetrârunt, quod
& nonnihil intumuiſſe conſpiciebatur.
Id quod &
argenti re-
purgati laminæ drachmæ vnius (ſi tamen grana duo adiecta in-
tellexeris) contingit æquali duarum horarum ſpatio, nam & in-
octo ferè granorum in pondere incrementum ſuſcepit;
deprehenſa ſiquidem eſt drachmæ vnius &
granorum quin que cum
dodrante.
Dand.
Anglicis tamen experimentis opponere quis poſſet Flo-
rentinorum Academicorum experimentum (fol. 256.)
qui duas
planè æquales virgulas chalybeas delicatiſſimæ bilanci impoſue-
runt alteram ignitam, frigidam alteram; hæc autem paulo gra-
uior apparebat: ſed vbi ad eam proximè admota eſt pruna, aut
ferrum candens, illico redijt ad æquilibrium. Id quod contin-
git, ſiuè aureæ, ſiuè argenteæ, ſiuè ex quolibet alio metallo
fuerint virgulæ. Imò in lancibus vacuis eiuſdem delicatiſſimæ li-
bræ obſeruatum eſt, ſi alteri lanci admoueatur ex parte ſupe-
riori accenſus carbo, illam quaſi leuiorem attolli, at verò ſi
carbo ei ſubijciatur, eandem quaſi grauiorem factam de-
ſcendere.
Mauroc.
Vt ab hoc poſtremo, quod quaſi παρέργον additur
præſenti quæſtioni, non eſt mirum lancem vacuam ſubdito car-
bone ignito deſcendere, & illo ſupernſe4;
admoto attolli, ſi illud,
quod apud omnes extrà controuerſiam eſt, admittamus, videli-
cet aërem vi caloris rarum fieri: Si igitur ab ardente prunâ aër
infra lancem fit rarus, ac propterea leuior, quàm aër oppoſitæ
lanci ſubiectus, vtique lanx magis ſupra illum grauitat; idcirco
deſcendit. Contra verò aër intrà lancis labra comprehenſus ex
calore admoti carbonis rareſcit, adeòque moles ex lancis me-
tallo & aëre raro compoſita, fit in ſpecie leuior ac priùs, pro-
inde leuior quàm oppoſita lanx; ideò à grauiore attollitur.
Quod verò ſpectat ad virgulas illas cœteroqui æquales, diſ-
pares tantùm ratione caloris & frigoris, dicam grauiorem appa-
rere frigidam virgulam, quia aër intrâ eiuſdem poros & lancis
labra comprehenſus non eſt æquè rarus, ac aër implens poros
virgulæ ignitæ, cuius calore rareſcit etiam aër, qui lancis labris
continetur: ſtatim igitur ac admotâ prunâ rareſcit aër circa &
intrà frigidam virgulam, fit etiam leuior, & moles ex hoc aëre
raro & chalybe compoſita fit ſecundùm ſpeciem leuior, ac pro-
inde vtraque virgula in æquilibrio conſiſtit. At in experimento
Boylæo lamina cuprea, aut argentea, non tantùm calefacta eſt,
& ignita, ſed diuturnitate temporis, hoc eſt duarum horarum
ſpatio, congeſti ſunt intrà eius poros igniculi; excluſo fortaſ-
valeat.
Grad.
Sulphureæ fuligini patentes cupri, aut argenti, mea-
tus peruadenti facilè tribui poteſt illa ponderis acceſſio, quin
ignem propterea grauem dicamus. Cum enim cuprum præ ar-
gento ampliores poros habeat, plus admiſit ex illâ fuligine, ideò-
que maius in cupro fuit quàm in argento incrementum graui-
tatis: &
fortaſſe non æquè purum adhibitum eſt ſulphur vtri-
que experimento, vt proinde alterius fuligines additæ fuerint
grauiores.
Maur.
Non eſt ad Sulphuris naturam, quaſi ad peculiarem
cauſam referenda hæc ponderis appendicula; Nam laminarum
cuprearum vncia vna in depreſſo crucibulo impoſita furno pro-
batorio, ibique duas horas ſeruata, acquiſiuit ponderis grana
triginta: &
ramentorum cupri vncia breuiſſimo crucibulo inie-
cta, atque tegulâ fornicatâ cooperta, in furno probatorio ad
tres horas relicta, demum deprehenſa eſt granis quadraginta
nouem aucta. Similiter vncia ſtanni Anglici in catino tegulâ for-
nicatâ cooperto poſt duas horas extracta è furno probè calcinata,
drachmam integram lucrata fuerat. Item ramentorum chalybeo-
rum drachmæ quatuor per duas horas in catino ſub fornicatâ
tegulâ detentæ incrementum ponderis acquirebant vnius drachmę
& granorum ſex cum quadrante.
Hìc nullæ interceſſerunt ſulphu-
ris fuligines.
Grad.
Experimenta huiuſmodi ab ingenuo viro producta quis
niſi plenus inconſiderantiſſimæ, ac dementiſſimæ temeritatis infi-
cietur? Hìc mihi tamen ex animo euellendus eſt ſcrupulus, qui
me non parum ſtimulans adhuc ancipitem reddit. An non &
ignis
iſte, quem Reuerberij vocant: ſuas habet fuligines, quæ etiam
ſub tegulam inſinuare ſe valeant in crucibulum, & metallo commi-
ſceri, cui proinde pondus addant?
Dand.
At fuligini ipſi igniculos ineſſe non paucos contendent
igneæ grauitatis aſſertores. Certè ſi fuliginem in aquâ diſſolutam
tandiu coquas, donec ſanguinis inſtar aqua rubeſcat, tum hanc
terreo vaſe exceptam brumali tempore exponas frigori maximo,
adeò vt tota demum in glaciem albam concreſcat; ſi omnia con-
fringantur, in mediâ glacie reperies oleum maximè calidum in-
ſtar ſanguinis rubrum, quod præſtantiſſimum dicitur medica-
ſimilia cutis vitia, ſi eo pars affecta delibata fuerit.
Grad.
Adhuc tamen igniculos illos fuligini permiſtos graues
eſſe non conſtat.
Maur.
Sed ſi omni fuliginis ſuſpicione ſubmotâ adhuc augeri
pondus innoteſcat, nonne ſolis igniculis grauitatis incrementum
tribuendum erit? Duæ ſtanni vnciæ duobus crucibulis ſibi inui-
cem oppoſitis & coaptatis concluſæ fuerunt, commiſſuris omni-
bus atque rimis luto Chymico probè obductis, ne quicquam il-
labi poſſet. Seſquihoram in furno probatorio Stannum tulit ignis
vehementiam, & ex crucibulis exemptum inuentum eſt acquiſi-
uiſſe pondus granorum ſex; quod ſanè nulli fuligini tribui pote-
rat, ſiquidem ſtanni pars redacta fuerat in calcem valde candi-
dam, maior verò pars abierat in maſſam eleganti colore luteo au-
rum ferè æmulante, paulo tamen ſaturiori, imbutam. Vtique
calcis illius candori nihil erat commercij cum atro fuliginis colore; quæ tamen per crucibulorum meatus irrepere non poterat.
Quid?
Quod vncia Calcis Stanni nouo catino immiſſa eſt, & per duas ho-
ras ſub tegulâ fornicatâ in fornace probatoriâ detenta; vbi fuit
exempta, & adhuc feruida bilanci impoſita, deprehenſa eſt auxiſ-
ſe pondus drachmâ vnâ & granis triginta quinque:
&
nequa ſub-
eſſe poſſet fuliginis ſuſpicio, puluis ille maiorem ex igne albedi-
nem traxerat. An verò tam amplos in vitro poros confingere poſ-
ſumus, vt per illos fuligini aditus pateat? Et tamen purum ſtan-
num in minutiores particulas diſſectum, atque vitreis phialis, quæ
ignis vim ferre poſſent, incluſum partim in calcem redactum, par-
tim in maſſam coactum, ponderis incrementa conſpicua ſuſcepit
ex diuturnâ ignis actione. Neque hoc ſolùm quando igniti carbo-
nes adhibiti ſunt, verùm etiam cùm defæcatiſſimus vini ſpiritus,
nihil reddens fuliginis, ardebat. Porrò in tantâ experimentorum
ab Egregio illo viro inſtitutorum varietate, illud non leui ani-
maduerſione dignum videtur, quod in vitreis vaſis contigit mi-
nor ponderis acceſſio, quàm in crucibulis occluſis: id quod ſum-
mis vitreorum meatuum anguſtijs tribuendum eſt, per quas non
niſi tenuiſſimi igniculi ſe inferre valeant, cum cœteroqui vitrum
ſit reliquis ſpiritibus imperuium, nam in eo, præſertim Hermeticè
clauſo, ſeruantur.
Addo duplex experimentum a Io:
Rodulpho Glauber lib.
de
4.
allatum.
Solue, inquit, metallum ſulphu-
reum aliquod, vt ferrum, aut cuprum, quouis ſpiritu acido: denuòque abſtrahe ſpiritum:
id quod remanet candefacito, non
tamen nimis, ſed quantum ſufficit ad omnimodam ſpirituum ex-
pirationem. Reliquam huiuſmodi materiam (obſeruato priùs
illius pondere) crucibulo immiſſam colloca in igne (caue tamen,
ne fluat metallum, ſed ſaltem obſcurè candeat cum crucibulo)
trium vel quatuor hebdomadum ſpatio. Quo tempore elapſo,
iterum exemptum metallum ad libræ lances examina, & re ipſa
euidens experiere metalli tui incrementum. Alterum eſt, quod
ille vocat Euidentius. Colloca cuprum, vel aliud metallum ſul-
phureum cum 16 vel 18 partibus plumbi in cupellâ optimè cre-
matâ factâ è cineribus ligni vel oſſium, in fornace docimaſticà
(obſeruato priùs exactiſſimè pondere cupellæ, cupri, & plumbi)
& igne, non tamen nimio, fac euaneſcere cum plumbo cuprum.
Quo facto exime cupellam, vbi refrixerit: &
illam denuò exami-
natam librâ reperies longè grauiorem, ita vt pondus eius (quam-
uis multum plumbi in auras abierit in cupellatione) excedat non
modò proprium ſed etiam cupri & plumbi pondus.
Quid additum
eſt præter ignem?
Grad.
Quanquam ſatis perſpectum habeam à non paucis hanc
igniculorum irruptionem in vaſa igni expoſita improbari, neque
prorſus velint aquam ſubditis ignibus efferueſcere, quòd illi cali-
da effluuia per vaſis meatus illapſa commiſceantur; Ego tamen ab
hac philoſophandi methodo non abhorreo, & facilè adducor, vt
admittam tenuiſſimas ignium particulas ita ſe in metallorum po-
ros inſinuare, vt illis implicatæ & permiſtæ cohæreant.
Verùm
ab illâ tam penitùs inſitâ, tam vetuſtâ opinione, quæ lycea op-
pleuit, nec ſolùm ad opinionem vulgi retenta videtur, de Ignis
leuitate, cum eâ iam tum puer imbutus fuerim, non adeò prom-
ptè me expedio; propterea me omnem priùs in partem verſo, quàm
illam ex animo excutiam. Liceat igitur ſic ratiocinari.
Fingamus
molem ali quam ex ferro & ligno compoſitam, huiuſque molis gra-
uitatem in aquâ examinemus. Tum moles illa in ardenti fornace
tantiſper retineatur, dum lignum vi ignis abſumatur; aut potiùs
(nequam fortè additi ponderis ſuſpicionem ingerant igniculi) cul-
tro eximantur aut omnes, aut plurimæ partes ligni. Deinde ite-
rum in aquâ examinetur molis illius grauitas, & deprehendetur
non quia aliquid graue additum illi fuerit, ſed quia ali-
quid leue, videlicet lignum, demptum eſt, quod ſuâ leuitate
in aquâ deterebat ferri grauitatem, quamuis in aëre facta ſit mi-
nor grauitas dempto ligno, quod pariter in aëre eſt graue. Quid
ni, inquam, ſimile aliquid in allatis experimentis contingat? Cum
primùm ex venâ metallum ſeiunctum fuit, & ope ignis ſolutum in
maſſam frigore coaluit, intra poros plurimas ignis permiſti parti-
culas concluſit, quas ſi dixerimus aëre leuiores, vtique metalli
grauitatem imminuunt. Iam verò ſi metallum igni iterum expo-
natur, in eòque diutiùs ad aliquot horas detineatur, vi caloris ita
recludi poſſunt intimi meatus, vt leuiſſimæ particulæ ibi iam du-
dum concluſæ, & raritatem maiorem affectantes, tandem auolare
valeant, fiatque metalli maior ſecundùm ſpeciem grauitas, non
quia graues aliquæ ignis particulæ additæ fuerint, ſed quia metal-
lum particulas aëre leuiores amiſerit.
Maur.
Ingeniosè excogitatum:
an veritas prorſus congruat,
non ſatis ſcio. Si ex caloris vehementiâ metallicarum laminarum,
aut ſcobis, aut calcis meatus recluduntur, & ignei ſpiritus, quos,
ſi cum aëre comparentur, leues dicis, indè auolant, quid in eo-
rum locum ſuccedit? Nonne ſimiles igniculi?
&
quidem maiore
copiâ pro meatuum amplitudine maiore; qui propterea, ſi aëre
leuiores eſſent, multo magis metalli grauitatem imminuerent,
quam tamen auctam obſeruamus. Neque poſſumus igniculos om-
nes extrudere, vt prorſus aër poros illos impleat; quandoquidem
adhuc feruens materia bilancis examini ſubiecta eſt. Fatendum
igitur igniculos in materiam metallicam irruentes (ſimile ponderis
augmentum deprehenſum eſt in Coralij rubri fragminulis in vitreâ
phialâ hermetico ſigillo obſtructâ clauſis, ſuper accenſos carbo-
nes, ne vitrum labem faceret, per interualla collocatis) dum
alij ab alijs vrgentur, ita demum intrà poros conſtipari, & cum
alijs particulis complicari, vt pro ſuâ mobilitate auolare ne-
queant; id quod aliquam temporis diuturnitatem exigit, vt expe-
riendo didicimus.
Vt autem, quod res eſt, ſincerè eloquar, diſſimulandum non
videtur, quid tandem ex huiuſcemodi experimentis in rem no-
ſtram confici queat. Et primum quidem ex poſtremo, quod Boy-
le attulit *de Penetrabilitate vitri,* experimento habemus plum-
bi v@@iam in vitreâ retortâ hermeticè ſigillatâ poſt duas horas
la & amplius in calcem ſubcæſiam conuerſa fuerint.
Cum verò
calcis illius (quod Plumbi & extinctæ Flammæ aggregatum ipſe
vocat) pondus in Aquâ examinaretur, deprehenſa eſt ſpecifica
grauitas minor ſpecificâ grauitate Plumbi, cuius grauitas ad a que
mole paris grauitatem eſt proximè vt 23 ad 2, ſubtilis verò huius
Calcis grauitas inuenta eſt ſolùm vt 9 ad 1. Ex quo manifeſtè de-
prehenditur (ſi Calx ſit Metalli & Ignis aggregatum) additum
quidem fuiſle metallo aliquid, quod in aëre graue ſit, cum me-
talli pondus augeatur, non tamen illud additamentum in metalli
naturam tranſijſſe, cum ipſi metallo, vtpote leuius aquâ, de-
trahat grauitatem. Hanc verò ſpecificæ grauitatis mutationem
in Calce plumbi obſeruatam, ſatis probabili coniecturâ exiſtima-
re poſſumus contigiſſe etiam laminæ cupreæ, atque argenteæ, in
quibus manifeſtus tumor apparuit. Deinde adhuc incertum ma-
net, vtrùm igniculi illi ſuapte naturâ grauiores ſint aëre iſto in-
fimo, in quo viuimus, & experimenta inſtituimus:
Quemadmo-
dum enim aërem conſimili aëre neque grauiorem, neque leuiorem
dicimus, fieri tamen poteſt, vt plurimus aër in locum vnum con-
geſtus atque conſtipatus grauior fiat aëre non conſtipato, vt in
follibus pugillatorijs videmus, quos etiam aëre hoc noſtro gra-
uiores futuros exiſtimo, quamuis in altiſſimo monte inflati fuiſſent
aëre tenuiſſimo & leuiori, atque huc adducti:
Ita pariter quid
prohibet igniculos ſuapte quidem naturâ leuiores aëre, aut certè
non grauiores, eâ copiâ demum in metalli poros congeri, vt plu-
rimum materiæ in anguſtiſſimo ſpatiolo collocatum exigat minùs
abeſſe à centro grauium, quàm circunfluus aër minus habens ma-
teriæ in mole pari? Quapropter hiſce atque eiuſmodi experimen-
tis ne plus æquo tribuatur, cauendum; nec niſi meram coniectu-
ram ex ijs capiendam cenſeo: Noui enim, quàm multa ſint, quę
nos fallunt probabilitate magnâ, vt aiebat Cicero in Academi-
cis. Sed neque ob quamlibet obiectam difficultatem reijcienda
ſunt: nam ſi nullo adhuc experimento didicimus ita poſſe aërem
conſtipari, vt aquæ grauitatem ſuperet, non facilè admittendum
congeſtos igniculos fieri aëre grauiores, ſi ſinguli ſint ſecundùm ſpe-
ciem leuiores ipſo aëre.
Dand.
Si nobis, qua methodo Plumbi calx intrà aquam ex-
penſa fuerit, innoteſceret, fortaſſe lux aliqua maior affulgeret ad
An ideò (manente ſuâ igni-
culis grauitate) plumbi calx maiorem in aëre obtinuit grauitatem
Abſolutam, in aquâ verò minorem grauitatem Specificam, quia
excauatas vi caloris in metallo cauernulas aliquas ampliores, quàm
coërceri in illis queant igniculi maximè mobiles, ſubierit particu-
la aëris in retortâ incluſi, qui in aëre quidem aut nullam, aut
minimè conſpicuam diſſimilitudinem habeat, in aquâ autem
ſuam leuitatem prodat, & metalli atque igniculorum pondus
exterat?
Mauroc.
Prorſus ita eſſe, vt ais, perſuaſum habeo;
non ta-
men hæc experimenta aſſenſum extorquerent, niſi cum cœteris
argumentis conſentirent, quibus adducor, vt credam ignem
omnium ſublunarem hanc vniuerſitatem conſtituentium elemen-
torum grauiſſimum eſſe, atque illi infimum deberi locum in Sy-
ſtemate elementari. Cum enim Telluris, Aquarum, &
Aëris or-
dinem manifeſtò teneamus, non niſi ſupremus aut infimus locus
Igni reliquus eſt. At ſupra aërem Ignis ſuapte naturâ maximè
operoſi elementum conſiſtere otioſum, nullo argumento aut à
calore hæc inferiora fouente, aut à luce nocturnas tenebras diſcu-
tiente, aut à Naturæ indigentiâ, petito ſuadetur: Niſi fortè eo
tantùm conſilio ibi conſtitutum Ignem fingamus, vt nullum ſpa-
tium inane relinquatur; ſed hoc munus abundè explere poteſt
aër lunari regioni finitimus. Contra verò qui neſciat potiſſimum
res cunctas gignendi inſtrumentum Naturæ eſſe Calorem, Caloris
originem ex Igne duci, Ignis efficacitatem longè eſſe maiorem, ſi
congeſtus fuerit, quàm ſi diſſipatus? Maiore igitur prouidentiâ,
rerum ortus à Naturâ adminiſtrantur, ſi circa Orbis centrum in-
trà Telluris viſcera Ignem concluſit, quam ſi illum in extremo
elementaris Syſtematis ambitu ad ampliſſima ſpatia dilatatum at-
que diffuſum eneruâſſet. Vtquid enim, ſi corpora ferè omnia in
terræ ſinu ex elementorum permiſtione gignuntur, tanto inter-
uallo ſepoſitus ignis huc eſſet aduocandus, vt demum in imas
fodinarum latebras contruderetur, cum potuerit in proxi-
mo præſto eſſe, faciliuſque cum cœteris miſceri, ac tem-
perari?
Dand.
Ignem quidem in huius, quem incolimus, globi cen-
tro admittimus, quicun que ibi conſtitutum flagitioſis æternum
carcerem fatemur: tu verò, ſi ſatis video, non illum ibi quaſi
domicilium certum ex natuær
inſtituto habentem agnoſcis.
Maur.
Agnoſco ſanè;
nam igne, ſiue hoſpes ſit in terræ cen-
tro, ſiue indigena, æquè torqueri poſſe impios nemo non videt. Quod ſi quam efficiendi facultatem maiorem proprius locus tri-
buere poteſt (quiſque ſcilicet domi ſuæ fortior eſſe videtur) ſedes
vtique illa ignis propria dicenda eſt, vbi ſummam efficacitatem in
ſceleratos exercere prædicatur. Inter ſe autem quam aptiſſimè co-
hærent Diuina Bonitas cum Iuſtitiâ, ſi, quod eſt reorum ſuppli-
cium, illud pariter totius Naturæ commodis vtilitatique ſeruiat.
Neque Summæ Pietati conſentaneum videtur, quod ſolam in
pœnam conditus fuerit ille ignis, perinde atque, ſi nulla futura
fuiſſet Angelorum aut hominum culpa, tellus inteſtino igne carere
debuiſſet. Fateor in cruciandis damnatis multa præter naturam con-
tingere miris quidem, ſed veris modis, quæ Theologis diſpu-
tanda relinquimus; nihil tamen prohibet, quin idem ipſe ignis
Naturæ decretis obſecundans telluris viſcera ſuo calore foueat,
& eorum, quæ in fodinis gignuntur, corporum ortum pro-
moueat.
Dand.
Aſtrorum virtute, ac potiſſimùm Solis, generari atque
concreſcere metalla & cœtera foſſilia plerique exiſtimant, adeò
vt Planetæ ipſi metallis nomen fecerint quaſi analogis: tu illis
generis claritatem detrahis inferno igni obſcuram eorum origi-
nem adſcribens.
Maur.
Occalluerunt aures toties in publicis Philoſophorum
diſputationibus audienti, aurum in imis terræ viſceribus à Sole
generari; &
iſta quidem tolerabiliùs dicerentur, ſi Solis &
ſide-
rum expirationes deorſum in terræ meatus detrudi paterentur, at-
que ex terrenis particulis & ſidereis halitibus metalla componi:
Sed actionem omnem aſtrorum calori atque luci ab aliquibus tri-
bui, hoc illud eſt, quod ſatis mirari nunquam potui. Quotus
enim quiſque eſt, qui ignoret à luce Solis clariſſimâ (vt de reli-
quis aſtris taceam) ne tranſuerſum quidem digitum, nedum ad
tot centenos pedes, penetrari tellurem, vtpote minimè perſpi-
cuam? Quod verò ad calorem attinet, hoc ab ijs impetrare ma-
ximè velim, vt, cum Sol æſtiuus feruentiſſimè terram verberat,
iuberent ſummâ diligentiâ ac celeritate ſcrobem effodi paulo pro-
fundiorem, puta pedes ſex; nam extremam illam glebam illico
uadente probabiliter opinandum ſit. Equidem, fateor, in me-
tallorum cauernas nunquam deſcendi, neque altius terram pene-
traui quâm domeſtica hypogæa, cum aliquando ruſticarer: tan-
tum porrò abeſt, vt ſummâ æſtate aliquid caloris ibi perciperem,
vt potiùs inde me citò proripere coactus fuerim, ne frigore nimio
correptus valetudinis integritatem imminuerem. Dabunt igitur
mihi veniam Philoſophi illi, quod Solis calorem adhuc profun-
diùs terram permeare non credam. Quid verò in abditâ illâ terræ
regione contingat, non aliunde certiùs diſcere poſſumus, quàm
ex ijs, qui metallorum fodinas curioſiùs perueſtigârunt: præter
has enim nulla depreſſior cauerna innotuit; nemo quippe telluris
viſcera tam altè ſcrutaretur, niſi operæ pretium quæreret. Omnes
autem, quoſcunque legerim de huiuſmodi fodinis diſſerentes, ſu-
premæ telluris regioni frigus, inferiori teporem primùm, deinde
calorem, qui ſenſim augeſcit, tribuunt: &
ſpeciatim Hungari-
cas aurifodinas deſcribens Io: Baptiſta Morinus in Relatione de locis
Subterraneis adiectâ ad eam, quam ſcripſit Mundi Sublunaris
Anatomiam (pag.131.)
narrat ſe deprehendiſse Menſe Iulio re-
gionem ſuperiorem terræ frigidiſſimam vſque ad pedes 480 circi-
ter; altiùs deſcendenti occurrìſſe calorem, qui vſque eò acrior in
inferioribus ſpeluncæ partibus ſentiebatur, vt effodiendi laborem
ſuſcipere non poſſent operarij niſi nudi: id quod in omnibus Hun-
gariæ fodinis obſeruari teſtatur. His omnino affinia ſunt, quæ
ſcripſit Io: de Beguinus Tyrocinij Chymici lib.
2.
cap.
14.
*Cum enim,*
inquit, *ſuperiori æſtate, in Hungariâ, medio milliari in Schem-*
*nitz, in argenti fodinam mille quingentos circiter cubitos pro-*
*fundam deſcendiſſem; à foſſoribus, qui ob ſummam mineræ æſtum*
*veſtibus, & ipſo induſio exuti laborabant, didici;
Vapores mi-*
*nerales à centro Terræ frequenter ſurſum ferri, eorumque lu-*
*cernas, & ipſoſmet, ni ſubitò recedant, extinguere:
aliquan-*
*to autem tempore poſt, in eodem loco illos halitus ad parietes fo-*
*dinæ in maſſam, quæ leui contactu inſtar olei fluat, coagulatos*
*reperiri.*
Quapropter nullus videtur relictus ambigendi locus, vtrùm à
Sole, an ab Igne, quaſià Corde terræ, calor ille originem du-
cat, qui per venas diffundatur, particulaſque commiſceat, ex
quibus foſſilia coĕunt, ſiue ex metallorum aut mineralium, vt
genere cenſeantur. Cum enim tellus omni varioque Spirituum,
Salium, & Sulphurum genere referta ſit, atque in eius cunicu-
los ſe paſſim humor inſinuet, hic vi caloris in vaporem atte-
nuatus dum mouetur, modò ſulphuris, modò ſalis particulas,
modò ſpiritus offendit, quibus imbuatur. Cumque vrgente ca-
lore ſollicitatus vapor iam certo ſpirituum genere fœtus incidat
in cognatum Sulphur, tum in Salem ſpiritibus illis & Sulphuri
congruum, ſe inuicem complectuntur, & paulatim excoquun-
tur, atque commiſcentur adeò, vt ſingula in minimas particu-
las, vt ita loquar, contrita iam, diſcrimine omni remoto, diſcer-
ni nequeant, & in vnam temperentur naturam, variumque exur-
gat metallum pro variâ particularum componentium ſpecie. Quod
ſi particularum huiuſmodi componentium permiſtio contigerit
craſſiore quadam Mineruâ (quia fortaſſe non ſatis virium ibi exer-
cere poteſt interior caloris origo) vel non eâ copiâ ſpecies aliqua
ſuppetat (puta ſulphura aut ſpiritum) quæ reliquis ſpeciebus pro
ratâ portione reſpondeat, rudimentum metalli conſurgit, aut
Pyrites, vulgo Marcheſita: Idemque de cœteris foſſilibus, ana-
logiâ ſeruatâ, dicendum. Et quia non vbique eadem ſpecies, aut
par copia reperitur omnium particularum, quæ aptæ ſunt ad gi-
gnendum aliquod foſſile aut metallum, ideò non omnis fert omnia
tellus; &
alia foſſilia nonadeò procul à ſuperficie telluris, alia in pro-
fundiore ſinu generantur.
Dand.
Hæc ratiocinatio nihil habere videtur incredibile aut
abſurdum: ſi enim ſubdito igne calentibus in vaſis concluſæ ex
arte plures ſpecies in vnam temperantur, & vno eodemque ca-
lore furni Philoſophici, cuius fornici plura vaſa alijs atque alijs
herbis referta inſeruntur, varij & oppoſitis viribus præditi li-
quores extillantur; non video, cur ſimile quid præſtare non
poſſit interior ille ignis à Naturâ imis terræ latebris in-
cluſus.
Maur.
In tempore vtique in Chymicarum extillationum men-
tionem incidiſti, & ſuſceptæ cauſæ, propoſitæque ſententiæ non
ſpernendum argumentum ſuppeditâſti. Quàm multos torquet
perpetuus ille circuitus, & quaſi orbis aquarum ex fontibus per
riuos & flumina in mare dilabentium, atque iterum ex mari in
fontes redeuntium? Nemo quippe eſt, qui ex mari per terræ cu-
alioquin iam tot ſæ-
cula influentibus in mare immenſis aquarum copijs, intelligi non
poteſt, quare non redundaret. Sienim quis curioſiùs ad calculos
reuocare conetur, quantam aquarum vim in mare inſèrant ſingu-
la flumina anno vno, tum diſpiciat, quantam iam per ſexaginta
& eo amplius ſæcula inuexerint, atque demum omnium fluuio-
rum aquas in mare iam dilapſas in ſummam vnam congerat, nul-
lus dubito, quin immenſum quoddam aquarum additamentum
inuenturus ſit, quod antiquorum litorum ſines tranſiliret. Cum
verò nullum factum ſit maris incrementum, neque aliunde euo-
cari queat ex terræ viſceribus (quæ iam exhauſta eſſent) tanta
aquarum copia in fontes, manifeſtum videtur aquam ex mari
deduci. At mare, in quod aqua defluens deſcendit, inferius eſt
fontibus: per quas ergo fiſtulas aquam in ſummos montes iterum
propellit, & quidem æquoris ſuperſicie excelſiores?
Quamuis
enim profundas voragines & immenſos gurgites, quibus aqua
abſorbeatur, fingat quis, aut narret, ille tamen nodus ſemper
diſſoluendus ſupereſt, qua ratione aqua in ſuperiorem; locum
propellatur; nam aliud eſſe aquæ ingenium ſe æquè librantis, ex
quotidiano ſiphonum experimento didicimus. An ſicut cruſtu-
lum vino Cretico immiſſum illud exugit, eòque imbuitur liquo-
re etiam pars illa, quæ vini in cyatho ſuperſiciem excedit, ita
pariter opinari liceat terram ad ſe ſurſum rapere aquas inferiùs
poſitas? Verum ſi cupedinarius quiſpiam cruſtulo palmarem, aut
pedalem, aut etiam cubitalem longitudinem tribuat, poterit ne
ſperare liquorem, cui altera cruſtuli extremitas mergitur, vſ-
que ad alteram extremitatem aſcenſurum, atque inde guttatim
in idem vas extillaturum? Minimè gentium.
Multo minùs aquam
in terræ cauernis libratam ſecundùm eandem maris ſuperſiciem,
poterit ipſa tellus exugendo attollere vſque ad montium verti-
cem, ad aliquot ſcilicet milliarium altitudinem. Quid igitur
ſupereſt, quàm vt infuſa per telluris venas aqua, ex ſubiecti in
centro ignis calore attenuata in vaporem, ſibi per rimas, quas
inuenit, exitum quærat in ſuperiora, donec demum vi frigoris,
& vrgentibus poſterioribus halitibus iterum vapor conſtipetur,
& concreſcat in aquam, quæ montis procliuitati obſecundans
tandem inſluat in mare? Hinc quia in cuniculis deprimitur aquæ
ſuperſicies, dum pars in vaporem extenuatur, ideòque tantun-
nifeſtum eſt, quare non redundet mare nouâ aquarum ex flumi-
nibus ſuperueniente copia; &
cur perennes ſint fluuij, ſemper
enim præſto eſt in terreę viſceribus humor, cui ſubiectus ignis per-
petuo calore ſubdit alas ad aſcendendum. Quia autem vapor in
aſcenſu aut ſpiritibus, aut ſalium particulis, aut ſulphurum,
commiſcetur, prout per varias foſſilium venas tranſit, idcir-
co variæ ſunt aquarum ſcaturientium proprietates, & aliæ
ſalutares, aliæ noxiæ, aliæ alijs qualitatibus præditæ deprehen-
duntur.
Dand.
Hæc quidem ſatis commodè dicta videntur, nec ſuâ
carent probabilitate: attamen ſi igneus ille nucleus telluri inclu-
ſus huic putamini pro portione reſpondeat, vt calorem vſque-
quaque diffundere valeat, non exiguis terminis circumſcribatur,
oportet, ſed magnum & amplum ſpatium replere dicendus eſt.
Cum autem neſciat ignis carcerem &
anguſtias, quibus conclu-
datur, pati (quanto enim terrore diſijci impoſitas moles vide-
mus, ſi ſubiectum nitrati pulueris doliolum ignem concipiat?)
nonne ex tanto igne perpetuæ nobis impenderent ruinæ, & tellus
in fruſta diſſiliret? Præterquam quod omnis ignis paſtu indiget,
nec permanere poteſt, niſi alatur: aut igitur dudum extinctus
eſſet ignis ille interior, ſi materia non ſuppetit, quam abſumat,
aut ſi maiora ſemper ſuſcipit incrementa, demum depaſcenda eſ-
ſet tellus, & in fauillam redigenda.
Quoniam verò fatemur æter-
num fore impiorum in igne fupplicium, quorum corpora ſemper
torquebit, nunquam deuorabit, eximiumque feruorem ibi cum
tetris tenebris atque atrâ caligine fœderatum agnoſcimus ex Diui-
nis literis (id quod & Sybilla quædam à Lactantio lib.
7.
Diu.
inſtit.
cap.2 3.
memorata prædixit loquens de extremo Iudicio Κ αὶ τότε
δυσσεβέας μὲν ἐπὶ ξόρον ἐν πυρὶ πέμψ{ει}, *Tunc demum impios*
*quidem in caliginem in igne mittet)* illud rationi conſentaneum
videri poteſt, quod dicamus igni illi inferno nihil eſſe commercij
cum Naturæ operibus, neque inter elementa hunc orbem conſti-
tuentia eſſe recenſendum.
Maur.
Plura vno ſpiritu opponis:
patere igitur non per partes
dilui, quandoquidem Sol proximè in Occaſum vergens monet in-
ueniendum eſſe hodiernæ diſſertationis iuſto longioris exitum. Et
quia Lactantij mentionem faciens animum reuocaſti ad memoriam
21,
atque ex recentiſſimâ lectione adhuc menti meæ inſixa verba ipſa
retinere mihi videor, profero in medium eiuſdem de illo igne
ſempiterno impiorum corpora cruciante ſententiam, *Cuius natu-*
*ra,* inquit, *diuerſa est ab hoc noſtro, quo ad uitæ neceſſaria*
*vtimur; qui niſi alicuius materiæ fomite alatur, extinguitur.
*
*At ille Diuinus per ſe ipſum ſemper viuit ac viget ſinè vllis ali*
*mentis; nec admixtum habet fumum, ſed eſt purus ac liquidus,*
*& in aquæ modum fluidus:
non enim vi aliquâ ſurſum versùs*
*vrgetur, ſicut noſter, quem labes terreni corporis, quo tenetur,*
*& fumus intermiſtus exilire cogit, &
ad cœleſtem naturam cum*
*trepidatione mobili ſubuolare. Idem igitur Diuinus ignis vnâ ea-*
*demque vi, atque potentiâ & cremabit impios, &
recreabit, &
*
*quantum è corporibus abſumet, tantum reponet, ac ſibi ipſe æter-*
*num pabulum ſubminiſtrabit. Hæc Lactantius, niſi mea me fal-*
lit memoria. Fauere autem videtur vox, qua vſus eſt Chriſtus
Dominus Marci 9.48.
*Omnis enim igne ſalietur:
* quaſi ignis il-
le ſalinis particulis conſtet acriter quidem viuam carnem vrenti-
bus, ſeruantibus tamen perpetuo durantem in ſupplicio impium
quemcunque igne illo ſalitum. Concipio itaque circa huius orbis
centrum quaſi ingens ſtagnum ex acerrimis omnium cauſticorum
particulis, quæ quia natæ atque aptæ non ſunt vt inuicem com-
plicentur, & in vnum coëant, atque concreſcant, propterea li-
quoris in morem fluidæ ſunt: ſi enim, vt aiebat Cicero de Nat.
Deor.
*Aquæ admiſtum eſſe calorem primùm ipſe liquor, tum*
*aquæ declarat effuſio,* vbi maximus eſt calor, imò caloris origo,
ita liberè fluere & agitari dicendæ ſunt particulæ, vt nuſquam
adhereſcant. Sicut igitur nec oleum ſulphuris, nec aquæ acres ex
ſalibus extillatæ, quibus metalla ſoluuntur, nec ſimilia cauſtica
lucent, quamuis calore abundent; nil mirum, ſi in inferno illo
carcere concluſus ſummus calor cum tenebris fœdus inijt: Nam vt
lucem ignis proferat, opus eſt expeditiſſimo quodam motu, quo
quandiu caret, lucere nequit; vt ſatis indicant abſtruſi in ſilicum
aut Pyritarum venis igniculi, ſiquidem nulla comparet ſcintilla,
niſi tritu atque conflictu laxatis repagulis eliciatur, quò ſe expe-
ditè vibrare valeat. Et quemadmodum in ſilice ſine pabulo per-
manent igniculi (quos appoſitè Poëta dixit *Semina flammæ,* nam
neque in horreis recondita ſemina indigent humore, quem tunc ſo-
ſubacto ſparſa exci-
piuntur) ita nullâ materiâ, quæ conflagret, opus eft, vt ignis
ille ſeruetur: hoc enim quod ignis pabulum dicimus, nil aliud
eſt quàm materia, quæ admoto igne ignem concipiens diſſolui-
tur, ac diſſipatur; ac propterea priore pereunte materiâ aliam
ſubminiſtrare oportet, vt noſtros in vſus ignis ſemel excuſſus è ſi-
lice, aut ſenſim, aut repente, ſoboleſcat, & propagetur:
qui ſi
leniter per materiam ſerpat, aptus eſt, vt à nobis prudenter ad-
miniſtretur, noſtriſque commodis ſeruiat; ſin autem repente ma-
teriam omnem permeet, ſubito incendio illa conflagrat, vt puluis
pyrius: qua in conflagratione quia plurimæ partes in vaporem
attenuantur, & rareſcentes ad ampliſſimum ſpatium ſe illico ex-
plicant, diſijciunt omnia, quæcunque obſiſtunt, atque vapor
in fumum abiens in ſuperiora ſubuolat. Hæc autem in igne illo
terræ viſceribus concluſo, qui non gignitur ex conflagratione,
ſed naturâ ſuâ ſubſiſtit, non contingunt: propterea pabulo non
indiget, vt noua ſemper accenſio fiat. Sic ſtagnum aut lacus no-
uâ ſubinde aquâ non indiget, quemadmodum fluuius, quæ ſi de-
ficiat, alueus exiccatur: nec diſſimili ratione ignis, qui apud
nos eſt, ignis fluens cenſendus eſt, ille ſtagnans. Dicitur verò
ignis ille *Diuinus,* non quòd ei omnia præter naturam contingant,
ſed quia ſupra Naturæ vires à Diuinâ Iuſtitiâ aſſumitur ad torquen-
dos Spiritus incorporeos, quia impiorum corpora comburit, ne-
que tamen abſumit, quia ſingulos, vt ſunt meriti, diſcernens
iuxta culparum modum dolorem infligit: quæ omnia, niſi Diui-
na virtus intercederet, neutiquam ab igne ſieri poſſent. Cœte-
rùm nil prohibet, quin præterea telluri calorem impertiatur, &
reliqua Naturæ opera adminiſtret. Quas autem impendentes tel-
luri ruinas ex igne ampliſſimam illam cauernam replente per io-
cum iactas, non opus eſt refellere: ſatis enim manifeſtum eſt tunc
illas eſſe timendas, cum materia accenſa repente per cuniculos ſe
dilatat, nec exitum inuenit paratum. At ignis ille purus abſque
materiæ vnico impetu attenuabilis admiſtione tantam raritatem
nonaffectat, neque adeò ampliorem locum requirit, quin ſatis
illi ſit per telluris venas ſerpere, aut etiam fortaſſe per Vulcano-
rum crateres placidè erumpere. Sed iam nimis multa diſputandi
gratiâ. Mihi enim cum igne illo, ſi Deus faueat, vt ſpes eſt, ni-
hil volo eſſe commercij. Quamuis autem illum grauiſſimum om-
coagmentatione requiſitis ſummam pariter grauitatem tribuen-
dam cenſemus: ſicut enim illorum natura valde diſſimilis eſt, ita
quoque diſpares eorundem grauitates eſſe poſſunt immò: &
aliqui-
bus Spiritibus leuitatem aliquam facilè poſſumus tribuere, vt in
Atmoſphærâ ſponte aſcendant, atque iterum vaporibus immiſti
deſcendant. Quod ſi &
cœleſtes igniculos è Sole &
ſyderibus de-
lapſos corporibus immiſceri quis non ægrè concedat, eos ingeni-
tâ vi ad ſuæ originis caput contendere poſſe, negare non poterit,
atque adeò terreſtres igniculos graues & fixos ſtatuet, leues verò
atque volatiles, quos ſydera eiaculantur. An verò ex hoc, quod
glacies concreta exponatur nocturno frigori brumali, atque poſt-
ridie mane deprehendatur diminutum eius pondus, quod pridie
veſperi indicârat libra, argui poſſit graues eſſe igniculos, quos
maius frigus expreſſit ex glacie, in medio relinquo. Certè, cum
olea ferè omnia ſupernatent aquæ, oleum ex cinnamomo & ex ca-
ryophyllis fundum petit: quantum verò igniculorum in his repe-
riatur, nemo neſcit.
GRad.
Quæ heſternâ collocutione diſputauimus, animo re-
colebam, atque ignem vehementi calore præditum, quin
aliquâ luce fulgeret, facilè admittendum eſſe mecum ipſe reputa-
bam, cùm ſæpè obſeruauerim extinctam faculam accendi, quam-
uis à flammæ cuſpide remotam eo loco, vbi lux nulla appareret,
modò nimium non eſſet interuallum ab ardente candelâ: Nec ibi
minus eſſe ignis, quàm in ipſâ flammâ, hinc conſtat, quod mul-
to citiùs, quàm admota ad flammæ latus, facula ibi ignem con-
cipit. Quapropter ſi in terræ viſceribus eiuſmodi ignem admitta-
mus, qualis ex flammæ cuſpide erumpit obſcurus, vtique pluri-
mam efficacitatem à luce ſeiunctam habebimus. Hinc prout ex aliâ
in aliam cogitationem deſcendere procliue eſt, illicò menti ſeſe
obiecit illa controuerſia, Vtrùm Ignis, an Terra eſſet, quę An-
tiquis Veſta dicebatur: hanc enim in Vniuerſitatis centro omnes
ſtatuebant, cùm Plato in Phædro reliquos Deos ſubſequi Iouis cur-
que conſiſtere. At Ouidius monet, *Nec tualiud Veſtam, quàm*
*viuam intellige flammam:* Philolaus autem Pithagoræus *Ignem*
*medium, quaſi vniuerſi focum* ſtatuit, vt Plutarchus lib. 3.
de
placitis Philoloph. cap.
11.
ſcribit:
&
Ariſtoteles lib.
2.
de Cœlo
text.72.
hanc eandem Pithagoræis ſententiam tribuit:
*in medio*
*enim Ignem eſſe inquiunt;* quorum rationem, cur potiùs Ignem
quàm Terram in medio ſphæræ iacere exiſtiment, ſequenti textu
73. affert, *propterea quod maximè conuenit id cuſtodiri, quod eſt*
*potiſſimum ipſius Vniuerſi ( medium autem eſt tale, quod Iouis*
*cuſtodiam nominant) hanc habens regionem Ignis.* Verùm Ignem
hunc Pithagoræi opinabantur eſſe Solem in Vniuerſi centro quie-
ſcentem (Tellurem verò Aſtrum) nec tamen eundem cum Veſtâ,
quanquam propterea Cleanthes putauerit Ariſtarchum Samium
violatæ religionis poſlulandum à Græcis, *tanquam ſi Vniuerſi La-*
*res Veſtamque loco mouiſſet,* vt habet Plutarchus lib. de fac.
in
orbe Lunæ. Veſta enim, quam eandem Cicero lib.
de Nat.
Deor.
dicit cum eâ, quæ Græcis ἐςία (hoc eſt focus, ſic Galeno Cor
eſt ἐςία τοῦ ἐμφύτου θερμοῦ) vocabatur, vtique Sol non erat,
ſiquidem vis eius ad aras, & focos pertinebat.
Cum autem apud
plurimos Authores habeamus Veſtam dictam fuiſſe Terram, nam
& Ouidius cecinit, *Stat vi terra ſuâ, vi ſtando Veſta vocatur:
*
Omnes facilè ad concordiam reuocamus, ſi Veſtam illam fuiſſe
Tellurem Igne perpetuo fœtam dicamus: Nos ſiquidem Igni prę-
cipuum locum, videlicet circa Sphæræ centrum, concedimus;
Ignem Terra ambit expanſo Marium ſinu Aquam excipiens, his
circumfunditur Aër, neque alius in hoc ſublunari orbe reperi-
tur ignis, qui ſtatui poſſit huius globi Elementum, hoc eſt,
vna ex præcipuis partibus molem hanc componentibus.
Dand.
Iam in hoc conſenſimus, reiectis vulgi ſomnijs de Igne
Aĕrem ambiente, & concauæ lunaris cœli ſuperficiei finitimo,
cuius proprietates nullæ, nulli effectus innoteſcunt. Veruntamen
quoniam Ignis ille intrà terræ viſcera abditus, nimis remotus eſt
à noſtris ſenſibus, & an omnino ſyncerum, atque à cœteris ſe-
cretum elementum ſit, ignotum eſt, nam & in Terrâ, Aquâ,
& Aĕre purum &
impermiſtum elementum nuſquam fortaſsè re-
peritur, quod quidem noſtrum ſub ſenſum cadat; propterea Ignem
hunc potiſſimum conſiderare operæ pretium fuerit, quem ſub
ex ijs
enim quæ patent, ad ea quæ latent, facilior eſt coniectura; &
vt
aiebat Cicero de Fin. *inest in explicatione Naturæ inſatiabilis quæ-*
*dam ex cognoſcendis rebus voluptas.*
Maur.
Ita planè:
quia de remotiſſimis rebus, ad quas propiùs
accedere non licet ad veritatis veſtigia recognoſcenda, philoſo-
phantes mihi parum diſtare videntur ab ijs, quos præſentium ìgno-
ratio non ſtimulat ad indagandas eorum cauſas, miriſicè tamen
ſoliciti inquirunt, quænam ea ſint, quibus Author Naturæ vires
ſuas exercere potuiſſet, cum tamen ea voluerit in Potentiæ ſuæ
theſauris recondita. Illud itaque antè omnia nobis examinandum
occurrit, cum plurima quotidiè ardere conſpiciamus, quid ab
igne materiam corripiente efficiatur; an ſcilicet noua quædam na-
tura in lucem prodeat, & ipſa exarſio ſit nouæ alicuius ſubſtantiæ
productio.
Grad.
Præclarè nobiſcum agitur, quos colloquentes nemo eo-
rum audit, quos, cum Peripateticæ fectæ nomen dederint, à con-
greſſu noſtro abſterreret tua hæc, Maurocene, propoſita quæ-
ſtio, quaſi in controuerſiam vocari poſſet aliquid, quod in ipſo
Phyſicæ diſciplinæ limine tanquam minimè dubium ab omnibus
aſſumitur: &
nos Zenonis aſſeclas exiſtimarent, qui apud Laër-
tium τὰ πῦρ vocauit τεχνηκὸν non autem φυσικον.
Maur.
Si qui de Peripateticà doctrina illicò conclamatum pu-
tarent, ac huiuſmodi quæſtionem inſtitui audirent, animum non
ſatis aduerterent ad facilem inſtituendi methodum; quam pru-
dentiſſimi diſciplinarum doctores dum conſectantur, veritatem in
exemplis non exquiſitè perſcrutantur. Omnibus, fateor, fami-
liare eſt, vbi de corporum mutationibus inciderit mentio, ad li-
gnum, quod in ignem conuertitur, confugere: quia cum vulga-
ri exemplo in rudiores tyronum mentes clarior mutationis no-
tio influit; Sed ad ſtabilienda ſua dogmata grauioribus ratio-
num momentis ducantur, oportet: alioquin caduca nimis &
eneruata eſſet doctrina illa, quæ huic vni exemplo, quaſi claudus
baculo, inniteretur.
Grad.
At Primam illam rerum omnium Materiem per omnia
diffuſam corpora, Puramque Potentiam, cuius præconijs lycæa
omnia vndique circumſonant, vbinam gentium latitantem de-
mum deprehendere poterunt, ac in medium proferre ad infrin-
Si enim hoc ille eos
ligni combuſti exemplo vti prohibeat, quaſi deeo vno diſputa-
tionem declinans, nihil ex mutuâ miſtorum corporum commu-
tatione conſici poterit, quodad Primam Materiam adſtruendam
efficax cenſeatur: Nam præter variam elementorum complexio-
nem materiam omnem reijciet; ipſorum verò elementorum inter
ſe mutationem nullam maiorem agnoſcet, quàm quæ aquam in-
ter & aërem intercedit, quando aut illa denſa, grauis, perſpi-
cua, & frigida, in rarum, leuem, obſcurum, &
tepentem va-
porem ſoluitur, aut vapor in aquam cogitur: tunc autem, ma-
nente eâdem aquæ naturâ, qualitates tantùm mutari plerique
Philoſophorum concedunt. Quare ſi in dubium vocetur, an com-
buſto ligno noua aliqua natura, ſiuè Forma ſubſtantialis, vt vo-
cant, producatur, quodnam illis reliquum facimus argumen-
tum, quo Materiam Primam Peripateticam ex mutationibusinue-
ſtigare poſſint?
Maur.
Nec locus hic, nec inſtituti noſtri ratio poſtulat, vt Pri-
mam illam Materiam probabilem reddentes conemurà Peripateti-
corum vulgo non diſſidere. Equidem nunquam animum induxi
opinari vulgarem hunc Ignem corporum exuſtione excitatum
(quippe qui admodum varius, nec æqualiter eſſicax pro materiæ
varietate obſeruatur) apud Philoſophos velut ſimplex quoddam
elementum haberi. Quod ſi &
ille ex pluribus naturis concretus
eſt, nil habet ſingulare, quod de reliquis pariter corporibus mi-
ſtis aſſeri nequeat. Quare etiam ſi renuerit quis de hoc diſputare,
cum de Materiâ Primâ ſermo eſt, non continuò Peripateticorum
ora obſtruet: his nimirum aliæ quamplures corporum conuerſio-
nes, quas afferant, ſuppetere debent, quamuis ea non confla-
grauerint. Verùm (quia ab omni fuco longiſſimè abſum) ſubue-
reor, ne in puram atque illimem Ariſtotelis doctrinam, ſi ex ipſo
quidem fonte hauriatur, irrepſiſſe per Commentatorum riuos non
pauculas commentorum ſordes. Tuam mihi dari velim, Dandu-
le, Græcæ literaturæ copiam, nec deſperarem in Ariſtotele ipſo
certiora quædam veritatis veſtigia deprehendere me poſſe. Me
certè à vobis redargui non patiar modò, ſed & vehementer
oro, ſi à recto philoſophandi tramite deuium inueniatis, dum
Ariſtotelis in Philoſophiâ propè ſingularis mentem, ſententiam-
que perſequor.
Philoſopho Naturam ſpeculanti, rerumque principia venanti,
quas mutationi obnoxias Phyſicus contemplatur, quid procli-
uius fuit, quàm manifeſtis illis, & extra omnem controuerſiam
poſitis fundamentis inniti, videlicet, Rem nullam de nihilo ori-
ri, Nullam in nihilum occidere? vt enim neceſſe eſt lancem in li-
brâ ponderibus impoſitis deprimi, ſic animum perſpicuis cedere,
vt cum Cicerone loquar *in Lucullo.* Materiam igitur aliquam eſſe
neceſſe eſt, quam fingat & formet effectio, &
ſi diſſoluatur, inte-
reat non in nihilum, ſed in ſuas partes: Nulla quippe vis, vt
eunti per ſingula patebit, mutationem in mundo moliri poteſt
(quæcunque tandem vis illa ſit, præter Deum) quin aliquid ali-
cui detrahat, ſibique aſſumat, in quo facultatem ſuam exer-
ceat. Quapropter Mutationis generatim atque vniuersè acceptæ
principium optimo iure ſtatuendum eſt illud, *Ex quo aliquid fit:*
hæc autem eſt, ſi explicemus atque excutiamus intelligentiam
noſtram, ipſiſſima notio *Materiæ.* Ideò, quamuis à Naturâ ad-
hiberentur in ipſâ rerum effectione minutiſſimæ particulæ & indi-
uiduæ, quæ dirimi diſtrahique non poſſint, primùm fortaſsè con-
fuſæ, poſtea in ordinem adductæ, non continuò Atomis rerum
principia tribuenda ſunt; quia ſcilicet non ob id ipſum, quia Ato-
mi ſint & indiuidua corpuſcula, ſed ex eâ tantùm parte Principij
ratio illis conuenit, quatenus ex ijs conſtat id, quod fit; vno-
verbo, quia Materia eſt; ſiuè demum particulæ illæ diuiduæ ſint,
ſiuè indiuiduæ. Similiter parum refert, an ad hæc peruulgata &
nota quatuor Elementa Ignem, Aërem, Aquam, Terram perti-
neantea, ex quibus corporum viciſſitudines gignuntur: non enim
quia Ignis, aut Aĕr, aut Aqua, aut Terra, ſed quia Materia
ſunt, ex qua res fiunt, Mutationis Principium cenſentur: id quod
æquè tribuendum eſſet cuicunque naturæ, quæ nullam cum hiſce
elementis communionem haberet, modo ex illâ res, quæ gigni-
tur, conſtaret. Propterea reiectis Atomis, atque vulgaribus
Elementis, cœteriſque huiuſmodi, quatenus propriâ ſingulorum
notione comprehenduntur, hoc vnum omnibus, quæ fiunt, com-
mune eſt, vt ex Materiâ ortum ducant. Non quod vnam eſſe re-
rum omnium Materiam Formarum varietate diſtinctam, quemad-
modum cognatæ ſpecies, differentijs diſcretæ, generis commu-
nione iunguntur, vſquam apertè docentem Philoſophum repere-
rim; ſed id vniuſcuiuſque Materiam dicit, ex quo illud per ſe con-
Cœterùm etſi in plu-
ribus eiuſmodi materiam ponamus, quæ non eſſet illis cum cœ-
teris omnibus corporibus communis, ſed intrà certarum ſpecie-
rum terminos cohiberetur, adeò vt ſexcenta & eo amplius Mate-
riæ genera numerari poſſent, non repugnat, vt opinor, Ari-
ſtoteles.
Dand.
Nonrepugnat profecto:
quippe qui ſub exitum libri pri-
mi Phyſicorum, quid Materiæ nomine intelligat, diſertè pro-
nuncians ait, λέγω γάρ ὑλην τὸ πρῶτον ὑποκ{εί}μενον ἑκαςω (non
ἑκἅςου, vt in quibuſdam parum emendatis Codicibus aliquando
legi perperam ſcriptum, quibus vſus videtur, qui manibus paſ-
ſim teritur Latinus interpres) έξ
τὰ συμβεβηκός. {εἴ} τε φθ{εί}ρετάι τι, {εἰ}ς τ\~ουτο ἀφίξεται ἔ χατον.
Ma-
teriam voco, inquit, illud primum vnicuique conſtitutum, ex
quo non temerè, & caſu, inexiſtente fit aliquid.
Vt autem inno-
teſcat, quodnam cenſeri debeat illud primum, notam addit ex
rei interitu deſumptam; id ſcilicet vltimum, in quod vnaquæ-
que res ſoluitur, cùm perit, eius Materia fuit: Immò nihil re-
fert, corpus aliud illa deinceps componat, aut omninò non com-
ponat, quantum quidem ad Materiæ rationem attinet in cor-
pore diſſoluto; eorum enim corporum, quæ ex illâ fieri poſſunt,
Materia eſt, quin neceſſe ſit corpora omnia ex câdem conſtare
poſſe, modò apta ſit, vt ex eâ aliquid fiat, & huic pereunti
ſuperſtes maneat. Nullus itaque dubito aſſerere, non certam ali-
quam naturam inchoatam atque imperfectam ab Ariſtotele Ma-
teriæ vocabulo deſignari, ſed abſtractam quandam à ſingulari-
bus ſimplicibuſque naturis, mentis opificio, notionem; ita vt
Materia ob idipſum, quia Materia eſt, nullum certum naturæ ge-
nus, nullam magnitudinem, nullam qualitatem inferat, ſed nec
repellat, hoc vno contenta, quâ Materia eſt, quodipſa per ſe
fit vltimum, in quod res, cuius illa fuerat origo, ſoluatur. Qua-
propter lib. 7.
Metaph.
text.
8.
dicitur, λέ γω \’δ ὕλην, ἥ Κα\’θ ἁυ τ{ὴν}
μή τετι, μήτε πο\’σ ον, μήτε ἅλλο μήδεν λέγεται, \~ὁις ὠρ@ς {αι} τὸὔν-
ἔ ςι γὰρ τι Κα\’θ \~ὁυ Κατηγορ{έι}τ{αι} τούτων ὲκαςον. *Di@o autem Ma-*
*teriam, quæ ſecundùm ſe neque quid, neque quantum, neque*
*aliud quidpiam dicitur, quibus ens definitur; eſt enim aliquid, de*
*quo horum vnum quodque prædicatur.* Et paucis interiectis conclu-
dit Philoſophus, ως τε τὸ ἔ χατον, Κα\’θ ἁυτὸ ὄυτε τὶ ουτε ποσὸν,
ὀυδὲ δὴ {αἱ} ἀποφάσ{ει}ς.
*Quare id, quod eſt vl-*
*timum, ſecundùm ſe neque eſt quid, neque quantum, neque aliud ali-*
*quid; nec verò negationes.
*
Grad.
Si ſatis video, ea quæ fiunt, coagmentari exiſtimatis
ex ſimplicibus naturis, in quas & diſſoluuntur, ſi intereant, ma-
nentibus adhuc integris naturis illis ſiuè coniunctis, ſiuè diſiun-
ctis, cum nec generari valeant, nec corrumpi, quippe quæ nec
ex alijs coaleſcere naturis, nec in alias diſſolui poſſunt, quia,
ſimplices cùm ſint, ex diſſimilibus rebus miſceri & temperari non
poſſunt, nec ex nihilo fieri, nec in nihilum abire, quia hæc vim
Naturæ excedunt. Quod ad rem ipſam attinet, nunc quidem
non repugnabo: verùm ſi non plus huic ſententiæ tribuitis, quâm
res & veritas ipſa concedat, quî fieri poteſt, vt pro hac ſtare
cenſendus ſit Ariſtoteles, qui omnium confeſſione à ratione
Principijreiecit Elementa? hæc enim corpuſcula ſimplicia à per-
uulgatis quatuor Elementis, ſi rite examinentur, vix, aut ne vix
quidem, diſtare inuenientur.
Dand.
Ariſtoteles, non inficior, à Principiorum numero ex-
cludit elementa lib. 1.
Phyſ.
vbi Mutationis generatim acceptæ
principia veſtigat; cum enim ab vno ad alium ſtatum tranſire,
hoc ſit mutari, & fieri quod non erat, vtique prima atque ſim-
plex contrariorum ratio deprehenditur inter eſſe, & non eſſe;
ad
quam demum oppoſitionem quodammodo adduci videntur que-
cunque contraria, & ſibi aduerſantia cenſentur.
Idcirco Prima
Mutationis Principia etiam Prima Contraria eſſe oportet; atque
adeò Elementa, quæ à ſe inuicem per multiplicem oppoſitionem
ſeparantur (πῦρ γὰρ, Κ{αὶ} γῆ, Κ{αὶ} ἀὴρ, Κ{αὶ}υδωρ με\’θ ἐνα
συμπεπλεγ γμένα ἐςὶ, vt loquitur textu 54.) prima principia eſſe
nequeunt; nam ex text.
56.
ἀδὺνατον πλ{εί}ους {εἶ}ναι ἐνανΤιὼσ{ει}ς τὰς
πρώτας. ἀ{εὶ} γὰρ ἐν ἐνὶ γέν{ει} μία ἐνανΤίωσίς ἐςιν.
ἀπασαι δὲ {αἱ}
ἐνανΤιώσ{ει}ς ἀνάγε Θαι δοκοῦσιν {εἰ}ς μίαν. *Impoſſibile eſt plures eſſe*
*primas contrarietates; ſemper enim in vno genere vna contrarie-*
*tas eſt; omnes autem contrarietates reduci videntur ad vnam.
*
Cœterùm illa ipſa Elementa, quæ, à primorum principiorum
ratione, eatenus tantùm repelluntur, quatenus ex oppoſitioni-
bus contexta, idem Philoſophus Phyſicas rationes examinans
ſemper in medium adducit, præſertim lib.4.
Meteor.
vbi, nullâ
factâ decantatæ illius Materiæ Primæ mentione, non niſi ignem,
ſiccum
commemorat, tanquam ea, quæ coagmentat Natura gignens,
diſſoluit corrumpens. Neque enim ſolùm in Meteorologicis aëris
impreſſionibus generationem ex coëuntibus particulis effici, ex
ijſdem verò ſegregatis corruptionem, voluit lib. 1.
Meteor.
cap.
9.
(ſiuè apud latinum interpretem ſumma 3.
cap.
1.)
Solis motui
congreganti atque ſegreganti tribuens efficientiam principij gi-
gnentis, atque corrumpentis, ἡ τοῦ ἡλίου φορὰ δι@κρίνουσα, Καὶ
συνρίνουσα, τῶ γίγνεοσθ{αι} πλησίον, ἠ ποῤ ῥ ώτερον, {αἰ}τία τῆς γενέ-
σ, Καὶ τῆς φθορᾶς. *Solis latio diſgregans &
congregans, ex eo*
*quia fit propè aut longiùs, cauſa generationis & corruptionis eſt:
*
Verùm etiam ad gignenda metalla atque foſſilia ſimile quid in
terræ viſceribus, quemadmodum & ſublime in aëre, continge-
re tradidit in hanc eandem ſententiam ad calcem libri 3. Meteor.
Quid? quod animalium, plantarumque ſponte ſuâ naſcentium
cauſam huic commiſtioni tribuit lib.3.
de Gener.
Animal.
cap.
vlt.
γίνεται \’δ ἐν γῆ, Καὶ ὑ{γρ}ῶ τὰ ξῶα Καὶ τὰ φυτὰ, διὰ τὸ ἐν γῆ {με\‘ν}
ὑπάρχ{ει}ν ὑ{γρ}ὸν, ἐν \’δ ὕδατι πνεῦμα, ἐν δὲ τῶ ηανΤὶ θερμόθητα ψυ-
χικ{ήν}. ὡς τρόπον τινὰ πάνΤα ψυχῆς {εἶ}ναι πλήρη.
διὸ σ{υν}ίςατα{αι}
ταχέως, ὀποταν ἐμπεριληφθῆ. ἐμπεριλαμβάνεται δὲ, Καὶ γίνετ{αι},
θερμαινο {μέν}ων τῶν σωματικῶν ὑ{νρ}ῶν, ὅιον ἀφρώδης πομφὸλυξ.*Ge-*
*nerantur autem in terrâ, humoreque, animalia & plantæ, eo quod*
*in terrâ quidem exiſtit humor, in aquâ verò ſpiritus, in uni-*
*uerſo autem calor animalis, ut quodammodo omnia animæ ſint*
*plena. Propterea coagmentatur celeriter, quandocunque com-*
*prehenſus eſt; comprehenditur verò, &
incaleſcentibus corporeis*
*humoribus fit uelut ſpumoſa bulla.* In his verò quæ putreſcunt,
idcirco animalia gigni docet lib.4.
Meteor.
ad finem capitis 1.
(apud latinos 2.) quia natiuus calor ſeparatus compingit ea, quæ
ſegregata ſunt, {χρ}ῶα ἐ@ γίνεται τ\~οις σηπο{μεν}οις, διὰ τὸ τ{ὴν} ἀποκε-
κρι{μεν}{ην} θερμόθητα φυσικ{ὴν} \~ὀυσαν σ{υν}εςάναι τὰ ἐκκριθέντα.
Si itaque foſſilia, metalla, plantæ, animalia ex variâ halituum
tum calidorum, tum humidorum, atque frigidorum, ſicco-
rumque corpuſculorum complexione ortum ducunt, vt Ariſto-
teli placuit, ſatis patere videtur hæc quidem corpuſcula elemen-
tis affinia, ſeu etiam Elementa ipſa, Materiam eſſe, ex qua gignun-
tur atque componuntur cœtera corpora: Sed, ſi ad genus &
na-
turam vniuerſam eadem elementa reuocentur, vnumquodque
propriâ notione ſpoliari, mentis opificio.
Sin autem
certi corporis Materia inquiratur, & à genere vniuerſo ad ſubie-
ctam partem deſcendatur, certas qualitates certamque naturam
Materia poſtulabit; cum enim ſit ex eorum numero, quæ non
abſolutè, ſed comparatè dicuntur, formis, pro corporum diſ-
ſimilitudine, Materiæ varietas reſpondebit. Nam ex 2.
Phyſ.
text.
26.
τῶν πρὸς Τὶ ἡ ὕλη.
ἀλλω γὰρ {εἴ}δ{ει} ἄλλη ὺλη.
Iam verò
ſi alia alijs corporibus Materia ineſt, hæc vtique diſſimilitudo
ex ipſius Materiæ naturâ & qualitatibus petenda eſt.
Ex quo
illud conficitur, quod vbi Ariſtoteles huic verbo, cùm Mate-
riam dixit, eam ſubiecit notionem *Puram*, vt aiunt, *Potentiam*,
vnâ comprehenſione Materias omnes complecti voluit; non vni-
cam eiuſdem indiuiduæ ſpeciei Materiam tot conueſtitam fabulis
in ſcenam adduxit.
Maur.
Ariſtotelis vicem doleo, qui à non paucis ſatis improbè
deridetur, quaſi illiterata & inſulſa protuliſſet;
etenim ſi com-
mentitias futileſque aliorum ſententias ab eius germanâ doctrinâ
ſecernerent, neque ex ampliſſimo illo fonte Metaphyſica cum
Phyſicis confusè & permixtè haurirent, ſed diſcretè &
electè in
ſua quæque genera digererent, vtique egregiam & præclaram
vim ingenij in illo admirarentur. Si genus vltimum vniuſcuiuſ-
que Elementi (ſiue Ignem, Aërem, Aquam, Terram dixeris,
ſiue Sulphur, Spiritum, Salem, Humorem) plurimas comple-
ctatur partes, quibus aliæ ſpecies ſubiectæ fuerint, ſingulæ au-
tem naturæ ſint planè ſimplices in primâ Orbis molitione à Deo
conditæ, nonne ampliſſima in promptu eſt Materia, vt ex variâ
certarum particularum congregatione atque complexione variæ
pariter naturæ exurgant?
Grad.
At ſi huiuſmodi ſimplices naturę eæ ſint, quę etiam
ſeorſim ſubſiſtere valeant ſingulę, quin cum alijs commiſcean-
tur, poſſint autem omninſo4; promiſcuſe4;
cum quibuslibet alijs con-
fundi; vtique omnia caſu fiunt, &
, vt Scholę loquuntur, ex plu-
ribus entibus completis vnum per accidens fiet, non vnum per
ſe. Adde quod Formam omnem ſubmouere oportebit, qua
compleatur, & certam in ſpeciem referatur Materia;
vix enim
à compoſitis Pharmacopœorum medicamentis Naturę opera
diſtabunt: id quod vniuerſam euertere Philoſophiam vi-
detur.
Maur.
Quod in operibus noſtrarum artium manus efficiat, id
multo artificioſiùs Naturam efficere olim obſeruauit Cicero: &
quemadmodum caſus imitari poteſt veritatem, ita Naturę opera
conatur Ars ęmulari; neque ideò quicquam dignitatis ipſi Na-
ture detrahitur, quòd eam Ars imitari ſtudeat, ſed hinc Artes
labor & induſtria illuſtrat, quòd ea fingant, quę ad Naturę opi-
ficium proximè accedant. Ipſe ſanè compoſitos ex Cardiacis mi-
nutiſſimè contritis atque exquiſitè commiſtis lapillos vidi, quos
pro lapide Bezoar, non obſcurâ ſpe valetudinis, vſurpare mi-
nimè dubitâſſem; quippe quiſciens, quid alijs ex eorum vſurpa-
tione acciderit proſperè & ex animi ſententiâ, non temere ex alio-
rum euentibus meis rationibus prouidere me poſſe cenſuiſſem. De-
cerpta ex arbore poma adhuc immatura ſi cineribus obruta ad
dies aliquot ſeruaueris, atque indè ad maturitatem pręcocem
deducta protuleris, an propterea, quia Solis radijs maturanda
non permiſiſti, mitiora non erunt, ſaporiſque ſuauitate care-
bunt? Multa ſunt, quę Arti materiam exquirenti, comportan-
ti, atque commiſcenti fæpè adſcribimus, Naturæ tamen effe-
ctioni tribuenda ſunt, quę multo perfectiùs particulas comminuit,
atque permiſcet, & in vnam naturam temperat.
Sic in Theriacâ
(quandoquidem nos quaſi à Lycæo exules in Pharmacopœorum
officinas relegaſti) ſi perpendamus, quantum interſit, recens-
ne? an antiquior?
illa fuerit, ſtatim apparebit, quàm modicum
ſit, quod Arti tot medicamentorum ſpecies primùm ruditer com-
pingenti, quàm multum, quod Naturæ poſtmodum fermentanti
debeat. Quemadmodum itaque non ex promiſcuâ ſpecierum
quarumcunque in Narthecium compactarum colluuione tempera-
tur medicamentum, ſed ex certis ſpeciebus pro ratâ portione ele-
ctis, acrite præparatis: Ita quoquè ſi fortuito concurſu diſſimi-
lium naturarum particulæ coëant, quæ neque vllo affinitatis iu-
re adſe mutuò referantur, neque ijs præditę ſint figuris, quibus
ſe arctè complecti valeant, neque præſtitutæ à Naturâ menſuræ
Rationem ſeruent, vtique miſcellanea illa corpuſculorum ſimpli-
cium turba non niſi temerè in vnum locum coacta, & ſub vnum
aſpectum ſubiecta, *Vnum per accidens*, dici poterit; non enim
ex pluribus illis res vna ex Naturæ inſtituto componitur. Sin autem
congruis Salibus tum volatilibus, tum fixis, iuſta humoris por-
tio permiſceat debitas Sulphuris atque Spirituum particulas, vnâ
ſint, quod Naturæ vniuerſæ commodis & vtilitati ſeruire valeat.
Charetis, quem diſcipulum Lyſippus habuit, Solis Coloſſum me-
ditantis Rhodiam officinam omnibus membrorum formis refertam
ſi quis imperitus ingreſſus fuiſſet, & frontem mento fubnectere,
dextro humero ſiniſtrum brachium, ſiniſtro autem genu dextrum
crus attexere voluiſſet, & præpoſterè, inconditè, monſtrosè mem-
bra plurima collocâſſet, hic vtique vnum per accidens effeciſſet:
at Chares ipſe LXX cubitorum ſimulacrum meditatus membra
omnia ſibi inuicem proportione reſpondentia aptè componens,
atque coagmentans, ſignum finxit inter Orbis miracula recen-
ſendum. Haud abſimili ratione ex pluribus ſimplicibus naturis diſ-
ſimilibus quidem, ſed ſibi inuicem aptè congruentibus, ea corpora
ortum habent, quæ per ſe fieri dicuntur.
Dand.
Hæc planiſſimè conſentire videntur cum Ariſtotelis men-
te lib.8.
Metaph.
text.
15.
(apud Græcos cap.
6.)
vbi aliquam eſſe
cauſam ponit, cur ex pluribus partibus fiat vnum: πάνΤων γὰρ
ὅσα πλ{εί}ω μέρη ἔχ{ει}, Καὶ μή έςιν ὄιον σωρὸς τὸ πᾶν, ἀλ\’λ ἔςι τὶ
τὸ ὄλον παρὰ τὰ μόρια, ἔςι τι {αἳ}τιον. *Omnium enim, quæcunque*
*plures partes habent, & non ſunt Omne* (hoc eſt aggregatum)
*ſicut aceruus, ſed eſt aliquod Integrum propter partes, aliqua est*
*cauſa.* Vbi Latinus interpres aut parum attentus in expoſitione
particulæ παρὰ, aut à corrupto Codice deceptus, vbinon τι τὸ
ὅλον legrit, ſed perperam τι τὸ ὀλλον, fucum fecit non paucis
dicens, *Sed est aliquid aliud præter partes:* id quod ab Ariſto-
telis ſcopo longiſſimè abeſſe conſtat, qui τὸ πᾶν vocat multa
coaceruata abſque eo, quod aut vllus ordo ſeruetur, aut par-
tes ipſæ huiuſmodi ordinem, ſi quis eſt, poſtulent, quale fuiſ-
ſet illud in Charetis officina monſtri ſimulacrum, aut ſimulacri
monſtrum, cui nulla quidem defuiſſent membra, ſed omnia fuiſ-
ſent præpoſterè collocata; quod propterea fuiſſet τὸ πᾶν, non
autem τὸ ὀλον, defuiſſet quippe forma, quam partes illæ debi-
to ordine coagmentatæ conſtituere poterant; quemadmodum
paulo inferiùs hoc explicans Philoſophus quærenti, ſi definitio
pallij eſſet æs rotundum, *quænam cauſa ſit, vt rotundum & æs*
*unum ſint*, reſpondet, *quoniam hoc quidem materia, illud verò*
*forma est:* hanc ſcilicet cauſam, cur vnum fiat propter partes,
aſſignârat, quia τὸ {με\‘ν} ὐλη, τὸ δὲ μορφὴ, Καὶ τὸ {με\‘ν} δυνάμ{ει}, τὸ
quia nimirum actu eſt id, ad quod conſtituendum
natæ atqueaptę ſunt partes Materiæ; neque alia eſt cauſa, cur
potentiâ ſphæra ſit actu ſphæra; &
ſemper in definitione eſt
materia & actus, Κ{αὶ} ἀ{εὶ} τοῦ λόγου τὸ {με\‘ν} ὕλη, τὸ δὲ ἐνέργ{ει}ά
ἐςιν.
Maur.
Si itaque ex his animum referamus ad Formæ defini-
tionem, quam 2. Phyſ.
text.
28.
attulit, ſemperque conſtantiſ-
ſime retinuit, τὸ {εἳ}δος ἐςιν ὁ λόγος, ὁ τοῦ Τί {ἦν} {εἶ}ν{αι}. ὄὶον τοῦ διὰ
πασῶν, τὰ δύο πρὸς ἔν: intelligimus cuiuſque rei Formam nil aliud
eſſe pręter rationem Eſſentiæ rei illius; quemadmodum illius,
quæ Diapaſon, à noſtris Octaua, dicitur, Conſonantiæ Forma
eſt Ratio dupla inter ſonos conſonantes. Quapropter hęc mecum
ipſe reputo. Conſonantia Diapaſon nil aliud eſt prętèr duos pa-
riter editos ſonos Rationem duplam habentes, ſeu nil aliud eſt-
pręter Rationem duplam ſonorum. Et quidem, ſi mente ſe-
cernamus ſonos ſa4; Ratione, illi ſunt Materiâ Conſonantię, Ra-
tio autem dupla ſonorum eſt Forma ipſius Diapaſon, cuius de-
finitionem vtraque ingreditur, re enim ipſâ nihil exiſtit Phyſi-
cum pręter ſonorum ipſorum gradus, alterum contentum, alte-
rum remiſſum, qui eam Rationem habentes ſimul emiſſi, fieri
non poteſt, quin ſibi viciſſim conſonent. Aurichalcum ex ęre
& lapide calaminari conflatur, nec quicquam habet pręter illa
duo; quæ ſi ſingillatim conſiderentur tanquam plura ad id nata
atqueapta, vt permiſceantur, aurichalci Materiam intelligimus; at ipſa complexio ęris lapidiſque calaminaris permiſtorum, For-
ma eſſe videtur & ratio aurichalci naturam, ſeu mauis eſſen-
tiam, conſtituens. Idem prorſus in pharmacis omnibus compoſitis
obſeruatur, quorum Materia ſunt Medicamenta ſimplicia, For-
ma verò eorum complexio orta ex permiſtione, vi cuius notio-
nem vnam mentibus noſtris ingerit à ſimplicium notionibus di-
uerſam. Cum autem diſſimiles ſint complexiones pro materię
diſſimilitudine, diſſimiles pariter conſtat eſſe formas; Neque enim
Theriacę, aut Elixir, Forma eſt plurium complexio generatim
ſumpta, ſed huius quidem horum ſimplicium Medicamentorum,
aut particularum ex ijs deſumptarum, illius verò illorum com-
plexio. Quìd igitur, ſi hęc pariter ad Naturę opera traducantur?
ita vt ſimplices naturę Materię munere fungantur, earum autem
certa complexio Forma ſit, vi cuius certa corpora conſtituantur.
1.
Phyſ.
tex.
66.
dicitur, ἔν δὲ τὸ {εἶ}δος, \~ὁιον ή τάξις, ἤ ἡ
μουσικὴ. *Forma autem eſt unum, ut ordo, aut muſica:
* Ex quo
fiat in corporibus vitâ, vt vocant, Intentionali carentibus (ani-
malia enim, quę vim cognoſcendi appetendique habent, hìc
pręterita velim, cum de Animâ alia ſit philoſophandi ratio) For-
mam ab vniuerſâ Materiâ, ſola mentis intelligentiâ ſeiungi, pe-
rinde ferè atque Homo ab ipſâ Humanitate re ipſa non diſtin-
guitur, *Suppoſito* enim, ſeu *Perſonæ*, quod huius concreti *Homo*
eſt ſubiectum, nil Phyſicum additur à Forma, ſcilicet Huma-
nitate. Hinc apparet non adeò ineptire Alexandręos, qui For-
mę totam rei Eſſentiam tribuunt, quemadmodum Ratio dupla
ſonorum eſt tota eſſentia Conſonantię Diapaſon, ſi res quidem
Phyſicè ſpectetur. Qui verò etiam Metaphyſicis abſtractiſque
rationibus naturam in plures notiones ſcindunt, hi iure optimo
Formę addendam eſſe Materiam ſtatuunt, vt perfecta rei eſſentia
habeatur; neque enim omnis Ratio dupla eſt Diapaſon, ſed Ratio
dupla ſonorum, non verò Ratio dupla longitudinis, aut grauitatis,
aut ſoliditatis.
Dand.
Hęc ſi à Peripateticis, vt concedant, impetremus, ſa-
pientiſſimorum hominum controuerſię ad concordiam leui nego-
tio reuocari poſſunt, cœteroqui vſque in ſęcula ducendę, cum
vnuſquiſque aliquam veritatis particulam attingat, ſeque argu-
mentis omni luce clarioribus perſuaſum putet. Elementa manere
in corpore miſto, aiunt plures; ſed &
multi negant;
nullus eſt
diſputationum finis. Mihi eadem ferè eſſe quęſtio videtur, ac ſi
diſceptaretur, *An flumina in Mare influentia ſint in mari?* Qui
enim ait, id ſolum intelligit, quod illa eadem aqua, quę ſuo in
alueo erat Iſter aut Ganges, non perierit, ſed in mari exiſtat, li-
cèt & vocabulum &
notionem fluminis amiſerit.
Qui verò in-
ficiatur flumina in mari eſſe, id intelligit, quod nihil in mari
reperiatur, cui fluminis, nedum Iſtri aut Gangis, appellatio
conueniat, quamuis non perierit quicquam illius aquæ, quæ
fluuius erat: quæ, quia iterum eodem alueo antiquo, vbi per
telluris cuniculos iterum deducta fuerit ad fontes, contineri po-
teſt, & fluere, poteſt fieri fluuius.
Haud diſpari ratione qui Ele-
menta in miſto reipſa manere aſſerunt, illud vnum conantur euin-
cere, quod natura ipſa atque ſubſtantia, ſeu entitas Aquæ,
exempli gratia, in corpore miſto inſit, quamuis Aquę notio-
teris, proprijſque affecta qualitatibus: perinde atque vinum in
vuâ, aut oleum in oleâ eſſe concedunt omnes, quamuis vinum
aut oleum propriè non dicatur niſi ſuccus ex vuis aut oleis expreſ-
ſus. Certè ſi vnio eſt, eorum, quæ reuerâ ſunt, non verò eorum-
quæ interierunt, copulatio, non pereunt elementa, quæ mi-
ſcentur, nam Miſtio, ex Ariſtotele lib. 1.
de Gen.
&
Corr.
eſt mi-
ſcibilium alteratorum vnio. Contra verò qui Elementa virtute
tantùm contineri in miſto concedunt, quemadmodum vinacea
& vinum nondum eſſe dicuntur, quandiu vua eſt, ſed tunc de-
mum cum fuerit ſuccus ex folliculo expreſſus, ita pariter terram
aut aquam non eſſe contendunt, dum lignum exiſtit, quia ele-
menta omnia in illâ complexione vnam obtinent ligni notionem. Sic lib.
9.
Metaph.
text.
12.
τὸ Κιβώτιον ὀυ ξύλον, ἀλλὰ ξύλινον.
ὀυδὲ τὸ ξύλον γῆ, ἀλλὰ γήϊνον: *arca non lignum, ſed lignea;
ne-*
*que lignum terra, ſed terreum.* Et paulo infra, τὸ Κιβώτιον ὀυ
γήϊνον, ὀυδὲ γῆ, ἀλλὰ ξύλινον; τοῦτο γμῥ δυνάμ{ει} Κιβώτιον, Καὶ
υλη Κιβωτίου ἀυτη: *arca nec terrea eſt, nec terra, ſed lignea;
*
*hoc enim potentiâ eſt arca, & ipſa arcæ materia.
* Sed quoniam
complexione illâ diſſolutâ, poſſunt demum ſingula elementa
ſuas recuperare notiones, dicuntur quoquè ſuis quæque reſtitui
formis. Hæc omnia confirmare poſſem ex ipſo Ariſtotele lib.
4.
Top. cap.
5.
ad fin.
vbi lutum non eſſe terram dicit:
ſed breuitati
conſultum volo.
Grad.
Formam igitur fieri ex nihilo quidem ſui, ſed non ex
nihilo ſubiecti, atque educi de Materiæ potentiâ, & ita demum
interire, vt non prorſus in nihilum abire dicatur, hoc ſolum erit,
complexionem aut ſegregationem nouam elementorum fieri, quæ
non erat; cui proinde noua notio, priore ceſſante, conueniat,
quin ipſæ naturæ ſimplices (quæ Materia ſunt, quia coagmentari
poterant, atque diſiungi) aut recenti effectione procreentur, aut
pereant, eatenus verò inchoatas formas in materiâ quaſi delite-
ſcere, vt tempori prodeant in lucem, quatenus ſimplicium na-
turarum particulæ, aut alijs additis, aut quibuſdam detractis,
aptæ ſunt, vt nouam exhibeant conformationem. Certè ſi Vi-
triolum in furno, quem Reuerberij vocant, deſtilles, educes pri-
mùm phlegma ferè inſipidum, deinde liquorem valde acetoſum,
& reſidebit in fundo terra rubra &
gratè purpureâ:
cui ſi duos
& ferè pondere, reſtitues;
nam modico Spiritu &
Sulphure auo-
lantibus conſtat. Forma igitur Vitrioli, quæ perierat, reuiuiſcit.
Quæ ſi ita ſint, fruſtra deſudare videntur Philoſophi perplexam
illam queſtionem agitantes, & ad rauim vſque diſputantes, An
accidentia ſint inſtrumenta ſubſtantie, quibus proximè efficienti-
bus ſubſtantia gignatur. In multis enim hinc quidem nil præter
qualitates reperiri poteſt, cui efficientia tribuatur, niſi ad Cœ-
lum aut ad Supremum Naturæ Authorem, confugiatur, velut
ad ſacram anchoram; hinc verò à ratione prorſus alienum vi-
detur imperfectiſſima accidentia rerum vniuerſitati dare poſſe ſub-
ſtantiam, quam ipſan
eminenter poſſideant. At ſi, præter ſimplicium naturarum com-
poſitionem rite ex Naturę conſilio inſtitutam, nullam gigni opor-
teat naturam atque ſubſtantiam nouam, nihil abſonum loquitur,
qui experimentis paſſim obuijs nixus omnem qualitatibus efficien-
tiam concedit; quandoquidem plures ſubſtantias permiſcere at-
que in vnam ſubſtantiam temperare, accidentium vires non exce-
dit; quemadmodum ſingula articulatim examinanti, quæ ad per-
miſtionem neceſſaria ſunt, conſtabit.
Quod ſi animalium quorundam ex putreſcente Materiâ ortus
negotium faceſſat, eorumque vitam non tantùm à certâ ſpiri-
tuum complexione (vt plantarum ex ſemine germinatio ſuadere
videtur) ſed & ab aliâ quapiam ſubſtantiâ aliquam cum humano
animo analogiam habente prodire exiſtimemus, ipſum ſaltem cor-
pus ſolâ vi accidentium componi poſſe quis diffiteatur? Quod
enim ad membrorum compoſitionem, & conformationem linea-
mentorum, ſpectat, illa particularum in vnum coagmentatarum
ingenio reſpondet. Sic aliquando cum minutiſſimę niues cadunt,
plures ſtellulas niueas exactiſſimè elaboratas intueri licet; ſic chry-
ſtallus hexagonam figuram induit; ſic in terrâ Melitenſi lapides,
quos Linguas Serpentis vocant, certam ſemper ſeruantes figu-
ram creſcunt, & augentur:
nec tamen aliqua his ineſt vita,
aut anima, ſed peculiaris eſt efficacitas Spirituum & Salium
hoc ordine particulas reliquas diſponentium, dum ſe illis
commiſcent.
Hęc certè alias Elementorum particulas peruadentium Spiri-
rSalium efficacitas mihi aliquando viſa eſt ſe ducem præ-
ſent effata tum eorum, qui ex corporis figurâ animi coniectu-
ram capientes ſe profitentur hominum mores naturaſque ex ocu-
lis, vultu, fronte, cœteriſque membris pernoſcere deductâ ex
animantibus ſimilitudine, tum qui ſtirpium, herbarum, ac fru-
ctuum vtili@ates ad ſignatorum in illis membrorum veſtigia, quaſi
ad lydium lapidem, reuocant. Que enim particulæ in humani
corporis conformatione ad fingendum cor ex: gr:
confluxerunt,
vtique analogiam quandam atque naturę communionem habere
videntur cum particulis, ex quibus ſimilem in ſpeciem concur-
rentibus efformatum eſt Citrum, cuius figura cordis imaginem
proximè referens quaſi Naturæ interpres indicat ijs Spiritibus at-
que Salibus refertum eſſe Citrum, quibus Cor reficiatur, atque
recreetur. Id quod de cœteris pariter intelligendum eſt, quibus
cœterorum membrorum nota aliqua dignoſcitur. Plurimam au-
tem vim ad inducendam corporibus figuram ſpiritibus potiſſimum
& Salibus ineſſe, etiamſi non admodum congruentem materiam
inueniant, ſic habeo perſuaſum, vt multis argumentis non egeam. Ex hominum ſuſpendio necatorum, atque è patibulis diu pen-
dentium cadaueribus defluente ſanie imbuta tellus herbam con-
cipit, cuius radix humani corporis ſimulacrum expreſſiùs refert,
quàm Mandragoræ radix: &
à viro fide digniſſimo audiſſe me me-
mini, à ſe aliquando viſum inſignis notæ raphanum inferiores di-
midiati hominis partes tam perſpicuè imitantem, vt res mon-
ſtro proxima ſibi videretur; à puero autem, qui illum manu ge-
ſtabat, accepit omnes raphanos in eodem horto eiuſdem eſſe fi-
guræ: ibi quippe olim humata fuerant humana cadauera non
pauca. Hinc non omnino temerè viſi ſunt Phyſiognomones ex
animantium affectionibus, quas in eo genere obſeruârunt cum hac
aut illâ membrorum conformatione particulis componentibus
congruâ coniunctas, ſi in homine lineamenta ſimilia deprehen-
derint, arguere pariter ſimilium ſpirituum cœterarumque par-
ticularum componentium copiam, non diſſimilium animi pertur-
bationum fomitem.
Dand.
Papæ, Gradonice;
Suſpicabar te, quaſi polypum ſa-
xo, arctiſſimè inhærere eorum placitis, qui à ſeuerioribus Peripa-
teticis benè audire geſtiunt, illis enim paulo impenſiùs fauere vi-
debaris. Nunc verò gaudeo, quod te mitioris Philoſophiæ aſſe-
à Phyſicis rationibus abhorres, Philoſophus vtique bonarum in
literariâ republicâ partium.
Grad.
Timidè ac pedetentim mihi in hanc Philoſophiam de-
ſcendendum duxi; in eam enim ſententiam, quæ Primam cor-
porum omnium Materiem Phyſicè homogeneam admittit, pleri-
que Philoſophorum conſpiraſſe videntur, & velut Ariſtotelicam
proponunt Interpretes: quamuis autem in illam me cæco impetu
rapi non paterer, à ſapientiſſimorum tamen virorum veſtigijs
diſcedere, nec, quam ipſi triuerant, ſemitam inire, aut Pri-
mæ Materię, quam paſſim Ariſtotelicam appellant, litem pa-
lam facere, meæ tenuitatis conſcius non audebam antè, quàm
veſtram, Amici, ſententiam planiùs & apertiùs exploratam ha-
berem.
Dand.
Ego verò in illâ opinione populari (nam &
Philoſophia
ſuum vulgus habet) fuiſſe ſapientiſſimos, quos innuis, viros,
non facilè adducor, vt mihi perſuadeam; immò, vt equidem
ſentio, ſi pro ſe cauſam dicere ipſi poſſent, à non paucis opi-
nionibus; quas ijs poſteri affinxerunt, ſe longiſſimè abfuiſſe te-
ſtarentur. Quot inſignes, atque omnium confeſſione egregij, non
de Philoſophicis tantùm, ſed & de Theologicis diſciplinis optimè
meriti Doctores ijs terminis Diuinam vim circumſcriptam tradi-
derunt, vt ſubiectæ nature iura violare nequeat aut duplici For-
mâ Materiam eandem imbuendo, aut illam omni Formâ ſpo-
liando? Si tamen aliam eſſe totius Materiæ entitatem, aliam
Formæ, exiſtimâſſent, non admodum credibile eſt hoc eos infi-
nitæ virtuti fuiſſe denegaturos, quippe qui, ſi aſſererent, pu-
gnantia loqui non viderentur. Verùm planiorem hanc, quam nos
ſequimur, & Ariſtotelicis verbis optimè congruentem interpreta-
tionem amplexi, pro ſuâ ſapientiâ, philoſophati ſunt negando. Quia nimirum fieri non poteſt eaſdem naturas ſimplices certo or-
dine coagmentatas (non replicatas cum diuerſâ earundem partium
collocatione) nullâ factâ aut aliquarum particularum diminutio-
ne, aut alìarum acceſſione, duplicem ſimul conſtituere com-
plexionem, atque geminatam ſubire notionem; apertiſſimum eſt
Materiam eandem duplici Formâ ſimul imbui non poſſe. Quoniam
autem neque fieri poteſt, quin naturæ ipſæ ſimplices aut ſint in-
u
tò accidunt, ſed quas Naturæ conſilio rerum vniuerſitas com-
plectitur; hinc pariter fit Materiam Formâ omnino carere non
poſſe. Quamuis enim ſubſtantia prorſus ſimplex fuerit, ſi tamen
ſit inſtituta, vt indiſcriminatim modò ſolitaria, conſiſtat, mo-
dò cum alijs coniungatur, ex eâ parte quatenus indifferens eſt ad
plures notiones ſubeundas, rationem habet Materiæ, atque Po-
tentiæ; eadem verò quatenus reliquarum naturarum admiſtione
liberata iam non ad aliam eſſentiam pertinet, ſed ſuam habet
notionem, atque rationem ſuæ eſſentię, ſuæ Formæ reſtituta di-
citur. Ideòque apud Peripateticos ſubſtantia Cœleſtis, quia ita
ſimplex conſtituta ponitur, vt nihil ex eâ, cœteriſque naturis
aut Elementis concretum dicatur, cum intelligi non poſſit ad
plures notiones indifferens, Quinta quædam Eſſentia dicitur, ſed
carens Materiâ, quæ ſit pura potentia. Contrà verò Elementa,
licèt Phyſicè in duas incompletas naturas diſtingui nequeant, quia
tamen tùm permiſceri inter ſe, nouamque complexionem con-
ſtituere, tùm viciſſim ita alienas qualitates induere poſſunt, vt
etiam alterius cognati, ſeu, vt aiunt, ſymboli Elementi notio-
nem aliquando ſubeant; Metaphyſicè conſiderata Materiam ha-
bere cenſentur, ſeu ſubiectum: Nam &
ſolâ qualitatum muta-
tione, ſeu, vt Ariſtotelis vocabulo vtar, Alteratione aliquid fie-
ri ſimpliciter, habetur lib. 1.
Phyſ.
text.
63.
γίγνεται δὲ τὰ γιγνό-
{μεν}α ὰπλῶς, τὰ {με\‘ν} μετα{οχ}ηματίσει, \~ὁιον ἀνδρια\‘ς ἐκ χαλκοῦ: τὰ
δὲ προσθέσ{ει}, \~ὀιον τὰ ἀυξανό {μεν}α: τὰ \’δ ἀφερέσ{ει}, \~ὁιον ἐκ τοῦλι-
θου ὀ Ηρμῆς: τὰ δὲσ{υν}θέσ{ετ}, \~ὁιον ὀικία, τὰ \’δ ἀλλιώσει, \~ὁιον τὰ
τρεπό {μεν}α Κατὰ τ{ὴν} ϋλην. *Fiunt autem ea, quæ fiunt ſimplici-*
*ter, alia quidem transfiguratione, ut ſtatua ex ære, alia uerò*
*additione, ut ea quæ augentur; alia detractione, ut ex lapide Mer-*
*curius; alia compoſitione, ut domus;
alia alter atione, ut ea quæ uer-*
*tuntur ſecundùm materiam.*
Grad.
Haud vanâ ſuſpicione ductus mihi videris, antiquiorum
aliquot authorum, quibus vtique vera laus à Sapientiâ debetur,
ſententias alienæ, &, ferè dixerim, abſurdæ interpretationi fuiſſe
ob noxias. Audimus certè multos acriter de Formis Partium, For-
mæ totius ſubiectis, diſceptantes, an plures ineſſe poſſint eidem
viuenti; perinde atque ſuſpicari probabiliter quis poſſet in arbo-
re corticis, ligni, foliorum, fructûs eandem eſſe naturam, adeò
omnibus eiuſdem generis Materia atque Forma ponatur) folia ne? an fructum?
quis decerpat ad comedendum:
neque enim mihi
perſuadeo illos dicturos perire Formæ partem in pomo ſtatim, ac
ab arbore decerpitur, atque naturam ipſam momento mutari
nullâ factâ proprietatum varietate; nam ſurculis deciſis, vt ſe-
rantur, eandem manere naturam nemo negare poteſt. Quòd ergo
prohibet notionem aliquam eſſe ex pluribus notionibus compoſi-
tam, adeò vt alia ſit arboris notio, quatenus partes ſimul omnes
complectitur, alia ſit ſingularum partium notio, quæ quoniam
ad illam refertur, dicitur Forma Partis ſubiecta Formæ Totius?
Hęc nimirum ea ſunt, quæ ex Ariſtotele nuperrimè laudato fiunt
Compoſitione, vt domus: quemadmodum enim vna eſt Domûs
notio, nil tamen vetat, quin ſuæ ſint notiones atrio, aulę, tha-
lamo, hypocauſto, & cœteris;
ita quoque vna quidem eſt ar-
boris notio, ſed ſuæ conſtant cortici, ligno, folijs notiones, quin
propterea quicquam toti arbori detractum cenſeatur. Id autem
quod de plantis dicitur, animantibus commune eſt, in quibus &
caro & oſſa inter ſe quidem ex valde diſpari particularum naturâ
& complexione non modicum differunt, ſed vnum animal con-
flant, animâ per ſingula membra peruadente; nec animalis no-
tionem corrumpit, quod ſua ſit carni, ſua ſit oſſibus notio. Nam
ſi anima aut pereat, vt in brutis, aut ſeparetur à corpore, vt in
homine, adeò hebetem mihifateor eſſe vim intelligendi, vt per-
ſpicere nequeam, quî fiat (quemadmodum aliquibus placet) vt,
quæ animali extincto reliqua eſt caro, non eadem ſit, quam ani-
ma imbuebat, abſque vlla nouæ ſubſtantiæ acceſſione. Magna
quidem carni iactura facta eſt Spirituum, qui cum vitâ euanue-
runt, neque iam ampliùs motum efficere poſſunt muſculi, ad quem
fuere à Naturâ inſtituti: ſed non continuò caro eſſe deſijt, ac ani-
mam amiſit. Audiui, nec rarò, conantes fidem ſuis dictis con-
ciliare Ariſtotelis authoritate, qui lib. 4.
Meta.
cap.
vlt.
quemad-
modum Oculum mortuum, vtpote ad munus videndi ineptum,
ſolâ vocis communione Oculum vocat, vt ligneam ſerram, quip-
pe ad ſecandum inutilem, ęquiuocè ſerram dicit, ita pariter car-
nem mortuam ęquiuocè carnem dici exiſtimat. Verùm numquid
ita æquiuocè *Oculus* dicitur oculus mortuus, atque oculus pictus?
Ego ſanè menſę accumbens non eodem loco haberem oculum è
ctum; hunc tamen, quem à menſâ reijcerem, in pinacothecam
ſedulus inferrem. Ita quoque, quamuis ligneam ſerram ad ſe-
canda ligna inutilem inter fabrilia inſtrumenta non numerarent
fabri, non tamen ita æquiuocè ſerra dicitur lignea, atque pa-
pyracea; nam ligneâ ſerrâ diſſectum quendam legiſſe me memini.
Quapropter cùm carni mortuę ſolam vocis communionem cum car.
ne animatâ tribuendam cenſet Ariſtoteles, hoc mitiori interpreta-
tione indiget, vt ſcilicet de Carne Muſculoſâ locutus videatur; quæ
deſiciente vitâ motum efficere non valet; alioquin &
oſſa eſsent æ-
quiuocè oſſa, & ebur æquiuocè ebur;
id quod quâm longèſit à com-
muni hominum intelligentiâ ſenſuque diſiunctum, nemo non videt.
Dand.
Vbi de viuentibus ſermo eſt, duplex mihi videtur ab
Ariſtotele agnita Formæ notio, altera quidem quæ re ipſâ à Mate-
riâ ſecernitur, & eſt Anima, de qua lib.
2.
de Anima text.
4.
loquens
ait, ἀναγκαῖον τ{ὴν} ψυχὴν οὐτίαν {εἶ}ναι, ὡς {εἶ}δος σώματος φυσικοῦ
δυνάμ{ει} ξωὴν ἔχοντος, *neceſſe eſt animam eſſe ſubſtantiam, ut for-*
*mam corporis naturalis potentiâ uitam habentis:* altera verò, que
ſolâ intelligentiæ vi ſubiecto addita concipitur; nam lib.
2.
Phyf.
text.
10.
præter Materiam Natura eſſe dicitur ἡ μορρὴ, Κὰι τὸ {εἶ}δος,
τὸ Κατὰ το\‘ν λογον *forma & ſpecies, quæ eſt ſecundum rationem:
*
& text.
11.
τὸ δυυάμ{ει} σὰρξ, ἠ;
ὀς\~ο{υν} ου\’τ ἐχ{ει} πω τ{ὴν} ἒαυτ\~ου
φύσ{ην}, πρὶν ἀν λάβη τὸ {εἶ}δος, τὸ Κατὰ το\‘ν λόγον, ὄ ὁριξό {μευ}οι
λέγομεν, τί ἐςι σὰρξ, ἤ ὀς\~ο{υν}: *potentiâ caro aut os nondum ha-*
*bet ſui ipſius naturam, antequam accipiat formam, quæ eſt ſe-*
*cundùm rationem, quam definientes dicimus, quid eſt caro, aut os:* &
text. 12.
ἡ φύσις ἂν {ἔι}η τῶν ἐχόντων ἐν ἑαυτ\~οις Κινήσεος ἀρχὴν, ἡ μορ
φὴ Κὰι τὸ {εἶ}δος, ὀυ χωριςὸν ὄν, ἀλ\’λ ἢ Κατὰ τὸν λόγον: *habentium*
*in ſeipſis motûs principium natura utique erit forma & ſpecies, quæ*
*non eſt ſeparabilis præterquam ſecundùm rationem.* Adeò autem
Formæ vocabulo non niſi notionem ipſam vt plurimum intelli-
gendam eſſe conſtat, vt paulo inferiùs text. 15.
priuationem eſſe
qu odammodo formam aſserat, ἡ μορφὴ Κὰι ἡ φύσις δικῶς λέγε-
ται, Καὶ γαῥ ἡ ςέρησις {εἶ}δος πῶς ἐςιν. *forma &
natura duplici-*
*ter dicitur; etenim priuatio quodammodo forma eſt:
* atque Ma-
teriam priuatione affectam conſiderans lib. 1.
Phyſ.
text.
66.
ait,
ἔςι δὲ τὸ ὑποκ{εί} {μεν}ον ἀριθμῶ {με\‘ν} εν, {ει}δ{ει} δὲ δύο: *eſt autem ſubie-*
*ctum numero quidem unum, formâ uerò duo;* ob duplicem ſci-
Priuationis definitionem:
Quicquid enim in ali-
qua rationum complexione reperitur, quòd non poſſit plures dein-
ceps notiones ſubire ex abſoluto atque primario Naturę conſilio,
illud vni notioni per ſe affixum eſt, atque adeò ad Materiam non
pertinet, quæ ad plures notiones, non quaſi ex hypotheſi, ſed
abſolutè eſt indifferens. Hinc anima Forma dicitur, quia ſolùm
ad vitam corpori tribuendam inſtituta non antè exiſtit, quàm
viuens naſcatur; &
ea pars animi, quæ mentis ac rationis eſt par-
ticeps, etiamſi, cùm à corpore ſeiungitur, non intereat, quia
tamen ad vnam certam ac definitam hominis naturam conſtituen-
dam condita eſt, nec diſſimilis ſubinde notionis capax eſt, ſed ſem-
per non niſi ad hominem componendum nata eſt atque apta, ideò
ita in homine Forma dicitur, vt longiſſimè abſit à Materiæ notio-
ne. Animantium autem, quæ ratione carent, quales ſint animę,
hìc examinare non licet, quia longiùs proueheretur noſtra hęc
diſſertatio, quàm par ſit: quamuis enim nutritio, augmentatio,
& generatio, in quibus animali cum plantis viuendi ratio com-
munis eſt, ſatis commodè ſpirituum, quorumdam peculiarium
materiam omnem congruo ordine diſponentium, & Salium effi-
cacitati tribuatur, quin aliâ opus ſit animâ, non tamen adeò
in procliui eſt explicare, an pariter ex aliquorum ſpirituum facul-
tate organa mouente oriri poſſint notitiæ & appetitiones, quibus
animalia duci videntur.
Verùm, quid hoc eſt, Gradonice, quod hanc agitantes quęſtio-
nem, in quam tamen nos ipſe coniecit, adeò tacitus audit Mau-
rocenus? Ridet, opinor, quòd velut incauti piſces eſcam ex iſtâ
naſsâ petierimus; dum enim eorum, quæ vitâ carent, formas
explicare manantibus ex variâ naturarum ſimplicium complexio-
ne, aut ſegregatione, notionibus, atque hinc immortalia, penè
dixerim, philoſophantium diſſidia componentes, nec ab Ariſto-
telis veſtigijs recedentes, ſententiam illam ſtabilire conati ſumus,
eò volentes contendimus, quò ille properabat. Hoc nimirum ſpe-
ctare, hoc voluiſse ipſo huius diſsertationis initio non obſcurè vi-
ſus eſt, nullam indicans exardeſcente materiâ effici nouam ſubſtan-
tiam. Nobis autem nunc non licet recens genitam obtrudere
Ignis naturam, qui nouam Ignis notionem non niſi mutatæ par-
ticularum complexioni adſcribere debemus, ne pugnantia lo-
quamur.
Maur.
Non ſatis firmâ duceris, Dandule, coniecturâ ad ſuſpi-
candum meæ taciturnitati ſubeſse artificium: delectabar ingenio-
rum veſtrorum luce, qua me fraudâſsem, ſi frequenti, nec vti-
li, interpellatione veſtram diſputationem interrumpere voluiſsem. Si mihi propoſitum fuiſset huc peruenire, vt præter viuentium
animas nulla gignatur natura, plus multo petijſsem, quàm ad prę-
ſentem cauſam opus habeam: Satis mihi eſt, ſi qualitatum com-
plexione mutatâ, variari quoquè poſse notiones concedatis. Cœ-
terùm ſuam habeant, qui Peripatetici dici volunt, Materiam
Primam, habeant Formarum ſubſtantialium, quæ ſubinde effi-
ciantur, multam & variam ſupellectilem;
litem non modò ijs non
intendo, ſed videns, ſcienſque, hæc illorum effata, deditâ ope-
râ, amplector; neque extra hos cancellos egredi
ipſe circumdedi. In hac itaque quæſtione, *An exuſtio ſit nouæ*
*ſubſtantiæ productio*, non illud quæritur, an, cùm lignum incen-
ſione perit, aliqua ſit natura nouam ſubiens notionem; id enim
eſt extrà omnem controuerſiam poſitum; quandoquidem &
noui
cineres manent, nec prorſus interit ſubſtantia, quę abit in flam-
mam, & in auras ſoluitur.
Sed à Peripaticâ philoſophandi me-
thodo non recedens, hoc mihi & vobis examinandum propo-
ſui, An ardore flammæ conflagrans materia atque igneſcens
nouam concipiant formam Ignis, quæ ſit inter ſubſtantias nu-
meranda.
Grad.
Nulla ne igitur ſubſtantialis mutatio contingit, ſi quid
incenſione corrumpatur?
Maur.
Quinimmò magnam fieri mutationem aio pereunte ſub-
ſtantiâ, quæ exuſtione conſumitur (id quod minimè dubium ijs
videri poteſt, qui pręter Elementa ritè permiſta atque temperata
Formam vnam poſtulant coercentem, ac quaſi in officio conti-
nentem omnia, quę in corpore miſto inſunt) verùm præter qualita-
tes nihil gigni, quod ſit ſubſtantia, exiſtimo; neque cuiuſquam
ſuffragium defuturum mihi perſuadeo, niſi pręiudicata opinio ra-
tionem repellat.
Dand.
Ab Ariſtotele certè aſsenſio atque approbatio non eſt
extorquenda; quippe qui lib.
2.
de Gen.
&
Corr.
text.
21.
adeò
apertè & expreſsè Ignem cum Glacie comparat, vt quemadmo-
dum ex aquę concretione in glaciem nulla gignitur ſubſtantia, nul-
lam pariter gigni dicendum ſit ex ligni diſsolutione in Ignem; hęc
τὸ δὲ πῦρ ἔςιν ὑπερβολὴ θ@ρμότητος, ὤσπερ Καὶ
Κρύςαλλος Ψυχρότητος. ἡ γαῥ πῆξις, Καὶ ἡ ξέσις ὑπερβολαὶ τι-
νὲς {ἔι}σιν, ἡ {με\‘ν} Ψυχρίτητος, ἡ δὲ θερμότητος. {εἰ} \~ὀ{υν} ὁ Κούςαλλος
ἐςι πῆξις ὑγροῦ Καὶ ψυχροῦ, Καὶ τὸ πῦρ ἔςαι ξέσις θερμοῦ Καὶ
ξηροῦ, διὸ Καὶ οὐδε\‘ν ὄυτε ἐκ κρυςάλλου γίνεται, οὐ\’τ ἐκ πυρός. *Ignis autem eſt redundantiacaloris, quemadmodum &
glacies fri-*
*goris: fixio enim &
feruor redundantiæ quæda
*frigoris, hæcueròcaloris. Si igitur glacies eſt fixio humidi &
frigi-*
*di, etiam ignis erit feruor calidi & ſicci:
Ideò nihil ex glacie gigni-*
*tur, neque exigne.* Si verò &
ex Poëtis ſuffragium quæras, ex igne
nihil fieri affirmat Ouidius, quem virgineę pudicitię ſymbolum eſse
cecinit lib...
.Faſt.
*Nec tu aliud Vestam, quàm uiuam intellige flammam,*
*Nataque de flammâ corpora nulla uides.*
*Iure igitur uirgo eſt, que ſemina nulla remittit,*
*Nec capit; &
comites Virginitatis amat.
*
Propterea Romę Virgines Veſtales pari obſeruantiâ Ignem Sacrum,
& pudicitiam ſeruabant.
Maur.
Per quem meę cauſę fidem, auctoritatem, &
firma-
mentum adiungere poſtremo loco volebam, Ariſtotelem attuliſti
me pręuenens, Dandule; ipſo enim pręlucente (cum in hunc
eundem locum antè plures annos incidiſsem) contra popularem
opinionem cœpi ratione pugnare, meque opinoſiſſimorum ho-
minum argumenta, quibus impetebar, in hac ſententiâ confir-
mârunt. Et verò cùm aqua nocturnis per hyemem frigoribus con-
glaciat, nihil procreari ſubſtantię, ex eo ſatis conſtat, quod ipſa
ſe meridiano calore liquefacta diffundit, iterumque conſtringitur
pro alternâ nocturni frigoris, diurnique caloris viciſſitudine. Quam-
uis enim vltro concedam non frigidâ tantùm qualitate aquam
concreſcere (qualitatem hìc eo ſenſu accipio, qui apud Peripa-
teticos vulgaris eſt) ſed admiſtis aluminis nitrique ſpiritibus ſeu
ſalibus volatilibus, aut etiam fixis denſari, quorum copiâ non
modicâ imbutus eſt aër, quo tellus circumfunditur, & fidem
facit nitrum, quod parietibus adhæreſcens poſt gelidam noctem
obſeruamus; non tamen aquam interire, nouamque glaciei For-
mam ſubſtantialem fieri dixerim, niſi fortè præter omnium opi-
nionem mihi perſuaderem plumbum ſolidum à liquato differre,
aut acceſſione coaguli lac perire, nouamque gigni naturam. Quod
eò raperer, vt concreto lacti ſuam formam tribuerem, cum
iterum in lac liquidum non ſoluatur, ſed in ſchiſton, in quo pars
caſeoſa à ſerosà ſeparata eſt, (nam vt ait Ariſtoteles lib. 3.
de Hiſt.
Anim.
cap.
20.
Genus vnumquodque lactis habet tum ſaniem dilu-
tam, quod Serum vocamus, tum corpulentum quiddam, qui
Caſeus dicitur) id certè me non vrget in glacie, quæ Solis ardore
liquefacta & dilapſa diffunditur.
Cui enim tribuatur vis nouam
aquæ ſubſtantiam ex glacie efficiendi? an Soli?
Sed &
mea manus
ſi glaciem attrectet, & ignis non procul poſiti calor idem re ipſa
faciunt. An igitur aquam ab oppoſito igne originem ducere ar-
bitrari quis poteſt? At ſi virtus hæc igni minimè congruit, adeò-
que nec manui, nec Soli, fatendum eſt non gigni aquam, ſed
eam, calore ſoluente, liberari vinculo, quo tenebatur, viciſ-
ſimque nec glaciei naturam aliquam eſſe præter aquam coa-
ctam, aut vinum, aliumue eiuſmodi liquorem, qui frigore
conglaciet.
Iam verò ſi cum glacie componatur Ignis apud nos ex materie
ad exardeſcendum facili excitatus, neque hìc naturam aliquam
gigni cenſebit, quiſquis Philoſophi perſonam induens contra cę-
cam vulgi opinionem ratione pugnare decreuerit, paratus popu-
larem ſententiam, quam puer imbibit, animo libenti remittere,
ſi eam ratio conuellat. Procliuius eſt quidem, nec diffiteor, opi-
nari nihil in glacie præter qualitates effici, cùm, gelu ſoluto, ite-
rum facilè comprimi, collidique poſſe videamus humorem eun-
dem, qui frigore obduruerat: At vbi ignem materies concepit,
quamuis non planè nihil de ſubſtantiâ fieri exiſtiment omnes, at-
tamen quicquid flamma abſumit, nuſquam licet ampliùs con-
templari. Verùm ſi duplex mutationum genus Philoſophis admo-
dum familiare, alterum quo forma materiem perficit, alterum
quo materies ſpoliatur formâ (hoc priuatione, Illud poſſeſſione
formæ terminatur) perpendamus, diſpar ignis atque glaciei con-
ditio innoteſcet: cùm enim humor in glaciem cogitur, nulla fit
ſubſtantiæ mutatio, quia nulla interit natura, nulla gignitur: cum
autem lignum comburitur, non omni ſubſtantiæ mutatione va-
cat materies; nam licèt nullam ab efficientibus cauſis recipiat for-
mam, aliquam tamen amittit. Neque mirum, ſi glaciei ſoli-
ditas calore labefacta fluit, idemque liquor denuo manat, igne
verò pereunte, quod fuit lignum, nuſquam apparet: glacies
tarum diſſipatione contingit: quis porrò neſciat faciliùs congre-
gata diſſolui, quàm diſſipata congregari? Sed age nunc, deſigna,
quæ noua ignis natura procreetur.
Grad.
Flamma ſe illicò videndam obijcit, ſuaque ſibi luce præ-
conium faciens formam oſtentat nouam.
Maur.
Ergo ſubſtantiam ad exiguum breuiſſimumque temporis
punctum duraturam moliri oportuit.
Dand.
ἡ {με?
\‘ν} γὰρ φλὸξ, vt Ariſtoteles ait lib.
2.
Meteor.
cap.
2.
διὰ συνεχοῦς υγροῦ Καὶ ξηρο\~ν μεταβαλλόντψν γίγνεται, Κί ὁυ
τρέφεται. ὀυ γὰρ ἡ ἀυγὴ \~ὀυσα διαμφυει ὀυδένα {χρ}ὀνον, ὡς {εἰ}π{εῖ}ν.
*Flamma enim ex continuo bumido & ſicco migrantibus gignitur*,
*non alitur*; *non enim eadem exiſtens permanet vllo tempore*,* vt*
*ita dicam.*
Maur.
Cum autem non quaſi caſu quodam atque fortuitò
flammæ vita abrumpatur, ſed ita nata ſit, vt continuò intereat; non ſatis ſano conſilio prudens Natura videretur ſibi ſcopum de-
ſtinâſſe, quò ratio omnis totius exuſtionis conferatur, tam ca-
ducam, fugacemque, &, vt ita loquar, momentaneam ſubſtan-
tiam, cum potuerit maiore compendio ſolâ caloris aliarumque
qualitatum acceſſione aſſequi, quicquid demum flammæ virtuti
atque efficacitati tribuendum fuerit. Forma enim, quę ſubſtan-
tia ſit (ſi Peripateticos audiamus) ſuas ſibi tutatur proprietates,
&, ſiqua fortè perierit, reſtituit, quippe quæ natura cum ſit, &
ſanè multo potiori iure quàm Materia, ineo, cui ineſt, princi-
pium primum eſt & cauſa cohibens in ſe naturalem efficientiam
tum tranquillæ quietis in ſuarum qualitatum cuſtodiâ, tum effi-
cacis motionis in recuperandâ earum poſſeſſione, à qua fuerit per
vim deturbata. Quî autem ſeruandis flammæ proprietatibus ſtu-
deret Forma, quæ minimo momento auolat, aut repararet amiſſas,
cuius tota vis eſt in diſſipandâ ſubſtantiâ?
Dand.
Vtique, ſi corporibus illis, quorum particulæ in vnam
ſpeciem minùs perfectè temperantur, peculiarem formam parca
& diligens Natura negauit, ne nimis largè &
in Meteorologicas
impreſſiones, & in coquorum embammata, &
in Seplaſiariorum
pigmenta, pretioſam formarum ſuppellectilem profundere cogere-
tur; non video, cur adeò prodigam ſe debuerit exhibere, vt erum-
penti atque continuò euaneſcenti flammæ formam tribueret.
Grad.
Dixerint fortaſſe igneæ illius Formæ aſſertores non eſſe
flammam cum embammatis aut pigmentis comparandam, hæc
enim artis ſunt opus, illa Naturæ. In Meteoris verò, quæ ex for-
tuitâ halituum concurſione non vno modo coaleſcunt, non opus
eſſe nouâ Formâ, quemadmodum in Flammâ, cuius certam ori-
ginem & molitionem indicare videntur ſigura, motus, calor, lux:
porrò Nebulam &
Nubem nil eſſe præter aquæ ſubſtantiam in
vaporem attenuatæ, qui iterum coactus in Rorem, aut Plu-
uiam, tellurem perfundit, aut ſi coagulum accedat, in Niuem
concreſcit, & obdureſcit in Grandinem:
Ventum terrenis expi-
rationibus nihil addere præter motum; Irides, Coronas, Virgas,
Parelia, Paraſelenes, immò & Cometas ex lucis commiſtione cum
corpore ſemidiaphano oriri Κα\’τ έ μφασ ιν non autem Καθ’ ύπόςασιν,
vt Ariſtoteles loquitur lib. de mundo:
Propterea his non dari à
Naturâ ſubſtantialem Formam. Fulmina autem &
quæcunque
alia Meteora verè ignita ad idem pertinere genus, quo noſtra-
tes ignes comprehenduntur, atque his propriam Ignis formam
tribuendam; neque enim ſuà formâ carere debet elementum
ignis, quamuis apud nos non purum ſit & impermiſtum:
hoc autem
elementum ſcilicet Ignem, in flammâ ineſſe quis neget? cuius ta-
men nullum apparebat in ligno veſtigium.
Maur.
Quid de Meteorologicis impreſſionibus dicendum ſit,
nunc quidem non admodum moror, ſingulæ quippe peculiarem
poſtulant explicationem: in ligno autem, dum adhuc lignum
eſt, veſtigia ignis perſequi tunc erit operæ pretium, quando
methodum, qua contingat exuſtio, indagabimus: ſatis eſt mi-
hi, ſi nouam ſubſtantialem formam in flammâ non agnoſcamus. Si enim hanc noua forma componat, Formam corrumpat ne-
ceſſe eſt virtus illa eſſiciens, quæ flammam extinguit: illa igitur
eadem virtus aliam pariter formam efficit, quæ pereuntis in lo-
cum ſuccedat; flammâ nimirum in auras abeunte, negare quis
velit, quin ſit aëris, aut alia quæpiam forma in materiâ, quam
priùs ignis formâ imbutam aſſerebat? Quis autem facilè ſibi per-
iuadeat breuiſſimo temporis puncto nouam aëris formam effici, ſi-
uè ab aquâ ſuperfuſâ extinguatur flamma, ſiuè ab arenæ vi non
modicâ iniectâ opprimatur, ſiue conuerſâ deorſum face à ceris
liquentibus propellatur, ſiue emunctorio aut digitis compreſſo
ellychnio præfocetur, ſiuè ſpiritu validiùs immiſſo exſuffletur?
modum par eſt facultas extinguendi flammam, citrà fabularum
commenta tribuere quis poſſit? Quod ſi, vt aquæ, arenæ, ceræ,
digitis, emunctorio, ſpiritui denegent vim eſſiciendi aëris, nul-
lam autument nouam aëris formam abeunti ignis formæ ſucce-
dere (cum maximè nihil ex igne, quemadmodum neque ex gla-
cie, fieri doceat laudatus Ariſtoteles lib. 2.
de Gen.
&
Cor.
tex.
21.)
quin pariter aiunt exuſto ligno nullam ignis ſubſtantialem formam
gigni? id quod multo faciliùs concedi poteſt;
forma quippe Ele-
menti formæ corporis miſti ſubiecta cum ſit, materiem abundè
perſicit, etiam ſi ſuprema illa forma pereat. At ignis forma &
aëris non eâ inter ſe cognatione iunguntur, vt eandem materiæ
particulam pariter afficiant, ac proinde alterutrâ pereunte, altera
nondum exiſtens materiam imbuere nequit, ſed opus eſt no-
uâ formæ effectione. Satius itaque fuerit peculiarem, nouamque
ignis formam ſubſtantialem flammæ denegare.
Grad.
Adeò inhæſit hominum mentibus ex ligno ignem gigni, vt
pluribus, ſi hìc adeſſent, paradoxa loqui videremur. Quamuis autem
ignis formam à fugaci flammâ excludi fortaſſe paterentur, eam ta-
men in ardentibus ſaltem prunis collocandam eſſe contenderent.
Maur.
Conſignatas in animis vulgi notiones non peruertimus:
ex ligno ignem fieri, nunquam animum induxi, vt negarem, quem-
admodum ex aquâ glaciem ſieri vltrò concedo: ſed nouam ali-
quam ſubſtantiam in ligni exuſtione gigni, hoc illud eſt, in quo à
vulgi ſententiâ me diſcedere fateor, ratione impellente. Et flam-
mam, inquam, & prunas ignem eſſe admitto, ſed nouam ſub-
ſtantiam gigni, ſiuè cùm erumpit flamma, ſiue cùm lignum aut
carbo accenditur, iterum pernego. Illud quippe primùm ani-
maduertendum eſt, quod potiſſima virtus ignea, atque maxima
vis comburendi eſt in flammâ, quæ follium alternâ expiratione
excitatur ex prunis, vt in fabrorum officinis manifeſtum eſt; ac
proinde non minùs igneam formam obtinere videtur flamma, quàm
ardentes prunæ: perinde enim, flammâ è prunis auolante, illæ
tabeſcunt in cinerem, atque cum oliuum è fracibus exprimitur:
nam ſicut ex oliuâ, qui ineſt, liquor compreſſione eximitur, ſic
ex prunâ, qui ineſt, ignis ſenſim auolat: quemadmodum verò
incluſus oleæ ſuccus oleum non eſſet, ſi expreſſus oleum pariter
non diceretur, ita ſi auolans ex prunis feruida natura, ignis non
uolet, fatendum eſt. Negari itaque non poteſt flammæ ignea for-
ma, ſi eam prunis conceſſeris: At flammæ nouam ignis ſubſtan-
tialem formam tribuendam non eſſe oſtenſum eſt: Igitur &
prunis
deneganda eſt.
Deinde:
nihil ne ignis in ardente naphthâ?
nihil in pyrio pul-
uere accenſo? nihil in fulmine è nubibus dimiſſo?
at cedo mihi
prunas aut ſolidum quoddam corpus præter flammam, cui ignis
forma tribuatur. Ad hæc, quis riſum cohibeat, ſi in accenſâ fa-
ce ignem quærenti nullum alium demonſtres præter illum, qui
eam ellychnij particulam afficit, quam flamma circumſtat? Eſt
igitur ignis in flammâ, eſt in prunis; ille ſcilicet feruor, quem
caloris copia atque affluentia excitat. Neque tamen hinc naturam
aliquam gigni conſicitur, ſed illud vnum experimento deprehen-
dimus, quod calore non modico in prunis ſollicitatus humor at-
tenuatur, & in flammam auolat, ſoluunturque compages corpo-
ris, quod incendi dicitur, atque comburi. Cum itaque alius
atque alius ignis continuâ exardeſcentis materiæ exuſtione erum-
pat, ſenſimque oculis ſe ſubducat in auras abiens, & quaſi riuu-
lus breuiſſimâ deductione ab ipſo capite manans illicò abrupto ba-
rathro abſorbeatur (nam vt Ariſtoteles loquitur lib. de Iuuent.
&
Senect. cap.
3.
τὸ πῦρ άεὶ διατελεῖ γινό {μρυον Καὶ ῥέον, ὥσπερ πο-
ταμὸς, άλλὰ λανθάνει, διὰ τὸ τάχος. *Ignis ſemper fit, &
fluit,*
*quemadmodum fluuius, ſed latet obceleritatem)* nullis planè ra-
tionum momentis cogimur, vt in eam inclinemus ſententiam,
quæ ſubſtantialem formam tunc gigni authumat momento interi-
turam. Sed ſatis communi Ignis notioni factum videatur, ſi tunc
demum ignis vocabulo donetur corpus quodcunque, cùm tam
acrem conceperit vim caloris, vt illum impertiens materiæ ad
exardeſcendum facili eam valeat comburere. Hinc micantibus
flammis nihil de Ignis notione detrahit fugax tenuitas, accenſis
carbonibus nihil obeſt obſcurum genus, grauiſque ſoliditas, mo-
dò ignauo inertique calore non torpeant, ſed vim obtineant com-
burendi.
Grad.
Facilem hìc mihi offers atque ſatis expeditam rationem
componendæ controuerſiæ, quæ Phyſicos exagitat, cùm in can-
dente ferro ignis efficacitatem pariter, ac ferri ſubſtantiam con-
templantur. Quis enim in accenſo carbone ſubſtantialem ignis for-
cui ſi
fortè lux inſit remiſſior, certè nec calor hebetior, nec vis vren-
di languidior. At ferri naturam non perire, clarius eſt, quàm vt
à quoquam negari queat. Aut igitur duæ formæ, quarum alte-
ra alteri ſubiecta non eſt, materiam eandem pariter imbuunt, id
quod Peripatetica Philoſophia auerſatur; aut, ſi nouam formam
ſubſtantialem infert ignis, ferro candenti ignem ineſſe pertinaciter
inſiciandum eſt cum aliquibus, quos aliquando diſputantes audi-
ui, qui ſenſibus omnibus fruſtra reclamantibus malebant præpo-
ſterè philoſophari, ne Metaphyſicæ quædam, vt aiunt (à vero
potiùs abſtractæ) eorum ratiocinationes perirent. Si igitur igne-
ſcere nil aliud fuerit, quàm eximium calorem cum virtute com-
burendi coniunctum concipere, poterit ferrum citrà ſuæ naturæ
mutationem, aut nouæ formę ſubſtantialis additamentum,
virtutem hanc acquirere, qua nihil diſtare videatur ab
igne.
Dand.
Melioris notæ Philoſophis, ne duabus Formis Mate-
riam vnam ſubijciant, placet in hiantes ferri poros particulas igneas
inſeri (quemadmodum humidâ tempeſtate ligna aliqua ita vapo-
ribus imbuuntur, vt eorum moles aucta videatur) quarum nati-
uo lumine inuoluta ferri obſcuritas lateat, igniſque tantummo-
do lucida ſpecies exhibeatur. Verùm vt vt lux ignea ferro accidit,
vis certè vrendi maior apparet, quàm quæ tenuiſſimis igniculis
per hiantes poros diſtributis tribui valeat; quippe qui, licèt mul-
to plures, in ardente carbone vim eam languidiùs exercebant: ex
quo non obſcurè intelligitur ipſis quoquè ferri particulis igneam
adurendi virtutem ineſſe. Neque nodum hunc continuò expe-
diunt, qui ferri particulas aliquas in ignem contumaces diſtin-
guunt ab alijs faciliùs concipientibus ignem, à quo abſumantur
(vt ſatis dilucidè indicant ſtricturæ ex feruenti maſſâ erumpentes,
ſiuè dum in fornace excoquitur, ſiue dum malleis ſuper incudem
tunditur) his verò igneam naturam conſecutis acerrimam illam
vrendi vim concedunt, ob maiorem nimirum, quàm in carbone,
ſubiectæ materiæ denſitatem. Quid enim, ſi defæcatus chalybs,
vel puriſſimum aurum incandeſcat? aut perpaucæ, aut omnino
nullę ſunt particulæ, quarum natura mutationem ſubeat, corru-
ptàque Metalli formâ prorſus igneſcat; tota tamen candens maſ-
ſa nec exiguam pro ignitarum particularum portione virtutem
ta ſcoriæ vis adhuc inſiceret. Illis igitur quoquè metalli particu-
lis, quarum forma non interit, comburendi virtus tribuenda eſt,
non quæ ex nouâ ſubſtantiali formâ ortum habeat, ſed quæ ve-
hementem calorem conſequitur. Eatenus itaque ignitum dicitur
metallum, quatenus, licèt ex incenſione non exuratur, quemad-
modum ea, quibus vulgus Ignibus nomen fecit, ijs tamen qualita-
tum communione iungitur, paremque in agendo efficacitatem ob-
tinet, ex inſignis caloris copiâ promanantem.
Maur.
Si placet, ab alienis controuerſijs dirimendis abſtinea-
mus; non enim rarò qui duobus digladiantibus interuenit, locum
dat vulneri. Multa ſunt in illâ quæſtione enucleanda, quæ pen-
deant ex naturâ caloris, & qua ratione corporis denſitas agendi
efficacitatem augeat, quæ non ſunt huius loci. Nobis ſatis eſt,
ſi materiæ vnicâ ferri aut auri formâ imbutæ vehemens calor vim
vrendi tribuat, adeò vt etiam Ignis dici valeat. Quapropter
cùm ſola qualitatum mutatio, eâdem manente ſubſtantiâ, ignem
in candente metallo conſtituat; earundem qualitatum comple-
xio, citrà nouæ ſubſtantialis formæ procreationem, ignem pa-
riter excitabit ex materiâ, quæ combuſtione diſſipatur, ſiuè re-
pentè auolet in flammâ, ſiue ſenſim langueſcat & extenuetur in
prunis. Quamuis autem metalli particulæ tam tenaci vinculo co-
hæreant, vt concepto feruore non diſſoluantur, eoque extincto
eandem metalli ſpeciem præſeferant; contra verò lignum, char-
ta, hiſque ſimilia, cùm exardeſcunt, ita ſuas in particulas di-
ſtrahantur, vt ſpecies eadem non permaneat; ipſæ tamen natu-
ræ, quæ vnam in ſpeciem (lignum puta, aut chartam) tem-
perabantur, diſtractione non intereunt; ſed quæ valido calori
ſubiecta materies Ignis dicitur, illa ipſa eſt, quæ ligno aut char-
tæ inerat.
Quid verò non vna eſt ignibus omnibus agendi vis &
efficacitas,
ſi noua Ignis forma gignitur, nec perſeuerant naturæ, quæ in
combuſto corpore inſidebant? An Primam illam Materiam, pu-
ramque, vt vocant, potentiam diſſimiles ignium formæ im-
buunt? At eorum, quibuſcum nunc agimus, pudibunda adhuc
Philoſophia non eam ſibi vſurpauit comminiſcendi licentiam, vt
ſubſtantiales Ignis Formas ſpecie diſpares in medium produceret. Similibus autem formis diſſimilem qualitatum complexionem ne-
quæ etenim qualitates naturis recens genitis minimè
congruunt, eas è ſubiectâ materiâ ab oppoſitis qualitatibus ex-
turbari neceſſe eſſet, niſi manerent naturæ, quibus illæ priùs in-
hærebant, ijſque etiam nunc, vtpote proprietates, nodo eodem
obſtrictæ cohærerent. Vnum certè neminem ex omnibus reperias,
quos fortè rogâris, *Cur, ſi flos æris, vbi optimum vini ſpiritum*
*penitus combiberit, admotâ candelâ accendatur, poſtquam pau-*
*liſper exarſerit, in flammam demum viridem iucundiſſimo ſpecta-*
*culo erumpat,* neminem, inquam, reperies non opinantem, princi-
pio quidem leuiorem vini ſpiritum ærugine non imbutum in ſince-
ram flammam ſubuolare, poſtea aliquantò flammam ab ipſo æris
flore cum accenſo ſpiritu pariter aſcendente infici viriditate. Quo-
tus autem quiſque eſt, qui ignoret igne ex quernis lignis excitato
tentari caput ac lædi magis, quàm ex ſarmentis, ob noxiorum
ſpirituum & ſalium copiam, quibus ligna fortia abundant, qui
deflagratione diſſipati per hiantes capitis poros ſe inſinuant, debi-
tamque cerebro temperiem corrumpunt? Neque opus eſt ad hanc
non prorſus intereuntem naturam, quæ comburitur, è tenebris
vendicandam, ex officinis teſtes aduocare fabros ferro in chaly-
bem excoquendo operam dantes, vt ex ijs intelligamus, quantum
ad operis abſolutionem interſit, quo demum carbone liquatum
ferrum fluat, cui maſſa in chalybem conuertenda immergitur: nam
metalla igne liquata è mollibus lignis tenaciora redduntur & mol-
liora, contra verò è validioribus dura euadunt & fragilia, vt etiam
notauit Cardanus lib. 2.
de ſubtil.
Veritatis lucem exquirat in
flammâ ludibundus puer, nec eam alto Democriti puteo demer-
ſam, ſed in ſummâ aquæ ſuperſicie fluitantem deprehendet: Si
enim fictilis aut ærei vaſis aquâ pleni labro admoueat ceream can-
delam, ſpirituque per fiſtulam immiſſo, exurgentem flammam
ita reclinet, vt aquæ ſuperficiem lambat, pelliculas videbit inna-
tantes, quas tandem collectas nihil à cerâ (excepto fuſco colore)
diſcrepare cognoſcet: &
vbi eas ellychnio circumpoſitas in flam-
mam iterum abire poſſe, ſimileſque in pelliculas concreſcere ob-
ſeruauerit, flammæ pabulum à flammâ ipſâ ſolis qualitatibus ſe-
cerni pronunciabit. Quod ſi quis effugium quærens ad ſingularem
ceræ naturam confugiat; ex qualibet flammâ aquam lambente
(modò ſolido pinguique alimento nutriatur) non diſſimiles pelli-
culas, ignis iterum capaces, relinqui oſtendet. Quis verò, niſi
to raram concreſcere, cum in frigidam incidit, & ſplendidâ flammæ
notione depoſitâ ad antiquam generis obſcuritatem tantiſper re-
dire, dum concepto iterum calore rareſcens fulgeat, & ad ignis cla-
ritatem euehatur? Neque enim cordatus quiſquam ita in fabularum
commenta pronus eſſe poteſt, vt pereuntem flammulam exiſtimet
in viſcidam illam pinguemque pelliculam conuerti, aquæ nouam
naturam gignentis miniſterio: alioquin ferreo quoquè ſtylo tri-
buenda erit virtus ceram procreandi; nam illum, ſi in mediam ar-
dentis cerei flammam paulò ſupra ellychnium, quod nullatenus
contingat, immiſeris, extrahes eâ delibutum materiâ, quæ
cèræ non abſimilis poterit noua flammæ alimenta ſuppeditare; cera videlicet primùm rareſcens;
dum auolare nititur, obiecto
ſtylo adhæret.
Illud itaque ex his (quibus plura id genus addere in promptu
eſſet, niſi iuſto longiori diſſertationi ſinis imponendus eſſet) ſatis
apertâ conſecutione conſici videtur, quod, ſi res quidem ad Phy-
ſicam trutinam expendatur, exuſtionis ratio in eo ſita eſt, vt
corpus ex diſſimilibus naturis coagmentatum tantam vim calo-
ris concipiat, vt ſoluto particularum nodo, humore ſcilicet rare-
ſcente, atque auolante, vel nihil præter cinerem, aut calcem,
aut carbonem relinquatur, vel planè totum in auras diſſipetur. Illæ verò naturę tandiu Ignis vocabulum vulgo obtinent, quan-
diu acri calore præditæ, & luce aliquâ conſpicuæ, vim retinent
alia pariter corpora proritandi ad ſimilem particularum diſtractio-
nem immiſſo calore. Et vt ad eam redeam, quam Ariſtoteles in-
ſtituit Ignis cum Glacie comparationem, quemadmodum con-
gelatio perſicitur vi frigoris humorem fluidum conſtipantis, immi-
ſtaſque particulas congregantis & coërcentis, quin opus ſit no-
uam moliri naturam, quamuis diu permaneat glacies: ita exu-
ſtio, citrà nouam fugacis ignis ſubſtantiam, abſoluitur calore
naturas corporis diſſipante cum humore, quem ad raritatem ex-
timulauit. Diſſimulare tamen non poſſum inſignem Ariſtotelis
locum, quo plura ex hactenus diſputatis non leuiter conſirma-
ta videntur: nam lib.
5.
Topic.
cap.
2.
loco 54.
ſic loquitur όυ γάρ
ἔςιν έν ἐιδος τοῦ πυρός. ἕτερον γάρ εςι τῶ ετδει ἅνθρχξ, Καὶ
φλὸξ, Καὶ φῶς, ἐκαςον ἁυτῶν πῦρ ὀν. *Non enim est vna ſpecies ignis;
*
*aliud enim ſpecie est carbo*, *& flamma*, *&
lux*, *υnumquodque*
hæc autem non niſi caloris communione af
finia ſunt. Certè Ariſtoteles lib.
4.
Meteor.
ſumma 3.
c.
2.
cum dixit,
*Sunt autem combustibilia, quæcunque babent meatus ſuſceptiuos*
*ignis*, intelligere non potuit meatus ipſos formam ignis ſuſcipere,
ſed igniculis à corpore vrendi vim habente immiſſis locum præbere,
vt ſuo calore partium nexum ſoluant.
DAnd.
Quoniam exardeſcente ligno ſubſtantiam nullam gi-
gni poſtremâ diſſertatione ſtatuimus, conſequens videtur,
vt, qua ratione exarſio contingat, examinemus. Quid autem
dicendum ſit, à Mauroceno expectamus: id enim quin ab illo
dudum diligentiſſimè perpenſum fuerit, minimè dubitamus.
Maur.
Parciùs, quæſo, Amici.
Diligentiſſimè?
An excidit vo-
bis Ciceronem hoc vno verbo *Diligentia, qua virtute*, vt ipſe
quidem loquitur, *reliquæ virtutes omnes continentur*, comple-
cti voluiſſe Curam, Attentionem animi, Cogitationem, Vigilan-
tiam, Laborem? Nonnulla, fateor, mecum non rarò hac ſu-
per re commentatus ſum, ſi fortè aliquod veritatis veſtigium de-
prehenderem: ſed nihil accuratum, nihil exquiſitum, nihil ve-
ftrâ eruditione dignum proferre valeo. Veſtræ voluntati morem
gerere graue non erit: id tamen hodiernâ diſputatione exequi me
poſſe vix ſperandum eſt: neque enim illam Caloris redundantiam,
quæ ignem conſtituit, ſatis explicaremus, niſi priùs Caloris naturam
perſpectam habeamus.
Grad.
Quibus placet paſſibus, progrediamur philoſophando.
Et
quidem ſi genus quæramus, in Qualitatum numerum referendus
eſt Calor; eſt enim Qualitas, vt Ariſtoteles docet in Prædic.
cap.
de Qualit.
, *ſecundùm quam quales quidam eſſe dicuntur*,
quærenti autem qualis ſit Ignis, calidum eſſe reſpondent
omnes.
Dand.
Ita planè:
quinimo huic generi ſubeſt in eâ ſpecie, que
Paſſibiles Qualitates comprehendit; nam inter has à Philoſopho
cum dulcedine, amaritudine, auſteritate, albedine, nigredine
enumeratur calor, & Frigus.
*Paſſibiles verò qualitates dicuntur*, *non*
ne-
que enim mel, quoniam aliquid paſſum ſit, dicitur dulce, neque
aliud huiuſmodi: ſimiliter autem his calor &
frigus Paſſibiles
Qualitates dicuntur, non quod ea, quæ illas ſuſcipiunt, aliquid
paſſa ſint: ſed quoniam ſecundùm ſenſus unaquæque dictarum
qualitatum paſſionis effectiua eſt, Paſſibiles Qualitates dicuntur; dulcedo enim paſſionem quandam ſecundùm guſtum efficit, &
calor
ſecundùm tactum: ſimiliter autem &
aliæ.
Porrò animaduer-
ſione digna ſunt, quę paulo inferiùs dicuntur, vbi à Qualitati-
bus Paſſiones ſecernit Philoſophus. Quæcunque verò, inquit,
ex ijs, quæ facilè ſoluuntur, & citò tranſeunt, fiunt, Paſſiones
dicuntur, Qualitates verò minimè, non enim aliqui ſecundùm
ipſas dicuntur Quales; neque enim qui propter verecundiam ru-
beus factus eſt, rubeus dicitur, neque cui pallor propter timorem
eſt: ſed magis eo quod aliquid paßus eſt.
Quare Paſſiones quidem
venit, pallidus buiuſmodi dicuntur, Qualitates verò minimè.
Maur.
Has vocabulorum tricas mittamus Logicis euoluendas.
Quid enim refert, vtrùm aqua feruens dicenda non ſit calida, quia
calor citò euaneſcit, nec in illâ permanet; an verò illam inter res
calidas recenſere oporteat, quandiu feruens eſt, quia paſſionem
ſecundùm tactum efficit? Mihi certè videtur caloris corporibus
firmiter inhærentis natura vix innoteſcere poſle, niſi illam veſtige-
mus ex ijs, quæ calorem extrinſecùs immiſſum aſſumunt, & po-
ſtea reijciunt. Neque enim minùs calor eſt qui ad exiguum tem-
pus, quàm qui diu durat. Quapropter vocum diſſidijs abire iuſ-
ſis, ad rem ipſam accedamus. Sed ne vagari &
errare cogatur diſ-
putatio, quam mihi datis corporum texturam?
Dand.
Equidem toties decantatas veterum Philoſophorum
atomos, quæita ſint indiuidua corpora, vt partibus omnino
careant, in quas ſaltem cogitatione diſtingui poſſint, ſemper reij-
ciendas duxi. Naturam tamen certis finibus circumſcriptam ne-
gare non auſim, adeò vt, quamuis corporum molem in tenuiſſi-
mas particulas comminuere valeat omnem ſenſum fugientes, ad
eam demum tenuitatem deuenire neceſſe ſit, quam adhuc magis
extenuare non poſſit, & citrà quam ſubſtantia conſiſtere nequiret.
Minimorum huiuſmodi corpuſculorum in quolibet exiguo corpore
plures myriadas contineri, nihilæquè, vt opinor, euincit, ac exi-
lia quædam animalcula, quæ quaſi puncta magnitudinem nullam
Microſco-
pio tamen deprehenduntur eorum motus, & membra ad gradien-
dum efformata, imò & pili, quorum Ratio ad totam corporis mo-
lem ſit multo minor quàm ſubmillecupla. Minutiſſimam cariem,
in quam putris caſeus reſolutus fuerat quaſi in puluiſculos, ali-
quando ſubieci Microſcopio; cumque nullus appareret motus, mi-
hi nimis credulus videbar, quod ſidem adhibuiſſem aſſerentibus
vermiculos puluiſculo illi intermiſtos. Verùm cum tantiſper So-
lis radio puluiſculum expoſuiſſem, vt modicè incaleſceret, illicò
Microſcopij ope turbam vermiculorum quaſi argenteorum blando
Solis calore excitatorum hac illac gradientium non ſine admira-
tione vidi; nam &
pili aliquor eminebant tum in anticâ, tum in
poſticâ corporis parte, & aliquorum dorſo incumbebat caſeoſæ il-
lius cariei granulum: quæ omnia nudum oculum latebant.
In tan-
tillo igitur corpuſculo ſi diſtinguantur membra omnia ad capien-
dum & conſiciendum cibum, ad nutritionem perſiciendam, ad
appetitiones & ad metum neceſſaria, quantula hæc eſſe oportet,
cum integrum corpus minimè ſit conſpicuum?
Grad.
Vtinam ſimiliter Microſcopio ſubijcere liceret ea, quæ
in locis paluſtribus creſcunt animalia minuta, vt monet M. Varro
de re ruſt. lib.
1.
cap.
12.
quæ non poſſuntoculi conſequi, &
per aëra
intus in corpus per os ac nares perueniunt, atque efficiunt diffici-
les morbos. Horum enim ſigura ſi nobis perſpecta eſſet, compara-
ri poſſent cum tenuiſſimis vermiculis, quibus obſeruatum eſt
abundare ſanguinem è diſſectâ venâ erumpentem eorum, quos fe-
bris corripuit: huiuſmodi ſcilicet vermiculorum capita ſi nigra
fuerint, indicant periculum ex febri imminere, quam nulla ad-
huc exanthemata malignam eſſe docuerunt. Procliue autem tunc
eſſet ſuſpicari minuta illa animalia cum aëre, quem ſpiritu duci-
mus, intus aſſumpta commiſceri cum ſanguine, in quo & incre-
mentum aliquod ſuſcipiant, & peſtiferâ fæcunditate multiplices
fętus procreent, vnde incommoda primùm valetudo, deinde fe-
bris conſurgat. Neque fictam &
commentitiam fabulam facilè di-
xerim hanc ex tantillo animalculo multiplicabilem calamitatem; quippe qui apud Guilielm.
Piſonem de Medicinâ Braſilienſi lib.
2.
cap. 22.
pag.
38.
nuperrimè legi in Braſiliâ reperiri minutiſſimos ver-
miculos, Luſitanis Bicho, Braſilianis Tunga dictos, qui fæpè cum
pruritu, rarò cum dolore, pedum digitorum extremitatibus in-
Maximopere infeſti ſunt præ cœteris ijs, qui nudis pe-
dibus loca arenoſa perambulant, in quibus, vtpote calidiſſimis,
viuere amant extra omnem conſpectum, fugiuntque pauimenta
lithoſtrota. Initio in cute exteriori aliquandiu latitant:
Mox in-
genti cum pruritu, præcipuè circa plantas pedum, cutem ſinè no-
xâ penetrant, inque eâ ſe recondunt. Hi verò exigui, intuſque paulo
profundiùs occultati, & veſiculâ orbiculari incluſi, nigricantes ap-
parent, eoſque per Microſcopium Meſocopium ille nominat fortaſſe
Typographi errore) explorare oportet; ſecus enim ne à lynceo
quidem exactè ſatis perſpici poſſunt. Tandem vbi ad iuſtam ma-
gnitudinem (id quod eſt circa triduum vel quatriduum) excre-
uiſſe compertum fuerit, tunc maximè de exciſione cogitandum: quod ſolius aciculæ, aut argenteæ cuſpidis beneſicio à Braſiliano
aut Æthiope facillimo negotio ſieri conſueuit. Ea ſolùm adhi-
benda eſt cautio, vt vermis membranulâ incluſus integer exi-
matur, ne vitioſus humor quidam contentus, quod ſæpè contin-
git, diſpergatur. Tunc enim noua parti vicinæ accidit ærumna:
ruptâ nimirum veſiculâ, ſtatim noui generantur, qui vicinas &
illæſas partes depaſcunt. Et tunc quidem non minùs calamitoſi,
quàm qui in Guineâ habentur, adeòque gangrænam ipſam intu-
liſſe commemorat Author, vt pedum digitos amputare non ſe-
mel coactus fuerit. Addit &
aliud vermiculialati genus nigrum
(Braſilij Mariguè vocant) adeoque paruum, vt tactûs ſenſu po-
tiùs, quàm viſu percipi ſoleat. Culicum more gregatim volitant.
Nunquam apparent niſi ſummâ exiſtente malaciâ, idque veſperti-
no tempore potiſſimum: circa fluuiorum ripas inter paluſtres illas
arbores Mangues dictas hærent. Adeò exercent &
lancinant agri-
colas, vt non ſolùm membra eorum nuda, ſed & leuiter veſtita,
morſu dolorem inurente infeſtent, acuumque mucrones referant.
Hoc vt experimentis confirmet, narrat ſibi atque comitibus Hiſ-
panis ſcaphâ fluuium lento gradu aſcendentibus adeò intumuiſſe,
veſiciſque ac rubore conſperſam fuiſſe faciem, vt ne à familiariſ-
ſimis quidem amicis dignoſcerentur. Æthiopis quoquè, domini
ſui iuſſu, palo aſſixi, perque integram noctem ſub dio relicti, poſt-
ridie delirio capti ex meris doloribus, meminit.
Dand.
Nullus dubito, quinplura ſint huiuſmodi animalculo-
rum genera, quorum ne vocabula quidem, nedum ſiguram, & ma-
gnitudinem, aut proprietates nouimus, quippe, ſuâ ſe exilitate
ſingula autem proprijs membris inſtru-
cta ſunt, quæ ſi vulgari Microſcopio, quod lineolam proponat
ſaltem centies longiorem, quàm illa nudo oculo appareat, obij-
ciantur, iam corpus integrum, quod quaſi punctum apparet oculo,
ſaltem millies millenas particulas minimas continet: ſed &
multo
pluribus conſtare partibus tenuiſſimis, oſtendet Microſcopium ex-
quiſitiùs elaboratum. Certè aliquos vermes, quibus ipſa antiqui-
tas nomen fecit, cuiuſmodi ſunt Ips cornua, & vitium oculos
erodens, Cis frumenta, Midas fabam, Trips ligna, Sis veſtes,
Is vitrum, cum primùm enati fuerint, antequam nutrimento au-
geantur, valdè exigui ſunt, ſuis tamen denticulis ad erodendum
inſtructi: quantula igitur tantilli corporis pars eſt vnus in ore den-
ticulus, corpus, cui vermis ipſe innaſcitur corrodens? Quos ver-
miculos a Poëta quodam Epigrammate comprehenſos memini,
videlicet
IPS Vineas, &
Cornua:
Frumenta SCIS;
TRIPS arbores:
IS Vitra;
SIS velamina;
Fabas MIDAS arrodere,
Naſcuntur à quibus, ſolent.
Nihil minus ſic, à quibus
Ferant iniquam gratiam
Conſul, Magiſter, & Parens,
Tutor, Patronus, ac Herus,
IPES, SCIES, TRIPES, IES,
SITES, MIDAS que habent ſuos.
Quapropter minimas corporum Phyſicas particulas, quæ ne-
que oculis, neque vllo ſenſu percipi valeant, quamuis certo nu-
mero deſinitas, plurimas tamen eſſe nemo poteſt negare; nec ve-
rò, niſi temerè, audeat quiſquam earum numerum ad calculos
reuocare. Verùm, in tantâ Micromeriâ, ſua cuique particulæ
moles certis terminis circumſcripta, nimirum ſigura, ineſt, &
quidem diſſimilis pro naturarum varietate; nam in corporum ſolu-
tione non eaſdem in ſiguras conformantur adhærentes Chymicis
vaſis chryſtalli aut ſales: ex quibus de cœteris particularum gene-
ribus probabilis coniectura capienda eſt.
Grad.
Si igitur in corpore aliquo miſto plura ſalium, plura ſpiri-
tuum genera contineantur, quorum ſingulę minimæ particulæ va-
ri, nedum fieri poterit, vt inter ſe omnes ita aptè cohæreant,
quin vllus relinquatur hiatus, aut omnino inanis, aut extraneo
corpore plenus: ac propterea aut nullum erit corpus homogeneum,
ſi corpuſcula aliena intermiſceantur, aut ſaltem omnia corpora ho-
mogenea, erunt inanitatibus interciſa.
Dand.
Nullum inane quantumuis minimum, quod omni pror-
ſus vacet corpore, admitto; plena ſunt omnia:
at quamuis ob
impares atque diſſimiles ſiguras accidat minutiſſimorum corpuſcu-
lorum aliquâ tantùm ex parte ſe contingentium ſuperſicies aliqui-
bus interuallis diſiungi, quæ minoribus alieni corporis particulis
repleantur (ſiuè aérem dixeris, ſiuè æthera) modò partes ſingulæ,
quas ſenſus conſequi valent, ſimili complexione temperentur,
ſimilemque obijciant formam, homogeneum cenſendum erit il-
lud miſtum; cuius æquabili temperamento non officiunt intermi-
ſti pori. Hinc quia ſingulę corporum naturæ peculiares exigunt
ſales, ſpiritus, igniculos, humores, quibus conſiſtant, propterea
alia præ alijs materiam habent magis compactam & denſam, prout
minima corpuſcula ſunt ijs ſiguris prædita, quæ propiùs cohæ-
reant, minoribuſque, aut paucioribus interuallis diſiungantur. Neque enim cuiuſcunque naturæ minima corpuſcula molem ob-
tinent æqualem, ſed alia alijs exiliora ſunt, atque aliter confor-
mata. Quamquam non negauerim poſſe aliquando ſiguram (ma-
nente tamen mole eadem) per vim à naturali ſpecie deſlectere, vt
ſi globulus aut pyramis comprimatur, aut rectus cylindrulus in-
flectatur, aut armilla in ellipſim deformetur, aut hamus & vn-
cus ad rectitudinem compellatur: ſubmotâ autem extrinſecâ vi,
vnumquodque corpuſculum ſuam ſibi reparat figuram virtute ſuâ
elaſticâ.
Grad.
Haud ægrè in hanc ſententiam adducor, vt proprias qui-
buſque naturis figuras concedam, quarum ratione fiat, vt quæ par. ticulæ eâdem velproximè ſimili figurâ ſunt pręditæ (niſi hamatę
fuerint & aduncæ) cum alię alias non omnino apprehendant, eæ
neque inter ſe cohæreſcant, ſed fluidum, aut fluido ſimile, cor-
pus conſtituant; Concreta verò &
ſolida corpora tunc demum
conſiſtant, cum diſſimiliter conformatæ particulæ ita ſe viciſſim
complexæ fuerint, vt difficulter diuellantur. Certè decuſſa cri-
bro farina nunquam in maſſam coit, vt panis conſiciatur, niſi
bè commiſceantur. An non aut ouis, aut canis, aut cuniculi,
aut lutræ, aut fibri pilos aquâ, in qua diſſoluta fuerit tragacanthæ
lacryma, conſperſos manibus ſubigunt galerorum opifices, atque
ex ijs demum permiſtis, variè diſtortis, & inuicem complicatis,
atque conglutinatis, ſolidum, pluuijſque imperuium tegmen ca-
pitis elaborant? Charta ipſa, qua vulgariter vtimur, quid aliud
eſt præter tenuiſſima contuſorum in pilâ linteaminum fila congruo
humore colligata? Coagmentatas ſalis particulas ab aquâ diſſolui
notum eſt omnibus: certâ tamen aquæ menſurâ non quantamlibet
ſalis copiam ſolui facilè deprehendet, quiſquis, propè focum, in
aquam vitro incluſam comminutum ſalem communem paulatim
iniecerit; ſi enim alium atque alium ſalem adiecerit, qui colli que
fiat, adeò ſale demum imbuitur aqua, vt nihil ſalis amplius diſ-
ſoluere valeat, ſed ille integer in vitri fundo ſubſidat. Hoc autem
ideò contingit, quòd ſalinæ particulę aqueis particulis permiſtæ
nulla relinquant interualla, quæ ſimiliter conformatarum ſalis
particularum, atque mole æqualium, capacia ſint. Iàm verò ſi
aquæ huic ſale communi fœtæ aliquas contriti nitri particulas
ſenſim inijcias, nitrum quoquè ſolui videbis, vſque dum occu-
patis ſalinarum particularum interuallis, minora ſpatia relinquan-
tur non niſi tenuiorum nitro corpuſculorum capacia, atque adeò
adiectum adhuc nitrum in vitri fundo ſubſidat. Memini autem à
curioſo quodam Naturę ſcrutatore aliquando quinque diuerſis ſa-
lium generibus, ſed ordinatim iniectis, vt tenuiores craſſioribus
ſuccederent, hac methodo imbutam fuiſſe aquam eandem. Ex
quibus ſatis apertè conſtare videtur alijs atque alijs naturis alias
atque alias congruere ſiguras, adeò vt obſeruatum fuerit ſalem
marinum æmulari cubum, alumen conformari in Octaëdrum, am-
moniacum in hexaëdrum, nitrum in pyramidem: ita tamen, vt
fruſtra quæras in horum figuris Geometricam ſubtilitatem.
Dand.
non ſufficit autem quęcunque figurarum diuerſitas, vt
ſe inuicem particulę minimę apprehendant; fieri ſiquidem poteſt,
vt figurę quidem diſſimiles ſint, quemadmodum cylindri & glo-
bi, nec ſe tamen complectantur. Eiuſmodi igitur conformatas il-
las eſſe oportet, vt ſaltem tertium quodpiam genus particularum
intercedat, quod eas apprehendere atque connectere valeat. Hi nc
ſpiritusè vino, atque ſpiritus è Tartaro eliciti permiſceri atque
culis in muſto coniuncti haberentur: ſi verò contingat Quintę cui-
dam Eſſentię Spiritu Vini extractę affundendum eſſe Spiritum Tar-
tari, opus eſt diuturnâ plurium dierum in congruis vaſis Circula-
tione, adminiſtrato ex arte igne, niſi habeatur ęſtiuus Solis calor,
vt demum in vnum coëant. Contra verò aliquę ſunt naturę, quę
facilè in proximi corporis poros ſe inſinuant, illiſque adhęrentes
concreſcunt; vt lignis quibuſdam contingit, ſi in aquâ alumino-
sâ detineantur; ita enim illis adhęret alumen, vt chryſtallina vi-
deantur: Et de Tattâ lacu Maioris Phrygię poſt Galatiam Au-
ſtrum versùs, Strabo refert lib. 12.
fontes habere ſalis natiui, qui
adeò faciliter cum rebus immerſis cohereat concreſcens, vt ſępè,
cum funalem torquem demiſerint, ſalis coronas educant. Quin
ipſæ etiam volucres aquas contingentes facilè capiuntur, cùm, ſale
repentè concreto alis conſtrictis, ipſarum miniſterio ad volandum
vti non poſſint.
Grad.
Hæc quidem à nobis congruenter Naturæ conuenienter-
que dici videntur; ſed verecundiùs fortaſſe in medium proferen-
da: ſubuereor enim, ne videamur velle ab inferis excitare Demo-
critum, aut Leucippum, cœteroſque atomorum aſſertores iam-
dudum exploſos.
Dand.
Iudicium à ſubſellijs in roſtra deferendum non eſt, vide-
licet à iudicibus ad populum, à ſapientibus ad ſciolos. Sapien-
tum prudens, ſincerumque iudicium, quibus perſpectæ ſunt An-
tiquorum opiniones, reformido, ſi, quæ dixero, improbauerint: de inſulſorum hominum cenſurâ, qui tenui aliquâ eruditione le-
uiter aſperſi magiſterium profitentur, nihil laboro. Non omnia
perperam à veteribus Philoſophis dicta, licèt falſis opinionibus,
& errorum tenebris veritatis lumen debilitârint.
Corpora indiui-
dua nullo numero circumſcripta, figurâ tantummodo, & magni-
tudine, & motu, &
poſitione aut ordine, non autem naturæ
ſpecie diſcreta, ex æterno tempore, in infinito inani ita ferri, vt
mente nullâ regente, ſed fortuitis concurſionibus, inter ſe cohę-
reſeant, hoc illud eſt, in quo ineptire viſus eſt Democritus Autor
atomorum, quo illum nomine donauit Cicero lib. de Fato.
Cœte-
rum ſub ſtantias ſpecie diſpares non poſſe infinitâ diuiſione ſecun-
dùm Naturam, cuius definitæ ſunt vires, comminui, quamuis, ſi
Diuina virtus ſpectetur, diuiſioni ſemper obnoxias; certis ma-
rum poſitionem, ex qua figura oritur, exigere: iam tum in pri-
mâ vniuerſitatis molitione à ſupremo rerum omnium opifice con-
ditas poſtmodum ex Naturæ inſtituto ritè commiſceri, atque co-
hæreſcere, ſi dixerimus, quid extra modum abſonum & ab-
ſurdum loquimur, quo Democriteis annumerandi ſimus?
Maur.
Sicut igitur plurimas in vnoquoque corpore particula-
rum myriadas ſenſum omnem fugientium admittitis, ita pariter
plurimas relinqui cauernulas neceſſe eſt, quas aut æther, aut ſal-
tem Spiritus aliqui ad naturam quidem illius corporis pertinentes,
ſed non ſatis aptè cum alijs particulis connexi, repleant, adeò vt
facilè indè expelli poſſint, aut diuelli, locum alijs ſubeuntibus
corpuſculis concedendo; ſimili ferè ratione ac ſpongiæ poros in-
greditur humor aërem excludens. Hac itaque corporum texturâ
poſitâ, quam ipſa Microſcopia exquiſitiùs formata oculis ſubij-
ciunt, nec niſi cęcus refragari valeat, ea quæ extrinſecùs calorem
accipiunt, immiſſis, atque intrà poros aſſumptis igniculis, ſeu
Spiritibus, incaleſcere exiſtimo, quos celerrima mobilitas agi-
tat, & in omnem ferè partem verſat, niſi quid moram i nferat &
impedimentum: Omne enim, quod eſt calidum &
igneum, cie-
tur & agitatur motu ſuo, vt loquitur Cicero lib.
de Nat.
Quò au-
tem plures fuerint huiuſmodi igniculi immiſſi, atque celeriùs, ſi-
ue maiore impetu commoti; eò maiorem concepiſſe calorem di-
cuntur corpora, quæ incaleſcunt. Si enim multo luceat igne fo-
cus, cui frigidam manum opponas, eamque immotam tenere cone-
ris, tantus eſt feruor, vt omnino ferre non valeas: at ſi in eadem
à prunis diſtantiâ manum huc illuc transferas, blandus calor pau-
latim diſcutit frigus: Non niſi quia euibrati à prunis igniculi va-
lidiùs irrumpunt in manum quieſcentem, quàm in commotam; vehementior quippe eſt ictus, quem recipit corpus in quiete, quàm
in motu: præterquam quod, ſi quieſcat manus plures igniculi ſe
in poros eoſdem inſinuant recrâ tendentes, qui obliquè incidentes
in manum commotam difficiliùs ingrediuntur. Hinc ſi eam habeant
corpora ſuarum particularum texturam, vt hę nullis interuallis
diſcriminentur, quibus igniculi ſub ſenſum cadentes recipi valeant,
etiam calorem reijcere dicuntur. Sic adamanti, vt loquitur Pli-
nius lib. 37.
cap.
4.
duritia inenarrabilis eſt, ſimulque ignium
victrix natura, & nunquam incaleſcens (id quod intelligendum
ri dicatur, ſicut Rubinus quinque diebus, tamen demum aliquam
ſubit iacturam) Vnde & nomen indomita vis, Græcâ interpreta-
tione, accepit. Similiter Chalazię lapidi grandinem colore &
fi-
gurâ referenti, cui adamantina duritia tribuitur, etiam in igne
ſuum manere frigus, idem cap. 11.
narrat.
Contra verò lib.
36.
cap.
10.
commemorat Apſycton gemmam nigram, &
ponderoſam,
rubentibus venis diſtinctam, ita dictam quaſi irrefrigerabilem;
nam ſemel igni excalfacta ſeptem diebus calorem ſeruat. Pari igi-
tur iure, quo Apſyctos irrefrigerabilis dicitur, quia nonniſi poſt
aliquot dies refrigeſcit, Adamas dicitur nunquam incaleſcens, quia
diu reluctatur calori.
Grad.
Siadmiſſis igniculis caleſcunt corpora, iam calor natura
eſt, non qualitas, Subſtantia, non Accidens. Quanto autem hor-
rore perfunderentur hæc audientes Peripatetici? cum Ariſtoteles
lib. 3.
Metaph.
ſumm.
2.
cap.
6.
dicat, Caliditates, &
Frigiditates, &
huiuſmodi Paſſiones, non ſubſtantiæ ſunt.
Dand.
Nimis impensè fauere videris, Gradonice, ijs, quiſe Pe-
ripateticos vocant, nam adeò facilè vel vocabula ipſa à periculo
procul remota reformidas. Quid eſt Ariſtoteli Accidens?
lib.
1.
Top.
cap.
4.
συμτετηκὸς ἐςὶυ ὀ ενδεχ ε ται ῦττάρχεω ὀτω ου\~ν ἐνὶ Καὲ
τῶ ἀυτῶ, Καί μὴ ὐπάρχειν. Accidens eſt, quod admittit cuilibet υni
& eidem ineſſe, &
non ineſſe.
Si mihi faſciculus epiſtolarum totus
aquâ madidus reddatur, epiſtolis accidiſſe dicam, quod humore per-
funderentur, & chartæ accidit exaratas atramento in eâ fuiſſe lite-
ras; aqua tamen &
atramentum, quibus chartam imbui contigit,
ſuapte quidem naturâ ſubſtantiæ ſunt, chartæ verò accidunt,
quia illa eadem charta eſſe potuit, quin madida eſſet, aut con-
ſcripta. An magis ad Accidens pertinet eſſe calidum, quàm ma-
didum? Certè inter Accidentium Categorias enumerauit Ariſto-
les Habitum, vt calceatum eſſe, aut armatum; neque tamen
aluta & corium, quibus calcei conſtant, ſicut neque loricæ &
galeæ ferrum à Subſtantiæ finibus exulant. Quapropter &
igniculi
ſeſe in tenuiſſimos ferri meatus, cum excandeſcit, inſinuantes,
illique Calidi nomen tribuentes, ad Qualitatis Categoriam per-
tinere poſſunt, quo iure in Categoriâ Habitûs collocantur loricæ,
& galeæ, &
omne veſtium genus.
Equidem me legiſſe memini
apud Ariſtotelem comparatum calorem cum humore, vbi Probl.
23.
quæſt.
22.
quærens, Cur Saleliquari ocyùs aquâ ſalſâ, quàm
dulci poſſit, priùs definit liquefactionem, & ait, Eliquari non
aliud est, niſi ab humore. caloreue ſubeunte reſolui, &
dirimi ita,
vt liquidum ſit: eliquare autem nequeunt, quæ uel ſubire omni-
no non poſſunt, uel quæ ita ſubeunt, ut tangere nequeant. Vix
illa uerò eliquant, quæ facilè tranſmeant; contrà celerrimè di-
rimunt, quæ per uim ſe intrudunt. Subire autem nequeunt, quæ
amplis admodum partibus conſtant, quippe quæ meatus rei ſub-
cunde excedant: contra quæ minutioribus conſtant, tranſeunt ſi-
nè tactione. Hæc Ariſtoteles;
qui vtique aquam, vi cuius Sal
liquefit, à ſubſtantiæ ratione abeſſe non exiſtimauit; neque ali-
ter calorem, quo ſal pariter in crucibulo liqueſcit, ſubire mea-
tus ipſius ſalis dicendum erit ex Ariſtotelis mente. Ea verò quæ
vim liquefaciendi habent, quia amplis aut minutis partibus con-
ſtant, quia tangunt, & non tranſeunt, quis neget eſſe corpo-
ra? Quando autem lib.
2.
de Part.
Anim.
cap.
2.
ad fin.
aſſerit aduſta
ferè omnia aliquid habere caliditatis, vt calx, cinis & c.
eo quod fer.
uore nimio exaruerint, relictumque ſibi contineant aliquid cali-
ditatis; nonne indicat calorem aliquid eſſe, quod contineatur à
calce & cinere?
à quibus tamen non dicitur contineri ſiccitas, quam-
uis exaruerint. Quapropter cum dicat Philoſophus, celerrimè di-
rimunt, quæ per uim ſe intrudunt, hoc optimè calori liquefacien-
ti conuenire, neque temerè illi mobilitatem à nobis tribui, mani-
feſtum videtur. Præterea Calorem corpus aliquod eſſe, quod mo-
uetur, indicat etiam idem Philoſophus Probl. ſect.
25.
quæſt.
21.
vbi rationem afferens, Cur cœlum nubilum tepidius ſit, quàm aper-
tum & placidum, ait, Cumſerenumeſt, calor difflatur, quo humor
eruitur, atque effertur, itaque aer frigidior fit; qua de cauſâ humor
à calore dimißus irrorat: at cùm nubilum eſt, arcetur &
conſtat:
quo-
circa nec ros, nec pruina contrabi poteſt, cum nubilum eſt; ergo calor
ad terram remanens facit, ut tepor amplior eſſe poſſit: quo lo-
quendi modo parum philoſophicè vteretur, niſi calor eſſet natu-
ra aliqua ſecundùm ſe ſpectata. Et Probl.
ſect.
24.
quæſt.
18.
vbi de
aquis feruidis loquitur, ait, feruida omnia modo fulminis urunt,
& quidem plura fulminis tactu calida extiterunt.
Quare non
adeò repugnat Ariſtoteli, quiſquis Calorem naturam eſſe ſta-
tuens, illam tamen alteri accidere poſſe admittit. Quod ſi Ari-
ſtotelitribuatur libellus de Spiritu eius operibus adnexus, ibi
5.
habetur, *Qui ab arte ad opus adhibetur ignis, ipſius ope-*
*ris pars non eſt; at qui in naturâ habetur calor, diffuſus per ip-*
*ſum opus eſt, atque vnâ cum cœteris ſubſtantiam eius explet: Et*
*nulla in hoc difficultas eſt. proximè autem ſuperiùs dixerat.
Siue*
*igitur ſeparatio ſit, ſiue attenuatio, ſiue aliud quodcunque ſint ca-*
*lefactio & ignitio, differentia certè ſortientur opera, pro modo*
*tali calore vtentium. Differentia tamen artis ad Naturam eſt;
*
*nam illa, tanquam inſtrumento, calore vtitur; bæc &
vt instru-*
*mento, & vt materiâ.
*
Maur.
Sed &
hoc addendum eſt (quandoquidem hìc nobis de
Calore, quem Formalem ſeu Actualem vocanr, quo ſcilicct quid
incaleſcere dicitur, ſermo eſt, non autem de ijs, quæ Virtua-
liter Calida cenſentur, quia quadam calefaciendi virtute pollent,
ſi proritentur, quamuis nullum tangenti calorem impertiri vi-
deantur, (de quibus nobis erit aliàs opportuniùs diſſerendum) quod
Caloris complicatam notionem euoluere non poſſumus, quin ìn-
genitam ipſorum igniculorum, ſiue Spirituum commotionem in-
telligamus. Quamobrem ſi Motum inter Accidentia referri ne-
mo negat, Calori verò, quà Calor eſt, inſita eſt commotio &
agitatio, conſequens eſt, vt inter Accidentia Calor recenſeatur. Quemadmodum enim ferrea lorica ad Accidentium genus perti-
nere nequit, niſi militis pectori admoueatur, quem loricatum con-
ſtituat; ita quoquè ſopiti igniculi, atque deſides Spiritus, à Quali-
tatis & Caloris notione abſunt;
neque quicquam incaleſcere ex ijs
antè dicitur, quàm agitari incipiant.
Grad.
Hæc Spirituum atque Igniculorum agitatio ſi nobis in-
noteſceret (nec diffiteor) ſatis commodè atque probabiliter ca-
loris proprietates explicaremus. Verùm, quamuis flammam tre-
mulam ſubuolare in cœlum videamus, & in ardentibus carboni-
bus, excuſſo cinere, nictationem quandam, quaſi ignìculi hùc
illùc diſcurrerent, obſeruemus, anceps tamen hæreo, vtrùm
quid ſimile omnibus, quæ ſinè luce incaleſcunt, contingat, in
quibus nullus eſt conſpicuus motus: ſubuereor ſcilicet, ne
fortè videar nimis craſſam philoſophandi rationem ſectari,
ſi calorem gigni, nihil eſſe dixero, quàm ſpiritus agi-
tari.
Dand.
Abducenda quidem eſt non rarò acies mentis à con-
ſuetudine oculorum, ſi ratio ſuadeat ſeuocare intelligentiam à
in explicatione tamen Naturæ (*in qua ineſt in ſatiabilis*
*quædam è cognoſcendis rebus voluptas*, vt aiebat Cicero lib. 4.
de
Fin. in qua vna, confectis rebus neceſſarijs, vacui negotijs, ho-
neſtè ac liberaliter poſſumus viuere) ita ſenſibus fidem ſinè ratione
habere non debemus, vt neque rationes ſinè ſenſibus exquiramus. Quapropter optimè monuit Ariſtoteles Metaph.
lib.
2.
ſub finem.
{τὴυ}
ἀκριβολογίαν τ{ὴυ} μαθηματικ{ὴυ} ὁυκ ἐν ἀπασ ιν ἄπ{αι}τητέον ἀλλ’ ἐν τοῖς
μὴ έχουσιν ὕλ{ηυ}. διόπερ ὀυ φυσικὸς ὁ τρώπος.
ἅπασα γὰρ ἴσως ἡ
φύσις ἔχ{ει} ὕλ{ην}. *Exacta determinatio mathematica non eſt in*
*omnibus exigenda, ſed in ijs, quæ materiam non habent. Quare*
*modus non eſt naturalis; omnis enim pariter natura habet mate-*
*riam.* Idcirco in rerum corporatarum contemplatione orationem
ad vulgarem popularemque ſenſum accommodatam minimè reij-
ciendam duco: Sienim Phyſicè philoſophari volumus, conſenta-
neum eſt ea animis effingi noſtris, quæ à ſenſibus tradita ſunt, at-
que impreſſa, & ex his quæ manifeſta ſunt, paulo occultiores,
penitiuſque abditas rerum proprietates indagare. Quid eſt, quod
liquenti & fuſo metallo ſi inijciatur eiuſdem ſpeciei metallum ſo-
lidum, hoc innatat? Certè metallum fuſum, vbi refrixerit, mi-
norem in molem cogitur: ſi verò maior eſt moles metalli fuſi,
quàm ſolidi, hoc, vtpote ſecundùm ſpeciem grauius, demergi
in illo oporteret. Niſi fortè dicamus igniculos metallo liquenti im-
miſtos grauiores eſſe, & molem illam liquentem eſſe ſimplici me-
tallo grauiorem, ſicut aqua limoſa grauior eſt quàm clara & lim-
pida. Satisigitur conſtare videtur, ita validè in liquente metal-
lo igniculos agitari, vt ſuo motu repugnent, ne ſolidi metalli
grauitas deorſum vrgens deprimatur, atque immergatur. Neque
ſolùm quæ manifeſtè calida ſunt, agitantur, verùm etiam aliqua
ſunt, quæ tandiu calida ſentiuntur, quandiuagitantur. Præcla-
rum huiuſce rei argumentum ſuppeditare poteſt nitrum, quod pla-
cet afferre ipſis verbis Boyle in Tentamine circa partes Nitri ſect.
13. Illud profectò, inquit, nemo inficiabitur, ſenſibus externis
Nitrum apprimè frigidum videri: &
tamen huiuſce Corporis tam
vſquequaque frigidi partes (verbi gratia, Spiritus & Alcali, quo-
rum poſterius Chymiſtis nihil aliud ſignificat, quàm quiuis Sal
vſtione productus) inter ſe commiſtæ, nullâ interpoſita morâ, ſeſe
inuicem agitant, cientque vehementer. Nota loquor:
Cum ego
hoc experimentum agerem, tantos feruores dabant, vt phialam
pe-
nè guttatim, infuſa) ambuſtis digitis ægrè continuerim, perin-
de ac ſi Calor nihil aliud foret, quàm minuſcularum in corpori-
bus partium multiplex & celer motus.
Eſt enim hoc verum, &
re-
ipſa experti ſumus; quandiu confuſa illa &
temeraria commotio
durabat, tandiu etiam Calor durabat, eaque remittente, ſenſim
remittebat; ac tandem, eâ deſitâ, ceſſabat.
Hæc ille.
Quid igi-
tur timendum, ne tanquam pingues Philoſophos nos derideant
Metaphyſici, quòd argumento, & quaſi latentis veritatis notâ,
vtamur tremulo flammarum motu, atque prunarum nictatione,
ad probandam calidorum Spirituum agitationem? Satis-ne cogni-
tionis ex Phyſicæ diſciplinæ theſauro deprompſiſſe me putem, ſi
hoc demum intelligam, ideò corpus aliquod incaleſcere, quòd
Qualitatem, cui nomen eſt Calori, ab eſſiciente quapiam cauſâ
productam recipiat? Vocabula huiuſmodi ſi cui faciant ſatis, &
ſciendi famem ſitimque depellant, illi *ego ſum promus condus, pro-*
*eurator peni*, vt cum Poëtâ loquar, oppidò liberalis, nec facilè
exhaurietur promptuarium.
Maur.
Proculdubio, quicquid oritur, qualecunque eſt, con-
gruentem cauſam habeat à Natura, neceſſe eſt, adeò vt, ſicut cau-
ſa effectum indicat, ſic quod effectum eſt, quæ fuerit cauſa, de-
monſtret. Cum igitur Caloris, ob idipſum quia Calor eſt, vis ef-
ficiendi vna ſit atque eadem, effectus verò tam multiplices videa-
mus ex illo prodire vtique eam ſtatuere oportet Caloris ipſius na-
turam, quæ vnâ eâdemque manu atque operâ tantam effectuum
varietatem adminiſtret; tam aptâ cauſæ &
effectuum conſenſione,
vt ex caufâ quid efficiendum ſit proſpiciamus, & ex diſſimilibus,
quæ effecta ſunt, eiuſdem Caufæ ratio innoteſcat. Et quidem ex
Ariſtotele Probl. ſect.
13.
quæſt.
5.
*Calor mouendi vim obtinet, fri*
*gus contrà efficit, vt res conſiſtat, & contrahatur*:
Iam verò, ſi
placet, præcipuos & manifeſtos Caloris effectus ad examen ſingil-
latim vocemus: vobiſque recipio me oſtenſurum, omnes &
ſin-
gulos ex hoc pendere, quod igniculi, ſiue Spiritus (liceat hæc
vocabula promiſcuè vſurpare) corpora peruadentes ſuo agitan-
tur motu. In eodem quippe hypocauſto, quod iniectis fornaci
ignibus vehementiùs incaluerit, Madida lintea exiccantur; homo
ſudore diffluit; dureſcit molle lutum;
cera durior mollitur;
lique-
factum & dilapſum butyrum diffunditur;
ſpiritus vini puriſſimus
plures naturæ permiſtæ, ſed indige-
ſtæ, in vnam concreſcunt & temperantur;
alia concreta diſſol-
uuntur. Vtique non alius atque alius pro locorum varietate eſt
calor, vt in hoc quidem angulo certum effectum, in illo verò di-
uerſum gignat; nam etiam commutatis locis, neque dureſcit bu-
tyrum, neque liquefit lutum. Calorem autem ſimplicem &
vnius
modi, antequam in hypocauſtum quicquam inferretur, illico mul-
tiformem fieri, ſibique ipſi diſſimilem, quaſi Proteum, fabula
eſt in Philoſophiam non inuehenda. Quare ſatis apertè conſtare
videtur vnicum calori eſſe efficiendi modum, quamuis diſſimiles
oriantur effectus.
Dand.
Hæc ita eſſe in promptu, vt res diſputatione non egeat,
confeſtim affirmabunt omnes: petendam videlicet ex ſubiectâ ca-
lori materiâ effectuum diſſimilitudinem: id quod tuâ quoquè con-
ceſſione licèt aſſumatur, adhuc tamen explicandum ſupereſſe vi-
detur, qua id ratione contingat pro materiæ diſſimilitudine. Et
quidem hæc, quæ propoſita ſunt, ex indicatâ tuâ hypothe-
ſi non obſcurè (niſi me fallo) explanare me poſſe confi-
derem.
Maur.
Quo præditus es ingenij acumine, &
quæ vis eſt verita-
tis, vbi primùm in conſpectum venerit, ſuâ ſe luce proden-
tis, nullus dubito, quin mentem meam fueris planiſſimè aſſe-
cutus.
Dand.
Hypocauſti aërem igniculis refertum concipio, qui mo-
bilitate ſuâ omnem ſe verſantes in partem corporibus diuerſis ibi
conſtitutis occurrunt. Cum igitur madidis linteis adhæreat hu-
mor nullo vinculo connexus cum cœteris partibus, quæ illo im-
butæ ſunt, mobiles igniculi in humorem incurrentes, eius parti-
culas vſque adeò impetunt, & ſenſim exturbant, donec ſuper-
uacaneo humore penitus expulſo areſcant lintea: hæc enim ſub
dio perflantibus ventis expoſita pariter exiccantur, dum aura ſuo
motu tenuiſſimas humoris particulas auellit; quemadmodum &
à morboſorum veſtibus noxios ſpiritus difflat, nequando in in-
cautos ijs vtentes ſerpat contagio. Neque aliter agitati igniculi
in molle lutum irrumpentes, particulas aquæ craſſiores ruditer
cum terrâ permiſtas comminuunt, tum infractas & extenuatas
paulatim diuellunt, atque in interiora ſe inſinuantes, quicquid
ibi malè compacti & redundantis liquoris inueniunt, indè exi-
non niſi congruâ aquâ reſidua
temperatum ad duritiem adducatur. Eadem videtur eſſe cauſa,
cur homo ſe, ex nimio calore, multo ſudore manantem expe-
riatur; igniculi enim tum qui per cutis meatus penetrant, tum
quos aſpera arteria excipit vnâ cum aëre, qui ſpiritu in pulmones
ducitur, vario motu conciti tumultuantur, & diffuſum per membra
ſanguinem agitantes, proximè latentem ſub cute humorem per po-
ros exprimunt.
Grad.
Quid verò confert igniculorum motus, vt ceram, quæ
frigore rigens fragilis erat, & friabilis, admiſſo calore adeò mollem
atque flexibilem inueniamus, vt eam ad noſtrum arbitrium forme-
mus, & fingamus?
An ſicut luto, quod obduruit, affuſa aqua mol-
litudinem conciliat, ita quoquè cera igniculis imbuta tractabilem
ſe præbet?
Dand.
Non eodem planè pacto ceram atque lutum molleſcere
crediderim: quamuis enim &
argillæ aquam miſceat figulus, vt
ſequatur, quocunque illam torqueat, & ad conficiendorum ſigno-
rum typos ceram admiſſo calore molliat ſtatuarius, non eadem ta-
men calori atque humori ineſt efficientia: Nam humor quidem
ſuapte naturâ ſiccas arenteſque terræ particulas connectit, ſi illis
proportione reſpondeat, nec nimius fuerit; Calor verò, quorum
corporum partes peruadit, illas pro viribus commouet. Ex eo au-
tem quod aqua facilè comprimi collidique poteſt, in luto redun-
dans ſuam cum illo communicat mollitudinem: At Calor, quem
in commotis agitatiſque igniculis conſiſtere ponimus, ceræ immi-
ſtus ſuo motu tenuiſſimas particulas diducens, atque agitans, lo-
cum facit compreſſioni; faciliùs quippe commota mouentur, quàm
quieſcentia. Quod ſi vehementior eſſet calor, non ſolùm anguſtiſ-
ſimos ceræ poros modicè dilataret (id quod compreſſioni ſatis eſt)
verùm etiam ita particulas comminueret & agitaret, vt earum
nexu ſoluto liquefacta diffunderetur cera; quemadmodum butyro
contingit, etiamſi remiſſior fuerit calor: butyri ſcilicet particule
tenuiores ſunt, & eâ præditæ figurâ, vt ſe inuicem non adeò arctè
complectantur; ideoque facilè à paucioribus &
languidioribus igni-
culis agitari poſſunt, & diffundi.
Quia tamen butyro pingue@@
ineſt, etiam ſi fluidum factum fuerit, non ſoluitur in vaporem,
ſaltem adeò facilè, ſicut aqua, cuius partes non firmo nexu co-
hærent: citiùs autem atque procliuiùs Spiritus vini puriſſimus
culis excitatæ atque agitatæ, leuiſſimâ vi inuicem diuel-
luntur.
Grad.
Haud dubium, quin aliqui liquores præ alijs faciliùs ſol-
uantur in halitum calore vrgente: ſed id contingere ex igniculo-
rum ſeſe agitantium impulſione particulas ſenſim abſtrahente, pe-
rinde quaſi ac cum adducta reductaque lima chalybem, aut ferrum,
aut argentum, in ſcobem comminuit, non vnâ omnes voce, & con-
ſenſu, approbabunt.
Dand.
Multo ambitioſiùs philoſopharemur, quàm veritatis
amor poſtulat, ſi omnium aſſenſionem atque approbationem qua-
ſi iuſtam ac debitam expectaremus. Satis eſt, ſi, qui nobis in re-
rum Phyſicarum inueſtigatione Phyſicè progredientibus, quà lux
aliqua veritatis affulget, adhærere voluerint, nihil præiudicati
afferant. Cœterùm ſicut ab animis conſuetudine imbutis peten-
dum non eſt veritatis conſilium, ita eos approbatores fruſtra ſpe-
raremus, qui certis quibuſdam deſtinatiſque ſententijs quaſi addi-
cti, & conſecrati, vni philoſophandi methodo ancillantur, aut
abſtractis ratiocinationibus ſe iamdudum mancipârunt. Quam
indicaſti, Gradonice, igniculorum cum limâ comparationem,
non omnino probo: ſi enim igniculi inciderent in corpus ita in
ſuas omnes minimas particulas diſſolutum, vt nullo planè nexu,
neque inuicem, neque cum alijs interiectis, copularentur, fortaſ-
ſe ex illorum agitatione diſſiparentur particulæ, quemadmodum
arida & minuta pulueris granula vento etiam leniter flanter diſij-
ciuntur: ſic, vt ego quidem arbitror, ſummo viatorum incom-
modo, æſtiuo ſolis calore excitantur minutiſſimi viarum puluiſcu-
li. Verùm vix aliquid huiuſmodi habemus, immo fortaſſe ne
vix quidem, quod in omnia ſua minima Phyſica comminutum,
nihil admiſtum habeat extrarium, cui coagmententur plura mi-
nima ad molem aliquam conflandam, aut (ſi quid id genus apud
nos omnino ſincerum reperitur) ea ſit minimarum particularum
figura, vt nulla ſint corpuſcula curuata, & quaſi adunca, quæ
ſe viciſſim apprehendant. Certè in liquoribus, nec ijs tantùm,
quos compoſitos nouimus admiſtum habere ſalem, vt in melicra-
to aut oxyſaccharo, ſed quos maximè ſimplices habemus, vt in
aquâ, particulas aliquantulum cohærere indicat gutta ex depleto
vaſe pendens, aut in globulum conformata herbarum folijs inſi-
Quapropter me haud temerè opinari cenſerem
exiſtimantem ita conſpicuis humorum particulis igniculos immi-
ſceri, vt, dum eorum agitatione minores aliquæ particulæ, ex qui-
bus maiores conſtant, commouentur, & quodammodo detor-
quentur, atque luxantur, quaſi reflexis per vim vncinulis ſol-
uatur arcta illarum compages, & à cœteris, quibus cohærebant,
abſtrahantur, locumque ampliorem liberiori plurium igniculo-
rum agitationi reliquentes, molem præſeferant maiorem. Vbi
verò nullis in auolantium locum ſuccedentibus igniculis, reliquo-
rum vis imminuta non omnino repugnare valet virtuti elaſticæ
reparantium ſibi priſtinam figuram corpuſculorum, quæ vncina-
ta hamataque eſſe Natura voluit; illi primùm minùs celeriter
agitari; poſtmodum paulatim inter anguſtias concludi, quas per-
rumpere nequeant; demum maximâ ſaltem ex parte omnino ex-
trudi. Ex quo fit humorem, ſenſim cohibitâ igniculorum agi-
tatione, frigeſcere, iterum concreſcere, & in antiquam molem
atque formam redire poſſe, niſi eius particulæ, dum vapor erant,
diſiectæ fuerint, & aliæ aliò diſſipatæ:
ἡ γὰρ ἀτμὶς ὕδατος διάκρσίς
ἐςι. *Vapor enim aquæ diſgregatio eſt*, ait Ariſtoteles lib.
1.
Me-
teor. cap.
3.
ad med.
ſeu apud latinos ſumma 1.
cap.
4.
ſub init.
Non
itaque igniculus ſicut lima abradit particulas liquorum, ſed eas per-
uadens ſe illis immiſcet, atque à cęteris auulſas diſtrahit, alias qui-
dem faciliùs, alias verò difficiliùs, prout illæ ſe detorqueri ac reflecti
patiuntur.
Grad.
Illabuntur hæc ſanè cum ſuauitate, animumque ti tillant,
dum rem quaſi ob oculos ponere videntur: ſed neſcio quomodo
iam tum à primis Philoſophiæ rudimentis omnia ſuſpecta habere
cępi, quæ velleuiter antiquiorum Philoſophorum placita redole-
rent. Idcirco non ſinè cunctatione in hanc deſcendo ſententiam, vt
humoris à calore in vaporem attenuati raritatem tribuam immiſ-
ſioni igniculorum in diſgregatas eiuſdem humoris particulas: quaſi corpus aliquod rarum fieri nil aliud eſſet, quàm illud
alienis corpuſculis confertum intumeſcere, ijſdem verò expreſſis
denſari.
Dand.
Optimo iure commoueris aduerſùs eos, qui aliquid ea-
tenus rarum fieri exiſtimant, quatenus extranea corpuſcula in-
trà poros admittens intumeſcit: nam &
arida gleba cœleſtes aquas
ſorbens inflatur, & panis fruſtulum vino imbutum turgeſcit;
ne-
in fumum abeuntem. Longè ſcilicet aliud eſt intrà diſtractarum
particularum interualla admittere ætherem, commune corpus per
omnia diffuſum, aliud eſt ingeſto humore aërem aut ætherem à
poris excludi, eodemque humore abundantiùs irrumpente, ter-
ræ aut panis particulas propelli, ex quo oritur tumor. Quando
aqua in vaporem ſoluitur vi Caloris, tria contingere intelligo: primùm ſe inſinuant igniculi in aquam, atque peruadunt, eo-
rumque incurſione pulſantur, & agitantur particulæ.
Alterum
huic impulſioni conſequens eſt, quod aqueæ particulæ dum com-
mouentur, à ſe inuicem digredientes locum ampliorem occupant,
molemque maiorem præſeferunt. Tertium eſt, quod in interual-
la inter diſiunctas aquæ particulas interiecta, vbi ſe agitant igni-
culi, ſuccedit æther ex proximo corpore tantiſper compreſſo ex-
preſſus: neque enim fieri poteſt, vt corpus aliquod ad ampliora
ſpatia ſe explicet, quin proximum ſe contrahere cogatur, aut
ſaltem propulſum comprimat aliud ſibi cohærens. Ex his tribus
primum tanquam cauſa antegreditur raritatem aquæ, immiſſio
quippe igniculorum effectrix eſt diffuſionis partium: tertium hanc
dilatationem conſequitur, ſuccedente æthere in interualla, ne
quid inane reliquatur. Quare, licèt in rarefactione contingat
alienorum corpuſculorum admiſtio, ſiuè vt quid antecedens, ſi-
ue vt quid conſequens raritatem, ipſa tamen raritatis notio in eo
conſiſtit, quod multum loci exigua materia occupet, quę pro-
pterea rareſcere dicitur, cùm ad ampliora ſpatia ſe explicat. Cum
igitur in motu corpus occupet ſpatium, per quod mouetur, ac pro-
pterea plus occupet ſpatij in motu, quàm quieſcens, fieri non
poteſt, quin ad ampliora ſpatia ſe dilatet incaleſcens, quando-
quidem eius particulæ agitantur: ideò Calor dicitur cauſa ra-
ritatis.
Maur.
Perdifficilis &
perobſcura quæſtio eſt de Rarefactione, in
quam nec aduertentes delapſi eſtis: ſi verò illam in Vulgarem &
Philoſophicam, vt quibuſdam placet, partiri volueritis, nullus
erit diſputandi ſinis, & inſtituta noſtra de Calore diſſertatio, ex
huius immiſſione, in fumum reſoluta abibit. Quapropter ſiuè
ſola contingat particularum diſtractio admiſſo in interualla æthe-
re, ſiue diſtractæ particulæ ampliorem Vbicationem nacte maio-
rem in molem excreſcant, ſiue quacunque tandem aliâ ratione
pere noſtra iutereſt; ſatis enim habemus, ſi irrumpentibus &
agi-
tatis igniculis incaleſcat humor, qui & aliquando igni admotus
feruet ebulliens, & in fumum abit adeò vrentem, vt non ſolùm con-
cluſę vitreis vaſculis herbæ exudent liquorem, verùm etiam eodem
illo fumo per tubi anguſtias erumpente redigi in calcem valeat Cor-
nu Cerui.
Grad.
Non in ſolo igitur hypocauſti aëre igniculos agitatos ir-
repere ſenſim in expoſiti laticis particulas dicendum videtur, ſed
vt à ſubiectis aut circumpoſitis prunis in ahenum, fictilemue ollam
penetrare igniculos, immiſceri liquori, partes omnes agita-
re vehementiùs, bullas excitare, ex ijfque erumpere in
fumum ſecum pariter rapiendo attenuatas liquoris parti-
culas.
Dand.
De hoc nullus mihi relinquitur dubitandi locus.
Si enim
Alabaſtri fruſtum in mortario contuſum, atque in tenuiſſimum
puluerem (vulgus *Impalpabilem*, Chymiſtæ *Alchool* dicerent)
redactum, & pollinario cribro tranſmiſſum, vaſi ferreo aut cu-
preo immittas, cui ignis ſubiectus ſit primùm quidem lentus,
deinde gradatim auctus, ita puluiſculis immiſcentur igniculi, vt
quid fiat ex illis quaſi fluidum, & liquorem motu imitetur, ſi vas
inclinetur in latus; nihil tamen humoris ibi deprehenditur.
Qua-
propter igniculos per vaſis meatus irrepere vix negari à quoquam
poteſt.
Grad.
Id ſi ita eſt, per omnìa permeent &
tranſeant igniculi,
neceſſe eſt, per æs, per lapidem, per vitrum, quod tamen minimè
poros admittere conſtans eſt plurimorum opinio.
Maur.
Quod quidem ad vitrum ſpectat (ex quo vtpote perſpi-
cuo facilis eſt de cœteris coniectura) maiores omni exceptione te-
ſtes qui ſe vidiſſe aſſerunt, producere poſſem: ſed leui ſumptu,
nec multo labore vobis ipſis experimentum capere licebit. Vi-
tream phialam (quæ tamen nulli adiecto pedi in@itatur) aquâ ex
puteo aut ex fonte hauſtâ replete, eamque candentibus carboni-
bus imponite: vbi illa ſatis incaluerit, tum follium flatu cineres
ex prunis decutite, ipſaſque aſſiduo flatu vrgete: demum flam-
mulas per aquam aſcendentes conſpicietis, quæ vobis vberiorem
philoſop handi materiam ſuppeditabunt. Quod ſi fortè ſuſpice-
mini, an flammulæ aſcendentes ſint, an verò rutilantium pruna-
te ſufflatur ignis; illud certum eſt, ceſſante flatu illico ceſſare
creberrimas illas atque ampliſſimas bullas; quæ vtique indicant
igniculos flatu intrudi per vitrum in aquam.
Grad.
Si igitur illabuntur igniculi, &
aquæ immiſcentur, quid
eſt, quod *Scutum ſeu operculum teſtudinis fœminæ ſuper ollâ po-*
*ſitum facit, ut illa nunquam ebulliat*? vt ſcribit Mizaldus centur.
3.
num.
24.
Dand.
Si ſcutum huiuſmodi teſtudineum in promptu eſſet, nihil
me prohiberet, quin experiens probarem, num res ita ſe habeat. Quanquam, ſi non reſponderet aſſertioni experimentum, anceps
hærerem, an forte mas, non fœmina, fuerit teſtudo, cui oper-
culum exemptum fuiſſet: aut, ſi de hoc quidem non poſſet dubi-
tari, certè adhuc ambigerem, vtrùm marina, an fluuiatilis, an
terreſtris teſtudo, num iunior, an ſenior vim hanc habeat cohi-
bendi aquam, ne ebulliat. Illud addo, quod non admodum ve-
hementem ignem ollæ ſubdere oporteret, ne calore nimio aduſtæ
prominentes extra ollæ labra illius operculi laciniæ, ingratiſſimo ni-
dore domum replerent: mediocri autem igne aquam (præſertim ſi
multa ſit) non bullare ſæpè contingit, etiamſi nullum adſit teſtu-
dineum operculum.
Maur.
Sua (per me licet) conſtet authoris dicto fides:
rem
non narrat omninò incredibilem, aut ſimilem portento: fieri quip-
pe poteſt, vt igniculi aquam permeantes, & cum tenuiſſimo va-
pore ad teſtudineum operculum venientes ex eo halitum excitent,
qui in ſubiectam aquam immiſſus ſuo impetu cohibeat igniculos,
ne eâ vehementiâ agitentur, qua opus eſſet ad excitandas bullas; quas &
diſijci atque ſedari videmus in aquâ ebulliente, ſi quis eam
paulo validiùs ſufflet. Cœterùm in vaſa ſiue ahenea, ſiue fictilia,
ſiue vitrea immigrare igniculos, ſatis manifeſto argumento con-
ſtare videtur ex eo, quod excitatis flatu prunis ſi flammula in vas
impoſitum dirigatur, longè citiùs feruet incluſa aqua, quàm ſi
nullo flatu igniculi è prunis erumpentes impellerentur in vas; &
follium flatu prunas extimulant fabri ferrarij, vt citiùs molleſcat
ferrum; atque ex vitreis opificijs ad lucernæ flammam elaboratis
vnuſquiſque videt, quantum interſit, vtrùm flatu per fiſtulam
emiſſo lampadis flamma impulſa excipiatur à vitro, vt liquetur,
an verò ipſi flammę nullo flatu directæ admoueatur vitrum, vt igne-
Mihi certè dubium non eſt,
an flatu impulſa corpuſcula, quæcunque illa ſint, faciliùs pe-
netrent; iter enim habenti tempeſtate cœli humidiſſimâ &
nebu-
loſâ, Borrhapeliote continuo totum ſolidum diem flante, conti-
git penulam quidem omnino madidam in hoſpitium referre ſiccis
interioribus veſtibus; ſed qua parte ventus humidiſſimam nebulam
impellebat in ſiniſtrum latus, nec penula, nèc interiores veſtes
reſiſtere valuerunt, quin humor ad intimam vſque ſubuculam
penetraret. Cum igitur igniculi ſua tenuitate ſuperent humorem
quencunque, haud dubium, quin illi ſe faciliùs inſinuent in an-
guſtiſſimos quoſque meatus, etiam vitri, quod cœteroqui per-
meare nequeunt ſubtiliſſimi ſpiritus Chymicè extillati. Hinc alia
præ alijs vaſa diutiùs igni reſiſtunt, prout impetum ferre va-
lent irrumpentium, ſeſeque agitantium magnâ vi igniculorum: propterea in ignis adminiſtratione certi gradus ſeruandi ſunt, vt
ſenſim illabentes igniculi viam ſequentibus pateſaciant, ne fortè
plurimis initio irruentibus, & nimiâ vi particulas vaſis concu-
tientibus, vaſa ipſa dirumpantur: ideò vitrea vaſa viuo igni ex-
poſita obducuntur luto, quod *Philoſophicum*, ſeu *Sapientiæ* vo-
cant; neque enim hoc tam facilè, ac vitrum, diſſilit, &
per-
meantium igniculorum impetum infringit, ne tantâ vi in vitrum
irruant, illudque, quaſi adacti cuneoli, diffindant. Sic in vi-
tream, aut ex Sinenſi cretâ (Porcellanam dicimus) ſcutellam
iniecturi calidiorem potionem, priùs calentem fumum inuerſâ
ſcutellâ excipiunt, vt ſenſim illa incaleſcat, poſtmodum liquo-
rem ipſum calidiorem infundunt, citrà metum, ne ſcutella dif-
fringatur.
Dand.
Nunquam ſatis laudata ſolertia ingenioſiſſimorum Aca-
demicorum Florentinorum igniculis peruium eſſe vitrum depre-
hendit, cùm craſſiuſculæ laminæ vitreæ in hyperbolam aut para-
bolam (aut etiam anomalè) inflexæ colligatas intentâ chorda
extremitates ad ſe primùm accedere obſeruârunt (nam & chor-
da flacceſcens grauiorem ſonum reddebat) quando, ad curuatu-
ræ verticem applicato ardenti carbone, igniculi conuexam tan-
tùm vitri ſuperſiciem dilatantes nondum illud ita permeârunt, vt
ad concauam ſuperficiem venerint; ac proinde introrſum reflectunt
ipſas extremitates, quæ deinde diducuntur, cum igniculi ad con-
cauam ſuperficiem penetrauerint, eiuſque particulas dilatauerint;
Alijs quo-
què experimentis vitrum à calore dilatari, vi frigoris conſtringi
deprehenderunt, adeò vt omnes omnino poros quantumuis mi-
nimos à vitro excludere nemo poſſit, qui Phyſicas rationes phi-
loſophando conſectari voluerit: eſto, non adeò ampli ſint pori,
vt per eos aditum aut exitum inuenire valeant humores, neque
odores acerrimi, licèt odores aliquam cum igne cognationem
habeant, nam, vt loquitur Ariſtoteles lib. de ſenſu &
ſenſibil.
cap.
2.
fin.
*Odor fumoſa euapor atio eſt, fumoſa autem euaporatio ab*
*igne.* An non quæ per cribri foramina decidunt frumenti ſordes, per
ſubcerniculi anguſtiores meatus vni pollini patentes, exitum non
inueniunt?
Maur.
Equidem nullum vaſorum genus igniculis imperuium
agnoſco, cum in omnibus liquores incaleſcant, & ferueant:
Si
enim igniculi per vaſis latera, aut fundum, non permeant &
tranſeunt in incluſum liquorem, quid facit operculum, vt in ollâ
citiùs incaleſcat, & bullet aqua?
&
ſi nimis ebulliat, ita vt
iam vaſe contineri nequeat, cur amoto operculo ſubſidens fer-
uorem cohibet? quæ tamen hiante vaſe lentiſſimè calorem con-
cipit. Niſi quia igniculi in operculum incurrentes &
reflexi alijs
igniculis occurrunt, atque pariter permiſti incluſo humori in eo
vehementiùs tumultuantur, & bullas excitant, qui detracto oper-
culo in auras abeuntes diſſipantur. Fruſtra nimirum à circumflui
aëris frigore cauſam omnem petas; tum quia in calidiſſimo hy-
pocauſto eadem contingunt; tum quia externum frigus calorem
non rarò fouet, & notauit Plinius lib.
34.
cap.
9.
*æs omne frigore*
*magno meliùs fundi*; prohibitâ videlicet igniculorum expiratio-
ne. Hinc Hippocrates 5.
aphor.
26.
aquam, quæ citò caleſit, &
citò refrigeratur, leuiſſimam pronunciauit; quia facilè igniculos
admittit, qui & facilè auolant, nullo lentore cohibiti.
Nonne
in menſâ quotidie experimur pinguiora inſcula difficiliùs tepeſce-
re, & cœteris epulis vix modico calore tepentibus, artocreis
adhuc feruorem ineſſe? cum ſcilicet incluſi igniculi exitum non
reperiant aut à pingui & lento humore, aut à thecâ prohibiti.
Hanc certè igniculorum in vaſe occluſo reflexionem manifeſtam
faciunt Chymicæ Circulationes, quibus liquor ad pręſtantiorem
gradum exaltatur; dum enim vaſis latera ſubeuntes igniculi atte-
nuatas liquoris particulas in ſupremam vaſis Circulatorij partem
lis, quæ tenuiores factę faciliùs penetrant in liquorem ipſum: ex
quo fit, vt hic, licèt aliquando ex diuerſorum generum liquoribus
confletur, demum in vnum liquorem perfectè temperetur, & ſi
quæ inerant ſordes, ſeparatim in vaſis fundo ſubſidant. Haud ab-
ſimili ratione ſtomachi calor tam varias eſculentorum atque po-
tulentorum ſpecies digerensin chylum conuertit; ignei videlicet
ſpiritus ventriculum peruagantes ſe inſinuant in ingeſtos cibos,
quos aſſiduâ agitatione ſenſim comminuunt, atque permiſcent. Hoc autem Naturę opus fuis imitatur Ars Digeſtionibus &
Fer-
mentationibus: ex quibus arguuntur inepti quidam qui ſalis
vſum in cibis prorſus interdicunt: ſi enim nôſſent, quantum Fer-
mentationem acceleret prudens ſalis, aut alicuius acidi additamen-
tum, intelligerent additas ſoluti ſalis particulas, dum diſiuncta
Spiritus aut Sulphuris corpuſcula congregat & in motum ſuſci-
tat, Spirituum cibis & ventriculo ingenitorum operam iuuare,
adeòque cibos faciliùs fermentari, & aptos fieri, vt in chylum ver-
tantur. Et ſanè abſque hac igniculorum ſiuè Spirituum agitatione
vix intelligi, aut explicari poteſt, quomodo fermenteſcat Mu-
ſtum, atque ſenſim rite permiſtis particulis ad dulcem & ſuauem
maturitatem adducatur vinum depoſitis fœcibus atque ſuperua-
cuo Tartaro: quod ſi in cellas incuſtoditas irrepat æſtiuus calor,
agitatæ fæces iterum vino permiſcentur, quod turbatum corrum-
pitur. Hinc vulgaris illa caloris deſcriptio, quod nimirum ho-
mogenea congreget, heterogenea diſgreget, non eo ſenſu acci-
pienda eſt, quaſi naturas ad ſpeciem eandem pertinentes in vnum
locum cogeret, atque à cœteris naturis ſegregaret; id quod ni-
hil aliud eſſet, quàm miſta corpora diſſoluere, cum tamen in
ijs componendis calore tanquam præcipuo inſtrumento Natura
vtatur. Sic Ariſtoteles lib.
3.
de Hiſt.
Anim.
cap.
20.
ad med.
*Nul-*
*lum lac*, inquit, *coit frigore, ſed ſerum potiùs trabit, igne ni-*
*mirum omne ſpiſſatur, & craſſeſcit*:
Calor ſiquidem coagu-
lum agitans, atque diſpertiens, illud particulis lactis commi-
ſcet; id quod frigus eſſicere nequit:
vt autem idem ſequenti cap.
21. docet, *coagulum eſt lac ignem habens intra ſeſe*.
Homoge-
neæ igitur Naturæ intelligendæ ſunt, quæ, licèt ſingulæ in di-
uerſis ſpecierum familijs cenſeantur, certo tamen aſſinitatis nexu
iunguntur, vt in vnum quoddam homogeneum temperari va-
Sic vinum maximè purum &
defæcatum, homogeneum
quid eſt; ex pluribus tamen naturis inter ſe quidem ſpecie diſcre-
pantibus, ſed ad coniunctionem congregationemque aptis, coa-
luiſſe indicabit artiſicioſa diſſolutio exhibens Phlegma, Spiritum,
& Caput Mortuum.
Heterogeneæ verò dicendæ Naturæ illæ ſunt,
quæ ita ſpecie differunt, vt cum cœteris, quibus conſunduntur,
copulari nequeant, & in naturam vnam coaleſcere, ſiue quia
prorſus extraneæ ſunt, ſiue quia non ſuppetit ſufficiens copia affi-
nium naturarum, quibuſcum vniantur: Sic vina aliqua ſunt in-
ſuauia, quia Tartaro non ſatis diluto abundant, quibus ſi, dum
fermenteſcebant, addita fuiſſet congruens aqua, ſuauitatem con-
ciliâſſet, tartari particulis atque Spiritibus congruo humore permi-
ſtis. Hæ autem naturæ extraneæ, factâ affinium naturarum copula-
tione, aut in fundo ſubſidunt, aut in ſuperſicie innatant, pro earum
grauitate aut leuitate.
Ex his itaque conſtat, quid in ſimilibus dicendum ſit;
omnia
quippe, quæ caloris efficacitati tribuuntur, ex hac igniculorum
agitatione pendent, prout validiore aut imbecilliore motu cien-
tur: eaque calidiora dicimus, quæ ſenſum tactûs vehementiùs ir-
ritant, blandus verò cenſetur calor, quando igniculi cum ſuaui-
tate affluentes & illabentes ſenſum leniter titillant:
*Calidum enim*
*paſſio quædam ſenſûs eſt*, vt ait Ariſtoteles lib. 1.
Meteor.
ſumma 1.
cap.
4.
poſt med.
Grad.
His autem conſequens videtur ea, quæ calorem extrin-
ſecus aſſumpſerunt, tunc dici intepeſcere, quando immiſſi igni-
culi aut ſenſim auolantes minuuntur, aut ſegniùs agitantur; at-
que adeò tunc demum frigida erunt, quando nullus erit igniculo-
rum motus, quemadmodum in ſilice obſeruamus, cuius in venis
igniculi latent, ſed quia agitari nequeunt, propterea frigidus
apparet. At ſi frigus caloris inopiam aut abſentiam dicamus, qua-
ſi nihil eſſet poſitiuum, vt vocant, ſed mera priuatio, non lycæa
tantummodo reclamabunt, ſed & ſenſus:
quamuis enim ſatis in-
telligam, quando extima animalis membra hyberni frigoris vi
obriguere, ſpiritus calidos ita ſe ad intima viſcera recipere (extru-
ſa videlicet à partibus frigore conſtipatis) vt ſæpè plus æquo inca-
leſcat cerebrum, eiuſque temperatione vitiatà, rheumatiſmo la-
boremus, aut incendatur iecur; Membra tamen ipſa ex illapſo fri-
gore cruciari ſentimus. Illud autem, vi cuius extremæ partes
cutis conſtipatur, antequam, vt
cum Poëtâ loquar (Iuuenal. Sat.
11.)
*Noſtra bibat uernum contra-*
*cta cuticula S@lem*, non vtique ſimplex priuatio eſt, ſed aliquid
moleſtiam tactui inferens nimio appulſu: Nam &
horror, quo
febrientes corripiuntur, vbi totum corpus intremiſcit, non ex ſolo
caloris ad intima receſſu oritur, ſed cauſam habet. Quis enim
mihi perſuadeat, ſi calente manu glaciem apprehendam, nil
aliud contingere quàm igniculorum, ſiue ſpirtituum diſſipatio-
nem, quorum alijin glaciem ſe inſinuent illam colliquefacientes,
alij ad interiores manûs partes diffugiant, dum cutis contrahi-
tur? An ipſa ſe contrahit cutis ſponte ſuâ?
hoc quidem accidit
emaciatis atque areſcentibus, abſumpto & expirante humore,
neque verò vno momento, ſed aliquâ temporis diuturnitate: at
in manu nunc primùm glaciem arripiente nihil huiuſmodi com-
miniſci licet. Aliquid igitur in glacie eſt, aut è glacie erumpit,
quod vim habeat tactum corpus conſtipandi: hoc autem illud eſt,
quod Frigus omnes indigitamus. Memini ante aliquot annos me
legiſſe apud 10: Rodulphum Glauberum in Furnis Philoſophicis
part. 2.
pag.
42.
ex Lunæ, hoc eſt argenti, chryſtallis elici oleum
lunæ viride, quod abſtractâ omni humiditate reducitur ad ſic-
citatem lapideam: huiuſmodi verò lapis ſoluitur affuſo ſpiritu
vini, vel Spiritu Salis Ammoniaci: qua in ſolutione vitrum adeò
refrigeſcit, vt vix illud manu tenere quis poſſit. Non eſt profe-
ctò tanta vis frigoris mera caloris negatio in vitro, quod etiam
antè, quàm Spiritus vini aut Salis Ammoniaci affunderetur, fri-
gidum percipiebatur: Eſto, animalis membra recedentibus ſpiri-
tibus frigeſcant, licet nihil addatur, quemadmodum & ferrum ab
igne remotum ſpontè frigeſcit abiectis igniculis: attamen tam
magnum frigoris incrementum (ſi priuatio eſſet) vitro acci-
dere nequiret, niſi multo calore pereunte inſignis fieret mu-
tatio; caloris autem notabilis expreſſum veſtigium nullum ex-
tabat.
Dand.
Non habebimus, opinor, refragantem Maurocenum,
ſi quid frigori præter nudum vocabulum tribuamus; quamuis
non paucos habituri ſimus aduerſarios, qui ex hoc, quod in-
tenſius appareat frigus, vbi calorem deprehendunt remiſſiorem,
eò adducuntur, vt idem eſſe arbitrentur illud intendi, hunc re-
mitti. Connectuntur hæc quidem, ſed vnum non ſunt:
ſi enim
diùs agitari coguntur (id quod eſt intepeſcere) vtique cauſam ha-
bent, quæ aut illos exigat, aut ſi expellere non valeat, eorum
motui moram inferat: hanc verò cauſam calori proximè aduer-
ſantem Frigus vocamus: porrò cauſam &
effectum duo eſſe nemo
negat; atque idcirco igniculorum expulſio, aut eorum tarditas,
à frigore diſtincta intelligitur, licet, cum illo pariter exiſtant. Hinc non ſenſum habet Formalem, ſed Cauſalem, vt ſcholæ
loquuntur, Ariſtotelis dictum lib. 4.
Meteor.
cap.
3.
ſin.
*indigentia*
*caliditatis, frigiditas eſt:* aliquid enim motum impediens, aut
igniculos excludens datur; nam ſequenti cap.
4.
vbi de Inquina-
tione diſſerit, defectum caliditatis oriri ait, propter multitudi-
nem frigiditatis in humido; adeoque ex Philoſophi mente aliud
eſt caloris priuatio, aliud frigoris copia: Non igitur frigiditas
eſt formaliter ipſe defectus calidi; cum lib.
2.
de Part.
cap.
2.
ex-
preſsè dicat, *Patet frigiditatem aliquam eſſe naturam, non pri-*
*uationem in ijs, quorum ſubiectum calidum per affectionem, ſi-*
*ue paſſionem, eſt.* Quibus ex verbis aliquis fortaſſe non ineptè in-
ferat Philoſopho non aduerſari, ſi quis naturam aliquam inter qua-
litates enumeret.
Maur.
An mihi ab æſtate ad hyemem, vobis vrgentibus, tran-
ſeundum eſt, vt inſtituta de Calore diſputatio ad frigus transfe-
ratur? in nimis amplam atque denſam ſyluam nos abſtrudere-
mus, ex qua non facile eſſet exitum reperire; tam multa ſunt,
quæ de frigore in quæſtionem vocari poſſent; &
ex vna in alteram,
atque deinceps, dellaberemur. Quapropter vniuerſam frigoris
Naturam inueſtigare non eſt operæ pretium de Igne diſſerentibus. Meum tamen quærentes ſuffragium ne fortè viderer aſpernari, in eâ
pariter profiteor me eſſe ſententiâ, vt frigori naturam ſtatuen-
dam eſſe exiſtimem. Quamuis enim calida frigidis aduerſentur,
& arida humidis, non ea tamen ratione, qua corpora humore
deſtituta areſcunt, quin aliquid præterea ijs addatur, cenſendum
videtur frigeſcere corpora non niſi auolantibus, aut compreſſis
igniculis. Nam ſi corpori cuipiam naturaliter inſitus ſit calor,
quem vtique ſponte ſuâ non abijceret, illique proximum fiat
corpus aliud naturâ & ſpecie ſuâ idcirco frigidum, quod paucu-
los, aut fortè nullos, contineat igniculos, vt illi quidem aiunt,
non ſatis video, quomodo contingat vt corpus frigidum ex pro-
cipiat, illo præter naturam tepeſcente. Quod ſi tenuiſſimas na-
turas in corporibus alias Calidas, Frigidas alias concipiamus in-
uicem, vbi proximæ fiant, pugnantes, adeò vt, dum igniculi
frigidos Spiritus commouere atque agitare conantur, hi motione
huiuſmodi à ſuâ figurâ nonnihil diſtorti, viciſſim illos virtute ſuâ
elaſticâ circumplecti, atque conſtringere tentent, ac propterea
fugam, quâ data via, molientes igniculi alij ad interiora ſui cor-
poris ſe recipiant, alij extruſi in proximi corporis poros ſe inſi-
nuent, & inde alios ſpiritus frigidos extrudant, quibus locum in
altero corpore reliquerunt auolantes: Haud ægrè intelligimus, &
quomodo accidat non exiguo Naturæ compendio hoc caloris at-
que frigoris commercium, commigrantibus ſcilicet ex altero in
alterum corpus expirationibus, & quo pacto ex contrarij cir-
cumſeſſione, ſeu Antiperiſtaſi, augeatur calor, aut frigus, re-
cedentibus ad interiora ſpiritibus. Ex hac, confligentibus in-
ter ſe diſſimilibus corporibus, commutatione ſpirituum, vt ferè
tantundem frigoris proximo corpori reddant, quantum caloris
ab illo recipiunt (quemadmodum cum manus calida frigidam
fouet) oritur pax inter ea corpora, quorum par caloris atque
frigoris menſura deprehenditur, &, vt Scholæ loquuntur, Simile
non agit in ſimile: Cum enim, ex Naturæ corpora molientis in-
ſtituto, efficientia omnis à calore ortum habeat, quippe qui eſt
motûs initium, ſi calor in vtroque corpore æqualis fuerit, par
eſt igniculorum menſura, ſimilis eorum impetus & agitatio:
vbi
autem duo æqualia æqualiter mouentur, ſe viciſſim vrgere ne-
queunt, vt alterum ab altero extrudatur, aut, ſi ſpatia commu-
tent, perinde ſe res habet, atque ſi vtrunque ſuâ ſe iactâſſet in
aulâ; ac proinde ſemper æqualis manet calor in vtroque, atque
frigus æquale: hoc tamen intelligendum eſt, ſi paria ſint cetera
omnia; nam ſi particulæ aliquæ non agitabantur, nil prohibet,
quin immiſſis igniculis nouis agitari incipiant, aut nouis ſpiritibus
frigidis magis conſtringantur, ſi facilior ſit ab altero in alterum
tranſitus.
Grad.
Hanc igniculorum immiſſionem facilè admittent, eam-
que prohiberi obſtructis poris, illi exiſtimabunt, qui plumbum
liquefactum manibus ſucco Mercurialis & Portulacæ madefactis
pertractare ſe poſſe profitentur. Alij ſucco Maluæ &
ouorum al-
di docent. Neque defuit, qui tantam vim Alumini aduersùs
ignem tribueret, vt hominem aſſereret abſque noxâ conflagratu-
rum ita, vt totus ignitus appareret, ſi liniatur Alumine, tum
Sulphure inſpergatur. Alios audiui præſcribentes puluerem Amian-
ti, calcem exiccatam, oui albumen, ſuccum Altheæ, Hyoſcia-
mum, & Pſillij ſemen miſceri, ſimulque omnia vſque eò contundi,
dum vnguinis formam accipiant, quo illitæ manus ignem impune
attreſtare poſſint.
Dand.
Magnificam hanc agyrtarum ſupellectilem alijs, ſi pla-
cet, excutiendam relinquamus. Iudicare difficile eſt niſi exper-
tum; in me ipſo autem experiri prorſus renuo.
Perge potiùs, Mau-
rocene, &, ſi quid habes, indica, quo frigoris appulſus ad ſenſum
habeamus exploratos.
Maur.
Calor atque frigus percipiuntur ſenſu tactûs, qui ferè per
vniuerſum corpus explicatur; neque dubium, quin ſenſûs motio ad
neruoſum genus pertineat. Id verò vt probabili aliqua methodo
exponerem, concipiebam aliquando minutiſſima illa, &, vt ita
dicam, innumera capillamenta, in quæ neruorum caudices poſt
multiplicem ramuſculorum diffuſionem vſque ad extremam cu-
tem demum diuiduntur, perinde ipſius cutis ſtaminibus & ſubteg-
mini interſeri, atque in holoſerico villoſo tenuiſſimi pili eminent. Quapropter in prominulas huiuſmodi neruorum fibrillas in curren-
tes igniculi, ſiue extrinſecùs immiſſi, ſiue ab animalis viſceri-
bus erumpentes, dum illas agitant, caloris ſenſum efficiunt,
blandum quidem ſi titillentur, quaſi leni aurâ commotæ ſegetes
fluctuent, acrem verò, ſi vehementiùs & inordinatè conciten-
tur, quaſi tempeſtate iactatæ ſegetes aliæ perturbatè proſternan-
tur, aliæ per vim à ſolo diuellantur. Qua in agitatione, quemad-
modum frictione excitantur electricæ expirationes, ſpiritus in mo-
rum proni, qui per neruos excurrunt, erumpentes calorem au-
gent. Quod ſi frigidi balitus in extremas illas neruorum fibras
incurrant, non ſolùm igniculorum agitationem impediunt, ſed
elaſticâ vi, qua pollent, ſe recipientes, neruorum extremita-
tem circumplectuntur, atque conſtringunt quaſi vellicantes: ex
quo quædam velut conuulſio oritur, dum ſucci neruoſi, atque
ſpirituum animalium motui moram inferunt, & hi quaſi in fu-
gam retroacti partem continentem exagitant, atque inflant; vn-
horror.
Hinc dolor ille acerbiſſimus, ſi
quis adhuc gelidam manum propiùs, quàm par ſit, admoueat
ardentibus carbonibus, vt calefiat; irruentium enim illicò ma-
gnâ copiâ, & vehementi impetu, igniculorum appulſus con-
tingere non poteſt ſinè aſpero motu ſibrarum, dum has illi tu-
multuoſiſſimè adoriuntur, nec frigidis expirationibus exitum
concedentes eas obruunt potiùs, non expellunt, nec rarò ſpaſ-
mus excitatur. Quod ſi manum obijciens prunis mediocriter di-
ſtantibus, igniculos languidiùs venientes excipiat, hi frigidis
particulis ſe inſerentes, quibus aſtrictæ erant fibræ, arctiſſi-
ma vincula ſenſim laxant, adeò vt animales ſpiritus erum-
pere incipiant, atque collatis viribus nexum ſoluant, & fri-
gidos halitus immiſſos particulatim extrudant abſque tu-
multu.
Grad.
Quando igitur lego Hyacinthum gemmam frigidæ na-
turæ, in ore magis frigeſcere, dicam oris calore educi alios at-
que ſubinde alios frigidos ſpiritus ex gemmâ, qui extremas ner-
uorum linguæ & palati fibrillas plures &
plures conſtringendo ma-
iorem frigoris ſenſum excitent; cum tamen in gemmâ paucio-
res ſint.
Maur.
Meâ quidem ſententiâ à ſummâ veritatis ſimilitudine
non recedes.
Grad.
Illud ſanè, quod paulò antè ex Plinio indicabas, Mau-
rocene, *æs omne frigore magno meliùs fundi*, ſatis apertè indi-
care videtur, non ſolùm à frigido aëre circumfluo calidos ſpiri-
tus abeſſe, verùm etiam in illo aliquid eſſe, quod igniculorum
diſſipationi aduerſetur, ideoque ab illis confertim irruentibus in
metallum eius particulas ſolui · quæ amoto igne ad natiuam
figuram paulatim redeuntes, ſeque inuicem complectentes, con-
creſcunt. *Iam audiui*, inquit Plutarchus lib.
de Oraculorum defe-
ctu. *qui de Igne dicerent, byeme illum meliùs ardere, pluſque*
*habere virium, frigore in ſeſe coactum atque ſtipatum; in æſtu*
*autem raritate contractâ imbecillum reddi atque languidum; &
ſub*
*ſole accenſum remiſſiùs agere, materiamque molliter inuadere, ac tar-*
*diùs conſumere.* Id quod confirmatum legi à Scaligero exercit.
73.
ſic ſcribente.
*Ignis quoque in caſtrenſibus coquinis, ſi Solis*
*radijs feriatur, minùs validus: diſſipatur enim in aëre ſimilio-*
*re atque tenuiore.* Sic igniculos, ne diſpergantur, cohibent fur-
pendio. Ariſtoteles quoque Sect.
2.
Probl.
29.
*Cur*, inquit, *in cal-*
*darijs tum magis ſudamus, cum tempus frigidum ſit? An quo-*
*niam calor propter frigoris obſistentiam foras euadere non po-*
*test? arcetur enim:
verùm intus ſe peruoluens, ac inſidens, bu-*
*morem ſoluit interiorem, ſudoremque ex eo producit.* E conuerſo
autem in Atlante Sinico in XIII. Prouincia Quangſi pag.
145.
*Hau mons ad Tolin eſt;
frigidus dicitur, eo quod propter frigus*
*nimium ab hominibus inhabitari non poſſit, cum tamen intrà*
*Zonam Torridam ſit.* Quid igitur montanum illum aërem Solis
ardoribus æquè expoſitum, ac reliqua circùm regio, adeò fri-
gidum facit? niſi quia frigidæ montis expirationes aĕri commi-
ſcentur: quid enim prohiberet, quin aĕr ſaltem intepeſceret?
niſi quia tam multi ſunt huiuſmodi halitus, tamque valida vis
eorum elaſtica, vt illos agitare, & diſtorquere nequeant ſpiritus ca-
lidi à Sole immiſſi.
Dand.
Huiuſmodi frigidos ſpiritus eâ figurâ præditos eſſe,
quæ calore commouente nonnihil præter naturam mutari poſſit,
mihi facilè perſuades: Non ſolùm enim mirari deſino cum qui-
buſdam, Cur Hæmatites atque Epheſtites in lebetem depoſitus
aquam feruentem refrigeret, quia ſcilicet calore vrgente educti
ex lapide halitus complectuntur igniculos aquæ permiſtos, ne-
que eos agitari permittunt; adſtringendi quippe vim hæmatiti
ineſſe non eſt dubium, nam coti madefactæ attritus facultatem
habet ſiſtendi ſanguinem, vt ex Galeno, Dioſcoride, & Plinio
conſtat: &
fortaſſe huiuſmodi halitus ita ſe inſinuant in venas
& in ſanguinem geſtantis hunc lapidem, vt ſanguis non incale-
ſcat vltra modum, & potuerit Mylius ſcribere geſtantes Hæma-
titem à feruore Solis non lædi. Verùm etiam mihi videor non ob-
ſcurè intelligere, quo artiſicio Natura varias ſpecies componat,
& miſceat in vno corpore, dum igniculi primo impetu irruentes
luxant frigidos ſpiritus & intorquent, hi verò ſe reſtituentes vir-
tute elaſticâ manum inijciunt igniculis, quò non adeò celeriter,
aut omnino non agitentur: ſic virgultum à profluente inflecti pri-
mùm videmus, ſeque poſtea erigere contra vim aquæ currentis. Neque aliter accidere videtur, quod Argentum Viuum concre-
ſcat & ſolidetur, vbi combiberit calidum vaporem metallicum,
quem expirant liquidum & fuſum cuprum, aut ferrum, aut ſtan-
particulæ enim metallicæ in vaporem ſolu-
tæ particulis Mercurij penitus commiſtæ, dum ceſſante calore
extrinſecùs aſſumpto redeunt ad ingenitum frigus, complicantur,
& natiuam duritiem ſibi reparant, permiſtas Mercurij particulas
cohibent, ne fluant. Cum itaque naturæ omnes ſimplices, ſint
aut calidæ, aut frigidæ, & pro diuerſâ earum ſpecie varijs ſint
præditæ magnitudinibus & figuris, aliæ præ alijs ad ſe validiùs &
celeriùs agitandum aptæ ſunt tum mobilitate ſuâ, tum figurâ &
mole minus impedimenti inueniente à particulis, in quas incur-
runt, prout calidiores cenſentur: &
viciſſim prout frigidiores
ſunt, aliæ præ alijs ſe difficiliores præbent, vt igniculorum im-
pulſu diſtorqueantur, atque ſi multâ vi impetitæ fuerint, ſe
poſtmodum validiùs reſtituunt, & quamproximè priorem figu-
ram recipientes intercludunt ſpiritum, quem arctè conſtringunt
incluſum, ne auolet. Quemadmodum ſi ferream lamellam in
circulum (non tamen ferruminatis extremitatibus) contortam, in
chalybem temperaueris, tum illi ex cupreis filis paulo craſſiorem
faſciculum celeriter intruſeris, illa quidem aliquantulum dilata-
tur recedentibus à ſe inuicem extremitatibus, ſed ingeſta fila ar-
ctè complectitur. Quoniam verò initio Naturæ huiuſmodi calidę
cum frigidis complicatæ adhuc luctantur, atque ab alijs ignicu-
lis pelluntur & agitantur, in ſimiles alias calidorum &
frigidorum
complexiones incurrunt; ex quo impulſu, conflictu, ac tritu
in tenuiores particulas comminutæ exquiſitiùs permiſcentur, &
in vnam naturam temperantur. Porrò vbi in molem ſatis conſpi-
cuam, vt ſenſu tactûs percipi queat, coaluerint naturæ illæ per-
miſtæ, tum calorem, tum frigus habent inſitum, quo carere
non poſſunt, quin tota compages, pereunte ſpecie, diſſolua-
tur: Sed &
præterea igniculos atque frigidos halitus continent,
quos ad rerum viciſſitudines ex Naturæ inſtituto efficiendas pro re
natâ expirent, prout illi aut ſponte ſuâ agitati erumpunt, aut
extrinſecùs excitati euocantur. Ab harum aut illarum expiratio-
num copiâ, quatenus ex contactu ſenſum mouere poſſunt, ca-
lidi aut Frigidi nomen inuenerunt corpora. Hinc ſi duæ manus,
altera calida, gelida altera, idem corpus tepidum contingant,
illi frigidum, huic calidum apparet; cum enim ex tepido cor-
pore erumpant vnâ cum frigidis expirationibus languidiores &
pauciores igniculi non admodum agitati, non valent concitatio-
potiùs eorum agitationi moram inferunt frigidæ expirationes, quę
neruorum fibrillas dum vellicant, ſenſum frigoris efficiunt; contra
verò in gelidam manum, quam ſpiritus languidè pererrant, vbi
ſe inſinuauerint igniculi illi paulo concitatiores, iuuant ſpirituum
motum, & vincula laxant, quibus fibræ arctiùs conſtringebantur,
adeòque ſenſus caloris efficitur. Neque fortè aliunde petenda eſſet
cauſa, Cur *Demophon, qui Alexandro menſæ ſtructor erat, cum*
*ad Solem ſtabat, aut in balneo erat, algebat, in vmbrâ autem*
*caleſcebat*, vt refert Sextus Empiricus lib. 1.
Pyrrhon.
Hypot.
cap.
14.
§.
de ſecundo modo.
Maur.
Nimijeſſemus, ſi perſequi ſingula vellemus, quæ de fri-
gore explicari poſſent ex hac, quam innui, hypotheſi petitâ ex
virtute elaſticâ ſe conſtringendi. Vtique nemo ignorat, quan-
tum igniculorum Sali infit, & Aquæ ardenti ex Spiritu vini recti-
ficato, vt aiunt: ſi tamen (vt in æſtate conſueuimus ad ſedan-
dos ſitis feruores) niui congeſtæ circa vas plenum aquâ, vt con-
glaciet, commiſtus fuerit Sal, & multo magis ſi nix illa Aquâ
ardente aſpergatur, aqua in vaſe, vt plurimum metallico, in ſo-
lidiorem glaciem concreſcit, quàm ſi ſolâ niue obrueretur. Acui
vim frigoris in niue, aſſerunt omnes; Id autem vt explicem, ſi
quis me vrgeret, dicerem, à Salis & Aquæ ardentis igniculis
ſpiritus in niue frigidos agitari, & propelli in vaſis poros, quos
faciliùs ſubeunt, cum à figurâ ſecundum Naturam curuatâ in quaſi
directam fuerint reflexi per vim ab igniculis illos commouentibus,
ſecumque rapientibus intrà aquam; à cuius naturali frigore dum
cohibentur igniculi, tanto validiùs niuales halitus ad priſtinam fi-
guram redire conantur, quanto maiorem paſſi fuerant vim ab igni-
culis Salis & Aquę ardentis:
ac propterea validiùs conſtringunt
aquæ particulas extrudendo igniculos; qui vagè diſiecti, &
in
paruulos quoſdam manipulos coacti, dum collatis viribus mo-
tum tentant, intercluſi bullas plurimas immiſcent glaciei, quæ
idcirco in molem maiorem excreſcit, quàm eſſet aquæ ſolutæ ma-
gnitudo. Hinc aiebat Cicero de Nat.
*Aqua neque conglaciaret*
*frigoribus, neque niue pruinaque concreſceret, niſi eadem ſe ad-*
*miſto calore liquefacta diffunderet.* Sic &
Ariſtoteles lib.
4.
Me-
teor. ſumm.
3.
cap.
2.
*Corporum*, inquit, *quæcunque concreſcunt, &
*
*indur antur, bæc quidem à calido patiuntur boc, bæc autem à fri-*
à calido quidem exiccante Humidum, à frigido autem ex-*
*primente calidum.* Neque verò ab igniculis commotis tantum-
modo perturbari poſſe frigidorum halituum figuram, quam
ceſſante vi externâ recipiant, exiſtimo, verùm etiam ex impul-
ſu id contingere poſſe; flante enim Aquilone delati ſpiritus frigi-
di, & magno impetu in obiectum lutum impacti facilè flectuntur
aliquantulum, & intruduntur;
vbi, dum ſuam ſibi reparantes fi-
guram proximas particulas conſtringunt, humorem exprimunt,
quem ſecum rapit ventus, & exſiccatur lutum.
Similiter citro-
rum & aurantiorum folia cum fructibus, niſi accuratè cuſtodian-
tur, penetrabile frigus adurit, adeò humorem omnem exprimens,
vt videatur non procul abfuiſſe ignis. Verùm alia quædam ad ca-
loris naturam ſpectantia, cum nos frigoris conſideratio abripue-
rit, ſatius erit in ſequentem diem differre, & hanc diſſertatio-
nem abrumpere nimis fortaſſe vobis moleſtam.
MAur.
Non pauca de Calore diſſeruimus;
omnia examina-
re nec Vobis otium eſt, nec mihi facultas: nullus enim
dubito, quin aliqua obijci poſſint, in quibus mihi hæreat aqua. Nonnulla tamen ſuperſunt attingenda, quæ diſſimulanda non
videntur, vt propoſitæ quæſtionis *De Exarſione* ſolutioni viam ſter-
namus, quoad fieri poſſit, planiſſimam.
Grad.
Verùm niſi graue fuerit, ſcrupulum mihi priùs eximi ve-
lim, vt inoffenſo pede progredi valeam. His, quæ calefiunt, in-
geri igniculos, eoſque agitari corporis incaleſcentis particulis im-
miſtos dicebamus. Quare, ſi vera ſunt, quæ de Succino nar-
rata legi, illud ſcilicet *molle inſtar luti euadere, ſi in ceram ef-*
*ferueſcenterm & deſpumatam proijeiatur, nam illinc adeò tracta-*
*bile educitur, vt etiam ad ſigilla commodè adbiberi poſſit*; hoc
ideò contingere dicendum eſt, quod igniculi in cerâ ſordibus li-
beratâ ſolutè mouentur, cumque non facilè auolent à ceræ pin-
guedine coërciti, ſe in ſuccinum iniectum inſinuant, quod pro-
pterea mollitur. Si igitur calor ex cerâ in ſuccinum migrat, non-
ne Accidens ſe de ſubiecto transfert in ſubiectum? id quod Peri-
Ego
verò cum illis pacem habere quam maximè cupio; vt enim aiebat
Cicero, *Nomen pacis dulce. eſt;
&
resipſa ſalutaris.
*
Dand.
Neque nos bellum aduersùs Peripateticos ſuſcipimus;
ita eorum placitis acquieſcimus, vt offucias veritati offundi non
patiamur. Accidentia ſolum vertere non iubemus;
immò, vbi
non in alieno degit calor, inde nunquam migrare permittimus.
Inſitus eſt igniculis calor, videlicet innata vis ſe agitandi, & cę-
tera commouendi; neque ab igniculis ad alias naturas tranſit hæc
facultas, vt accidens de ſubiecto in ſubiectum transferri dici queat:
eſto, igniculi ipſi plura ſubinde corpora quaſi inquilini peruagen-
tur, quæ ex hac igniculorum immiſſione incaleſcere dicuntur. Sic
& aridam tellurem decidentibus pluuijs humeſcere dicimus, quin
ab aquâ recedat humiditas, vt in terram transferatur. Albario
parietum tectoria illinuntur, glaſto cęruleum colorem pannis in-
ducunt infectores; ſaccharo imbuuntur amari immaturorum au-
rantiorum cortices, vt dulceſcant; odoramentis vina condire
antiquis placuit: Colorem igitur, ſaporem, odorem corpora ac-
cipiunt abſque hac, quam times, accidentium tranſmiſſione, ſed
ſola corpuſculorum, quibus aut color, aut ſapor, aut odor con-
gruit, immiſtione: quidni pariter idem in calore contingat?
Cer-
tè Ariſtoteli non eſt viſum abſonum, calorem ad interiores cor-
poris partes compelli, quando non eſt adeò validus, vt frigori
reſiſtat: Nam in lib.
de admir.
auditionibus num.
48.
ait.
Τὸν
Κασσίτερου τὸυ Κελτικὸν τήκε θαε φασί πολὺ τὰχιον μολύβδου.
σημ{εῖ}ον δὲ τῆς ἐυτηξίας, ὄτι τήκε θαε δοκ{εῖ} Καὲ ἐν τῶ ϋδατι. Χρώ-
ζ{ει} γ\~ουν, ὠς ἔοικε, ταχύ. τήκεταε δὲ Καὲ ἐν τ\~οις ψύχεσιν, ὅτε γέ-
νοιτο πάγη, ἐ@κατακλ{ει}ο {ue4v};ον ἐντὸς, Καὶσ{uv}ωθου{ue4v}ύου τοῦ θερμοῦ
ἐνυπάρχοντος ἀυτῶ, διὰ {tn4v} ἀθέν{ει}αν. *Stannum Celticum lique-*
*ſcere dicunt multo citiùs plumbo. Signum autem facilis lique fa-*
*ctionis, quod liqueſcere videtur etiam in aquâ; colorat enim,*
*vt conſtat, celeriter. Liqueſcit verò etiam in algoribus, quando*
*fit gelu, incluſo intus & compulſo calore ipſi inexiſtente, propter*
*debilitatem.* Quomodo autem intus compelleretur &
includere-
tur calor, ſi non eſſent corpuſcula, quæ ad interiores partes
commigrarent? Et lib.
4.
Meteor.
cap.
2.
definiens Putrefactio-
nem Philoſophus ait, *Putrefactio eſt corruptio eius, quæin vno-*
*quoque bumido propriè & ſecundùm naturam, caliditatis ab alie-*
bæc autem eſt, quæ ambientis.
* Et paulo inferius.
*Exeunte enim proprio calido coëuaporat quod ſecundùm naturam*
*bumidum.* Vtique corruptio caliditatis à caliditate non poteſt
eſſe expulſio qualitatis à qualitate eiuſdem generis: contraria
enim ſe viciſſim expellunt: neque diceretur exire calor, ſi periret.
At igniculos exire ab igniculis alijs validioribus protruſos, nihil ha-
bet difficultatis.
Maur.
Ambiguum mihi videtur *Accidentis* vocabulum, &
no-
tio duplex. Si quid enim naturæ cuipiam accedere intelligatur,
ſiue proprium, quo carere illa neutiquam poſſit, ſiue aliunde
aſſumptum, id illi accidere dicitur: eam videlicet vtrumque
communem habent notionem, *alicuius eſſe*, quod illis affici dica-
tur; ideò in Scholis Accidens audit *Entis ens.
* Sic ab Ariſtotele
*Potentia* inter Qualitates idcirco refertur, quia Potentiæ notio
euolui nequit, quin aliquid intelligatur, cui potentia tribua-
tur, qua potens ſit: eſto, re ipſa nequeat potentia auelli à natu-
râ, cuius eſt potentia. Item Accidentia recenſens Philoſophus
numerauit Habitum; veſtis enim non eſt niſi ad aliquem induen-
dum inſtituta; quę tamenita alicuius eſt, vt etiam per ſemetipſam
conſiſtere poſſit, ſi nemo eam induat. Quæcunque igitur aliquid
quoquo modo afficiunt ſiuè propria, ſiuè aliunde aſſumpta, il-
lius accidentia dici poſſunt. Hinc apud Quintilianum lib.
5.
cap.
10.
*Cauſa, tempus, locus, occaſio, inſtrumentum, modus, &
cœte-*
*ra ſunt rerum accidentia.* Quapropter calor, quem diximus in
igniculis eſſe vim & facultatem ſeſe agitandi ac cœtera com-
mouendi, accidens vtique eſt igniculorum, quorum in poteſtate eſt
agitatio & commotio, quamuis ab illâ naturâ facultas huiuſmodi
ſeiungi nequeat, cuius eſt proprietas. In ferro autem aſſumptus
ex igne calor, accidens pariter eſt, non tantùm quia ferro tribui-
tur, ſed etiam quia ferrum ita calore imbuitur, vt eo carere poſ-
ſit. Quæ ad primùm illud genus ſpectant Accidentia, à ſubiecto
in ſubiectum migrare nequeunt; propterea ferrum calidum non
habet facultatem ſe agitandi, quæ ab igniculis in ferrum tran-
ſierit: ex ſecundo verò genere Accidentia aliunde aſſumpta, ex
vno in aliud corpus commigrandi poteſtatem habent. Loricæ
ferreę accidit ſanè figura, ſi ferri natura ſpectetur (quamuis 10-
rica, quà lorica eſt, figuram neceſſariò quaſi formam contineat)
quæ quidem figura ex ferro in aliud quidpiam tranſire nequit; at
Therſiti primùm, deinde Achilli poteſt accidere. Primum Ac-
cidentium genus *Metapbyſicum*, ſecundum *Phyſicum* indigitare
aliquibus placet. In vocibus non hæreo;
modò inter nos con-
ueniat vtrumque genus cum naturâ coniunctum & Phyſicum
quid eſſe, nec alterum ſolâ mentis intelligentiâ fingi, alterum
reipſa conſiſtere; quamuis primum fortaſſe aliquando ſolius ra-
tionis opificio ſeiungatur à Naturâ, cui eatenus ineſſe intelligi-
tur, quatenus illius notio cum naturæ notione quaſi conſequens
iungitur, ſecundum autem genus (quod Phyſicum dicitur, quia
propriam habet naturam, cui nexu non ſolubili cohæret) ſi ad
aliam naturam referatur, cui adueniat, & à qua recedat, poſſit
ab illâ ſeparari.
Dand.
Hìc, ſi ſatis intelligo, Naturas ipſas ſimplices &
pri-
mas, ex quibus poſtmodum corpora miſta temperantur, conſi-
deras, quatenus aliæ quidem ſuapte naturâ præditæ ſunt illa
mòbilitate, quam calori tribuimus, aliæ verò huiuſmodi mo-
bilitatis expertes ob idipſum calidæ fieri dicuntur, quia cum
illis ſociantur. Quod ſi nexu nullo inter ſe copulentur, ita vt à
ſe inuicem facilè diſiungantur, quemadmodum in aquâ feruen-
ti obſeruamus, illa naturarum ſimplicium commiſtio non ex ijs
eſt, quæ decretis Naturæ primario loco ſtatutę ſunt, ſed quæ
ſecundum locum obtinent; ideoque, quarum particularum pro-
pria non eſt mobilitas, per accidens incaluiſſe dicuntur: aſſum-
pto extrinſecùs calore quaſi fortuito. Sin autem particulæ illæ
eo nexu non ſponte ſuâ diſſolubili ex Naturæ inſtituto iungantur,
vt in tertiam ſpeciem coëant, licèt, quæ calidę non ſunt, ſin-
gillatim acceptæ, calorem ſuſcepiſſe videantur, quia tamen, ſin-
gularibus notionibus depoſitis in vnam coaluere notionem, quæ
cunctas illas diuerſi generis naturas complectitur, non aſſumptus
dicendus eſt calor, ſed ingenitus corpori miſto, quod particulis
ſuapte naturâ calidis omnino carere non poteſt. Quapropter tunc
ſolùm corpori miſto accidit incaleſcere, quando igniculorum men-
ſuram accipit, quæ cœteris particulis non pro ratâ portione reſpon-
dens cum illis non nectitur, quamuis inter patentia corporis inter-
ualla ſoluti vagentur igniculi.
Maur.
Ita ſanè, quod quidem ſpectat ad Accidentis ratio-
nem, quod abeſſe poteſt citrà interitum eius, cui accidit. Cęte-
uicem complicatas in vnum corpus Natura coagmentauit, alias
etiam illis inſeruit, quas pro ſuo vnumquodque ingenio exha-
laret (vt multorum corporum odoræ expirationes teſtantur) ci-
trâ corporis ipſius diſſolutionem; ita quoquè, ſi quæ ſint corpo-
ra à Naturâ conſtituta, vt ſenſum tactûs illicò calore feriant, ac
attrectentur (cuiuſmodi ſunt animalium viuentium carnes) præ-
ter igniculos, è quibus illorum temperatio conſtat, alios parti-
culis immiſtos continent, quos in proxima corpora immittant,
quin vlla corporis miſti particula pereat. Hos igniculos, quos ap-
pellare liceat Abundantes, atque Effluentes, ſiquis corporis mi-
ſti Accidentia eſſe dixerit, eo quod illorum diſceſſionem Natura
permittat, non repugnabo; nunquam tamen corpori illi *per acci-*
*dens* & præter Naturæ inſtitutum, quaſi fortuitò &
caſu, ineſſe
conceſſerim.
Grad.
Inire poſſes gratiam non mediocrem à Philoſophis illis,
qui vim eſſiciendi eſſe aliquid aſſerunt naturæ additum, & corpo-
ribus inanimatis facultates effectrices ſtatuunt accidentales: ex
illis ſcilicet, quas indicaſti, expirationibus initium habere viden-
tur mutationes, quæ tanquam efficienti tribuuntur corpori, ex
quo expirationes illæ prodiere. Neque graue, vt ego quidem ar-
bitror, illis eſſe deberet huiuſmodi accidentibus tribuere faculta-
tem gignendi corpora, quorum cauſam ægrè aſſignamus. Sed
pleriſque eorum non placet hanc, qua nos progredimur, philo-
ſophandi ſemitam terere, tardis quidem & hebetibus, vt ipſi
aiunt, ſatis commodam, ingenioſorum autem acumine minimè
dignam.
Dand.
Suis ſe compungant acuminibus Metaphyſici, dum con-
torta & aculeata ſophismata vltro citròque vibrantes diu pugnant
abſque victoriâ. Delectabar &
ego aliquando hoc certamine, in
quo ſinè cunctatione verba dare difficile non erat, modò præcur-
rentibus conſequentia afferrem; vacuus ſcilicet periculo &
metu,
ne me falſitatis redargueret Natura. At vbi mentem ad res natu-
rales Phyſicè examinandas tranſtuli, rem difficultatis adeò ple-
nam ac laboris inueni, vt non rarò effectum cum cauſa # ; conſen-
tientem non inueniens animum abiecerim; deſperatio ſiquidem,
vt aiebat Tullius, eſt *ægritudo ſinè vllâ rerum expectatione melio-*
*rum.* Quare ſatius fuerit his de Accidente ſiuè Metaphyſicis, ſi-
ſtigare & perſcrutariea, quibus in caloris cognitionem pro noſtro in-
ſtituto deueniamus.
Maur.
Non tamen fruſtra &
inutiliter digredi à propoſito viſi
ſumus: cum enim id quod re, ab eo quod virtute calidum dici-
tur, aliqua tandem ratione ſecernere opus ſit, vſui eſſe poſſunt,
quæ de Inſitis, Abundantibus, atque Effluentibus igniculis in-
dicauimus.
Grad.
Celeberrima hæc eſt tum apud Philoſophos, tum apud
Medicos Diuiſio: Nam *Actu* calida dicuntur, aut frigida, quæ
id, quod eſſe dicuntur, actu quaſi abſoluto & præſente obtinent
adeò expromptâ energiâ, vt primo quoque contactu ſenſum affi-
cere poſſint eâ qualitate, qua prædita ſunt: ſic actu frigida gla-
cies, actu calidum ferrum candens. *Poteſtate* verò calida aut fri-
gida ſunt, quæ primo contactu potiùs contrariè affecta videntur,
ac dicantur, nec eorum vis percipitur, niſi excitetur, vt in actum
prodeat: ſic vinum Creticum ex lagenâ niuibus obſitâ deprom-
ptum, tangenti frigidum eſt, in ventriculo demum calorem ex-
citat: è conuerſo calida ex cucurbitis pulmenta æſtate comedi-
mus ad refrigerandum; propterea &
calidum vinum, &
frigidam
cucurbitam pronunciamus Virtute & Poteſtate.
Quo quidem in
vocabulo conſentimus omnes: ſed cum ex Philoſopho quodam
non inerudito aliquando quærerem, quî fiat, vt epoto liberali-
ter vino generoſo (non tamen admodum frigido, ne mihi antipe-
riſtaſim aliquam obtruderet) adeò quis incaleſcat, id quod non
contingit eâdem copiâ dilutius bibenti: poſtquam multa dixiſſet
de Cauſis Vniuocis & Æquiuocis, vinumque non formaliter cali-
dum cauſam caloris æquiuocam eſſe ſtatuiſſet, inæqualem effi-
ciendi facultatem meraco atque diluto ineſſe pronunciauit, quem-
admodum neque æqualiter ſenſum tactûs proritant, aut calefa-
ciunt, quæ calida dicuntur *Actu*, ſi alia intenſiùs, alia remiſſiùs
ferueant. Meraciſſimo tamen hoc vocabulo *Cauſæ æquiuocæ* de-
pulſa non eſt ſitis cognoſcendi proximam cauſam familiariſſimi ef-
fectus: familiariſſimi, inquam, nam qui meæ cymbæ ad puppim
præeſt nauicularius, in proximo ænopolio, ne me otioſus expe-
ctet, cum ſuis combibonibus hanc horam terit, vt quotidie
ſolet.
Dand.
Si quem hoc vocabulo *Cauſæ Aquiuocæ* contentum eſſe
Diaphoretica, quæ materiam morboſam reſoluentia &
diſcutien-
tia pertenuiſſimos corporis meatus occultâ perſpiratione educunt;
Errhina, quę pituitam circa meninges hærentem in nares proli-
ciunt; Ptarmica, quibus ad ſternutamenta irritatur cerebrum;
Ve-
ſicantia, quæ cuticulam à cute diuellunt, & in veſicam attol-
lunt; Eſcharotica, quæ cutim adurentia cruſtam inducunt;
Cau-
ſtica, quæ etiam carnem aliquando arrodunt; Pſilothra, quæ
pilos ex tirpant, &, ſi cuti diutius adhæreant, eam exulcerant;
at-
que huiuſmodi non pauca, quæ inter calida recenſentur, non qui-
dem *Actu*, ſed *Poteſtate*, vbi Cauſas caloris Æquiuocas eſſe reſ-
ponderit, factum ſatis putabit quærenti, Qua ratione effectus il-
li eueniant. At ſi interrogando vrgeas, quomodo calor i le geni-
tus non proximas tantùm particulas afficiat, ſed ad remotas
progrediatur, vix tandem probabile aliquid afferet, niſi in hanc
eandem particularum calidarum perrepentium hypotheſim de-
ueniat.
Maur.
Haud equidem cauſis æquiuocis generatim acceptis li-
tem intendo; res enim eſſet inſinitæ quæſtionis:
ſed quod ad Ca-
lorem attinet, omnia, quæ incaleſcunt, ab igniculis calefieri exi-
ſtimo in illo corporte comprehenſis, quod virtute calidum dicitur,
non Actu; dicitur autem calidum virtute, non quia igniculis ca-
reat, ſed quia illi ita à reliquis particulis cohibiti, vt pro ſuo in-
genio agitari nequeant, ſenſum non mouent, mouebunt autem il-
lico, ac libertate donati ſe agitare valebunt: atque adeò idem eſt
calefaciendi modus, videlicet per immiſſionem igniculorum, ſiuè
quid Re, ſiuè Poteſtate calidum dicatur.
Grad.
An corporibus, quibus caloris poteſtatem attribuimus,
ita igniculos Natura ingenuit, quemadmodum ſilicibus & chaly-
bi ſemina flammæ inſeruit? Nullus enim dubito, quin ignis tan-
quam ex promptuario educatur è venis ſilicis, aut ex chalybis po-
ris, aut ex vtroque, quando ex eorum colliſione excitantur ſcin-
tillæ. Neque mihi quiſquam perſuadeat ex attrito aëre ignem gi-
gni, cum non rarò emicantes ſcintillæ ſulphur manifeſtè redo-
leant, incluſum vtique in ſaxi viſceribus: quinimmo etiam ex
chryſtallo, ſi chalybe percutiatur, ſcintillas erumpere ſulphu-
reum quid redolentes ſæpiùs deprehendi; cumque chryſtallus in
hexagonum priſma exurgat, deinde in pyramidem hexagonam
las emicare, ex priſmate aliquanto plures, ſed ex baſi ſeu radice
admodum frequentes, & acriorem ſulphuris odorem emittentes:
ſi verò ex aĕre attrito ignis ille gigneretur, multo magis id con-
tingeret, quando durior, & magis compacta, atque perfecta
chryſtalli pars, ſcilicet priſmatis, aut pyramidis angulus à radice
remotior, percutitur. Nam quod aëris attriti ea ſit vis, vt plum-
beas ſagittarum cuſpides liquefaciat, vt ſcribit Ariſtoteles lib. 2.
de Cœlo text. 42.
nobis credibile non eſt, qui plumbeos (immò ne
cereos quidem) globulos è fiſtulis ferreis vi ignis euibratos non li-
quefieri, licèt velociùs impulſos, quàm ſagitta ab arcûs neruo
excuſſa, quotidie videmus: ſed vel ſycophanta aliquis immode-
ratè abuti voluit Philoſophi facilitate, vel ineptus quiſpiam au-
ceps calamum videns priuatum mucrone, qui fortè in motu ex-
cidit, ſatis inſulsè exiſtimauit liquefactum plumbum perijſſe. Cœ-
terùm aliquando ex ſolo ſilice ſcintillas exilire poſſe conſtat, quia
illas ex mutuâ duorum ſilicum colliſione abſque vllo ferro erupiſſe
teſtantur plurimi (mihi quippe id videre non contigit) neque cre-
ditu difficile eſt, nam idem pyritibus colliſis accidit, atque, ſi Ari-
ſtoteli lib. 2.
de part.
anim.
cap.
9.
adhibenda eſt fides, ex percuſſis leo-
num oſſibus quaſi ex ſilice elicitur ignis: Aliquando ex ſolo cha-
lybe, nam memini vberes ſcintillas emanaſſe ex chalybeâ rotâ an-
tiquiori ſclopo affixâ, quoties ſiuè caſu, ſiuè conſultò, cum prę-
claram ferri temperationem vellem pueriliter experiri, laxato è la-
tere rota ipſa excurreret, nec omnino pyritem tangeret: id quod
etiam paſſim obſeruare licet, quando circumactâ velociùs cote re-
ſtituitur acies obtuſis nouaculis, ſæpè enim plurimæ emicant ſcin-
tillæ, quemadmodum & in acuendis enſibus;
nam lapis è cotariâ
erutus non abundat huiuſmodi igniculis. Ex ſilice autem pariter
& ex chalybe, cum vterque igniculos contineat, in vulgari
igniario excitari ſcintillas procliue eſt opinari: ſiquidem ſi lapidem
ferro aliquoties percutias ad excutiendum ignem, & ſubiectâ mun-
dâ papyro excipias minutiſſimas particulas, quæ ex illa colliſione
ſeparantur, adhibito microſcopio non ſolùm lapideas arenulas
videbis, ſed & ferreas particulas cum exiguo foramine vt plurimum
in ſpeciem globi excauati, aut ſcaphij, efformatas, cuiuſmodi
ſunt, quas Bombas vulgariter appellamus; quaſi illa fuerint con-
ceptacula ignis, quiex ijs à reliquo ferro diuulſis, aperto oſtiolo
Mihi verò nihil negotij faceſſit, quod tenuiſſimæ ſint in
ſilice, & in ferro, illæ anguſtiæ, ſcintillæ autem tot &
tantę ap-
pareant, vt videantur, non potuiſſe tantillo ſpatio comprehen-
di: propterea enim tantâ velocitate exiliunt, quia ibi per vim
congeſti detinebantur igniculi, qui libertatem nacti dum ſe celer-
rimè agitant, maiorem ſui ſpeciem noſtris oculis ingerunt; quem-
admodum titio ſi velociter moueatur, modò rectam regulam igni-
tam, modò circularem, modò ellipticam zonam ſui ſpecie in oculo
æmulatur, prout rectâ, aut in orbem mouetur.
Maur.
Aptiſſimâ argumentatione, in re cœteroqui per ſe ſatis
perſpicuâ, vſus mihi videris, Gradonice, ad ſtatuendos inquili-
nos in ſilice & in chalybe igniculos, antequam ex colliſione erum-
pant: dum enim gigneretur lapis, &
potiſſimùm ex Sale, Terra, &
Sulphure, congruo humore atque ſpiritu permiſtis, concreſceret,
particulæ aliquæ ſulphureæ, quaſi illius permiſtionis reliquiæ, in-
tercluſæ auolare nequinerunt; ibique tandiu concluſæ detinentur,
quàm effracto ex colliſione repagulo proſilire valeant. In chalybe
quoquè, quia candens ferrum igne imbutum non ſponte ſuâ re-
frigeſcere permittitur, vt, qua viâ ingreſſi ſunt, eâdem euadant
igniculi, ſed in aquâ extinguitur, ideò illi ſe ad interiora reci-
pientes confertim in cauernulis conſtipantur, vnde & diffractæ
chalybeæ laminæ granoſæ apparent. Hi tamen igniculi in poris la-
titantes atque incluſi, qui ſolâ percuſſione eliciuntur, non ſatis
eſſe videntur, vt ſilex & chalybs Virtute calidi dicantur:
Siqui-
dem cum Galeno Medici non ignobiles ferrum inter frigida & ſic-
ca recenſent. Quod ſi ferrum in eorum, quæ Virtute calida ſunt,
numerum referre malueris, cum calidam temperationem indicare
videatur facultas, qua ſuperfluos ventriculi humores abſumit, &
contumaces obſtructiones reſerat, id tribuendum erit non ſcintil-
lis, quæ nullæ ſunt in minutiſſimâ ſcobe chalybis, ſed particulis
ſulphureis, quibus ferri natura conſtat ita ex artis præcepto præ-
paratis, vt animalis calor illas excitare valeat, & extimulare in
motum. Sulphur autem ferro ineſſe deprehendet, qui Aquam
Fortem, aut Spiritum Vitrioli ſcobi ferri affuderit, materia enim
incaleſcet, aut etiam flammam concipiet graueolentem; cuius
odoris cauſa non niſi ſulphuri adſcribenda eſt. Sulphur verò cum
particulis ſalinis (cuiuſmodi reperiuntur in Aquâ Forti, & in Spi-
ritu Vitrioli) commiſtum acuitur, & vim habet maiorem calefa-
Sic, vt aliquando legi apud Georgium Marcgrauium lib.
1.
Hiſt.
rerum Natural.
Braſiliæ cap.
19.
in Annotatione Ioannis de
Laët, *Semenplantæ Milchilli adeò eſt acre, vt cauendum ſit, ne quis*
*digitos ad oculos ferat, cumillud confricuit. Inſigniter vrit linguam*
*& guttur, præſertim cum ſale mixtum.
*
Gradon.
Cum multa ſint, quæ mutuo tritu caleſcunt, nam
duo Onychis fruſta ſi confricentur, ita calida fieri dicuntur, vt di-
gitis tangi nequeant, & ferreus ſtylus ſuper lignum aliquandiu du-
ctus ac reductus; &
ferreus modioli rotæ circulus axem terens, &
fer-
rum limâ diutiùs perpolitum, & alia huiuſmodi calorem conci-
piunt; rectène *Virtute* calida dixero?
Maur.
Si meo ſuffragio acquieſcere quis vellet, haud grauatè
multis vocabulum permitterem: ſi enim calida fiunt, vtique ca-
lorem exerunt, aut quem vtrumque habet, aut qui in altero tan-
tùm excitatur, ibique manet, aut quem alterutrum ab altero re-
cipit: cum autem ante tritum calor nullus appareret, qui poſtea
manifeſtus fit nullâ aliâ interueniente cauſâ, quid aliud deſiderare
oportet, vt vis & poteſtas caloris aut vtrique, aut alterutri ineſ-
ſe cenſeatur? Et primò quidem Onychina fruſta ſeſe inuicem atte-
rentia eiuſdem ſunt naturæ, ideoque calor vtrique conuenit, la-
xatis illo tritu repagulis, vt igniculi valeant agitari, quos Onychi
incluſos non negabunt, qui in locis calidis atque ſulphureis hos
lapides inueniri tradunt, quamuis cœteroqui frigidam tempera-
tionem Onychi adſcribant, qui ſpiritus vitales ab illo conſtringi
putant, adeoque robur addi eum geſtanti, & vires confirmari.
Cui lapidi ſi plus non tribuant, quàm res &
veritas ipſa concedat,
non videtur habere igniculos niſi quemadmodum ſilex; idcirco ſi
hic propter hoſpitantes igniculos Virtute calidus non cenſetur, par
eſſe debet Onychis conditio. Quod deinde ad ferrum attinet, duo
ſunt in allatis exemplis, quæ ſibi aduerſari videantur, quando-
quidem quieſcente ligno, quod teritur, incaleſcit ferrum, quod
mouetur, contra verò non incaleſcit lima, quæ adducitur, & re-
ducitur, calidum tamen eſt ferrum, quod limatur: Sed rectè
conſentiunt omnia, ſi attentè perpendantur. Nam (præterquam
quod durior eſt limæ temperatio quàm ferri, quod limæ ſubijcitur
atterendum, ideoque faciliùs luxantur ſubiecti ferri particulæ, vt
agitari valeant excitati igniculi) ferrum à recurrente limâ perpe-
tuò tangitur, limæ verò partes à contactu ad liberum aerem tran-
ex quo fit excitatos ſubinde in ferro igniculos à ſuperpo-
ſitâ limâ cohiberi, ne auolent, atque adeò plures congregari; ſi
qui autem igniculi ſuperficiei ip ſius limæ adhæſerint, liberè ſta-
tim exilire poſſe. Id quod pariter ligno quieſcenti contingit,
quando ferreo ſtylo diutiùs teritur; ferri enim pars, quæ incaluit,
ligno ſemper in motu adhæſit, & factus eſt eiuſdem partis ferri
perpetuus tritus, vnde noua igniculorum excitatio; ligni autem
partes eædem non ſemper ferro terenti ſubiectæ igniculos auolare
permiſerunt; &
ſi qui reſidui ſunt igniculi, propter rariorem ſta-
minum ligni texturam non eo impetu erumpunt, vt in ſenſum ta-
ctûs irruant adeò vehementer, ſicut qui ex anguſtioribus ferri po-
ris exiliunt; ideò minor in ligno quàm in ferro calor percipitur.
Ex rhedarum diutiùs velociſſimè concitatarum rotis hæc confirma-
ta videntur: quamuis etenim, etiamſi currus lentè moueatur,
fiat axis & rotæ conflictus, tamen in tardâ illâ conuerſione antè
excitati igniculi auolant, quàm noui excitentur, neque poſſunt
plures coire, atque inſignem calorem efficere: at in velociſſimo ro-
tæ motu, tam citò poſterior attritus priori ſuperuenit, vt multi-
plicentur igniculi, qui ex ferro in axis lignum ſe inſinuantes, poſt-
quàm abſumpſerint axungiam, aliquando ignem excitant: qua-
propter vbi odoris grauitas monuerit imminuere inflammationis
periculum, expertus ſum præſens auxilium eſſe, ſi detractam la-
rido cutem rotæ & axi interponat auriga, quia non ſolùm attri-
tus prohibetur, ſed vi caloris liquata pinguedo hiantes axis poros
ſenſim ingreditur, & celerem igniculorum motum retardans exar-
ſionem arcet: immò quotieſcunque vehementiùs incaluerit axis,
ſatius eſt illum vnguine aliquo illinere, quàm aquam aſpergere;
nam licèt aqua ſubitum ardorem auertat, igniculi ad interiora re-
pulſi fragile efficiunt lignum: Sic, quemadmodum Plinius lib.
34.
cap. 14.
obſeruauit, *tenuiora ferramenta oleo reſtingui mos eſt, ne*
*aquâ in fragilitatem durentur.* Periculum hoc declinant Mexi-
cani plauſtrorum rotas & axem illinentes ſucco foliorum Tuna-
rum (Tunæ ſunt, quas Ficus Indicas vulgo appellamus) quibus
frigus & humiditas in ſecundo gradu tribuitur, vt olim legi apud
Georg. Marcgrau.
lib.
3.
cap.
15.
Hiſt.
Nat.
Braſil.
in annotat.
ex Franc.
Ximenez.
Ne tamen à communi loquendi conſuetudine recedamus, ſub
hac voce *Calidi Virtute* non ea eſt ſubijcienda ſententia, vt inter
ſcit; incertum quippe eſſe poteſt, ſi duobus diuerſæ naturæ con-
fligentibus alterutrum caleſcat, ab vtro prodeant igniculi, quos
fortaſſe ab altero recipit corpus illud, quod naturâ frigidum eſt. Sic vitreâ phialâ vino plenâ intrà frigidam agitatâ, vinum refri-
geratur, ipſum tamen Virtute frigidum non eſt; &
quamuis agi-
tatâ eâdem phialâ intra aquam calidam, vinum incluſum cale-
ſcat, non propterea vinum dicitur virtute calidum; quia ſiue in-
caleſcat, ſiue refrigeſcat, extrinſecùs aſſumit calorem, aut frigus:
Hæc autem agitatio intrà aquam eſt quidam tritus atque conflictus
cum aquâ. Quod ſi aquæ, quam frigidam eſſe conſtat, aliquid
inijcias, de cuius naturâ ambigas, calidane ſit? an frigida?
&
citrà antiperiſta ſis ſuſpicionem augeri aquæ frigus percipias, corpus
illud aquæ iniectum *Virtute Frigidum* pronunciabis, maximè ſi
tunc calidum tactui apparebat, cum inijceres. Ea igitur Calida
Virtute dicuntur, quæ licèt ſolitariè accepta caloris ſpeciem tan-
genti non exhibeant, vim tamen habent excitandi calorem abſque
eo, quod opus ſit illa affricare corpori, quod incaleſcit, ſed ſatis
eſt ea aptè congruenterque applicare: Ex quà applicatione deinde
oritur ſopitorum igniculorum excitatio, & hanc ſæpè comitatur
corporis eiuſdem diſſolutio; quicquid ſit, an aliquando opus ſit
illud in minutas particulas conterere, vt validiùs calefaciat. Sic alij
integrum piper deglutiunt, alij ſolùm rudìter contuſum, alij omni-
no contritum adhibent, prout agere cupiunt in ventriculo calo-
rem, erumpentibus ex pipere igniculis aut ſenſim, ſi integrum
fuerit, aut confertim, ſi comminutum: ſpiritus enim per ven-
triculum vagantes dum mouentur, ſollicitant in motum ignicu-
los pìperis, adeò vt demum piperis natura ſoluatur, & igniculi
illi in ſtomacho tumultuantes atque agitati calorem maiorem effi-
ciant ad concoquendos grauiores & difficiliores cibos, quibus per-
miſti eos comminuunt, & temperant in chylum.
Idem de vino di-
cendum, quod calore ventriculi reſolutum in ſuos ſpiritus & igni-
culos miſcetur ingeſtis cibis, & ad eorum reliquias in languente ſto-
macho adhuc hærentes vtiliùs exterendas atque fermentandas ali-
quando prodeſt; quemadmodum non pauci ſibi perſuadent fidem
adhibentes Plinio lib.23.
cap.
1.
ſcribenti, *vinum ieiunos bibere, no-*
*uitio inuento, vtiliſſimum eſt.*
Grad.
Ex his manifeſtum eſt, quare impij cuiuſdam Sophiſtæ,
Luciani Mart.
7.
Ianuar.
Crudelitas exco-
gitârit craſſum neſcio quod malagma potiſſimùm ex ſinapi, quod
duorum puerorum Chriſtum eiurare conſtanter renuentium abra-
ſo capiti impoſuit, eoſque in feruente hypocauſto concluſit. Ibi
enim, quaſi fulmine icta eſſent puerorum capita, primùm in-
clinati, in ſolum deinde corruerunt, nec multo poſt ætate minor
occubuit prior, vehementiam flammæ in capite accenſæ ferre diu-
tiùs non valens. Igniculi nimirum, quibus plenus erat hypocau-
ſti aër, agitantes acerrimas ſinapis particulas, eas in nudati capitis
caluam confertim intrudebant, quibus ſtatim corrupta fuit ſpiri-
tuum animalium in neruis harmonia, & factâ maximâ cerebri dy-
ſcraſiâ demum perierunt: prior autem cecidit, cui per ætatem
nondum adeò obduruerat calua, vt difficiliorem aditum relinque-
ret igniculis ex ſinapi excitatis à calore hypocauſti. Sic ſæpè illi-
tum vnguento aut oleo membrum calentibus pannis fouendum
præſcribunt Medici; vt ſcilicet &
cutis pori recludantur, &
atte-
nuatæ ab intercurrentibus igniculis medicamenti particulæ ſe in-
ſinuantes, atque validiùs agitatæ, diſcutiant humores no-
xios.
Dand.
Non ſemper externo calore opus eſt, ſed ſatis eſt ipſius
animalis calor, vt quaſi ſopiti igniculi excitentur, & in carnis po-
ros ſe inſinuantes eiuſdem animalis calorem augeant. Herba eſt,
quæ quia longa folia Nouena habet, Enneaphyllon dicitur, lum-
borum doloribus, & coxendicum, vtiliſſima;
ſed quia cauſticæ
naturæ eſt, imponitur lanâ circundata, ne vrat latus; continuò
enim puſtulas excitat, vt apud Plinium legi lib.27.
cap.
9.
Narrat
etiam Ioan. de Lery apud Fournier Hydrogr.
lib.
9.
cap.
27.
ſe vi-
diſſe ſępiùs mari innatantes immunditias quaſdam rubras ſimiles
criſtæ galli gallinacei adeò venenatas, vt manus tangens ſtatim ru-
beſceret. Adde S.
Auguſtinum lib.
21.
de Ciu.
Dei cap.
5.
ſcriben-
tem *Pyritem lapidem Perſicum tenentis manum, ſi vehementiùs*
*prematur, adurere, propter quod ab igne nomen accepit.* Si quis
Daphnoidis baccas è nigro rufeſcentes guſtauerit, os atque gut-
tur accenditur; ipſarum videlicet baccarum humor igniculis fæ-
tus dum palato & gutturi adhæreſcit, ex animalis calore attenua-
tur, eiuſque igniculi ſe in carnem inſinuantes eam accendunt; ni-
mirum celeriùs perreptantes, quàm par ſit, carnis particulas exa-
gitant, atque neruorum fibras acriûs pungunt. Sic de Pocinco-
me legiſſe apud Guillelmum Piſonem de Medicina Braſilienſi lib.4.
cap.
64.
radicem quidem manſam intenſiore feruore &
acrimoniâ
inficere linguam, quàm Europæum Hydropiper, herbam verò
recentem primas tenere inter cauſtica, ideoque à Chirurgis ad-
hiberi aduersùs vlcera putrida. In Zeilan inſula, teſte Scaligero,
lapis eſt, qui à febribus cognomen accepit, quia carnem attin-
gens febrim excitat: Cui lapidi cognatus videtur piſcis eiuſdem
regionis accola, vt alijtradunt, cognomento Febrius; qui enim
illum manu apprehendit, illicò febre corripitur; illapſis ex con-
tactu in venas igniculis ſanguinem inficientibus & ad cor delatis,
vbi febrilis ardor accenditur. Et de Mucunâ apud Braſilienſes
hæc habet Georgius Marcgrauius lib. 1.
cap.
10.
*Mucuna planta*
*fert ſiliquas ſpithamam longas, autetiam longiores, tres digitos*
*circiter latas, exteriùs rugoſas, vtpote ſetis pungentibus rufis*
*præditas; quæ non ſolùm adhærent, &
pungunt, ſed etiam puſtu-*
*las ardentes excitant, quæ vix octiduo ſanantur, & inſignem ex-*
*citant pruritum.*
Grad.
In hoc admodum delector, quod exoticis &
peregrinis
noſtratia confirmare poſſimus; modò quis fabellas non obtrudat
ſimiles Plutarchi narratiunculæ, qui lib. de tuenda ſanitate poſt
med. ait, *Cerebrum Phænicis dulce admodum eſt, ſed dolores capitis*
*inducere fertur.* Si mihi non niſi eſitato Phenicis cerebro dolen-
dum eſſet capite, ſatis diu dedolerem: quamuis non negauerim
apud nos aliqua eſſe dolorem capitis nimis ex vero inferentia. Cœterum vt ad propoſitum reuertar, an ego poteram inficiari,
ſatis eſſe animalis calorem ad excitandos medicamenti igni-
culos, quem non rarus dentium dolor cogit pyrethri radicem
mandere?
Dand.
Quandoquidem exoticis delectaris, Pyrethri vicem
apud Braſilienſes ſupplet Iaborandi radix, quæ dentibus modi-
cè contuſa *altè pituitam è capite ad os deriuat, oculoſque à per-*
*petuis catharris vindicat,* vt loquitur laudatus nuper Piſo cap. 59.
Et de eadem plantâ Iaborandi ſcribit Marcgrau.
lib.
2.
cap.
8.
*Radix nullius odoris aut ſaporis videtur dentibus inciſa; at ſi*
*paululum maſticetur, vrit linguam, & magis, quàm pyrethrum.
*
*Trahit maximam copiam pituitæ è linguâ, liberat caput à ca-*
*tharris, & mitigat dolorem dentium.
* An quia vi igniculorum à
tenuatus humor faciliùs exprimitur ex particularum commotione,
& in abeuntis humoris locum alius ſuccedit defluens ex capite?
quemadmodum hauſtâ ex puteo aquâ, nouum laticem vena ſup-
peditat. Sed &
illud mihi videtur probabiliter adijciendum, quod
huiuſmodi igniculi penetrantes in neruos motum ſpiritibus conci-
lient, adeoque illi recurrant in cerebrum, cui propterea vigor ad-
datur ex hac ſpirituum commotione & acceſſione;
ſpiritus autem
ſuâ virtute attenuant in cerebro pituitam, atque commouent, vt
faciliùs per deſtinatos meatus expellatur. Refluos verò in cerebrum
ſpiritus per neruorum ductus mihi ſuadet ſubitum illud robur, quod
confeſtim ab aſſumpto vino generoſo, aut cardiaco aliquo, expe-
rimur quantumuis languidi: neque enim aſſumpti cum cardiaco
ſpiritus videntur permeare poſſe tantâ celeritate à ſtomacho ad cor:
ſed ſi hi peruadentes ventriculi neruos repellant in cerebrum inclu-
ſos ſpiritus, vt indè maiore copiâ & aliquantò validiore impulſu
ſuppeditari poſſint cordi, facilè intelligimus, quomodo tam citò
caput, & cor corroborentur, quibus fit ſpirituum viuidorum ac-
ceſſio. Quod ſi ſpiritus à cerebro in neruorum ductum tranſmiſſos
ad ſuum fontem redire non admittas, ſatis eſt, ſi non cogatur ce-
rebrum nouos ſpiritus neruis ſubminiſtrare iam refertis alijs ſpiri-
tibus; hinc enim oritur maior Spirituum copia in cerebro ipſo.
Non negârim tamen ſuauitate odoris, qui afflatur è vino & car-
diacis, atque ex ore per palati foramina aſcendit, recreari ſta-
tim cerebrum; nam hoc quoque contingit, vnguentis &
floribus
ad nares admotis. Quod ſi odoratus halitus vnâ cum ſpiritu, quem
ducimus, ad pulmones venerit, faciliorem aditum ad cor cum
ſanguine per arteriam venoſam inueniet: Sed glutire cardiacum,
ſimulque ſpiritum ducere nemo poteſt, epiglottide aſperam arte-
riam occludente.
Grad.
Plurimum ſanè odoriferæ expirationes valent ad reficien-
dam aut vitiandam cerebri aut cordis temperationem. Ex amico
ſemel ingreſſo Amſtelodamenſia Societatis Indicæ horrea pipere
referta non minùs, quàm apud nos ſint tritico plena, audiui ſe in-
dè quàm citiſſimè proripuiſſe, tam acrem odoris vim ferre non va-
lentem. In Æmiliâ &
in Campaniâ, vbi in foueis frumenta con-
duntur, ſi poſt aliquot menſes recludatur fouea, cauendum eſt,
ne quis ſtatim ab egeſtâ terrâ in foueam deſcendat, vt frumentum
Incautos inducit
in ſomnum Mandragoræ odoratus, & non pauca huiuſmodi.
Im-
mo verò etiamſi aut nullus aut tenuiſſimus odor percipiatur ex
ijs, quæ in os ingeruntur, ſi tamen in ore vel modicè detenta inte-
peſcant, per palati ſpiracula, aut etiam per neruorum ductus,
aſcendunt ad cerebrum expirationes. Sic obſeruamus eos, qui pi-
tiſſando multum vini abſumunt, faciliùs ebrios fieri, quàm qui
ex eodem mero eoſdem cyathos vno continuo hauſtu exhauriunt: quia ex defluente in guttur vino vix in tranſitu calorem experto
pauculæ tantùm expirationes ſeparantur; at ſi per partes in ore
incaluerit, plures vtique excitantur halitus, qui caput ten-
tant. Hoc fortaſſis exemplo admoniti quidam, quos Ameri-
cana potio, Chocolate dicitur, delectat, aut iuuat, paula-
tim ſorbillant, vt vberiores expirationes ad refocillandum caput
aſcendant.
Maur.
Rem huc à vobis diſputando adductam fuiſſe gaudeo:
hoc ſiquidem illud eſt, quod paulo antè ſub hodiernæ noſtræ diſ-
ſertationis initium innuebam: facilè quippe iam, vt opinor, da-
bitis plurimis ſaltem corporibus miſtis, præter particulas, in qui-
bus eſt vis omnis perfectæ atque integræ eorum naturæ, alias
quoquè interſitas quaſi permiſtionis reliquias, ſuorum quidem
miſtorum naturam redolentes, ſed non perfectè atque integrè aſ-
ſecutas, multum tamen auxilij conferentes ad conuenientiam con-
ſeruationemque naturæ. Nam piperis aceruus tam vehementem
ſpirans odorem, vtique aliquid exhalat à piperis naturâ minimè
alienum, quod neque poma, neque balſamum expirarent; ita
tamen huiuſmodi halitibus cum pipere conuenit, vt illi integram
piperis naturam ſortiti non fuerint: Sed neque omnibus omnino
huius generis ſpiritibus carere poteſt piper, quin effœtum fiat, va-
cuum viribus & eneruatum, atque adeò non valdè à corruptione
remotum. Huic rei fidem facere videtur minimè dubiam ipſum
vinum, cuius vtique complexionem nemo prudens dixerit illico
diſſolui, ac tenuiſſimo oris calore vix cęperit intepeſcere, aut le-
uiter in cyatho agitatum ad nares admoueatur: Manente igitur
integrâ adhuc vini naturâ, particulæ aliquæ ad vinum pertinen-
tes, quibus vini notio non congruit, ſegregantur, & caput pe-
tunt. Quod ſi omnibus hiſce particulis facilè auolantibus vidua-
tum vinum fingas, vappam habes, & vinum vitiatum corruptio-
Ex his, quæ manifeſta ſunt, &
quotidiano ex-
perimento confirmata, de cæteris non leuem coniecturam capimus,
atque (ne à calore, quem propoſuimus examinandum, digredia-
mur) igniculos quoſdam Abundantes, non tamen redundantes
& ſuperuacaneos, agnoſcimus, qui excitati erumpunt ex Mixto
antè, quàm ipſius Mixti compages diſſoluatur, quandoquidem
procliuiores ſunt in motũ, vtpote non adeò tenaciter ligati, eo quod
ipſi perfectè compacti & coagmentati non fuerint cum omni genere
particularum, quæ in vnam Mixti naturam temperantur. Hi pri-
mùm effluentes vim caloris exercent, ſoluto deinde Mixto, qui
ei erant Inſiti igniculi, libertatem nacti ipſi quoquè agitantur, &
calorem augent. Mixti autem diſſolutio faciliùs &
citiùs contin-
git, ſi illud fuerit in exiguas particulas comminutum, & cum
aliquo humore permiſtum, vt ſatis conſtat. Porrò, licèt omnia
mixta coaleſcant ex igniculis rite permiſtis cum naturis alijs diuer-
ſorum generum, & potiſſimùm frigidis, ea inter calida recenſen-
tur, quæ in ſui complexione habent igniculos frigidorum ſpiri-
tuum copiam & virtutem ſuperantes:
hanc verò exuperantiam in
Mixti temperatione indicant, inter cœtera, permiſtionis reliquię,
igniculi illi effluentes, quos Abundantes vocare placuit; quibus
ſcilicet quis abundat, ea diſpergit. Ex huiuſmodi igniculorum
multitudine atque eſficacitate, prout validiore impetu agitari
poſſunt aut remiſſiore, caloris gradus à Medicis deſignantur; ne-
que enim par eſt omnibus facultas ſe mouendi, & in proximum
corpus penetrandi. Hinc inter ea, quæ extrinſecùs applicantur à
Medicis, & commune vocabulum Pyrotica obtinent, mitiſſima
ſunt, quæ, quia cutem calefaciendo rubefaciunt, Phænigmi di-
cuntur, ad materiam altiùs in corpore deliteſcentem euocandam
in ſuperficiem, ad quam dilatatis poris, & irritatis ſpiritibus,
faciliùs expellitur. Fortiora ſe exhibent, quæ phlyctænas exci-
tant, puſtulas videlicet veſicæ in morem intumeſcentes (ideò vul-
gus Veſicatoria nominat) dum igniculi ex fermento, puluere
cantharidum detractis alis & Capitibus, (quando intus aſſumendæ
eſſent Cantharides, integræ ſumendæ ſunt, ne noceant, quia
extrema, quæ reſecantur, ſunt alexipharmacum ventris) eu-
phorbio, aceto ſcillitico, & ſimilibus commiſtis, erumpentes vbi
cuticulam peruaſerint, ſuo motu cutem atterentes exulcerant, ac ab
eâ cuticulam auellunt, quæ tum à tumultuantibus igniculis, tum
extrema capita, humore tenui attollitur, atque intumeſcit. Vehementiora adhuc ſunt Eſcharotica, quæ, quia igniculos craſ-
ſiori naturæ alligatos habent, non adeò citò penetrant, cutem
tamen ipſam non exulcerant ſolùm, abſtractâ cuticulâ, ſed velut
ignis adurunt, & non ſinè dolore cruſtam inducunt.
Horum au-
tem vim ſuperant Cauſtica, quæ & repente adurunt, &
cruſtam
denſiorem efficiunt, nec in ſolâ cute hærent, ſed altiùs in ſubie-
ctam carnem penetrant, acrioremque dolorem excitant. Quibus
ſubnectenda videntur tùm Cathæretica, quæ excreſcentis carnis
mollis extimam ſuperficiem ſenſim attenuantia abſumunt, & qua-
ſi corrodunt; tùm Septica, quæ acriori calore prædita duriorem
carnem, non inductâ cruſtâ, colliquefaciunt, & natiuo calori in-
fenſiſſima, cuius ſymmetriam deſtruunt, atque radicale humi-
dum diripientia, ita partem debilitant, vt cadaueris in morem putre-
dine vitietur; &
idcirco Septica, quaſi Putrefacientia appellantur.
Grad.
Totum igitur diſcrimen Calidi in ea comparatione poſi-
tum videtur, vt *Calidũ Actu* illud ſit, cuius igniculi commouentur,
& agitantur, atque cuicunque animalis parti, in qua tangendi ſenſus
vigeat, obijciatur aut applicetur, primo contactu irrumpentes
ſenſum caloris mouent: *Calidum verò Poteſtate* igniculos quidem
habeat, ſed aut omnino quieſcentes & irretitos, aut adeò lan-
guidè commotos, vt primo contactu non valeant ſenſum tactûs
afficere, ſed concitatione aliquâ indigeant, vt libertatem nacti
poſſint & ipſi agitari, atque commouere particulas corporis, quod
ab illis calefieri dicitur; ſiue demum huiuſmodi Calida Poteſtate
extrinſecùs applicentur, ſiuè intus aſſumantur. Quapropter eo-
dem modo & de *Frigidis Potestate* philoſophandum erit, à qui-
bus auulſi frigidi ſpiritus, & permiſti agitatis igniculis, eorum
celerem commotionem, quaſi iniecto fræno, cohibent: ſic pe-
pones eſitando æſtate ſanguinis feruorem miteſcere omnes nobis
perſuademus, quia reſolutis vi caloris in ventriculo partibus,
commiſtæ ſanguini particulæ illæ frigidæ nimiam ſpirituum & par-
ticularum ſulphurearum agitationem impediunt: ſic incipientibus
oculorum, aliarumue partium inflammationibus aquam roſarum
adhibemus, vt opprimantur.
Dand.
Nollem in certamen deſcenderemus, in quo pugnaciter
contendunt Authores non ignobiles, vtrùm Roſæ calidis, an fri-
Sienim propterea frigidæ cenſentur roſę,
quia eosiuuant, quos animi ægritudo aut ægrotatio corporis
ſomno priuat, ſedandis inflammationibus vtiles ſunt, laborante
ex caloris redundantiâ capite multas habent opportunitates, ſiuè
in coronas flexæ imponantur, ſiuè applicentur contuſæ, ſiue aquâ
ex illis deſtillando expreſſâ, aut oleo ijs condito, oblinatur caput: Calidas roſas indicat &
ſapor manifeſtè amarus, &
vis purgandi
non languida earum ſucco inſita, & odor fragrantiſſimus, &
ſpiri-
tus ardens ſatis copioſus, qui ex illis extrahitur methodo, quam
indicat Beguinus Tyrocinij Chymici lib. 2.
cap.
2.
Roſas enim, quas
Incarnatas vocat, cœlo ſereno, vbiros euanuerit, collectas ac-
curatiſſimè teri iubet, & in vitreo vaſe optimè clauſo repoſitas
tandiu in cellâ ſeruari, vt fermenteſcant, donec acidum quid-
dam redolere videantur. Tum huiuſmodi florum pars aliqua bal-
nei calore ſoluenda eſt in ſtillas, & aqua inde extracta, amotis fe-
cibus, affundenda parti florum nondum alembicum expertæ, vt
iterum ſimul cum recenti vapore extilletur: id quod ſimili ratio-
ne vſque eò toties perficitur, dum roſæ vniuerſæ fuerint deſtillatæ.
Demum aqua ex roſis elicita balnei calori exponitur, & duodeci-
ma pars deſtillando abſtrahitur, quæ rectificata odorem gratiſſi-
mum exhalabit, & flammam æquè concipiet, ac Spiritus vini.
Sed & illud calidam roſarum temperationem indicare videtur,
quod ſuccus ex roſis expreſſus ſi dimidiatim in aquam præſtantiſſi-
mi odoris reſolutus fuerit, reliqua pars dimidia Soli expoſita ace-
ſcit, & in acetum mutatur;
reſolutis enim ſenſim calore Solis non
minima ex parte Spiritibus atque Sulphureis particulis, quibus in-
teriectis particulæ ſalinæ diſiungebantur, hæ dominantur reliquis
ſpiritibus, quos figunt, ſimulque confluunt nouâ quadam per-
miſtione, & acidum efficiunt ſuccum:
quæ verò frigida ſunt, non
abundant Sale, ſed, vbi ad corruptionem vergunt, mucorem po-
tiùs contrahunt, quàm acorem; ſic non acqua aceſcit ſed vinum,
& quò fuerit generoſius, eò acrius in acetum degenerat, vnde
factus prouerbio locus, ex optimo vino optimum acetum; quia
ſcilicet pluribus & acrioribus abundat ſalinis particulis;
atque
quemadmodum ſale, ita & aceto, non pauca, cęteroqui corruptio-
ni facilè obnoxia, aliquandiu ſeruantur.
Grad.
At noſtri rei bellicæ tormentariæ Præfecti non exiguam
aceti, vim congerunt, vt poſt excuſſos continenter ſepties, aut
ex quo fit
roſarum calorem non ſatis indicatum videri ab acore ſucci ex ijs
expreſſi.
Non tamen ex hoc, quod aceto refrigerentur maiora tormen-
ta, quæ ex multo intus concepto igne incaluerunt, illicò con-
ſequens eſt frigidam eſſe aceti naturam: quare enim aquâ, quam
ſemper in promptu habere poſſunt nullo, aut leuiſſimo diſpendio,
non vtuntur? Sed quia niſi Salintercedat, qui in aquâ facillimè
ſoluitur, & cum Sulphure affinitatem habet, Sulphur aquæ non
facilè cohæret (ſic liquoribus extillatis, in quibus cum Spiritu
Sulphur aſcendit, ſi aquam affundas puram, Sulphure præcipi-
tato, liquor velut turbidus apparet, Spiritus autem ſinè Sulphu-
re aquæ miſcetur) ideò ad detergendas pinguiores quaſdam ſul-
phureas particulas, quæ tubi lateribus ex toties iteratâ exploſio-
ne adhæſerint, adhibendus eſt latex aquoſus, qui ſalinis particu-
lis fœtus poſſit Sulphuri cohærere, & illud ſecum rapere;
id quod
acetum præſtare valet, non aqua. Cœterùm ſi aceti facultatem,
calidane ſit? an frigida?
accuratiùs examinare placeret, aut otium
pateretur, plura fortaſſe pro calore, quàm pro frigore argumen-
ta ſuppeterent. Memini certè me legiſſe quoſcunque lapides mi-
rum in modum molleſcere poſſe, ſi in calido ſanguine bouis, &
pinguedine veruecis, additâ portione aceti acerrimi, pernoctent; habet ſiquidem acetum vim penetrandi, &
propterea multis
medicamentis additur, vt faciliùs penetrent; hoc autem frigi-
dis naturis non conuenit, quibus non mollitur lapis, ſed dure-
ſcit humor.
Maur.
Si in his, quæ explicationis gratiâ incidunt, immorari
voluerimus, ex aliâ in aliam quæſtionem delapſos deficiet dies: illud vnum diſputationi noſtræ congruit, quod non continuò in-
ter frigida numerari oporteat ſiue roſas, ſiuè acetum, quia in mor-
bis calore excitatis adhibentur ad calorem ſedandum: ſicut enim
nonnunquam frigida calorem augent, quia cum feruentes parti-
culæ ad interiora repulfæ nequeant exhalare, ſimul coactę vehe-
mentiùs tumultuantur; ita ſępè calida refrigerare dicuntur, quia
incluſis igniculis exitum parant, quibus imminutis ardor ceſſat.
Certè Ariſtoteles ſect.24.
Probl.
13.
quærens, Cur ampliùs in Sole
res calidæ, quàm in υmbrâ refrigerentur, concludit, In Sole,
υi nullâ arcente, calor effluit, atque ocyùs euaneſcit. Sic Cam-
ſummâ vi penetrandi, odor vehemens, ſapor amarus, acer, & po-
tens, natura facilis ad exardeſcendum etiam in aquâ, nec frigida
eſſe poſſe videtur, ſi ex Auicennæ ſententia ventriculi, iecoriſque
concoctionem iuuat, pituitam incidit, flatus diſcutit, atque
vigilias parit: &
tamen ardorem faciei ex diuturnâ ſub Sole mo-
râ contractum curant fœminæ diſſolutâ in aqua roſarum Cam-
phorâ; hęc collyrijs ad calidas oculorum lippitudines permiſce-
tur, dolores capitis à calore prouenientes mitigat, inflamma-
tionibus medetur, ſubſidio eſt in Eriſipelate, ambuſta ſanat. Has autem refrigerationes ob idipſum efficit Camphora, quia, ca-
lida cum ſit, ſuis igniculis poros reſerat, per quos pars malè af-
fecta noxios igniculos faciliùs expellat; aut etiam cum ſulphureis
camphorę particulis ſe inſinuant Spiritus, qui ſulphureas aut ſa-
linas partis inflammatę particulas ad auolandum proritent, ſecum-
que rapiant; his verò abeuntibus, quæ inſunt frigidæ particulę,
plus habent virium aduersùs reliquos igniculos. An non ad le-
niendum partis ambuſtę dolorem, pręſtantiſſimum remedium eſt,
igni, quam proximè ferre quis poſſit, partem lęſam admouere?
nec tamen quis ignem, à quo primùm vſtus eſt, frigidum dein-
de factum dixerit, quod igniculos vſtulatam cutem ferientes fo-
ras euocet, dum poros ſuis igniculis recludit. Similiter ſuccus
cępe, olea calida, Petroleum, & huiuſmodi, ambuſtis appli-
cantur; Neque enim ſemper contraria contrarijs, ſed non rarò
ſimilia ſimilibus curantur. A lapide Bufonite cutim aduri, ſi
materia venenata præſens ſit, narrat Michaël Mercatus; ideò ad
hanc vtilitatem percipiendam, eum annuli palæ perforatæ inſe-
runt, vt accedente veneno cutis calefieri poſſit: Calidum igitur
Virtute lapidem hunc nemo negârit: Bufonitis tamen ſolo conta-
ctu, ictas à venenatis beſtijs partes liberari aſſerit Lęuinus Lemnius,
adeò vt, quando ictibus Crabronum, Veſparum, Apum, & Ara-
nearum, membra tumeſcunt, & inflammantur, lapide partibus
admoto, non ſolùm miteſcat dolor, ſed etiam tumores atque in-
flammationes diſſipentur, ac penitus ſoluantur.
Dand.
Hęc fortaſſis non inſulsè explicare quis poſſet attendens
(quòd multi mirantur) qua ratione ex ſalitis carnibus feliciùs ex-
trahatur Sal, ſi in aquâ ſalſâ, quàm ſi in dulci, macerentur: Sal
videlicet ſibi viam aperit, ſeque vnâ cum aquâ, cui iungitur,
carne ſeparantur: at aqua dulcis iungitur quidem ſali, quem tan-
git, non tamen tantam vim penetrandi obtinet, ſicut aqua ſalſa; quamuis &
ipſa poſtquam eſt imbuta ſale, quem ab extimis carnis
ſalitę partibus abſtraxit, aliquam nacta ſit vim penetrandi. Haud
diſſimili ratione calida quędam poſſunt calorem euocare, & ſecum
abducere; iungitur ſiquidem in Mixtis Sulphur cum Spiritibus,
ſunt enim principia inter ſe valdè cognata, vtpote agilia, & facilè
diſſipabilia, hoc tamen inter ſe differentia, quod Spiritus, volatici
ſunt, & ſui iuris, ſemperque auolare nitentes, Sulphur verò pau-
lo craſſioris ſubſtantię non facilè auolat, ſi Spiritu deſtituatur. Si
igitur in animali plures ſulphureæ particulæ fiant inuicem propio-
res, atque incipiant collatis viribus paulo concitatiùs, quàm par
ſit, agitari, iam fit inflammatio ad membri diſſolutionem ver-
gens. Quare ſi medicamentum aptum non immodicè calidum ap-
ponatur, quod vim habeat penetrandi, & ſimul cum huius ſul-
phureis, aut ſalinis, particulis etiam Spiritus in partem affectam
penetrent, Spiritus à ſuo corpore miſto ſeparati, iamque ſui iu-
ris facti auolantes ſecum rapiunt aliquas ſulphureas particulas, ex
quarum copiâ oriebatur inflammatio, &, quâ data porta, reli-
quæ paulatim ſubſequuntur, vrgentibus potiſſimùm particulis
mixti frigidis, quæ depulſo hoſtilium igniculorum manipulo pa-
res eſse incipiunt hoſti repellendo, ſeque ſuâ virtute elaſticâ con-
ſtringentes motum cohibent igniculorum, quos complectuntur,
adeò vt tumor ſubſidat, & ſenſim inflammatio extinguatur.
Hinc huiuſmodi calida medicamenta dicuntur Per accidens re-
frigerare, quia calorem minuunt, quamuis nihil frigidum in-
ſtillent.
Maur.
Equidem de hac re non magnopere pugno:
quia ta-
men horum, quæ aduersùs inflammationes adhibentur, medica-
mentorum temperatio calida ea eſt, vt cum igniculis coniunctas
habeant particulas aliquas ſuapte naturâ frigidas, non negarem
in ipſius mixti diſſolutione, particulis omnibus agitatis, etiam
frigidas aliquas permiſtim cum calidis peruadere poſſe in locum
inflammatum, ibique ſuas vires exerere, vbi deponuntur à Spiri-
tibus auolantibus. Vrtica (quæ Gręcis Acalephe rectè dicitur,
quaſi non commodum tactum præbens, eſt enim obſita duris & acu-
tiſſimis ſpiculis vt Microſcopio deprehenditur, ſecundùm longitu-
nâ, quæ dum tactu comprimitur, humor per fiſtulam ſpiculi ex-
primitur, in vulnus à ſpiculo inflictum, vnde pruritus moleſtia
oritur, & puſtula concitatur) in cibis cocta tam multas, vt Phy-
ſici ſcribunt, affert vtilitates, vt non niſi inter calidas herbas re-
cenſenda ſit; eius tamen ſuccus arterijs illitus febrium ardores com-
peſcit, ſi Mizaldo memorab. cent.
2.
num.
63.
credimus.
Anideò
tantùm, quia vrticæ igniculi aperiant arteriarum oſcula, per
quæ accenſæ decurrentis ſanguinis ſulphureæ particulæ exiliant,
& feruor minuatur?
An potiùs, quia ex vrticæ ſucco in arterias
influant cum Spiritibus particulæ aliquæ (fortaſſis etiam ſalinæ)
quæ effręnatam ſulphuris accenſi ferociam compeſcant? Particu-
las huiuſmodi fortaſsè Salinas dixi, quia ſal quidem calidus eſt,
non autem inflammabilis, immò particulas ſulphureas implexu ſuo
detinens, & ab eruptione prohibens, inflammationi reſiſtit, at-
que eorum, quæ ardent, flammam minuit: ac propterea, cum
Vrticæ tertius caloris gradus aſſignetur, eiuſque ſulphureis parti-
bus tribuenda non ſit vis compeſcendi flammam in ſanguine ex-
citatam, abundare Sale dicenda eſt: Cuius rei non obſcurum ar-
gumentum eſſe poteſt, quod, ſi aqua, in qua fuerint decoctæ vr-
ticæ, aut ex earum cineribus lixiuium, nocturno hyemis frigori ex-
ponatur, vt gelaſcat, ipſa glacies apparet conformata in ramos &
folia vrticæ.
Si quis verò tam ſubitam ſalium traiectionem ægrè recipiat, ego
Spiritus Frigidos facilè concederem. Quemadmodum enim tria
Calida principia ſuâ ſponte ſe commouentia & agitantia in mix-
tis agnoſcimus Spiritum, Sulphur, & Salem (calidis principijs
Salem annumerandum ipſæ Diuinæ literæ docent, vbi Deuteron. 29.
23.
dicitur Deus affligere terram, Sulphure, &
Salis ardore
comburens) Primum quidem celerrimæ mobilitatis volaticum &
volubilem, Tertium fixum & ſtabilem, particulas inter ſe arctè
cohærentes habentem, ſi reliquorum conſortio deſtituatur, in
permiſtione tamen (præterquam ſi cum terrâ ſolâ commiſcea-
tur) vnâ cum Spiritu & Sulphure permeantem per corpus vniuer-
ſum, materiam variè exagitando, Secundum verò Mediæ cuiuſ-
dam naturę, & paulò craſſioris conſiſtentiæ, quàm Spiritus:
Ita
quoquè tria ſuapte naturâ quieſcentia, nec niſi externo im-
pulſu commota, non incongruè ſtatuere poſſumus. Vnum qui-
ponderoſum, quod omnium maximè reſiſtit im-
pulſui, & difficilè agitatur, quod demum in corporum diſſolu-
tione remanet quaſi inutile pondus, & Terram dicimus;
vbi enim
vi ignis aſcenderint Spiritus, & Phlegma, &
Sulphureæ parti-
culæ, atque ex fœcibus in calcem redactis extractus fuerit Sal,
remanet terra, quam Terram damnatam appellare Chymiſtis
placuit, quippè quæ, cœteris libertatem nactis, nequit diſce-
dere. Alterum eſt Aqua, commotionem quidem non habens in
ſuâ poteſtate poſitam, vt vltrò agitetur, faciliùs tamen, quàm
Terra cedit impellenti, aut ſecum rapienti, eamque, vtpote
tenuiorum partium, ſuſque deque permiſcenti. Tria illa Cali-
da, Spiritum, Sulphur, & Salem, Motûs Originem ſibi inſi-
tam habentia, Principia Actiua aptè vocamus: Terram &
Aquam,
quę per ſe ipſæ ac ſuâ ſponte non mouentur, ſed illorum incur-
ſione atque incitatione agitantur ad conſentientem coagmenta-
tionem, Principia Paſſiua dicere poſſumus. His tertium Princi-
pium Paſſiuum addendum exiſtimo, partium ſubtiliſſimarum
aquæ tenuitatem longè ſuperantium, vi quidem ſuâ non procli-
uium in motum, facillimè tamen agitabilium velleuiſſimo impul-
ſu (neque hoc abſonum, nam & terreos puluiſculos exiguo fla-
tu excitari, diſſipari, rapi, diuque per aëra agitari videmus)
propterea, vt ab inani vocum nouitate abſtineam, Spiritus Fri-
gidos voco, Spiritus, quia ſubtiliſſimi ſunt, Frigidos, quia
virtute elaſticâ ſe contrahentes vim habent alias particulas con-
ſtringendi, atque impediendi, ne diſſipentur, & auolent.
Quemadmodum verò Spirituum Calidorum exuperantia efficere
poteſt, vt in mixti diſſolutione Sales ſuapte naturâ fixi fiant
volatiles, hos enim illi carcerem dedignati, auolantes ſecum
rapiunt; ita pariter Spirituum huiuſmodi Frigidorum copia fi-
gere poteſt ac firmare, aut ſaltem retardare particulas alias cœ-
teroqui in motum pronas, ſeque incitaturas, primùm quidem
Salem, deinde Sulphur, demum Spiritum, prout multitudine
& virtute antecellunt.
Liceat ne mihi apud amicos (nam, vt
aliquando aiebat Cicero in Tuſc. Philoſophia paucis contenta iudi-
cibus, multitudinem conſultò fugiens) cuſtoditam diu ſuſpicionem
proferre in lucem?
Gradon.
Licet ſanè;
neque enim hìc contentiosè agi-
ritatis veſtigia indagamus.
Maur.
Linteum Spiritu vini imbutum ſi candelæ quis admo-
ueat, flammam erumpentem videbit, aliquando quidem inco-
lumi linteo, aliquando verò illo abſumpto: ſi enim Spiritus non
fuerit phlegmate liberatus, intactum permanet linteum, quia
exardeſcentis Spiritûs vim eludit aqua, qua illud imbuitur; at
ſi Spiritus vini fuerit optimè rectificatus, linteum pariter incen-
ditur, nullo præſidio munitum aduerſùs ignem. Spiritus igitur
ad conflagrandum aptus, artis miniſterio, ab aquæ naturâ ſepara-
tur. Illud autem eſt omnibus manifeſtum, quod Spiritus vini in
vaſe poſitus, ſi nullo appoſito operculo vel leniſſimo balnei ca-
lore ſollicitaretur, prorſus in auras abiret diſſipatus, aciem ocu-
lorum fugiens; at ab operculo coërcitus dum aſcendit, in laticem
cogitur, & fluit.
Cum itaque ex Chymicorum Canone, Vitra
quò altiora, eò meliora; ſic enim υna deſtillatio plus pr æſtat, quàm
tres rectificationes, vt docet Beguinus Tyrocinij Chymici lib. 2.
cap.
1.
can.
2.
ideò iubet, Sint autem eucurbitæ υt plurimum altæ
duos cubitos; ad eam enim altitudinem non facilè attollitur phleg-
ma: Hinc mihi ſuborta eſt ſuſpicio, in corporis diſſolutione Spi-
ritus Calidos aſcendere ſimul cum Spiritibus Frigidis, quò perti-
nere non poteſt ex tanto interuallo, tamque blando calore, neque
terra, neque aqueus vapor, & in illo operculi faſtigio, maximè
remoto à ſubiecto caloris externi fomite, à Spiritibus Frigidis vi
ſuâ elaſticâ ſe reſtituere conantibus, Spiritus Calidos in laticem
cogi: qui tamen latex, niſi in vaſe occluſo, cohibitâ Spirituum
Calidorum explicatione, cuſtodiatur, in auras ſolutus auo-
lat, vas inane relinquens. Quando autem Spiritus, ſpecie fu-
mi aut nebulæ, prodeunt ex corpore, in Recipiente liquor ali-
quis aqueus apponitur, vt illi miſceantur nebule expirantes
aut fumi, & concreſcant:
demum Spiritus à liquore ſepa-
rantur.
Grad.
Certè hyeme, quando tempeſtas maximè ſicca lutum
comminuit in puluerem, nec aqueas expirationes aërem peruagari
vllum argumentum ſuadet, aſpera arteria, quam exceperat, ani-
mam ſpiritu ductam à pulmonibus reſpirans ac reddens, per os &
nares fumum exhalare videtur: non niſi quia Spiritus Frigidi,
quibus refertus eſtaër, calidi halitûs ex ore, aut naribus erum-
câ halitum expanſum conſtringunt, & quaſi captiuum antè ocu-
los ſiſtunt. Spiritus huiuſmodi frigidos in aëre agitatos, ſed na-
turâ ſua deſides atque inertes, tandem corporibus actu frigidis
adhæreſcere facilè dixerim, vt marmori, metallo, chryſtallo, &
ſimilibus; quemadmodum &
puluiſculi demum ſubſidunt, qui
in corporibus ſcabris propter ſuperficiei aſperitatem latent, ſed
ſub aſpectum cadunt in maximè læuibus, cuiuſmodi ſunt ſpecula,
& menſæ ex lapide Lydio.
Hinc difficile non fuerit explicare, cur
marmora, etiam mediâ æſtate, ſi tangantur, frigida appareant,
quin opus ſit ex marmoris ipſius naturâ aliquid auelli, quod in
mânu tangente ſenſum frigoris efficiat; in illius enim poris licèt
exilibus recondi poſſunt vagi quidam Spiritus frigidi, qui à ma-
nûs calore excitantur, & peruenientes ad cutem fibrillas neruo-
rum vellicant. Immò velum illud, quo obducitur &
infuſcatur
Lydius Lapis politus, aut etiam exudare videtur, ſi calens vola,
non tamen madida, illi applicetur, quid aliud eſt, niſi expira-
tio à manu in marmor emiſſa, ibique à frigidis ſpiritibus coacta? quia autem calidi Spiritus à manu immiſſi eluctantur, &
, quem
ſecum aduexerant, halitum ſecum pariter rapiunt, ſponte ſuâ
diſſipatur nubecula illa, at que ſuus marmori redditur nitor; niſi
fortè puluiſculis fuerat antè aſperſum, ex quibus & ex halitu im-
miſſo commiſtum fuerit quaſi tenue lutum; hoc enim facilè non
abit, niſi detergatur.
Dand.
Non quoslibet tamen Spiritus Frigidos, perinde vt nihil
interſit, cuilibet marmori indiſcriminatim adhæreſcere concede-
rem; ſed quemadmodum non quarumlibet arborum folijs adhæ-
ret ros ille melleus, quem Manna dicimus, in quernis enim potiſ-
ſimum frondibus obſeruatur; ita ex vniuerſâ Spirituum Frigi-
dorum aërem peruagantium turbâ, alios alijs corporibus, pro di-
uerſâ tum Spirituum, tum corporum naturâ, inſidere exiſtima-
rem. Siquidem ex Ophite (marmor eſt Serpentum in morem ma-
culis diſtinctum) parantur globi, qui à febrientibus contrectati
ardorem mulcere perhibentur, atque peſtilentiam arcere, & affe-
ctiones illas, in quibus exant emata apparere conſueuerunt. Cum
igitur id peculiare ſit Ophiti, nec cœteris quibuſque marmoribus
commune, etiam diuerſam Spirituum Frigidorum Ophiti adheren-
tium naturam ſtatuere oportet.
Maur.
Spiritibus Frigidis, æquè ac Calidis, alijs aliam eſſe na-
turam, ac proinde aliam magnitudinem, aliam figuram, non eſt
negandum: Corporum autem miſtorum, duriorum præſertim,
pori, pro variâ Salium, Sulphuris, & Terræ temperatione, nec
æqualiter patent, nec ſimiliter conformantur. Ex quo fit neque
quoslibet ſpiritus, ſiue pauci ſint, ſiue plures congeſti, quibus-
libet poris congruere poſſe, vt inde vel ipſo aëris motu non extur-
bentur, ſed procul à calore ibi quieti reſideant. Propterea etiam
contingere poteſt, vt certi quidam ſpiritus frigidi certo corpori
adhæreſcant peculiaris efficacitatis, maximè ſi ex corpore ipſo,
cui adhærent, aliæ expirationes prodeuntes collatis viribus agant. Quamuis enim (vt ab Ophite non recedam) non reſolui vllam
ipſius marmoris particulam, ex manûs febrientis calore, exiſti-
mem, relinquitur tamen ambigendi locus, an intrà ipſius marmoris
interiores poros deliteſcant aliquæ permiſtionis reliquiæ, atque
Spiritus, quos diximus, Abundantes, qui erumpere valeant ex-
citati acri illo manûs calore. Quapropter ex vno aliquo effectu
decerni non ſemper poteſt, vtrùm corpus aliquod ſit Virtute Ca-
lidum, an Virtute Frigidum: ſed plura attendenda ſunt.
Et vt
aliquid exempli cauſâ proferam; apud Antonium Mizaldum Me-
morab. centur.
1.
num.
21.
aliquando hæc legi:
*Ranarum cor, &
*
*maximè fluuiatilium, febricitantibus ſpinæ adalligatum febriles*
*algores minuit. Sunt qui cordis regioni etiam admoueant ad mi-*
*tigandos cauſonum æſtus & incendia.
* Ecce ab eodem corde ranæ
minuitur fri gus pariter atque calor. Si alterutrum effectum ſin-
gillatim duo Philoſophi conſiderent, alter cordi ranæ calorem tri-
buet, quippe in algidâ febri opitulatur, alter frigidum pronun-
ciabit, cum æſtuanti febrientis cordi ſuccurrat incendium mi-
nuens: Vtrumque ſimul conſideranti, atque inuicem comparan-
ti, apparebit calidum, immittendo quippe igniculos, quando
ſpinæ adalligatur, in neruos, ſpirituum motum iuuat, ne extre-
mæ membrorum partes inalgeſcant, aut ne tam validè totum cor-
pus horrore correptum intremiſcat; nam &
allij nucleolus antè
acceſſionem quartanæ comeſtus calorem mouet, qui, Celſo autho-
re, horrorem non admittit, vt idem ſcribit centur.1.
num.
44.
Cor-
dis autem regioni applicatum igniculos ipſos ingerens aperit exi-
tum interiori ſulphuri accenſo, quo expirante cor minùs exæſtuat.
Tunc verò non multum hæſitantes reſpondere poterimus calidam
à Spiritibus calidis, originem ducere poteſt. Sic quoniam quartanâ
laborantium ſanguinem ita vitiatum exiſtimare poſſumus, quem-
admodum vinum coaceſcens (propterea adhibitis remedijs vtri-
que incommodo ægrè ſubuenitur, difficillimè enim & quartana
depellitur, & vinum deponit acorem) videlicet ſpiritibus multis
deſtitutum, ijs autem, qui reliqui fuerunt ſiue in ſanguine, ſiue
in aceto, fixis cum ſale vtriuſque liquoris: ideò opus eſt exalta-
tum ſalem deprimere, additâ congruente ſpirituum copia & vir-
tute, qui Salem volaticum efficiendo, ſanguinem aut vinum ſuę
reſtituant integritati. Quapropter Virtute Calidos nemo temerè
pronunciauerit Lapides in Caymani prægrandis lacerti ventriculo
ortos, fluuiorum calculis ſimiles, quos Indi & Hiſpani ad extermi-
nandam febrem quartanam temporibus febrientis alligant. Ex
huiuſmodi nimirum lapide excitati ſpiritus prodeunt, qui arteriam
penetrantes ſanguini decurrenti ſubinde commiſcentur, illiuſque
particulas agitando demum ſanguineos ſpiritus à ſalium captiuita-
te liberant, ipſaſque ſalinas particulas interiecti diſiungunt,
& ſuppeditatis ex meliùs concocto alimento nouis ſpiritibus,
ſanguinis dulcedo redintegratur, ac demum quartana depel-
litur.
Grad.
Amico quartanâ laboranti ſuccurrere libentiùs tentarem
huiuſmodi lapide, quàm Cantharidibus telæ aranearum inuolutis,
à quibus quartanario ſuſpenſis eum perfectè liberari tradunt aliqui
apud Mizaldum, quem nuper laudaſti, cent.3.
num.
24.
vim ete-
nim illius lapidis teſtati ſunt iteratis experimentis Indi atque Hiſ-
pani; cum verò &
apud nos non infrequentes reperiantur cantha-
rides, & aranearum telis abundemus, mirum valde eſt à nemine,
quod ſciam, tentatum adhuc iſthuc remedium; experiri autem
nolo, quod me aſſequi poſſe diffidam, præſertim cum ex altera
parte non vacet periculi ſuſpicione venenatis vti, cuiuſmodi eſſe
cantharides notum eſt, *quoniam ipſæ υenena ſunt potæ*, vt loqui-
tur Plinius lib.29.
cap.
4.
&
confirmatur exemplo Caij, qui *accuſan-*
*te L. Craſſo cantharidas ſumpſiſſe dicitur*, quemadmodum ſcri-
pſit Cicero ad Pætum Epiſt. lib.
9:
ideò *Theodorus Lyſimacho mor-*
*tem minitanti, Magnum υerò, inquit, effeciſti, ſi cantharidis υim*
*conſecutus es*, teſte eodem Cicerone in Tuſcul. Ex altera verò par-
te telas aranearum aſtringendi facultate præditas eſſe argumento
digito infligunt, telas aranearum imponunt, vt ſanguinem ſiſtant. Calidis annumerandas eſſe Cantharidas docet earum vſus in Veſi-
catorijs; Frigidas fortaſſe aranearum telas indicat vis aſtringendi:
an autem hæc duo ita inter ſe congruant, vt ex cantharidibus
erumpentes igniculi, ſecumque ex telis aranearum, quas per-
meant, frigidos ſpiritus abripientes temperentur in calorem
aptum ad exaltandos in arteriâ, cui applicantur, ſanguineos
ſpiritus, adeoque ad profligandam quartanam, affirmare non
auſim.
Dand.
Haud dubium, quin diuerſorum corporum Spiritus
complicati ſe inuicem temperare valeant ad certum aliquem effe-
ctum: neque ſolùm quando naturæ ſunt oppoſitæ, vt ſi calida
frigidis miſceantur; infractis enim &
conciſis vtrinque viribus
igniculi tardiùs mouentur, & ſpiritus frigidi languidiùs ſtringunt;
verùm etiam quando ad idem genus pertinent, vt ſi ad curandam
fiſtulam emplaſtrum componatur ex auripigmento, calce, ſulphu-
re, & ſapone, iuxta peruulgatum Scholę Salernitanæ decretum,
*Auripigmento Sulphur miſcerememento, His decet apponi calcem,*
*coniuge ſaponi. Quatuor bæc miſce;
commiſtis quatuor iſtis Fiſtu-*
*la curatur, quater ex his ſi repleatur*. Satis autem manifeſtum
eſt hæc omnia inter calida recenſeri; quia tamen non æqua vis
omnibus ineſt, nimia enim vis erodendi eſſet Auripigmenti aut
ſolitariè, aut vnâ cum Sulphure accepti (ab his duobus ſiqui-
dem additis omnia metalla præter aurum conſumuntur) calx ve-
rò & ſapo non ſatis eſſent ad vitiatam fiſtulæ materiam extermi-
nandam; ideò ſimul permiſcentur, vt ex variâ ſalium atque ſpi-
rituum complexione temperentur vires medicamenti, & qui igni-
culi ſuapte naturâ remiſſiùs agitarentur, ab acrioribus atque ve-
hementioribus incitentur, hi verò illos tardiores impellendo ali-
quid de ſuo impetu & motu deperdant, mitiuſque agant mor-
boſam quidem materiam abſumendo, non tamen carnem adhuc
integram exulcerando. Nam ſi, vt obſeruauit Palladius de re ru-
ſtica lib. 2.
tit.
16.
de nuce iuglande, *Nuces ſeruantur cepis mistæ,*
*quibus banc vieiſſitudinem reddunt, vteis acredinem tollant*; mul-
to magis Spirituum & aliarum particularum commutatio interce-
dit inter ea, quæ comminuuntur, vt miſceantur.
Maur.
Neque mirum, ſi plurium complexio vires ſingulorum
quandoquidem eiuſdem corporis miſti facultas, qua-
tenus ex calore pendet, aliquando acrior, aliquando languidior
apparet. Certè Chalcitidis acrimonia tanta eſt, vt carnem vrat,
& eſcharam inducat, ideò inter venena, quæ viſcera erodendo
interimunt, collocatur; combuſta tamen miteſcit, atque à Ga-
leno lib. 4.
de Compoſ.
medic.
ſec.
gen.
cap.
5.
enumeratur inter
alia, *quæ ignem non experta, acria ſunt; combusta, moderata*;
*lota poſt combuſtionem, lenia, mordacitatiſque expertia ſunt*:
quia
ſcilicet combuſtione partes aliquæ ſulphureæ abſumuntur, & ſpiri-
tus vnâ cum ſale volatili ſaltem ex parte auolant; lauatione ve-
rò adhuc non exiguam ſulphuris cum ſale coniuncti partem ſecum
rapit aqua ſalem diſſoluens. Quamuis autem (vt notauit Dioſco-
rides lib. 5.
cap.
78.
vbi de Calchanto, Chalcitide, Miſy, Sory, &
Melanteriâ egit) communiter, quæ vſtionem experta non ſunt,
peruſtis validiora eſſe exiſtimandum ſit, tamen aliqua ſunt, vt
Sal, Vini fæx, Nitrum, Calx, & ſimilia, quæ cruda remiſſiora ſunt,
combuſta autem viribus efficaciora redduntur: ideò nimirum quòd,
præter ſulphureas particulas in vſtione immiſſas, vi ignis combu-
rentis ſeparantur partes aliquæ potiſſimùm aqueæ, quibus vis ſa-
lium infirmabatur; abſumpto autem humore aqueo, ſales validiùs
exerunt ſuam acrimoniam. Quanta ſit vis ſalis ab humore aqueo
ſeiuncti, patet, ſi lixiuium, ex quo ſapo niger coquitur, excipias
ſartagine, & excoquas non ad omnimodam ſiccitatem, ſed vſque
eò, dum materia humore abſumpto ſpiſſior facta craſſitudinem
contrahat, & vbi refrixerit, concreſcat in lapidem, qui in teſ-
ſeras ſcindi poteſt; atque loco ſicco ſeruandus eſt in vitro clauſo,
ne humidus aër ſales concretos liquefaciat. Hic autem lapis
vim habet erodendi breui temporis ſpatio, & citrà dolorem
inurit cauterium: id quod lixiuium illud omnino præſtare ne-
quiret.
Dand.
Quam iniecimus calidorum aliquot medicamentorum
mentionem, ſcrupulum mihi obijcit, qui alicui fortaſſe non nihil
faceſſat negotij: Multa enim etiamſi calida ſint, cuiuſmodi eſt
Chalcitis, Cadmia fornacum, ſal, quo in cibis vtimur, & ſimi-
lia, de quorum calore non dubitatur, pollent facultate aſtrin-
gendi, vt vnâ mente, vnaque voce, Medici docent: At calor di-
latat potiùs, frigus verò conſtringit; aſtrictio autem videtur eſſe
impedimento calori, hoc eſt igniculorum agitationi. An, quia,
gidis particulis ſiue terreis, ſiue aqueis coagmententur, igniculi,
quibus in corpore ſupra mediocritatem calido vis maior ineſt, pe-
netrantes ſecum aduehunt frigidas aliquas certæ cuiuſpiam naturæ
particulas, quæ facilè cohærentes cum animalis particulis, quibus
applicantur, demum ſuam aſtringendi vim exercent, vbi auolaue-
rint igniculi?
Maur.
Sed etiam inſuper, quia igniculos ſuperuacaneum humo-
rem ſuâ agitatione comminuentes, & exturbantes, ſecumque ra-
pientes, conſequitur ſiccitas; &
quæ interiecto humore intentæ
erant carneæ ſibræ, ſe contrahunt, humore vel in auras abeunte,
vel cum terreis aut ſalinis cataplaſmatum particulis commiſto. Fibrarum autem contractione coniunctâ cum humoris expiratione,
aut expreſſione, extenuari molem corporis, eiuſque particulas
conſequidem vi caloris, non ea ſolùm manifeſtum fa-
ciunt, quæ ſucco cœteroqui plena torrentur in clybano, aut Solis
ardoribus expoſita areſcunt; ſed etiam fructus aliqui ex arbore de-
cerpti, quos in vmbrâ ſponte ſuâ ſenſim areſcere, quin putre-
ſcant, videmus: &
ſanè relictum ſuper menſam citrum poſt ali-
quot menſes ita aridum inueni, & mole diminutum (vt nihil
de grauitate inſigniter extenuatâ dicam) vt vix eſſet prioris
magnitudinis ſuboctuplum, valde conſpicuâ ſibrarum contra-
ctione.
Grad.
Sol quidem admonet inueniendum eſſe huius diſſertatio-
nis exitum: ſed quia inter ea, quæ cruda remiſſiot
buſta efficaciora redduntur, cum Dioſcoride calcem quoquè enu-
meraſti, Maurocene, ſuperioribus autem diebus, cum de Ignis
grauitate diſputaremus, allatum à Dandulo memini experimen-
tum, quo calcem viuam recentiſſimam, iterum in catino vehe-
menti igni expoſitam, auctam fuiſſe pondere non contemnendo
deprehenſum eſt; quod ponderis incrementum non niſi immiſſis
igniculis tribuendum videbatur; Calcis combuſtæ efficacitas maior
adſcribenda erit immiſſis igniculis. Ex hoc verò dubitare quis poſ-
ſit, an calcis viuæ, cui aqua affunditur, calor oriatur pariter ex
fornacis igniculis, qui lapidis meatus occupauerint, cum ille in
calcem excoqueretur, non autem ex ſulphure ingenito ipſi lapi-
di; cum tamen non nihil interſit, ex quo lapide calx fiat, vt ædi-
ficiorum ſoliditati conſulatur: id quod ex ſulphureis particulis
Habent Romani, vt nôſtis, arenæ
loco puluerem, quem Puteolanum (fortaſſe quia extrahitur è
puteis in Arenariam deſcendentibus) vocant; hic calci permiſtus
tenaciſſimè copulat tophos, lateres, & ſaxa, inſignem duritiem
acquirens. Id miratus Belga neſcio quis artis Spagyricæ non igna-
rus, vt ex Viro fide digno accepi, diſſoluit puluerem illum in ſua
principia, & certam ſulphuris portionem arenæ permiſtam depre-
hendit. Quare in patriam redux carbonem foſſilem (ſulphure pro-
cul dubio redundantem) comminutum, iuxta obſeruatam Ratio-
nem, arenæ permiſceri iuſſit optimo euentu, quem animo deſti-
nauerat. Hinc inferre licet validiorem calcem, ſi arena minimè
ſulphurea ſit, & cœtera omnia ſint paria, abundare maiori
ſulphuris copiâ, pro lapidis melioris naturâ, ac proinde cal-
cis calorem non omnino tribuendum igniculis in fornace con-
ceptis.
Maur.
Quod ad maiorem calcis viuæ iterum combuſtæ efficaci-
tatem attinet, non videtur admodum difficile explicatu: vbi
ſcilicet calx è fornace exempta refrixerit, vtpote maximè ſicca,
facilè vnitur humido vapori, quo refertus eſt aĕr, præſertim quia
Sali nullo negotio coniungitur aqua; lapides autem ex ſale potiſſi-
mùm & terrâ coagmentatos negare nemo poteſt.
Quapropter ſi
calx viua humorem huiuſmodi aqueum combiberit, vtique Sa-
lis diluti acrimonia retunditur: Nouâ igitur combuſtione diſſipa-
tur vapor aqueus, & Salinæ particulæ vim ſuam obtinent inte-
gram, quam exercere non potuiſſent antè vſtionem. Non diſſi-
teor tamen etiam ſulphureas aliquas & ſalinas particulas, immò
etiam Spiritus ex Ignis materiâ exeuntes, addi in combuſtione: Nam lateres nouos quantumuis frigidos ſi in vas aquâ plenum im-
merſeris, non ſolùm bullas excitabit aqua (id quod fortaſſe aëri
poris incluſo tribui poſſet) ſed etiam incaleſcet, autſaltem inte-
peſcet; id verò non niſi igniculis adhuc reliquis exfornacis incen-
dio eſt adſcribendum. Simile quid lapidi in calcem excocto con-
tigiſſe arbitror: cum enim ita compacta ſit lapidis materia, vt
vehementi fornacis igne non diſſipetur, quemadmodum cum ar-
dent ligna, & ea, quorum rara eſt textura, adeoque, licèt hu-
mor lapidis elementa connectens expirauerit, maneat adhuc ea-
dem lapidis figura particulis vix cohærentibus (nam friabilis eſt
calx) plurimæ ſulphureæ & ſalinæ particulæ in fornace conce-
adhuc
hærent in calcis refrigeratæ cauernulis, & aliquæ etiam amico
quodam fœdere adhærent ſali lapidis. Affuſâ igitur aquâ lique-
ſcit ſal; tunc non ipſe ſolùm, ſed etiam ſulphureæ lapidis calcarij
particulæ, vnâ cum ſulphureis particulis abigne ingeſtis, quibus
non eſt proximè & immediatè cum aquâ commercium (ſicut néc
Sali cum Spiritibus) ſolutæ omni vinculo agitantur, atque ſeipſas
& reliquas calcis particulas commouendo efficiunt, vt calx intu-
meſcat, & vehementiùs ab illis exagitatus humor abeat in fu-
mum, qui ſi congruo Recipiente excipiatur, cogitur in liquorem
ſubdulcem; ſale nimirum facto volatili ex Sulphuris atque Spiri-
tuum Sulphuri coniunctorum conſortio. Hinc ſi calx iteratis vi-
cibus lauetur, ita ſalem omnem in aquâ deponit, vt demum pul-
uis remaneat acrimoniæ penitùs expers, qui tutò adhiberi poſſit,
vbi opus ſuerit multis mitigationibus lenire medicamenta. Quod
ſi aquæ loco, aut aquei humoris, oleum calci affundas, non ex-
citatur calor, neque fumus, quia oleo ſal non liqueſcit: atque
adeò ſulphureæ particulæ non liberantur vinculo, quo teneban-
tur, ſed potiùs obſtructis tenaciter poris impediuntur, ne ſimul
congregentur, & agitentur.
Calcem ſanè admirandum eſſe Natu-
ræ opus, negari non poteſt, &, vt obſeruauit S.
Auguſtinus lib.
21.
de Ciu.
Dei cap.
4.
ſi de aliquo lapide in India ea narrarentur,
quæ in calce quotidie videmus, vix fortaſſe fidem adhiberemus,
& ferè pro miraculo haberemus;
ſed lapis calcarius, vt ille qui-
dem lo quitur, *occultiſſimè ab igne ignem concipit; Cumque iam*
*gleba tangentibus frigida ſit, tam latenter ignem ſeruat, vt nul-*
*li noſtro ſen ſui prorſus appareat; ſed compertus experimento, etiam*
*dum non apparet, ſciatur eſſe ſopitus:* Ex quibus S.
Doctoris ver-
bis non parùm confirmari videntur, quæ de igniculis ſopitis atque
excitatis diximus.
Verùm, antequam inuicem digrediamur, vnum adhuc mihi
videtur non prætereundum per diſſimulantiam; quod, vt verum
fatear, mecum ipſe tacitus miratus ſum à vobis hactenus intactum
relinqui: niſi fortè idcircò, quia hìc Naturæ ſcrutatores agimus,
non myſteriorum interpretes, alienam à noſtro inſtituto diſpu-
tationem exiſtimâſtis. Quia tamen Philoſophiam ita Diuinæ ſcien-
tiæ ancillari oportet, vt ne quid Catholicæ Fidei effatis, vel per
vmbram, minùs conſonum videri poſſit ijs, qui minùs attentè
dentibus diſſerimus; ideò operæ pretium cenſeo, quæ à me
huius diſſertationis initio, atque in præcedenti, indicata ſunt,
ita dilucidè ac diſtinctè exponere, vt nulli calumniæ ſint ob-
noxia.
Grad.
Quorſum tua tendat dubitatio, mihi videor ſatis perſpi-
cere. An putas ita perperam à nobis, aut ab alijs intelligenda eſſe,
quæ dixiſti, vt illa demum cum Euchariſtico myſterio non ſatis co-
hærere deprehendantur?
Maur.
Rem acu, vt aiunt, tetigiſti.
Hoc illud eſt, quod me
anxium habere poſſet: mallem ſcilicet in Philoſophiâ planè cæ-
cus haberi, quàm nimis oculatus in Fide: hoc-enimuerò eſſet mi-
ſerè cœcutire. Diximus multa corpora immiſſis extrinſecùs igni-
culis incaleſcere; multorum ingenitos igniculos excitari in motum,
atque caloris ſenſum in tangente efficere: Quidni pariter (dixerit
aliquis) ſaporum ſenſus à Salibus linguæ & palati neruos vellican-
tibus ſeu ferientibus, colorum ſenſus à Sulphuribus immiſſam lu-
cem temperantibus ac repercutientibus, oriri dicatur? Hinc vere-
bar, ne quis abſurdam nobis ſententiam impingeret, quaſi admit-
teremus poſt Sacra Verba adhuc aliquam panis aut vini ſubſtan-
tiam manere, cum ſapor & color idem permaneat, atque cœtera
omnia, quæ ſenſum mouentia, panis aut vini ſpeciem ingerunt.
Grad.
Suborta eſt mihi quidem aliquando hæc eadem dubita-
tio; ſed vix leuiter animum aduertebam.
Cum enim Theologum
quendam, nec ſanè imperitum, ſemel audierim perpendentem à
Patribus in Synodo coactis non vſurpari Accidentium vocabulum,
ne fortè Catholicum dogma videretur peculiari cuipiam Philoſo-
phorum Sectæ alligatum, ſed tantùm doceri, manentibus dun-
taxat ſpeciebus, panis & vini ſubſtantiam conuerti in Corpus &
Sanguinem Chriſti Domini; non admodum intereſſe putabam,
quanam demum ratione Accidentis notio explicaretur, modò,
manentibusijs, quæ panis aut vini ſpeciem ingerunt ſenſibus, nul-
lam ibi eſſe panis aut vini ſubſtantiam fateamur, ſed integrum
Chriſtum Dominum. Si intactis armis, ſago, &
baltheo, fulmine
ictus periret cataphractus miles, quis eadem inſignia ſibi nota
cernens non ſibi perſuaderet militem adhuc hærere in ſtatione? cum tamen vacua eſſent arma.
Simili igitur quadam ratione, ſi
quis exiſtimet ea, quæ ſenſus noſtros mouent, ita quidem na-
aut vini ſubſtantiam conſtituendam nullatenus pertineant; quam-
uis illa eſſent corpuſcula non apta, vt per ſe ſic complicata ſubſi-
ſtant ſeiuncta à corpuſculis panis aut vini naturam conſtituentibus,
poſſent Diuinâ virtute contineri in illâ eadem complexione, qua
panis aut viniſpeciem præſeferrent, quin tamen panis aut vini na-
tura cum ijs permaneret.
Maur.
An particulæ naturam panis aut vini conſtituentes adeò
inertes ſunt, vt nullum ſenſum mouere valeant? nullus Sali ſapor,
nullus ſulphuri odor aut color, nullus Spiritibus calor? nemoid fa-
cilè admittat. Quorſum igitur corpuſcula illa ſenſus noſtros mo-
uentia, neque tamen ad panis aut vini naturam conſtituendam
pertinentia, ſi ipſi naturæ vis ineſt, qua ſenſum moueat? Quod
ſi cum panis aut vini ſubſtantiâ ſimul periret vis illa mouendorum
ſenſuum Sali, Sulphuri, atque Spiritibus inſita; non ſatis intel-
ligo, quomodo poſt Sacra Verba maneant ſpecies panis aut vini
immutatæ: hæc ſcilicet vis ingenita ſubſtantiæ coniunctim cum
illis, quæ adſtruis, corpuſculis ſenſum mouens, cauſam vnam
componit, quæ vtique validiùs feriat, aut vellicet neruos, quàm,
cùm corpuſcula illa ſolitaria remanent, hac pereunte. Quapropter
facultates illas mouendorum ſenſuum (quas aut Colorum, aut
Saporum, aut Odorum, aut Caloris, aut Frigoris, cœterorum-
que eiuſmodi, vocabulis indigitamus, vocum compendio vten-
tes) ita cum naturis, quibus tanquam proprietates conueniunt,
connexas ſtatuo, vt nullâ vi naturali auelli queant, ſed perpetuò
illis cohæreant, quamuis ex aliorum corpuſculorum alijs faculta-
tibus (intrà idem genus) præditorum admiſtione, earum eſſica-
citas temperetur. Cœterùm illas eaſdem facultates, ſeu qualita-
tes, Diuinâ vi ſeparari poſſe à naturis ipſis, atque ſeparatas con-
ſeruari, nullus ambigo. Quamuis enim hanc qualitatum à natu-
râ diſiunctionem nullo Phyſico experimento valeat Philoſophia
probare, neque vnquam abſque corpuſculorum immiſſione, aut
expiratione ſiat vlla naturalis qualitatum mutatio; illas tamen
facultates à ſubſtantiâ, non mentis opiſicio, ſed reipſa diſtingui,
ſatis eſt, ſi Fides doceat: neque enim Phyſicis ratiocinationibus
fas eſt Diuina metiri. Et quemadmodum Naturæ Vnitatem cum
Hypoſtaſeon Trinitate cohærere, naturalis ratio Fidei lumine de-
ſtituta non aſſequitur; ita nil mirum, ſihæc, de qua ſermo eſt,
ſcat. Neque igitur Catholicum dogma quicquam officit noſtræ
philoſophandi methodo; neque Phyſicæ, quas conſectamur, ratio-
nes quicquam detrahunt Fidei effatis, ſi à corpuſculis ſola Diuina
vis ſeparare valeat qualitates illis cœteroqui perpetuò affixas, ne-
que vlla naturali virtute perituras.
MAur.
Quamuis me nihil dicturum expectatione veſtrâ di-
gnum pro certo habeam, obſequi tamen voluntati ve-
ſtræ, & meam fidem demum liberare neceſſe eſt, explicando,
qua ratione contingat Ignem excitari, & ardere, quin vlla gi-
gnatur natura, ſeu ſubſtantia, quemadmodum iam conſtituimus. Et quidem quæ de Calore heri &
nudius tertius diſputauimus, ſa-
tis indicare poſſunt, quid de exarſione dicendum ſit; ſi enim,
dum comburitur lignum, nulla natura gignitur, ſed lignum de-
ſtruitur propter exuperantiam caloris, illud vnum examinandum
ſupereſt, quomodo ligni compages diſſoluatur, vt igneſcat. Ve-
rùm ne quid progredientem diſputationem remoretur, hoc mihi
conceſſum velim, ea in corpore miſto ineſſe, in quæ proximè & im-
mediatè diſſolui poteſt.
Grad.
Res mihi ſemper viſa eſt non in opinione dubia, ſed an-
te oculos poſita, vnumquodque corpus ex ijſdem partibus coag-
mentari, in quas poſtmodum reſoluetur, vbi primùm, ſiuè Na-
turæ vitio, ſiue Artis induſtriâ, corrumpetur: adeò vt, quem-
admodum diſiectæ domùs rudera contemplans, ſi lateres, ſaxa,
marmora, cæmenta, calcem aquâ ſabuloque ſubactam, tegulas, li-
gna, & huiuſmodi deprehendam, non dubito aſſerere, ex his
ijſdem domum fuiſſe conſtructam, & viciſſim ruituram domum
in hæc diſſoluendam, ſi ex his viderim illam ædiſicari; ita pari-
ter, quas in particulas dirimi diſtrahique corpus obſeruamus,
abſque cunctatione affirmem ex naturis illis conflatum fuiſſe
corpus.
Dand.
Neque mihi videtur relictus vllus à vobis diſſentiendi
locus cui enim cauſæ tribuerem virtutem nunc primùm efficiendi
tincturam, quæ à Chymiſtis igne ritè adminiſtrato, ex corpori-
bus miſtis extrahuntur? Accenditur ſulphur ſub vitreâ campanâ
fumum aſcendentem excipiente, & ex orâ vitri ſtillat guttatim in
ſubiectam patinam oleum ſulphuris. Quis illud gignit?
ſi non ine-
rat Sulphuri natura illa, quæ Sulphuris ſpiritus eſt; quamuis per
Catachreſim Oleum dicatur. Si quem ex crumenâ nummos au-
reos (& quidem potiùs quàm argenteos) omni præſtigiarum &
fallaciarum ſuſpicione remotà, educentem videro, quidni, abſque
vllâ temeritatis notâ, illico pronunciem in crumenâ aureos num-
mos fuiſſe? Neque quantiſcunque argumentationibus mihi per-
ſuaderi vnquam poſſe puto, vinum in vuis, aut oleum in matu-
ris oliuæ baccis non eſſe, ſed à calcantium in torculari ruſticorum
pedibus vinum, & à trapete oleum gigni:
licèt enim non diffitear
ſuccum illum tunc demum vini aut olei vocabulo donari, cum
fuerit expreſſus in fluidum liquorem (quia non eſt in folliculo qua-
ſi in vaſe, vt in vtre, aut dolio, ſed tanquam pars vuam conſti-
tuens, aut oleam) illius tamen liquoris particulæ omnes eductæ
ſunt ex vuis, aut ex oleis. Simili ratione, quas in naturas abit
corpus miſtum, cum primùm eius textura ſoluitur, ex ijſdem illud
coaluiſſe libens, volenſque concedo: nec tamen vel leui conie-
cturâ ducor ad ſuſpicandum me à formâ veritatis abeſſe. An autem
in primas ſimpliceſque naturas, permiſtionis prorſus expertes,
diſſolutio corporum fiat, hoc enimuerò illud eſt, de quo ſub-
dubito.
Maur.
Non nihil ſanè hoc habet dubitationis;
quantumuis
enim ars conetur id, quod vtile eſt, ab inutili dirimere, hoc
vnum præſtare valet, quod alienæ particulæ quam pauciſſimæ im-
miſceantur, ita, vt facilè contemnendæ ſint, cum iuxta propo-
ſitum ſcopum nihil afferant incommodi. Cœterùm omnino ſince-
ram naturam aliquam ſimplicem exhibiturum ſe eſſe ſpondeat ne-
mo prudens & peritus artifex.
Ex Spiritu vini (quamuis optimè
rectificato ita, vt totus deflagret) ſi, illum Sali Tartari affunden-
do, artiſiciosè ſeparetur Sal volatilis vini & Sulphur, remanet
aqua inſipida, & quidem eâ copiâ, vt ex librâ vnâ Spiritûs vini,
vix ſemidrachma concretorum Spirituum, hoc eſt pars quæ ſit
adtotum vt 1, ad 256 (vt obſeruârunt peritiſſimi artiſices, qui-
bus libra eſt vnciarum 16) habeatur.
Grad.
Quid verò obeſſę poſſit illa omnem ſenſum fugiens alie-
narum particularum permiſtio? Vt ſimplicium naturarum genera
innoteſcant, ſatis eſt, ſi, quæ naturæ ob particularum exilitatem
& paucitatem deliteſcunt intrà aliam quampiam naturam, ali-
quando auctæ, & multiplicatæ, conſpicuæ fiant.
Quod enim
pauxillum argenti in cupri maſſâ inuoluatur, non continuò ar-
genti notitia ſublata eſt, ſiquidem & argentum exhibetur, cui
exigua aliqua cupri particula permiſcetur. Sic quoquè in corpori-
bus miſtis & Phlegma reperiri &
Spiritum comperimus, licèt nec
ſincerum ſit phlegma omni Spiritu vacuum, nec planiſſimê defæ-
catus ſit Spiritus ab omni veltenuiſſimâ phlegmatis guttulâ, aut
Sale volatili, liber. Impendere fortaſſe poſſet inter nos contentio
de ſimplicium naturarum numero, ſi ſuas in partes vniuerſum ge-
nus tribuatur: in heſternâ ſcilicet diſſertatione viſus es, Mauro-
cene, ſex ſtatuere principia, tria Actiua Spiritum, Sulphur, &
Salem, tria Paſſiua Terram, Aquam, & Spiritum Frigidum:
quibus procul dubio Elementi notio congrueret, cum ex illis
Mixtum coaleſcat: quatuor autem tantummodo Elementa omnes
agnoſcunt.
Maur.
Si Corporis Miſti &
Elementorum notiones à rebus ipſis
mentis opificio abſtrahamus, & metaphyſicè, vt aiunt, conſi-
deremus, vtique Elementi genus primum quadruplex differentia
partitur: Aliæ nimirum particulæ reliquas naturas agitant, ſeque
cumillis confundunt, & permiſcent;
Aliæ permiſtas apprehen-
dunt, & coërcent, ne diffluant:
Aliæ faciles ſe præbent ad coëun-
dum cum reliquis; Aliæ ſe cum illis commiſceri, aut ab illis con-
tineri, ægrè patiuntur. Hinc non niſi quatuor complexiones ori-
ri poſſunt; quæ enim naturæ ſuâ mobilitate alias permiſcent, hæ
quidem facilè, illæ autem difficulter miſcentur; Ecce duas ſpecies:
quæ verò naturæ vim habent reliquas continendi, ipſæ parìter duas
in ſpecies diſtribuuntur, quarum altera complectitur eas, quæ ſa-
cilè, altera eas, quæ difficulter cum reliquis miſcentur, & cohe-
rent. Verùm niſi res ad Phyſicam trutinam reuocetur, nil dare poſ-
ſumus præter vocabula: Quapropter ad Artem confugiendum eſt,
quæ mixtas naturas diſſoluens, ad ſimpliciorum naturarum noti-
tiam nos deducit. Simpliciorum, inquam, hoc eſt, minus permi-
ſtionis habentium, non verò ſimpliciſſimarum nihil prorſus com-
poſitionis admittentium; cum enim illæ Artis labori ſines termi-
Idcirco tria Principia Actiua & Calida Salem, Sulphur, atque Spi-
ritum, tria Paſſiua & Frigida Terram, Aquam, atque Spiritum Fri-
gidum admittenda eſſe exiſtimo. Et quidem ex vino generoſo, ſi
per octiduum digeratur in vaſis circulatorijs, quinque illa priora
(quoad maximam partem) ſeparatim haberi poſſunt. Nam ſire-
frigerato vaſe, in quo facta eſt digeſtio, effundatur vinum in cu-
curbitas altas, quibus impoſiti ſint alembici roſtrati, rimis omni-
bus accuratè obſtructis, per balneum Maris elicietur primùm Spi-
ritus: deinde mutato Recipiente, &
vrgente calore habebitur
Phlegma, vſque dum deueniatur ad ſimilem melli liquido craſſi-
tiem. Tum per Retortam, ſeruatis ignis gradibus, deſtillatæ fæ-
ces dabunt oleum pingue. Demum ex Capite Mortuo habebitur
Sal aſſuſo phlegmate, digerendo, ſiltrando, & coagulando.
Et
obtento Sale, ſi phlegma, quod fortaſſe reſiduum fuerit in Capi-
te Mortuo, abſtraxeris, Terra remanebit. At Spiritum Frigidum
exhibere ſpectabilem ſeparatum à Spiritu Calido nulla ars poteſt,
ſiquidem Spiritus Calidus ob admiſtionem Spiritûs Frigidi cogitur
in liquorem, alioquin in auras abiens, niſi fortè cum humore
aqueo iungeretur, ſe oculis ſubduceret. Cœterùm Spiritus Fri-
gidos eſſe aliquos manifeſtum videtur, & quando penetrabile fri-
gus adurit, & quando cadens aliquandiu aqua ex fontis ſiſtulâ
ſuper phialam aquæ eiuſdem plenam eam ita refrigerat, vt multo
frigidior ſit, quàm aqua ipſius fontis, è quo deſumpta fuit: neque enim aqua, aut terra penetrat in corpus, quod frige-
ſcit: eſt igitur alia tenuior natura, quam Spiritum Frigidum
voco.
Dand.
Niſi illa aquæ refrigeratio contingeret ex immiſſis per
vaſis poros ab aquâ cadente tenuiſſimis particulis, quibus referta,
quæ vaſe continetur, aqua vim concipit excitandi acriorem fri-
goris ſenſum, vix intelligi poteſt, quomodo cadentis aquæ fri-
gus, æquè lene ac remiſſum cum frigore aquæ in phialam incluſæ,
gignere valeat qualitatem magis intenſam; quandoquidem huiuſ-
modi virtute prædita non eſſet illa eadem aqua quieſcens; quas
enim frigefaciendi vires adderet motus ille? Fatendum eſt igitur
frigidas particulas (quibus, quia frigidæ ſunt, vltrò commoueri
non conuenit, quemadmodum calidis) ex impetu cadentis aquæ
ingeri in vaſis poros adeò, vt alijs atque alijs vrgentibus, demum
impulſus quoquè,
quo aqua cadens percutit phialam, iuuat ad aliquos ſaltem eiuſ-
dem phialæ poros dilatandos. Quantum autem ad inſinuandas
particulas iuuet liquoris cadentis motus, teſtantur Medicorum
Embrochæ, ſiue ſit continuata irrigatio proluendo membrum li-
quore ex vaſculo proboſcide inclinatâ, ſiuè ſit ſtillicidium gutta-
tim decidente liquore ex gutturnio; Porrò idem contingit, ſi phia-
la quieſcat, & moueatur aqua, ac ſi intrà aquam ſtagnantem mo-
ueatur phiala: id quod optimè nôrunt Benaci lacûs accolæ, qui
cænaturi ſcapham ingredientes, lagenas vino plenas ſcaphæ adal-
ligatas pendere ſinunt intrà aquam, & remigibus ſcapham agen-
tibus, vinum refrigeratur: tunc enim pariter aqua mouetur,
& tenuiſſimæ particulæ aqueo latici permiſtæ Spiritûs natu-
ram ſubtilitate æmulantes penetrant per vaſis poros in vi-
num.
Grad.
Ac ne hoc quidem mihi videtur ſilentio prætereundum,
quod multa habemus citrà controuerſiam, & omnium conſenſu,
Virtute Frigida iuxta varios gradus frigoris, quod re ipſa vim ſuam
exercens in actum deducitur: vis autem illa frigefaciendi nec Ter-
ræ damnatę, nec Phlegmati inſipido tribuenda eſt, ſed particulis
multo tenuioribus & Pneumaticis, quæ leni calore facilè ſeparan-
tur. Quod ſi ex huiuſmodi corporibus ſtillati humores igne ad-
moto ferueant, omni ſuâ facultate deſtituuntur, Spiritibus ni-
mirum frigidis abreptis à Calore; ideoque faciliùs muco-
rem contrahunt, atque putreſcunt, quàm communis aqua
decocta.
Maur.
Conſtituto hoc Principiorum Phyſicorum numero,
quorum nomina ex quadam analogiâ mutuamur ab ijs, quæ ocu-
lis ſubiecta ſunt (neque enim Salis aut Sulphuris Communis
proprietates omnes conueniunt cuicunque Sali, aut Sulphuri,)
obſeruandum eſt Spiritum quidem Sulphuri, quaſi cognatæ na-
turæ, promptè cohærere, at non ita facilè Sali commiſceri; vi-
demus nimirum Salem, aut Saccharum, iniectum Spiritui vi-
ni rite liberato ab omni phlegmate, ægrè diſſolui, Spiritum au-
tem, dum ex vino extillatur, ſecum trahere plurimas ſulphureas
particulas, quæ flammam concipere poſſunt; nam vt notauit
Beguinus lib. 3.
Tyrocinij Chym.
cap.
2.
*quod inter Spiritum &
*
*Phlegma deſtillatur, aqua ardens eſt*; primùm ſcilicet exeunt
tur) ſecum rapiunt ſulphureas particulas, quas indicat ipſe odor
non ingratus. Similiter ſpiritus, ſi careat ſulphure, aquæ facilli-
mè miſcetur, ſed & facillimè auolat;
ſi verò admiſtum habeat
ſulphur, & aqua communis inijciatur, aliquando turbatur li-
quor, & præcipitatur Sulphur;
ſiquidem pinguia &
oleoſa non
miſcentur aquæ, niſi fortè imbuta ſint Sale (ideò cum exhi-
bendum eſt in liquore oleum ex herbis aut aromatibus, ne ſuper-
natet, miſceri cum pauxillo ſacchari albiſſimi iubent Medici, &
ſaccharum, vbi oleum combiberit, diſſolui in liquore) Sal enim
dum in aquâ ſoluitur, cum eâdem commiſcet ſulphureas particu-
las ſibi coniunctas: quemadmodum viciſſim Sulphur medium in-
ter Salem atque Spiritum illos coniungit, cum vtrique adhæreat,
vt indicant aliqua (cuiuſmodi eſt Terebinthina) ex quibus quod
primum extillatur oleum limpidum, ob Sulphur cum Spiritu mi-
ſtum, eſt grati odoris, quod verò poſterius, ob ſalem cum Sul-
phure commiſtum, fœtorem redolet. Demum Salem Terræ ar-
ctè coniungi, argumento eſt cinis; &
lapides atque metalla pro-
dunt, quàm tenaci vinculo cohæreant Terra, Sal, & Sulphur;
cuius rei experimentum non vulgare ſumere licet ex Cohobatio-
ne, ſi ex metallo aliquo Spiritus acidus eductus ſuper Caput Mor-
tuum contritum affundatur: namque in Capitis mortui meatus
plures vi ignis apertos liquor ille ſalinus ita ſe inſinuat, & illum
terra arctè complectitur, vt ſi eliciendus iterum fuerit ſpiritus aci-
dus, multò vehementiori igne opus ſit.
Grad.
Verùm, vt exarſionis initium veſtigem, inter tria illa
Principia, quæ Actiua vocas & Calida, cuinam præcipuus lo-
cus tribuendus ſit, ambigo. Quamuis enim ſingulas ſpecies ſolâ
generis communione @um alijs conſentire facilè concedam, adeò
vt Spiritùs notio (quemadmodum & Salis, &
Sulphuris) ad
plures differentias pertineat, & alij alijs Spiritibus præſtent vir-
tute ſe ipſos & cœtera commouendi, atque idcirco alij alijs cali-
diores ſint, ac idem in Sulphuribus & Salibus contingat:
dubi-
tare tamen me poſſe video, Vtrùm Spiritus, an Sales, in genere
ſuo calidiores cenſendi ſint. Quandoquidem, ſi Calor eſt virtus
illa, quam diximus ſeſe agitandi, & cœtera commouendi, longè
celeriori agitatione cientur Spiritus naturâ ſuâ volatici, quàm Sa-
les, qui non niſi ex Spirituum copiosè circumfluentium conſortio
eâ ferè ratione,
qua plumbeus globulus pluribus veſiculis inflatis, aut ſuberis cor-
ticis fragmentis connexus ex altiſſimâ aquâ emergit. Contra ve-
rò, ſi Aquæ Stygiæ, quæ ſunt liquores ſalini, conferantur cum
Spiritibus quibuſuis vehementioribus, longiſſimè acriores ſunt,
cum metallum erodant, ac ſoluant. Audiui ſæpius commemo-
rantes, in Sicilia hoc edulij genus aliquando parari; in ahenum,
vbi excoquitur ſaccharum, immittunt Capum, aut lactentem por-
cellum, & (tanta vis eſt ſucci illius feruentis) poſt exiguam tem-
poris moram extrahunt benè coctum, & conditum:
hoc ſanè
tribuendum eſt Sali. Mihi autem ſpectanti ingens caldarium, in
quod aquę ſalſæ riuulum deriuabant, vt ope ignis in vaporem
abeunte aquâ reliquus eſſet ſal regionis illius ciuibus diſtribuendus,
narrauit operarum præfectus, infelicis cuiuſdam infortunium, qui
dum circa ſupremum vaſis labrum neſcio quid pro ſuo munere in-
cautiùs ageret, caſu pedem in liquorem illum feruentem immi-
ſit, & illico abſtracta eſt ab oſſibus caro:
id quod vtique non
præſtitiſſet quilibet Spiritus etiam inflammatus. Ex quibus hoc
probabiliter inferri poteſt, quod acrior ſit Salium, quàm Spiri-
tuum calor.
Maur.
Duplex mobilitas Principijs Calidis ingenita attenden-
da eſt: altera ſpectat poſitionem in ſphærâ elementari, prout iux-
ta ſuam quodque ſpeciem leuitatem habet, aut grauitatem; al-
tera reſpicit corporis miſti compactionem. Primam non exercent
aſcendendo aut deſcendendo, niſi priùs extr à locum ſibi debitum
delata fuerint; ſublatâ enim externâ vi, in locum ſuum conten-
dunt rectâ, quoad fieri poteſt, viâ, ibique conquieſcunt: qua-
propter motus ille rectus in quietem naturæ debitam deſinens non
eſt abſolutè & ſimpliciter naturalis, ſed tantùm comparatè, &
ex hypotheſi; namque ſi per vim abſtracta non fuiſſent à loco ſe-
cundum naturam ſibi conſtituto, neque aſcendere, neque de-
ſcendere conarentur. Altera mobilitas ad corporum temperatio-
nem inſtituta, non ad locum, aut ad medium circumſtans refer-
@ur, ſed tantummodo ad naturas, quas vnumquodque proximè
attingit: ſi enim non fuerint ſpecie diſpares, ſed eiuſdem planè
rationis, vt ſi fuerint Sales ad ſpeciem eandem vltimam pertinen-
tes, non eſt cur ſe ad motum incitent, qua commotione inter ſeſe
commiſceantur, nihil quippe emolumenti perciperetur, neque
homogenearum, cum idem haberetur etiam, ſi omnes quieſce-
rent: *Natura* autem, vt illam vocat Cicero lib.
2.
de Nat.
*Con-*
*ſultrix & prouida vtilitatum opportunitatumque omnium* nihil agit
niſi cum vtilitate coniunctum, quia fruſtra & ſinè cauſâ quid fa-
cere, ſicut Deo dignum non eſt, ita abhorret à Naturæ (quæ
vtique nil aliud eſt præter Deum iuxta rerum exigentias operan-
tem) prouidentiâ, qua omnia in mundo adminiſtrantur: ideò,
vbi nulla ſenſibus obijciuntur motûs argumenta, neque menti
vlla apparet motûs vtilitas, motum adſtruere non debemus; quia, vt iterum cum Cicerone loquar lib.
3.
Offic.
*Nihil tam eſt*
*ſecundùm Naturam, quàm vtilitas*. Sic obſeruatum eſt ea, quæ
omnino ſimiles habent particulas, minimè fermenteſcere; ideò
nec aquæ deſtillatæ, nec olea Chymica, nec Spiritus Vini, nec
alij ſimplices huiuſmodi liquores commouentur. Quod ſi proxi-
mæ fiant naturæ ſpecie differentes, ſiue ad idem genus, ſiuè ad
plura genera pertineant, iam cum vtilitate aliquâ contingere po-
teſt permiſtio, ex qua in tertiam aut inchoatam, aut perfectam
naturam plures diuerſæ particulæ temperentur: propterea tunc
omnes mobilitatem ſuam exercentes ſe viciſſim, & quas obuias
habent motûs expertes particulas, atterunt, atque comminuunt,
vt faciliùs minima commiſceantur. Hinc ſi oleo Terebinthinæ
inſpergas in cyatho Spiritum vini defæcatiſſimum, innatabunt
quidem olei guttulæ, ſed quaſi æſtro agitate diſcurrent per ſu-
perſiciem Spiritûs vini; vtrique enim vis caloris ineſt;
id quod
non contingit, ſi aquę fontanæ oleum illud inſpergatur. Similiter
ſi Nitro liquenti in crucibulo inijcias Sulphuris Communis par-
ticulam, hæc vi caloris dum ſoluitur, igniculos emittens nitri
pinguedinem abſumentes, huc illùc diſcurrit. Motus hic agita-
tionis, quo Principia Calida ſe omnem in partem verſant, ſimpli-
citer & abſolutè naturalis dicendus eſt;
naturæ quippe ſimplices
ad mixta componenda iam tum ab ortu rerum deſtinatæ ſunt:
quamquam fieri non poſſit, vt ſingulæ careant omni reſiſtentiâ;
vel enim commouentur & luxantur Principia Paſſiua &
Frigida,
que motui moram inferunt, vel occurrunt alia Principia Actiua
Calida diuerſæ mobilitatis, & inæqualis aut oppoſiti motûs,
adeoque ſe viciſſim vrgent, aut repellunt. Hæc eſt celebris illa
Elementorum diſcordia concors, & concordia diſcors, qua gene-
motu diſſidentes naturæ conſentiunt ad formanda
& fingenda corpora.
Huiuſmodi mobilitas naturarum Calidarum (quæ ob idipſum
ſolùm quia calidæ ſunt, per ſe quidem non habent definitam ali-
quam regionem aut poſitionem) nullam peculiarem habet affini-
tatem cum grauitate potiùs, quàm cum leuitate, ſed illi cum
vtralibet æquè conuenit: Nam Sali &
Sulphuri grauitas ineſſe vi-
detur, Spiritibus verò, ſaltem aliquibus, fortaſſe leuitas tribui
poteſt, ſi cum Sale & Sulphure comparentur, aut cum Terrâ &
Aquâ: propterea, dum commiſtio perficitur, accidere poteſt
graues naturas ſurſum pelli, leues deorſum reflecti, motuque
compoſito particulas agitari; id quod maximè confert ad illas ex-
quiſitiùs confundendas. Cœterùm quando naturas aliquas vola-
tiles dicimus, hoc eſt vi caloris externi ſeparabiles, nec perma-
nentes, vt fixę, non continuò illas etiam leues ſtatuimus; fieri
enim poteſt, vt à corpore euolent, quia, cum celerrimæ mobili-
tatis ſint, neque valeant omnes pro ſuâ ingenitâ vi agitari in-
trà corporis anguſtias, aliquas erumpere neceſſe eſt. Quemadmo-
dum ſi in aulâ hominibus refertâ omnes inuaderet ſubita quędam
libido huc illuc velociter excurrendi, fieri non poſſet, quin plu-
res, quâ data porta, erumperent, vt pauciores vacuâ in aulâ
ſe iactarent; nam etiamſi neminem illorum teneret cupiditas eua-
dendi in atrium, illis tamen incumberet exeundi neceſſitas, ſi con-
cepto vehementi diſcurrendi ſtudio ſatisfactum vellent. Simili fe-
rè ratione, ſi corpus Spiritibus turgeſcens, cuiuſmodi eſt vinum
generoſum, aggrediatur proximi ignis calor, ſoluto cum alijs par-
ticulis vinculo, ſollicitati in motum ſpiritus agitari nequeunt
omnes intrà ſpatium, quo priùs continebantur, atque adeò, dum
plures ſimul conantur moueri, aliqui erumpant ex illis anguſtijs
neceſſe eſt; cumque ij, qui reliquiſunt, ſublato ſaltem ex parte
impedimento valeant celeriùs agitari, ſemper maius ſpatium exi-
gunt, ac proinde alij ſubinde ſpiritus partim extruduntur, partim
ſuâ agitatione ſe ex illis anguſtijs proripiunt: in aërem autem libe-
rum venientes dum illum agitant, etiamſi ſuopte nutu ſurſum non
ferantur, ab agitato aëre ob ſuam tenuitatem abripiuntur ſurſum,
deorſum, vltrò citroque commeantes, ſicut terrenis puluiſculis
accidere paſſim obſeruamus. Hinc Sales aliquos naturâ ſuâ vola ti-
lin cineribus relinquuntur, Sales Fixos dicimus, &
mole tenuiores ſunt, & motu concitatiores;
ideoque ignem &
ca-
lorem non ſuſtinent, ſed auolant, & calcinatione diſcutiuntur,
atque euaneſcunt. Ex quo fit poſſe huiuſmodi Sales, dum igne
ſtimulante agitantur, ſponte erumpere ex corpore, atque à ſimul
exeuntibus Spiritibus deferri longiùs, quàm inſita Salibus graui-
tas cœteroqui pateretur. Agitari autem Sales Volatiles ſuapte na-
turâ, illud indicat, quod ſi cum ſanguine è venis edacto permi-
ſceatur Sal Volatilis, fluidus permanet ſanguis, neque concre-
ſcit, vt multiplex docuit experimentum. An quia, dum Sal ille
in omnes partes agitatur, non ſinit particulas ſanguinis quieſce-
re, vt concreſcant? Certè in venis ſanguinem fluere, nec coa-
gulari, ſapientiores tribuunt tenuiſſimo halitui, vi cuius ſangui-
neæ particulæ incitantur; cohæreſcunt verò, vbi halitus ille ex-
pirauerit. Porrò *ex ſanguine adhuc calente exhalare vaporem*
*quendam, qui linguam palatumque acri, ac propè ſalſâ morda-*
*citate perſtringit*, teſtatur Thomas Cornelius progymn. 7.
&
ad-
dit, *Quin ſalſilago hæc manifeſtò ſe prodit in ſanguine intrà vi-*
*ui, & palpitantis etiam tum cordis conceptacula contento;
quæ*
*mox euaneſcens, concretum ſanguinem guſtatui dulciorem reddit.*
Huiuſmodi verò halitum, ex quo ſapor habetur, quis neget eſ-
ſe Salem Volatilem? His Volatilibus Salibus refertus eſt aër,
quibus non paucorum effectuum origo tribuenda eſt, & virtu-
te ſoluendi præditi ſunt, in ijs maximè, quæ diuturno tritu diſ-
ſoluuntur.
Iam verò quod ad vim ipſam caloris attinet, maior ne ſpiriti-
bus? an ſalibus?
inſideat;
in tantâ Spirituum &
Salium varie-
tate, aliquid quaſi definitum aut certum afferre, temeritatis no-
tâ fortaſſe non careat; quid enim, ſi languidiores Spiritus cum
acerrimis Salibus, aut viciſſim mitiſſimi Sales cum vehementiſſi-
mis Spiritibus comparentur? An ideò tantùm, quia pars generi
Spiritûs aut Salis ſubiecta eſt, natura quæpiam pollet virtute maio-
re commouendi reliquas naturas? Celeres ſunt, fateor, Spirituum
motus, tardi Salium; illis mira gracilitas facilem in tenuiſſimos
poros aditum præbet, hos prohibet paulo craſſior moles: Sed, ſi
validiore impetu tardi Sales, quàm celeres Spiritus impellant ob-
uias particulas, nonne hæ à Salibus faciliùs, quàm à Spiritibus
diſſipantur? Certè ſi in quieſcentem nauim celerrimè acta ſcaph@
tu delata: &
poſtes validiùs quatit aries non admodum velociter
commotus, quàm globus velociſſimè excuſſus à baliſtâ. Quapro-
pter ſi genus vniuerſum ſpectetur, Spiritibus magis promptam &
expeditam calefaciendi virtutem, Salibus validiorem efficacitatem
tribuendam eſſe cenſerem.
Dand.
Haud dubium, quin Sales multâ caloris vi ſint præditi.
In calce qualibet plurimum ineſſe Salis, nemo negare poteſt:
Sale
igitur abundat etiam calx Coraliorum: nam ex Plinio lib.
36.
cap.
19-
multum ignis ineſt Coralio: Sed ſi huic calci affundatur Spiritus
vini, calx hinc redditur acerrima, atque inſtar ignis vrens; non niſi,
quia Sal volatilis Spiritûs vini iunctus cum ſulphure, ſe cum illo
Sale fixo vnit.
Grad.
Coralio vis cauſtica facilè tribuenda eſt, ſiquidem, vt
haud ita pridem legi apud Fournier Hydrographiæ lib. 4.
cap.
27,
cum primùm ex aquis eximitur, molle eſt (quamuis Gorgonia di-
ctum ſit, quia ex aquis exemptum protinus in duritiem lapideam
conuertitur, quemadmodum illi, qui Gorgonas aſpexerunt) &,
ſi digitis prematur, ex illo exprimitur albus ſuccus lacti ficuum
ſimillimus, qui eſt valdè cauſticus, & aliquid ſolidum tangens eſt
velut ſemen coralij. Ex quo video mirum non eſſe, ſi quando
oſtreorum teſtis innatos coralij ramuſculos obſeruamus; fieri enim
potuit, vt agitatum fluctibus oſtreum incurrerit in coralij fruti-
cem, & expreſſus (qua ſaltem anni tempeſtate ſucco illo ſperma-
tico coralium abundat) ex fracto ramo humor adhæſerit teſtæ. Si
igitur Sali diluto & permiſto cum aqueo humore, hoc eſt ſucco illi,
vis vrendi conuenit, multò magis coralio in calcem redacto, cui in-
crementum virium addiderit Spiritus vini.
Dand.
Quis præterea non obſtupeſcat facultatem adeò cauſti-
cam in Oleo, quod fuerit ex Calchanto, ſeu Vitriolo, deſtilla-
tum? Quòd guſtatum feriat linguam non ſecus, ac ſi ferro can-
dente illa tangeretur, ideoque à Chirurgis in vlceribus putridis &
deploratis, atque in præſcindendis cancris ac membris corruptis
adhibeatur, non multum habet admirabilitatis; ſed, quod li-
gnum huiuſmodi oleo immiſſum perinde, atque ſi in igne confla-
graret, fumum emittat, hoc enimuerò non caret admiratione. Oleum autem hoc rubicundum, &
acerrimum, illud eſt, quod
in Retortâ demum remanet, poſtquam, omni phlegmate abſtra-
albus.
Neque cuiquam
dubium eſſe poteſt, an pars illa reſidua in Retortâ ſit maximè ſa-
lina; quandoquidem priùs ex Spiritu rectificando abſtractum eſt
per Balneum phlegma vſque eò, dum acidæ guttæ defluere inci-
perent, tum acidus liquor, vtique ſalinus, inditus eſt in Retor-
tam, vt Vitrioli Spiritus clarus & albus eliciatur ex illo:
id verò,
quod remanet, ſeparatis fęcibus terreis, ad ſalis naturam perti-
net, quamuis Olei nomine donetur. Hoc Oleo lapidis Turcheſiæ
cutim exedunt aliqui, vt ſubiectus color appareat elegantior,
quando iam extimus color euanuit. Quid?
quod olea, partes ſci-
licet pingues, quæ extrahuntur ex herbis, & floribus ſiccis, ex
ſeminibus, ex aromatibus, non ſinè ſalis ope educuntur, cuius
congrua menſura illis additur, vt longiore, aut breuiore dige-
ſtione diſſoluat Mixti particulas, & deſtillatione eliciatur aqua
& oleum, quod deinde ſeparatur.
Hinc ſatis innoteſcere videtur
ſalis efficacitas in diſſoluendis corporibus; ideoque &
calci, &
ci-
neri quę ineſt propria virtus caloris, non niſi Sali potiſſimùm tri-
buenda eſt, cum reliqua fuerint ab igne abſumpta: πάνΤα γὰρ
ὅσα πεπύρωτ{αι}, vt cum Ariſtotele loquar lib. 2.
Meteor.
cap.
3.
ad
med. ἔχ{ει} δ{υν}άμ{ει} θερμότητα ἐν ἀυτοῖς.
ὁρᾶν \’δ έξεςι κὶ τ{ηὺ} κονίαν
{καὶ} τ{ηὺ} τέ φραν. *Omnia enim quæcunque ignita fuerunt, habent*
*potentiâ calorem in ſeipſis: videre autem licet &
calcem &
ci-*
*nerem*.
Maur.
Petenda eſt igitur exarſionis explicatio non aliunde, quàm
ex naturis illis, quæ in conflagrante corpore inſident, & ignicu-
los appellitauimus, quadam vocabuli communione, ſiue Sales
ſint, ſiuè Sulphureæ particulæ, ſiuè Spiritus. Cum autem exar-
ſionem omnem efficiat exuperantia caloris corpus abſumentis, ca-
lorem verò, ſiue lenis, ſiue acer ille ſit, incitationem igniculo-
rum ſiuè blandam, ſiuè vehementem, eſſe olim conſtituerimus,
manifeſtum eſt exardeſcere non poſſe corpus aliquod, quin eius
igniculi vehementi concitatione agitentur: pro ſuâ igitur quiſ-
quenaturâ dum commouetur, corporis coagmentationem ſolui ne-
ceſſe eſt, vt igneſcat.
Grad.
At quærenti, Vtrùm in ligneo huius cubiculi laqueari
prorſus integro & incolumi inſit ignis, ſi ineſſe reſpondeam, non
tamen ardere, nonne ignem ab ardore ſeiungens pugnantia lo-
qui videbor, & vulgo riſum mouebo?
ſi negem, continuò
ardeat.
Maur.
Similes in anguſtias conijcere Paulum quendam, altiora
myſteria nimis curiosè ſcrutantem, tentauit S. Iſidorus Peluſiota
lib. 1.
epiſt.
100.
*Ignis ille*;
ait, *à quo artes ſcaturiunt, non mo-*
*dò à ferro, & ære, ac lapidibus, ſed etiam ab aquis, &
lignis,*
*naturæ vi exilit. Hoc ergo miraculum mihi expone:
ligno ne*
*inſitus eſt? quin igitur illum abſumit?
At non inſitus eſt:
quo-*
*nam igitur modo ex eo creatur? Cum igitur ignis, ſinè quo nihit*
*penè, quod alicuius pretij ſit, homines machinantur (nam & fri-*
*gori ſuccurrit, & tenebraspropulſat, &
ad omnem artem ac ſcien-*
*tiam adiumento eſt) nemo explicare queat, quonam pacto in lignis*
*quidem deliteſcit, nec tamen ea abſumit, cum autem foras pro-*
*ſilierit, materias eas, ex quibus procreatus eſt, abſumit; deſine,*
*quæſo, ea perſcrutari, quæ nec comprehendi poſſunt, & c.
* Multa
ſunt, fateor, in Naturâ per ſe quidem admirabilia, ſed quia aſſi-
duitate quotidianâ, & conſuetudine oculorum aſſueſcunt ani-
mi, mirari deſinimus. Huiuſmodi eſt in corporibus miſtis contra-
riarum naturarum complexio, quæ ſuas inuicem vires retundunt,
tranquillamque pacem tandiu trahunt, dum nexu permanente
cohærent; ſed tumultus oritur, vbi primùm natura aliqua domi-
nationem, aut libertatem affectat. Ignis igitur, ſi ſubſtantiam
ipſam ſpectemus, ligno eſt inſitus, feruida quidem natura, ſed,
quandiu incolume eſt lignum, nondum feruens. Quia verò ignis
non eſt noſtris vſibus aptus, niſi ferueat, atque Ignis nomine au-
dito vulgus illicò intelligit Ignem hunc miniſtratorium, qui ſine
ardore non eſt; idcirco cum vulgaris hic ignis ad ligni naturam
conſtituendam non pertineat, ſed illam potiùs corrumpat, in li-
gno non inſidere ignem dicimus: tunc autem ſolùm igne corripl
quando inſita ligno ſubſtantia feruida feruere incipit. Neque
magis pugnantia loquitur affirmans Ignem non ſemper ardere,
quàm ſi dixerit naturam mobilitate præditam, nonniſi amoto
impedimento, commoueri. Quapropter quæcunque conflagrant,
non alio igne (quaſi naturâ recens genitâ) exardeſcunt præter
eum, quem in viſceribus fouebant; à quo tamen non abſumeban-
tur, quia nondum concepto feruore agita batur, ſed inductis in per-
miſtione compedibus, aliarum naturarum complexione detinebatur,
ne feruidam naturam proderet.
Grad.
Quis ergo illum vindicat in libertatem?
Maur.
Non vna eſt ignis accendendi forma:
aliquando enim
materia admoto extrinſecùs igne ignem concipit, vt quotidie ex-
perimur; aliquando intus incluſum periculum eſt, &
ſponte ſuâ
materia exardeſcit, vt foeno non ſatis exiccato contingit: aliquan-
do verò vehementi tritu elicitur ignis, ex quo non rarò pro ratio-
ne corporis ortum habet eiuſdem corporis, aliqua ſaltem ex par-
te, conflagratio.
Grad.
Ignem è ſilice excutere inuenit Pyrodes Cilicis filius, ſi
Plinio lib.8.
cap.
56.
credimus, eundem aſſeruare in ferulâ, Pro-
metheus. Paſtoribus autem tam vtile inuentum attribuit Ouidius
lib.4.
Faſt.
..
..
*cum ſaxis paſtores ſaxa feribant, Scintillam ſubitò*
*proſiluiſſe ferunt. Prima quidem perijt, stipulis excepta ſecunda*
*eſt; Hoc argumentum flamma Palilis habet.
* Sed non ardet ſilex,
quantæcunque excutiantur ſcintillæ: cum tamen ex lignorum
tritu accendatur aut vtrumque, aut alterum. Ignis Veſtæ, vt ait
Feſtus Pompeius lib.9.
*ſiquando interſtinctus eſſet, Virginesverbe-*
*ribus afficiebantur à Pontifice, quibus mos erat tabulam felicis*
*materiæ tandiu terebrare, quouſque exceptum ignem cribro æneo*
*Virgo in ædem ferret.* Cuiuſmodi verò eſſet lignum illud tere-
brandum, non commemorat Feſtus, quia fortaſſe deſinitum non
fuerat, modò eſſet felix materia, hoc eſt, vtilis & opportuna.
Neque enim ex quolibet ligno indiſcriminatim ignem tritu elicere
poſſumus, ſed aliquæ arbores ad hoc potiſſimùm aptæ ſunt & ac-
commodatæ, quibus ſcilicet vis caloris ineſt. Hinc Plinius lib.
I6.
cap.40.
ſcripſit calidas eſſe arbores, morum, laurum, hederam, &
omnes, è quibus igniaria fiunt. *Exploratorum,* inquit, *boc vſus*
*in caſtris, paſtorumque reperit, quoniam ad excutiendum ignem*
*non ſemper lapidis occaſio eſt. Teritur ergo lignum ligno, ignem-*
*que concipit attritu, excipiente materiâ aridi fomitis, fungi,*
*vel foliorum, facillimè conceptum. Sed nibilbederâ præſtantius,*
*quæteratur lauro, laurumque terat.*
Dand.
His adde (quoniam exoticis noſtratia confirmari liben-
ter audis, Gradonice) Braſilienſium morem eliciendi ignem ex li-
gnis ſe viciſſim terentibus: nam teſte Guillelmo Piſone de medici-
na Braſil.lib.
1.
pag.
5:
*è colliſis lignis Caragua-tâguacû, &
Imbaiba*
*alijſque ferulaceis plantis ibidem naſcentibus, ignis luculentiùs,*
*quàm ex concuſſo Silice, à Barbaris elicitur.* &
lib.
4.
cap.
22.
72.
*ex radice arboris Ambaiba ignem in deſertis peregrinates*
*collidendo, alijſque artibus, egregiè eliciunt.* Qua autem arte id
præſtent, deſcribit Georgius Marcgrau. in Hiſtor.
rer.
nat.
Braſil.
lib.
3.
cap.
1.
pag.
92.
*Ex Ambaiba,* inquit, *ignem ſinè pyrite &
*
*chalybe ita eliciunt Braſilienſes. Fruſtum ligni, aut potiùs radicis*
*buius arboris ſumunt exſiccatum; in eo faciunt foraminulum,*
*buic immittunt bacillum faſtigiatum ex duro aliquo ligno, & quaſi*
*terebrando circumagunt, pedibus frustum illud immotum deti-*
*nentes, ac applicantes folia ſicea arborum, ſeu goßypium: ſic eli-*
*ciunt ignem, prout libet.* Loquens verò lib.
2.
cap.
8.
de li-
gno Caraguatâ-guacû ait illud ſiccatum inſtar funiculi ſulphurati
ardere, atque ex eo ignem elici poſſe duriore ligno applicato. Et
apud eundem lib.2.
cap.
3.
in Annotat.
Io:
de Laët ex Franciſco Xi-
menez, Achiotl (idem eſt cum Vrucu Braſilienſium) *eſt arbor mo-*
*le, trunco, figuraque omnino Aurantiæ ſimilis: materies ſpinoſa &
*
*candida, quæ vtilis est ad ignem eliciendum inſtar ſilicis confri-*
*cando interſe.* Quantum autem frictus valeat, etiam ſi non ſint
ferulacea & exotica ligna, ſatis docetid, quod legimus in Dia-
rio Nautico Iacobi le Maire anno 1615. die 6.
Decembris, ſub al-
titudine Poli gr.47.
min.
25.
ad latus Septentrionale Portûs *Deſire;
*
vbi hæc habentur: *Atque bìc conſultum iudicauimus aliquandiu*
*ſubſiſtere, nec in apertum nos Oceanum dare, ne Maris æſtu retro-*
*ferremur, qui bìc loci tantâ rapiditate in Auſtrum fertur, vt demiſ-*
*ſus funis anchorarius, veloci nauis raptu, foraminis, per quòdrue-*
*bat, latera margineſque accenderet, vt fumigans lignum aquâ reſtin-*
*gui neceſſe eſſet.*
Maur.
Hæc omnia, &
multa huiuſmodi, quæ poſſem facilè
congerere, niſires eſſet extra omnem controuerſiam experimentis
plurimis teſtata, ſatis oſtendunt, non aliunde, ignem peten-
dum eſſe, à quo lignum accenditur, quàm ex ipſo ligno, quod
teritur; adeò vt præclarè dixerit D.
Gregorius Nazianzenus à S.
Dorotheo laudatus ſerm.
10.
ante med.
*Ignis, materiæ fœtus &
*
*germen eſt, & ipſam materiam conſumit, velut malitia malos de-*
*perdit.* Neque enim audiendi ſunt, qui in illo lignorum conflictu
ita aërem conteri exiſtimant, vt ex eo ignis gignatur, aëre ſcili-
cet in ignis naturam tranſeunte. Nam illa aëris in ignem conuer-
ſio non temerè, & nullâ ratione aſſerenda, ſed validioribus argu-
mentis ſtabilienda priùs eſſet; ſiquidem duriſſimam glaciem ſi te-
que aër non minùs comminuitur, quàm ſi lignum aliud ſiue laurum,
ſiue hederam, idem bacillus tereret, nec tamen aër inignis natu-
ram tranſit.
Dand.
Non quæcunque, delectu omni &
diſcrimine remoto,
incendi poſſunt; ſed vt Ariſtoteles docet lib.
4.
Meteor.
ſumma 3.
cap.
2.
poſt med.
ἔςι δὲ καυςὰ, ὅσα ἔ χ{ει} πόρους δεκτικούς πυρὸς,
{καὶ} ὑγρότητα ἐν τοῖς κα\’τ ἐυθυψρίαν πόροις ἀ{σθ}ενεςέραν πυρός. ὅσα
δὲ ἢ μὴ ἐχ{ει}, ἢ ἰχυροτέραν, \~ὁιον κρύςαλλος, {καὶ} τὰ σφόδρα χλωρὰ,
ἀκαυςά. *ſunt autem combuſtibilia, quæcunque babent meatus ſuſce-*
*ptiuos ignis, & bumiditatem in ijs, qui ſecundùm directum,*
*meatibus debiliorem igne: quæcunque autem aut non babent* (poros
capaces) aut fortiorem (humiditatem habent) *velut glacies, & quæ*
*valdè uiridia ſunt, incombuſtibilia.*
Maur.
Ideò ſicca eſſe oportet ligna, vt ex eorum tritu accendi
poſſit ignis: ſietenim humore redundent, lentorem habent parti-
culæ, & flexibilitatem, cum potiùs friabiles eſſe conueniat, vt
in illo conflictu luxatione diſſolui incipiat compages, tùm Spiritus
vnâ cum Sulphure eluctantes Terræ permiſtæ vincula, atque poros
ligni peruagantes (quos vtique humore non obſtrui neceſſe eſt) ſuo
impulſu concutiant obuias particulas, & coagmentatos in illis
cum aquâ & terrâ igniculos ad defectionem ſollicitent:
vbi enim
& Sulphureas particulas, &
Spiritus, &
Sales Volatiles plures
libertatem nactos fuiſſe contigerit, collatis viribus proximas li-
gni partes impetunt, atque illas celerrimè commoti diſſoluunt: Qua in agitatione ſpatia ampliora querentes proſiliunt, &
proxi-
mum fomitem, ſi quem repererint, corripiunt. Citò autem in
fomite propagatur, atque ampliſicatur ignis, quia materia arida
eſt, & rara adeò, vt immiſſi igniculi facillimè per tam multos il-
lius meatus excurrere, & plures ſubinde particulas ſulphureas
commouere, ac diſſoluere valeant. Hinc fomite, ſtipulâ nimi-
rum, folijs aridis, paleis, papyro, & ſimilibus vtimur ad accen-
denda ſarmenta, atque his ad craſſiora ligna comburenda, vt mul-
ti igniculi, potiſſimùm ſulphurei atque ſpiritus, è fomite vno impetu
erumpentes aggrediantur plures ſarmentorum particulas, & in eo-
rum meatus per vim ſe inſinuent, vbi ſimili agitatione tumultuan-
tes horum Sulphur, atque Spiritum, ac Salem volatilem impel-
lunt, commouent, exagitant vſque eò, dum & iſti in libertatem
& incendium promoueant.
Sic apud Virgilium lib.
1.
Æneid.
..
..
.
*primùm ſilicis ſcintillam excudit Achates, ſuſoepitque ignem fo-*
*lijs, atque arida circum Nutrimenta dedit, rapuitque in fomite*
*flammam.*
Dand.
Satis dilucidè explicata mihi videtur incenſio ex tritu,
eiuſque propagatio in fomite & in materiâ, neque aliquid circa
ignem noſtrum vulgarem contingere videmus, cuius explicatio-
nem hinc petere nequeamus. Quamuis autem tuæ ſententiæ fi-
dem, & autoritatem, &
ſirmamentum adiungere meâ oratio-
ne non ſit opus, ſi per vos licet, quid mihi antè aliquot an-
nos à præſenti diſputatione non alienum acciderit, expo-
nam.
Maur.
Auidiſſimè excipio, quæcunque ad me docendum,
vel dedocendum, opportunitatis aliquid aut adiumenti ha-
bent.
Dand.
Iuſſeram carbones in minutiſſimos puluiſculos contun-
di; tùm illis in aceruum aggeſtis ardentem prunam admoui ita, vt
proximæ carbonum particulæ extinctæ ignem aliquatenus conci-
perent; ſed, amotâ prunâ, non ſerpebat ignis ad conſequentes
carbonum particulas depaſcendas, verùm extinguebatur. Carbo-
num pulueri immiſcui ferè tantundem ceruſſæ comminutæ, & mi-
ſturæ color ſubobſcurum cineris colorem æmulabatur. Admoui de-
nuò candentem prunam; &
miſtura adeò feliciter ignem concepit,
atque ſeruauit, vt diu durauerit, & nihil demum reliquum fuerit
præter maſſulam ſubalbicantem ruditer concretam, quam procli-
ue eſt exiſtimare coaluiſſe ex ceruſſæ particulis vi caloris coëunti-
bus. Mirabantur autem, quicunque aderant, quid cauſæ fue-
rit, quare, cum neque puluiſculi carbonum, neque ceruſſa ſepa-
ratim arderent, permiſti atque confuſi arderent; neque enim
videbant, cur ad gignendam (vt ipſi quidem opinabantur) ignis
formam non ſatis eſſet carbo comminutus, qui integer eaſdem
particulas effectrici cauſæ ſubminiſtrâſſet opportunam materiam
ad nouæ formæ ignis eductionem: Nam de ceruſſâ ex plumbo va-
pore aceti genitâ facilè conſtabat, ſeorſim ineptam eſſe ad conci-
piendum ignem: quid verò hæc cum puluiſculis carbonum ruditer
confuſa tribuere poſſet, non ſatis intelligebant. Verùm ſi nihil
gigni oporteat in exarſione, ſed ſolùm ab immiſſis igniculis opus
que particulas diſſolui, res videtur carere diſſicultate. Sienim, vt
ſuperioribus diebus innuebam ex Ariſtotele Probl.ſect.
23.
quſae;
ſt.
22.
*vix illa eliquant, quæ facilè tranſmeant, contrà celerrimè diri-*
*munt, quæ per vim ſe intrudunt,* id quoquè in vſtione dicendum
videtur, videlicet igniculis commotis exarſionem promoueri non
poſſe, ſi illis pateat multo facilior exitus ad auolandum, quàm
aditus in poros corporis comburendi, ſiue id ex meatuum angu-
ſtiâ, ſiue ex igniculorum paucitate contingat: Fieri ſiquidem po-
teſt, vt amplior quidem ſit exitus, quàm meatuum oſcula, mul-
titudo tamen, aut vehementia igniculorum ſibi ipſa moram in-
ferat, ne omnes ſimul erumpant, adeoque interea, dum in mo-
liendâ eruptione momentum temporis teritur, igniculi aliqui ſe
per vim in poros corporis anguſtiores intrudant, & compagem diſ-
ſoluendo, corporis eiuſdem igniculos ad ſimilem commotionem
proritent. Hinc quia ſingulorum puluiſculorum pori exiliores ſunt
intercapedine, qua puluiſculi ipſi diſiunguntur, igniculi proſi-
lientes ex puluiſculis illis, quos primùm proxima pruna incendit,
cum pauci ſint, facillimè permeant per huiuſmodi interualla, quin
ſubeant poros aliorum puluiſculorum, qui propterea non accen-
duntur. Quando verò ceruſſa permiſta eſt carbonum puluiſculis,
illa plumbeam adhuc naturam redolens, virtute igniculorum à
candente prunâ tranſmiſſorum liquata complectitur puluiſculos
aliquot carbonum, adeò vt ab ardentibus iam puluiſculis erum-
pentes igniculi, & in hos puluiſculos, quos ceruſſæ liquatæ parti-
cula complectitur, incurrentes non valeant tranſmeare; ac propte-
rea carbonum puluiſculos incendant: ex quibus ſimiliter exilien-
tes igniculi alias ſubinde ceruſſæ particulas proximas eliquant, &
eadem ratione carbonum comminutorum exarſionem propagant.
Ignis autem ampliſicatus & faciliùs, &
vberiùs peruagatur in-
teriores acerui partes, nam carbonum plures puluiſculos cir-
cumplexus illos incendit, & proximas ceruſſæ particulas eli-
quat.
Maur.
Hoc tamen animaduertendum, interiores illas cauernu-
las non modò non ſemper obeſſe conſlagrationi, ſed etiam adiu-
mentecum enim in eas deuenerint tumultuantes igniculi, ibi
ſe liberiùs explicant, ac celeriùs agitati inuadunt proximas parti-
culas maiore impulſu, faciliùſque diſſolutâ compage earum igni-
incendium augent.
Hinc ligna, cuiuſmodi bu-
xum & ebenum eſſe omnes nôrunt, quorum ſtamina nimis ſpiſſa,
& partes densè coagmentatæ, non adeò feliciter ardent, quia
igniculi-difficulter penetrant in interiores poros, nec illis in angu-
ftijs celeriter agitari poſſunt: ideo de Buxo loquens Plinius lib.
16.
cap.
16.
ait, *in igne quoquè duritia, quæ ferro, nec flammâ, nec*
*carbone vtili.* Contrà verò quæ tenui conſtant texturâ, vt minus
habent ſalis ſixi & terræ, ita Sulphure atque Spiritibus abundant,
pro ratione corporis; propterea faciliùs conſlagrant, igniculis liberè
perreptantibus, ac celeriùs commotis.
Dand.
Res eſt ita aperta &
manifeſta, vt exempla adiungere
ſuperuacaneum ſit; illud tamen, quod de cauernulis aptiſſimè
animaduertiſti, videtur illuſtrari poſſe ijs, quæ de Iaracatiâ ſcri-
pſit Guillelmus Piſo de Medicina Braſil. lib.
4.
cap.
63.
pag.
100.
*Trunco eſt,* inquit, *admodum ſpinoſo, eoque rectiſſimo Iaracatia.
*
*Caudicis medulla eſt Sambuci medullâ facilè mollior; quæ ſectâ*
*arbore continuò exiccatur. abitque in leuiſſimum puluerem, qui*
*decidit; moxque ablato ſpinoſo cortice relinquitur ſcapus concauus*
*arundine leuior, miris cancellis quaſi ex arte mirè fabricatus:*
*qui ſi ab igne accendatur, flammam luculenter fouet, faciſque*
*loco nobis iter facientibus de noste inſeruiebat.* Ligneæ ſcilicet
particulæ cancellatim poſitæ à peruagante flammâ corripiuntur,
cui ſpatium patet, in quo ſe explicet, ac dilatet. Sic aliquando
à ruſticis quibuſdam obſeruaui nocturnum lumen in ſuo mapali,
abſque olei diſpendio, nutriri accenſo ſuper laterem fruſtulo li-
gneo vix nucem æquante, quod valdè claram emittebat flammam;
& vno poſt non modicum tempus abſumpto aliud ſubſtituebant:
Cum autem interrogâſſem, quidillud eſſet, accepi nil aliud eſſe
quàm ſeruatos ex conciſâ quercu nodos contuſos, & optimè exic-
catos: Exillâ nimirum contuſione factum eſt, vt partes diſiunge-
rentur, & abſumpto humore aqueo relinquerentur inanitates, in
quibus flamma pererrans conflagrationem promoueret. Subue-
reor tamen, vtrùm fuerint illæ nodoſæ ligni partes, an potiùs pi-
lulæ, de quibus ait Plinius lib. 16.
cap.
7.
Naſcuntur in eo (ſcilicet
in Robore) *& piluæ nucibus non abſimiles, intus babentes floc-*
*cos molles lucernarum luminibus aptos, nam & ſinè oleo flagrant.
*
Sed quæcunque tandem fuerit materia illa, certè interſita habebat
ſpatiola, in quibus flamma perreptare poſſet. Neque alia ſubeſo
laxari, vt citiùs vberior flamma exiliat, niſi vt erumpentium
ex vno ligno igniculorum agitationi amplius ſpatium pateat
quò validiùs commoti irrumpant in proxima ligna.
Grad.
Cum itaque illa facilè ignem concipiant, quæ patenti-
bus poris excipiunt immiſſos igniculos, atque celeriùs conflagrent,
ſi diſſoluti Spiritus vnâ cum Sulphure in omne corpus liberè perma-
nare poſſint; ex contrario ægrè ignem admittere dicenda erunt
illa, quorum obſtructi ſunt pori, quamuis cœteroqui non ſint
ad exardeſcendum difficilia. Sic materiam viſco illitam non arde-
re affirmat Theophraſtus: &
Plinius lib.
29.
cap.
3.
de ouorum gal-
linæ præſtantiâ loquens ait, *Vis verò tanta eſt, vt lignum per fu-*
*ſum ouo non ardeat, ac ne veſtis quidem contacta aduratur:* in ob-
ſtructos ſcilicet viſco, aut oui albumine, poros non facilè ſe inſi-
nuatignis. Sic pariter æqualibus partibus Aluminis &
Ichtyocol-
læ cum aceto permiſtis ſiquid imbutum fuerit, non comburi di-
citur. Huc fortaſſe ſpectat medicamentum (eonomine, vt docet
Caius Iureconſultus de Verborum ſigniſicatione, omne contine-
tur, quod adhibitum naturam eius, cui adhibitum eſt, mutat)
quod mihi neſcio quis aliquando præſcripſit, ne literæ poſſint com-
buri. Accipe, aiebat, acetum acerrimum, &
ouorum albumina;
in quibus dilue, &
coagita hydrargyrum;
eaque miſcellaneâ pa-
pyrum terinunge, ac toties reſicca: poſtea ibi ſcribe, quicquid
viſum fuerit, & in ignem proijce:
videbis abſque vllâ combu-
ſtione reſilire. Hæc ille.
Dubitanter tamen ſoli meatuum obſtru-
ctioni hoc tribuerem, ſed reſilientis chartæ motus, quo exarſionem
declinat, adſcribendus potiùs videtur particulis Mercurij, & ſalibus
ab aceto relictis in papyri poris.
Dand.
Haud temerè ſuſpicaris petendam eſſe cauſam à particu-
larum poros obſtruentium naturâ nam ſi oleo imbuta fuiſſet char-
ta, vtique pori fuiſſent oleo pleni, nec quicquam impedimenti
attuliſſet conflagrationi; hydrargyrum verò neque albumen oui
ea ſunt, quæ igneſcere poſſint: ſed neque acetum, quod, vtpote
acerrimum, ſalem valdè exaltatum continet, atque Spiritus ita à
Sale comprehenſos, vt quaſi fixam naturam induerint: propte-
rea ſicut in deſtillatione aceti, vt omnibus acidis contingit, pri-
mùm Phlegma, deinde Spiritus elicitur, ita quando charta ace-
to illo delibuta leni aëris calore reſiccata eſt, in vaporem abijt pars
Salreliquus fuit.
Porrò Sal inflammabili-
tati reſiſtit, quatenus partes ſulphureas detinet illis implexus, &
prohibet, ne erumpant: igitur chartæ vnitus ſal ſimul cum parti-
culis hydrargyri & albuminis, efficere poteſt, ne charta ignem
concipiat, ſed potiùs vi hydrargyri in flatum abeuntis, ab igne
reſiliat. Non poteram ſatis mirari, quæ de herbâ neſcio qua nar-
rat Atlas Sinicus in Præfatione pag.22.
vbi de Tartaris Orientali-
bus loquitur. *Est herba quædam,* inquit (longè diſſimilis Ariani-
dis herbæ, quam ex Democrito refert Plinius lib. 24.
cap.
17.
*in Arianis gigni igneam colore, colligi cum Sol in Leone ſit,*
*buius tactu peruncta oleo ligna accendi,* excitatis fortaſſe ex olei
contactu Spiritibus & Sulphure in herbâ exiſtentibus, ſuaque agita-
tione oleum ipſum tenuiter ligno inductum, ſimulque cum eo li-
gni illiti particulas diſſoluentibus) *quam ſupra lapides naſci aiunt:*
*bæc incombuſtibilis eſt, tametſi in igneminiecta diutiſſimè in eo hæ-*
*ſerit: rubeſcit quidem, &
igneſcit aliquomodo;
at educta ex igne*
*quàm mox pristinam albedinem recuperat, nonnibil in cineritium*
*colorem declinantem. Haud ita longè excreſcit, ſed inſtar cannabi*
*breuioris fert capillitium, non tamen illi par eſt robore ac firmita-*
*te, ſed longè citiùs frangitur. Aquæ impoſita in lutum abit.
ſta-*
*timque corrumpitur.* Et paucis interiectis addit.
*Ex hac herbâ T ar-*
*tari ellychnium concinnant perpetuum, quod nunquam emungen-*
*dum eſt; ſed cùm ſordibus concreſcentibus oppletur aliquantum,*
*tantùm conijciendum in ignem, putreſque illi adbærentes fungi poſt*
*vstionem abstergendi, cum incorrupta igni illius perſtet materia.*
Verùm hæc paulo attentiùs perpendens coniecturâ ducor ad ſuſpi-
candum herbam illam potiſſimùm ex plurimo Sale fixo & terrâ
compactam, cum exiguâ admiſtione Sulphuris Spirituum, & hu-
moris, quorum nexum ſoluere non valet externus ignis, cui tan-
tummodo datur igniculos immittere in particularum interualla,
quemadmodum cum incandeſcit ferrum. Suadet enim plurimum
Salem terræ iunctum in herbâ illâ ſtatuere tum natale ſolum, quip-
pe lapidibus, quibus innaſcitur, cognata eſt hæc materia; tum
natiuus color ſubalbicans, quem igne amoto recuperat, hoc ſci-
licet indicium eſt modici Sulphuris à terrâ & Sale arctè compre-
henſi, ideoque nullum ab igne detrimentum paſſi: tum caulis mi-
nimum lentus aut flexilis, cum ſit cannabi fragilior; tum maxi-
mè quòd in aquâ ſtatim corrumpitur, & abit in lutum, Sale ni-
Quod verò hinc el-
lychnium perpetuum conſiciatur, conſequens eſt, cum pinguia
& oleoſa ſalem non ſoluant, ſicut aquea, flamma verò erumpens
non tantæ ſit efficacitatis, vt valeat arctum Salis & terræ comple-
xum ſoluere: id quod fortaſſe Chymicus artifex in Retortâ,
adminiſtratis ex artis præſcripto caloris gradibus, obti-
neret.
Grad.
Iſtane eadem eſt cauſa, cur Larix, vt ſcribit Vitruuius
lib. 2.
cap.
9.
*flammam exigni non recipit, nec ipſe poteſt per ſe*
*ardere, niſi (vti ſaxum in fornace ad calcem coquendam) alijs*
*lignis vratur; nec tamen tunc flammam recipit, nec carbonem*
*remittit, ſed longo ſpatio tardè conſumitur?* Nam grauitas ligni
non innatantis aquæ Salem & terram in Larice abundare indicat,
& meatuum obſtructio, quos anguſtos implet reſina, igniculis
facilem ingreſſum atque progreſſum negat: ideò ſubdit Vitruuius,
*Humore ex terreno est materia ſpiſsè ſolidata, & non babens*
*ſpatia foraminum, quà poſſit ignis penetrare, reijcitque eius vim,*
*nec patitur ab eo ſibi citò noceri; propterque pondus ab aquâ non*
*ſuſtinetur, ſed cùm portatur, aut in nauibus, aut ſupra abiegnas*
*rates collocatur.*
Dand.
Non aliam equidem arbitror ſubeſſe cauſam, præter hanc,
quod Salis fixi particulæ terram arctè complexæ intercluſas ſulphu-
ris particulas (quibus, atque humore reſina plurimum conſtat)
prohibent, ne facilè pro ſuâ naturâ commoueri & agitari valeant
ab ijs, qui primò immittuntur, igniculis: propterea iſti irrito co-
natu irrumpentes in laricis lignum reſiliunt, flammamque refle-
ctunt, adeò vt hoc videatur flammas dedignari, & velle à ſe diſ-
cutere; quemadmodum facili experimento conſtare poteſt, &
in
illum Vitruuij locum obſeruârunt Barbarus, & Philander.
Cœte-
rùm vbi incurrens ignis iteratis impulſibus demum tot particu las
abſtraxit, vtiam Spiritus atque Sulphureæ Laricis particulæ ab
ingredientibus igniculis concitatæ ſpatium inueniant, in quo agi-
tari poſſint, incipit lignum diſſolui & ardere:
quia tamen non pro-
ſiliunt exardeſcentes particulæ tam vehementi impetu, quantus
ad flammam excitandam requiritur, & ſenſim calor ſibi viam ape-
riens ad interiora ſerpit, idcirco larix lentè conſumitur, contra
quàmaccidat abieti, *quæceleriter accenditur, quòd, quæ inest*
*in eo corpore raritas aëris patens, accipit ignem, & ita vehemen-*
Ne-
que his, quæ de Larice ille ſcripſit, obſtat, quòd ad excoquendas
ferri venas larigni carbonis vſus ſit tum in Valle Solis Tridentinæ
ditionis, tum in Vallibus Brixienſibus Cammonicâ & Tropiâ:
ibi
enim in vſtrinâ continuo flatu excitatur ignis, & accenſi carbones
(minus habentes humoris aquei, quàm integrum lignum) pluri-
mi proximi ſunt: Vitruuius verò loquitur de Larice, quatenus
lignum in ſtructuris vtile eſt ad liberanda periculo ædiſicia ab traie-
ctionibus incendiorum. Nimirum vbi in ſtruem congeſti ſunt car-
bones, & follium flatu extimulatur ignis, non ſolùm in vno car-
bone ſerpit ardor ex proprijs igniculis ſponte ſuâ agitatis, ſed etiam
erumpentes repellunturà flatu, & ad alias partes non accenſas
propelluntur, immò in illum eundem irrumpunt exilientes à pro-
ximis carbonibus alij igniculi: Ex quo fit, vt alacriùs ardeant
omnes mutuo quodam tranſmiſſorum igniculorum commercio, ſe-
que viciſſim foueant; follium ſcilicet flatus dum erumpentibus è
prunâ igniculis occurrit, illos repellit, & in interiores carbonis
poros adigit, vt validiùs & citiùs diſſoluant compagem.
Propte-
rea nil mirum, ſi larignis carbonibus vtantur in excoquendâ fer-
ri venâ; cui ſanè vtilis eſt copia ſalis, quo larix abundat:
nam
ſi ſalinæ particulæ in aquis ſtygijs metalla in minutiſſimas particu-
las ſoluunt, eædem cum flammâ permiſtæ vim ſimilem habebunt
ad ſeparandum ſerrum à terrâ. At larignæ trabes aut tabulæ in ædi-
ficijs non ita ſunt collocatæ, vt
cenſi carbones, igniculos tranſmittere poſſint, neque conceptum
ab vna trabe ardorem flatus extimulat. Quod ſi flamma reli-
quam materiam corripuerit, nemini dubium eſt, quin & larigna
materies ſicca, & reſinæ reliquijs abundans, accendatur:
neque illam prorſus exarſionis expertem pronunciauit Vitruuius,
ſed ſolùm *non pati ab igne ſibi citò noeeri.*
Grad.
Non igitur commentitia tibi, ſicut non paucis, vide-
bitur narratio, qua ibi ille ſidem dictis adiungere conatur, de tur-
ri antè portam caſtelli, quod vocabatur Larignum, ex hac ma-
teriâ alternis trabibus tranſuerſis (vti pyra) inter ſe compoſitâ
altè, vt poſſent de ſummo ſudibus & lapidibus accedentes repel-
lere. Cum enim Cæſar imperâſſet faſciculos ex virgis alligatos, ac
faces ardentes ad eam munitionem accedentes mittere, & celerri-
mè milites congeſſiſſent, *poſtquam flamma circa illam materiam*
*videretur iam tota moles concidiße. Cum autem ea per ſe ex-*
*tincta eßet, # 010 requieta, turriſque intacta appanuiſſet, admirans*
*Cæſar iuſſit extra telorum miſſionem eos circumuallari.* Cum
enim ſimile vero videatur illos virgarum faſciculos non ita
fuiſſe turri proximos, vt ab illâ nullo interuallo abeſſent, extra pro-
babilitatem non erit materiæ aduerſùs ignem contumaci nullum
importatum fuiſſe conſpicuum detrimentum à flammâ in cœlum
ſubuolante, nec in ipſam vicinam turrim impulſâ à ventorum
flatibus.
Dand.
Non is ego ſum, qui inter fabulas illicò cenſeam reij-
cienda, quæcunque præter conſuetudinem eorum, quæ quotidie
cernimus, aliquando contigiſſe narrantur. Si autem in mediâ
flammâ ex virgis ſub camino excitatâ larignam tabulam aliquan-
diu incolumem perſtare videmus, quidni in patente campo fub dio
à flammâ paſſus aliquot diſtante (neque enim faſciculos compor-
tando acceſserunt milites intrà proximi teli iactum) non fuiſſe
correptam turrim ex larignis trabibus compoſitam facilè credide-
rim? ſi maximè, quo tempore hoſtes ignis materiam ſtruebant,
propugnatores, vt credere par eſt, affuſâ largiter aquâ lignum
aduerſùs ignis iniurias præmunierunt. Non ita promptè fidem ad-
hibeo ijs, quæ de Ombriâ gemmâ narrata funt Plinio non omni-
no credulum ſe præbenti, ſed cautè ſcribenti lib. 37.
cap.
10 *Om-*
*bria, ſicut Ceraunia, & Brontia, cadere cum imbribus &
fulmini-*
*bus dicitur, eundemque effectum babere, quem Brontia, dicitur*
(Brontiâ autem fulmine icta reſtingui putant, vt ibidem ſcribit)
*præterea in aras* additâ eâ, traditur libamenta non amburi. Nifi enim iſtiuſmodi gemma polleat virtute ignem extinguendi,
aut illum ex omni parte diffipandi, ne libamenta contingat (mo-
dò abſint præſtigiæ, de quibus in antiquis Dæmonum ſacris, nec
verò temerè, ſuſpicari licet) non video quid in libamentis ipſis
præſtare valeat, ne calorem nimium concipiant, & amburantur.
Verba mihi dari libentiùs patior ab ijs, qui periculo facto teſtan-
tur modicam telam, in qua Amethyſtus fuerit inuolutus, ſupra
lucernæ flammam, velſupra prunas poſitam non comburi, niſi
qua parte lapidem non tetigerit: fieri enim poſſe intelligo, vt vi
caloris per telæ meatus irrumpentis in lapidem particulas aliquas
Amethyſtus illico emittat, quibus imbuta fila ignis viribus reſi-
Sic non pauci putant deprehendi
poſſe, an adulterina ſit Ceraunia gemma; nam ſi genuina fuerit,
filum ita illi applicatum, vt nuſquam duplicatum omnes illius
partes tegat, ab ardentibus prunis non vritur, ſed tantùm made-
ſcit; exſudante ſcilicet ex gemmâ, vicaloris, humore, qui filum
inficiĕs arceat igniculos. Sic Droſelitus lapis igni admotus ſudorem
emittit, vt ſcribit Iſid.lib.
16.
cap.
2.
Hæc autem, vt vera fortaſ-
ſe non ſint, à veri tamen ſimilitudine non longiſſimè abeſſe vi-
dentur: quandoquidem plumbum igne liqueſcere nemo ignorat,
adeò vt in fornace additum alijs metallis eorum ſordes abſtergens
ſecum rapiat auolando (propterea Græcis μολυβδός dicitur, quaſi
inquinamenta rodens) nihilominus vaſa plumbea, quibus alicu-
biaqua ſalſa excoquitur in ſalem, quandiu liquorem continent,
integra perſeuerant in igne vehementi, modò caueatur, ne calcu-
lus in aquam illam incidat, tunc enim vas perforatur. Ideò Colu-
mella lib.12.
cap.
19.
vbi de coctione defruti in vaſis plumbeis agit,
ſic monet, *ſubinde fœniculo peragitet, ne quid ſubſederit*
*quod poſſit plumbeum perforare.* Immò (quod magis mira-
remur, niſi res obuia eſſet) charta ſupra craticulam ſubiectis
prunis impoſita non comburitur, dum oleum continet, quo pi-
ſciculi torrentur. Nimirum liquor vaſe incluſus ita obſtruit plum-
bi & chartæ meatus, vt, licèt non neget igniculis tranſitum ad
calefaciendum liquorem, non tamen locum det illis, quo agitati
& commoti poſſint vaſis compagem ſoluere:
Quod ſi aliquid, vt
calculus aut quid ſimile, fundum tangat impediens, ne igniculi
tranſmeent, neque liquor influere valeat in poros vaſis, ſi fortè
vicaloris plus iuſto pateant, tunc igniculi in calculum incurrentes,
& non tranſeuntes, ita ſe commouent, vt plumbum liquefaciant,
& perforent, aut chartam comburant.
Nec diſſentiet Ariſtote-
les, qui Probl.ſect.
24.
quæſt.
5.
ait, *Calor in fundum vaſis contractus*
*extingui ab aquâ poteſt. Quo fit etiam, vt eliquari res nequeat eli-*
*quabilis, ſi quid bumoris admittatur.*
Maur.
Miror, nec niſi de induſtriâ factum ſuſpicor, à vobis
ea, quæ igni reſiſtunt, enumerantibus præteritum fuiſſe omnium
ferè ſermone celebratiſſimum Linum Asbeſtinum, quod *naſcitur in*
*deſertis, aduſtiſque Sole, Indiæ locis, vbinon cadunt imbres, inter*
*diras ſerpentes, aſſueuitque viuere ardendo,* vt loquitur Plinius
lib. 19.
cap.
1.
, *&
ignibus non abſumitur, ideò viuum vo-*
* teſtaturque ibi Plinius ſe vidiſſe ex eo ardentes in fo-
cis conuiuiorum mappas, ſordibus exuſtis ſplendeſcentes igni
magis, quam poſſent aquis. Regum inde funebres tunicæ cor-
poris fauillam ab reliquo ſeparant cinere. Similes telas in igne
incorruptas ex Amianto lapide ab antiquis contextas memo-
rant paſſim Authores, quibus inuoluta cadauera cremaban-
tur, ne quid extraneum mortuorum cineribus ſacculo Amiantino
concluſis admiſceretur. Hinc Brachmanes ex Amianto veſtes ſuas
conficere ſolitos, vt de ſe quoddam Diuinitatis ſpecimen ederent,
ex antiquo ſcriptore Hierocle refert Matthiolus in Dioſcoridis lib.5
cap.113.
Sed multo meliùs S.
Athanaſius apud Leonem Caſtrium
in illa Iſaiæ verba cap. 43.
*cum ambulaueris in igne, non com-*
*bureris, & flamma non ardebit in te,* dixit, Sicut ex Amian-
to lapide telæ fiunt igni inuiolabiles, ita Beata Virgo Agnum
peperit, cuius glorioſo vellere facta eſt nobis veſtis immor-
talitatis. Id quod idem S.
Athanaſ.
lib.
de Incarn.
Verbi.
tanquam
rem teſtatiſſimam aſſumpſit, Si quis, inquit, *ſtipulam copioſo Amian-*
*to veſtiat, cuius natura dicitur igni reſiſtere, nibil iam inde ignem*
*metuet, vtpote munita re, quæ comburi nequeat.* Ego verò
cum perſpectum habeam à Seplaſiarijs non rarò pro Amianto ſup-
poni Alumen ſciſſile, periculum facturus, an, qui apud me
erat lapis in villos diſſolutus, Amiantus eſſet, primùm guſtu ten-
taui, & omnis acrimoniæ expertem deprehendi, cum tamen alu-
men ſciſſile linguam mordicet, & tandem exulceret;
deinde ar-
dentibus prunis impoſui, quas & flatu excitaui, &
in medio fo-
co diu detinui, nihilque paſſus eſt detrimenti, immò vix inte-
puerat; alumen verò ſciſſile in igne liqueſcit, &
bullas excitat.
Aquâ experiri nequiui, quia lapis integer non erat, Amian-
tus enim mergitur, Alumen ſciſſile aquæ innatat. Sed mihi vi-
ſus ſum ſatis habere argumenti, vt Amiantum eſſe exiſti-
marem.
Dand.
Quod ad Amiantum à me ſilentio prætermiſſum attinet
(ſyncerè, quod res eſt, eloquar) non ſolùm declinandam putaui
quæſtionem, Vtrùm ab Amiantone diſtinguendus ſit Amiantus,
quamuis vterque igni reſiſtere concedatur à Leonardo in Speculo
lapidum. lib.
2.
pag.
70.
&
72.
, verùm etiam non mihi magnam ad-
mirationem mouebat lapidis particulas incolumes perſtare in igne,
cui lapidem ipſum ex ijſdem particulis coagmentatum reſiſtere,
Illud eſt in Amianto
fortaſſe ſingulare, certè rarum, quod lapis cum ſit, in ſila diui-
ditur, &, quemadmodum lana aut linum, *lauatur, pectitur, ne-*
*tur, texitur,* vt laudatus nuper Matthiolus obſeruat: vulgus au-
tem quaſi lineam telam videns miratur non comburi; ſi lapidem
putaret, quamuis extenuatum, ceſſaret admiratio. Asbeſtini
verò lini mentionem facere non ſum auſus, quia, quæ de illo nar-
rantur, fabulam nonnihil redolere videntur; &
ſuſpicari licet
mappas igne mundatas non ex alio filo, quàm ex Amianto fuiſſe
contextas. Cur autem lino illi *Asbeſtino* cognomen ſit, quaſi *inex-*
*tinguibili,* cum neque accendi poſſit, non video; niſi fortè etiam
immortalem dixeris eum, qui nondum natus eſt. An per antiphra-
ſim, quemadmodum Bellum quia minimè bellum, & Parcæ quia
nemini parcunt, Asbeſtinum, hoc eſt ineetinguibile, dicitur li-
num, quòd ſemper eſt ignis expers? Aptè quidem, congruenter-
que Asbeſto, hoc eſt inextincto, nomen fecerunt lapidi, quem
Plinius lib.37.
cap.
10.
memorat, ferrei coloris, in Arcadiæ mon-
tibus naſcenti, qui cum ignem non habeat proprium, tamen ſic ar-
det, vt non poſſit extingui: de quo cecinit Marbodeus, *Nam*
*ſemel accenſus conceptos detinetignes, Extinguique nequit collucens*
*perpete flammâ:* &
S.
Auguſtinus lib.
21.
de Ciu.
Dei cap.
5 ſcripſit
*Asbeſton Arcadiæ lapidem propterea ſic vocari, quòd accenſus ſemel*
*iam non poſſit extingui.*
Maur.
Quid ſi linum Asbeſtinum eiuſdem eſſet naturæ cum her-
bâ illâ apud Tartaros, quam ex Atlante Sinico paulò antè com-
memorâſti? Quamquam, vt ego pariter ſubuereor, ab impoſto-
re quopiam efficta ad emungendos argento ſimpliciores fabula de
lino Asbeſtino inter diras ſerpentes nato in deſertis, aduſtiſque
Indiæ remotiſſimæ locis inualuit, quia nemo prudens adeò curioſus
eſſe potuit, vt tanto periculo, tantiſque incommodis vellet im-
poſturam detegere inueſtigando, num verè ibi creſcat linum huiuſ-
modi, vt certior fiat, Vtrùm exillo, an verò ex Amianto lapi-
de deductum fuerit filum, quod ad texendas mappas offerebatur. Verùm, vt vt eſt, vnâ comprehenſione omnia complector.
Illa
Ignem omnino reijciunt ita, vt nec in flammam, nec in prunas
accendantur, quæ plurimum conſtant ſale fixo & terrâ, minimum-
que habent Sulphuris cum Spiritibus & humore permiſti, quo par-
tes conglutinantur: illa verò, quæ non parum habent Sulphuris
ter-
râ facta eſt permiſtio, vt exigui & pauci meatus pateant ad exci-
piendos immiſſos à proximo igne igniculos, ægrè accendantur: quod ſi ea ſint, quæ ſulphure quidem abundent, ſed anguſtos
habeant poros, tardè ignem concipiunt, quem diu retinent: ſin
autem Sulphuris atque Spirituum copiam rara textura coniungat,
illa facilè exardeſcunt, & citò abſumuntur.
Ex quo patet non
eandem omnibus eſſe conflagrandi rationem; nam de arboribus
ipſis habemus Eccleſiaſtici 28.12.
*ſecundùm ligna ſyluæ, ſic ignis*
*exardeſcit.* Hinc arbores ſponte emortuæ, quia euaneſcentibus
vnâ cum optimâ Sulphuris parte Spiritibus pingui humore deſtitu-
tæ contabuerunt, non ſatis aptam ignibus materiam ſubmini-
ſtrant: Contrà verò terra Viterbienſis, quippe ſulphurea, igni
admota ardet. In Siciliâ locus eſt, quem indigenæ vocant *la*
*Cremata,* quia ſulphureo olim concrematus incendio. *in Lyciâ,*
teſte Plinio lib.2.
cap.
106.
, *Hephæstij montes tædâ flammante ta-*
*cti flagrant adeò, vt lapides quoquè riuorum & arenæ in ipſis*
*aquis ardeant, aliturque ille ignis pluuijs. Baculo ſi quis ex*
*ijs accenſo traxerit ſulcos, riuos ignium ſequi narrant:* id quod
bitumine refertos illos montes manifeſtè indicat, cum tam fa-
cilè ignem concipiant: bitumen verò accenſum &
liqueſcens per
ſulcos ab accenſo baculo in ſimili materiâ ſimiliter incensâ exca-
uatos deduci quaſi riuum ignis, non ſuperat fidem: quemadmo-
dum neque illud à probabilitate longè abeſt, quod in medijs aquis
igniti lapides ardeant, quandoquidem pinguibus & oleoſis aqua
non adhæreſcit: pluuijs demum cadentibus ignem quodammodo
ali nemo mirari poteſt, qui quotidie intueatur à fabro ferrario aſ-
perſas aquâ prunas, vt validiùs ardeant; aqua enim ac pluuiæ
guttæ occurrentes Spiritibus atque Sulphuri ex valdè accensâ ma-
teriâ erumpentibus, illos reflectunt, & ad interiores partes adi-
gunt, vbi acriùs agitantur plures igniculi coniuncti, qui aquam
aſperſam in vaporem reſoluentes Spiritibus & Sulphuri erumpenti-
bus permiſtum, nouâ hac flammâ ignem augere videntur. Sulphu-
re pariter refertam fuiſſe terram in ſubiectis Ariciæ aruis neceſſe
eſt, cum arderet, ſi carbo decidiſſet, vt ex Authorum teſtifica-
tione refert Plinius lib.2.
cap.
107.
Neque famæ refragandum eſt,
quæ percrebuit de incenſis aliquando in Brabantiâ integris iugeris;
abundat ſcilicetregio illa carbone foſſili, hoc eſt terrâ bitumine
cuius quidem duplex quaſi ſpecies obſeruatur;
altera ex
ipsâ ſuperficie telluris abſcinditur in laterculos; altera magis
compacta effoditur ex cauernis, quæ eſt valdè grauis, & calorem
habet vehementem, vbi ſemelignem conceperit, adeò vt Leo-
dienſes de ſuo lithanthrace (Tourbam vocant Belgæ) loquentes
glorientur, *ſe babere ignem igne calidiorem, & ferrum ferro du-*
*rius;* quod enim ferrum effodiunt, huiuſmodi lapideis &
bitumi-
noſis carbonibus funditur. Sed &
tertiam ſpeciem fortaſſe quis
addat, quæ ex aquis ſtagnantibus in Hollandiâ alicubi eruitur: Nam minuto reticulo limus ex fundo extrahitur, qui nauiculæ im-
poſitus demum in terram ex aquis prominentem exponitur, & ex-
planatur, vbi æſtiuo calore aquâ expirante lutum illud ita ſolida-
tur, vt hominem ferat, qui maſſam adhuc tractabilem apto in-
ſtrumento teſſellatim in laterculos diuidit; hi verò in ſtruem can-
cellatim aggeſti Sole & vento ſiccantur, atque aptiſſima ſunt ignis
materia. Verùm non tertia ſpecies Tourbæ hæc eſſe videtur, ſed
pertinere ad primam ſpeciem, quæ ſuperfusâ aquâ in limum abie-
rit. Adidem genus reuocari poteſt concretio quædam *Dauri* vo-
cata, vt author eſt Læuinus Lemnius, quæ in Zelandiâ gignitur;
nam, velut ex fodinis, glebas nigras, & pinguedine imbutas eruunt,
quæ accenſæ calorem ingentem excitant.
Dand.
Admirabili ſanè prouidentiâ mundum adminiſtrat Deus,
conſulitque rebus humanis, nec ſolùm vniuerſis, ſed & ſingulis;
cum enim humana ſocietas igne carere nequeat, tum ad depel-
lendum frigus, tum ad coquendos cibos, tum ad artium opificia,
quibus regionibus lignorum copiam non tribuit, ſuccedaneum
aliquid conceſſit; modò ſolertiam non opprimat incuria, &
ſuis
nôrint homines vti bonis. Equidem ſuſpicor fieri poſſe, vt ex vr-
banis noſtris canalibus eductus limus, & in patente areâ Soli ex-
poſitus atque exſiccatus, materiam igni ſubminiſtraret, quemad-
modum de Hollandiâ commemorâſti. Quod verò hìc in Euro-
pâ, idem etiam apud Sinenſes contingit: nam vt legi in Atlante
Sinico pag.32.
de Vrbe Peking, *Carbonem pro lignis adbibent ex*
*Kie monte effoſsum:* &
pag.
37.
de Prouinciâ Xanſi eundem carbo-
num foſſilium vſum commemorans, *prius contuſos,* inquit, *adbi-*
*bent (lapides enim ſæpè ingentes, acnigerrimos effodiunt) tum,*
*vti & in Belgio moris est, aquâ perfuſos miſcent, maſſaſque confi*
ciunt: difficulter quidem ignem concipiunt, at conceptum ſemel,
*diutiſſimè vegetum, vrentemque fortiſſimè, retinent.
*
Grad.
Lapides hi bituminoſi, carbonum nigredinem æmulan-
tes, ex montibus eruti ſatis oſtendere videntur, non eandem vbi-
que in Naturâ eſſe carbonis foſſilis gignendi rationem, quam Simon
Steuinus Coſmographiæ lib.2.
qui eſt de Hylocineſi, prop.
6.
&
7.
indicauit.
Terræ nigræ in vitream phialam iniectæ puram aquam
affudit: tum ita aquam terræ permiſcuit vehementi agitatione, vt
aqua nigreſceret; &
poſt breue temporis interuallum, quantum
ſatis eſſet, vt quis quinque aut ſex paſſus conficeret, aquam ni-
gram effuſam excepit vaſe ad id parato, nouamque aquam pu-
ram reliquæ in phialâ terræ addidit, iterùm agitauit, & turbidam
factam priori adiecit, hoc idem toties iterando, quouſque mera
arena reliqua fieret in phialâ. Cum verò humor ille omnis in vapo-
rem abijſſet, & quod ſubſederat, exſiccatum fuiſſet, hoc admo-
tum ignem ita excepit, vt haud ſecus arſerit, ac funiculus ſul-
phuratus ſclopetariorum, aut fomes igniarius paratus ex fungis
arborum, detractâ parte lignoſâ, in lixiuio coctis, addito ſul-
phuris ſextante, hoc eſt vncijs duabus in ſingulas fungorum li-
bras. Hinc ille intulit inundationibus aquarum abreptam eſſe ex
ſuperioribus locis terram nigram, quæ cum in aquâ diſſoluta fuiſ-
ſet, & primùm arena, vtpote grauior, depoſita fuerit, deinde
retardato aquæ campos inundantis curſu, etiam hunc limum ſub-
ſediſſe, qui demum exſiccatus conflagrare poſſit. Vt enim hæc
vera eſſe poſſint in depreſſis regionibus mari proximis, certè in
montibus locum habere non poſſunt. Huiuſmodi Lithanthraci
parum abſimile videtur lignum foſſile, quod antè non multos an-
nos effoſsum eſt ex agro Tudertino in Vmbriâ, præcipuè circa duo
Caſtra, quibus Colli Sicco, & Roſaro nomen eſt:
Materia eſt
grauis, quę in aquâ mergitur, multis venis ſummâ varietate di-
ſtinguitur: aliquando in vno fruſto pars eſt Creta dura, altera li-
gnum, tertia Carbonem refert. Lignum recens è terrâ defoſſum
deflagrat quidem, ſed lentè, cum multo fumo & fętore;
ſiccum
verò non adeò inſuauiter olet, & calorem ita acrem emittit, vt
neminem proximè adſtare permittat; nec citò conſumitur, ſed
ignem diu alit: quod ſi lignum lapideſcere cœperit, in igne per-
ſtat biduum aut triduum, quin conſumatur: de quo plura me le-
giſſe memini in Franciſci Stelluti Opuſculo Romæ impreſſo 1635.
Verùm cum multum temporis in iſtâ vnâ diſputatione conſumpſe-
ris aliquid impertiendum videtur illi quoquè accenſioni, quæ nullo
extrinſecùs aſſumpto igniculo contingit, quemadmodum fœni non
ſatis exſiccati aceruos ſuâ ſponte exarſiſſe non rarò dolemus colo-
norum negligentiam fruſtrà incuſantes.
Maur.
Sicut ignis adeò promptè materiam ad exardeſcendum
facilem corripuit, vt niſi illâ deficiente non extinguatur, & pa-
ſtu ſemper indigens ſatietur nunquam; haud abſimili ratione de
materiâ ipſâ, quæ ab igne depaſci poteſt, diſſerentes tam am-
plam ingrediuntur ſyluam, vt diſputationis exitum vix reperiant: id quod nobis contigit ex aliâ in aliam quæſtionem dilapſis.
Mo-
rem igitur tibi geram, Gradonice; quandoquidem non admo-
dum difficile erit, vt opinor, rem hanc explicare, ſi fermenta-
tionis perfectæ methodum perſpectam habeamus: fermentationis,
inquam, perfectæ, quæ ſcilicet ad naturæ alicuius perfectionem
atque abſolutionem progreditur; hìc etenim quidam fermenta-
tioni ſimilis motus intercedit, eſt tamen corruptela: &
fœnum
ipſum putreſcere indicat fœtor, qui exarſionem præcedit. Animum-
ne vnquam ad fermenti munus retuliſti?
Grad.
Nihil vnquam me in eam mentem impulit, vt fermen-
tationem ſatis attentè perpenderem: vix enim aliquando, cum
mihi venanti cibarius in caſâ panis oblatus fuiſſet (quo tamen, vt
Ptolemeo peragranti Ægyptum, comitibus non conſecutis, vt
Cicero refert in Tuſcul. nihil viſum eſt iucundius) atque ſtoma-
cho poſtea leuiuſculè laboranti dictitarent ſocij non fuiſſe ſatis fer-
mentatum, cæpi mecum ipſe exquirere, quid nocere poſſet ſto-
macho inchoata tantùm panis fermentatio: verùm Lepores perſe-
quenti non licuit diutiùs philoſophari. Memini tamen mihi tunc,
ipſo ſtatim illius commentationis initio, hoc peculiari animaduer-
ſione dignum viſum fuiſſe, quod, cum fermentum ſit maſſa quæ-
dam corrupta, & acida, non ſolum pani gratum ſaporem tri-
buat omnium planè conſenſu (non enim hìc, vt ſingularibus qui-
buſdam palatis magis arrident perdices putredini proximæ) verùm
etiam illum ſalubrem efficiat, futurum alioquin ſinè fermento
coctu difficilem, ponderoſum, craſſum, glutinoſum, crudis hu-
moribus aptiſſimam materiam; niſi fortè athletica corpora, quæ
multo labore & graui contentione ætatem traducunt, azymo pane
veſcantur, vt ſolidiore alimento, minuſque diſſipabili vtantur.
non multum habet difficultatis, nam ſæpè cibos acidis condimus: ſed acori fermenti cum cœteris panis proprietatibus quid commer-
cij intercedat, non ſtatim apparet.
Maur.
Fermentum ex eâ parte quatenus maſſa illo imbuta fer-
uendo creſcit (ſic apud Poëtam, qui irâ turgeſcit & inflatur, in fer-
mento eſſe, aut iacere dicitur) acorem neceſſariò non expoſcit,
nam & oua conquaſſata ſi addantur, panis fermenteſcit ampliùs,
& ſpongiæ in morem magis excauatur:
præterquam quod &
me-
dicamenta non pauca, & vinum fermenteſcendo deducuntur ad
debitam ſuarum partium complexionem, & maturitatem (vt ni-
hil interim dicam de plantis & animalibus, in quibus fermentatio
eſt, *omnia enim, quæ aluntur, & creſcunt,* vt obſeruauit Cicero de
Nat. *continent in ſe vim caloris)* &
tamen nihil acidum reperi tur,
cui vis fermentandi tribuenda ſit. Eſt autem Fermentatio genera-
tim ſumpta, inteſtina quædam commotio particularum hetero-
genearum, ex quibus conſtat corpus fermenteſcens; quæ dum op-
portunè agitantur; ſe viciſſim atterunt, comminuunt, permiſcent,
apprehendunt, atque in vnam naturam temperant. Quia verò ali-
quando huiuſmodi motus eſt paulò concitatior, & corpus in motu
plus occupat ſpatij, quam repleat quieſcens, dum multæ ſunt
particulæ, quæ varijs motibus cientur, neceſſe eſt corpus ipſum
turgeſcere & inflari, bullas excitare, &
feruere.
Hæc manifeſtè
deprehenduntur in pane & vino.
Et quidem, quod ad panem ſpe-
ctat, primum fermentum piſtores, quos interrogaui, ſic parant. Farinæ ad pultis modum ſubactæ ſalem tantummodo aliqui ad-
dunt, plerique opportuniùs etiam acetum: in loco non frigido
dimittunt ad horas aliquot, poſt quas inflatam ac turgidam pul-
tem illam inueniunt, cui deinde farinam aliam adijciunt cum aquâ
congruâ, & maſſa, ne à frigore lædatur, cuſtodita ſenſim intu-
meſcit: hanc verò iterum aquâ additâ diſſolutam cum nouâ farinâ
commiſcent; &
vbi maſſa hæc turgida facta fuerit, idem tertiò
repetunt: demum maſſam ipſam depſunt, in panes dirimunt, &
antequam detumeſcant, in furnum calidum condunt. Ex maſſâ
illâ fermentatâ & incoctâ partem aliquam ſale addito ad acorem
feruant, tanquam fermentum ad conficiendum iterum panem. Si
primi illius fermenti intumeſcentiam conſideremus, illa vtique ad
particulas ſalinas referenda eſt, quæ dum aqueis particulis vniun-
in motum concitatæ
impetunt proximas farinæ particulas, eaſque tandiu exagitant,
vt etiam inſitos farinæ Spiritus, & Sulphur, &
Salem laxatâ eorum
compage demum excitent ad motum iuxta ipſorum indolem; adeo-
que vniuerſa moles, cuius partes agitantur, nec tamen ſubtilio-
res auolare poſſunt ob materiæ glutinoſæ tenacitatem, intumeſcat
interiectis cauernulis. Neque ſalinas particulas tantùm intelligo,
quæ ex Sale communi ſeparantur, ſed etiam quæ in aceto inſunt: liquores enim aceſcunt, quando eorum ſalinæ particulæ exaltan-
tur, videlicet non iam languidiùs ſingulæ mouentur; quippe quæ
non ampliùs ſeparatæ interiectis Spiritibus, & Sulphure, &
terrâ;
ſed dilapſis mignâ ex parte Spiritibus & Sulphure coitionem fa-
ciunt, & rerum potiuntur huc illuc diſcurrentes, quaſi factæ
fluidæ.
Dand.
Acorem ex hoc ſalinarum particularum concurſu, nullâ
aut tenuiſſimâ terræ Spirituum ac Sulphuris admiſtione, oriri mihi
facilè perſuadebis; quippe qui ſatis ſcio vehementi ignis calore ri-
tè adminiſtrato liquorem deſtillatione elicitum ex Sale communi
valde acidum eſſe, & Caput mortuum inſipidum, ſi iterum li-
quore eodem affuſo imbuatur, fieri denuo ſalſum: in liquore enim
illo particulæ ſalinæ non diſiunguntur interiectâ terrâ: hęc verò
illarum agitationem aliquo modo impedit, cum permiſcentur. Si-
militer ſi Spiritûs Salis, & Vini partes æquales miſceantur, &
ter
vel quater per Retortam deſtillentur, vniuntur, & quodammodo
dulceſcit Spiritus. Quapropter non procul abeſſem ab eorum ſen-
tentiâ, qui potiſſimum Naturæ ignem elementarem in acidis ſta-
tuunt; illa nimirum plus habent ſalinarum particularum exſoluta-
rum vinculo terræ & Sulphuris.
Sed non eſt hic locus ad iſta digre-
diendi; pergendum potiùs in fermentationis explicatione, vt pro-
poſitæ quæſtionis exitum inueniamus.
Maur.
Paratum itaque fermentum cum farinâ in maſſam ſubi-
gitur, & ſopiti in farinâ Spiritus, ſimul cum Sulphure &
Sale, ex-
citantur in motum à cognatis fermenti particulis, quæ omnes dum
ſeſe varias in partes agitant pro ſibi ingenitâ mobilitate, inter ſe
quoquè confligunt; quo fit, vt craſſiores particulæ attenuentur,
viſcidæ diſſoluantur, aperianturque meatus, per quos agitati Spi-
ritus & Sales volatiles vnâ cum Sulphure penetrare valeant, atque
multo liberiùs commoueri. Hoc verò in motu ita ſit minimarum
peruagantes dum illas propellunt, excauent in maſſâ cauernulas; quæ quidem licèt aliquanto minores fiant, dum maſſa depſitur,
ſi tamen panes calido furno condantur antè, quàm fermentatione
ceſſante ſubſidant partes, abſumpto vi caloris humore ſuperuaca-
neo, qui rareſcit primùm, deinde auolat, relinquitur panis ſpon-
giæ in morem plurimis patentibus meatibus excauatus, & leuis,
atque adeò in ventriculo coctu facilis, quemadmodum etiam iure
aut vino conſperſus illo imbuitur. At contra accidit pani azymo,
aut non rite fermentato, cuius ſubſtantia viſcida eſt, tenax, ar-
ctè conſtipata, ponderoſa, & difficillima ad concoquendum, quia
particularum apta commiſtio, vt conſiciatur chylus nutritioni
congruus, vniuerſa perficienda eſt calore ventriculi, qui niſi abun-
det Spiritibus & ſubſtantiâ aliquâ fermenti vicem ſupplente, ne-
quit huiuſmodi cibum exterere; vel ſaltem diuturno tempore in-
diget, vt demum in ſtomacho permiſtionem illam obtineant par-
ticulæ, quam per fermentationem pridem conſecutę fuiſſent, an-
tequam panis furno committeretur coquendus. Præterquam quod,
quando dentibus manditur, extenuatur, & mollitur cibus, cum
illo permiſcetur ſaliua, quę ex Tonſillis linguæ aſſidentibus eXpreſ-
ſa vim quandam habet fermentatiuam, eſt enim excretio, cui ma-
teriam ſuppeditat partim coctio prima, quæ ſit in ventriculo, par-
tim tertia, quæ fit in cerebro. Cum igitur pani fermentato meliùs
quàm azymo commiſceatur ſaliua, ſatis apparet illum præ hoc faci-
liùs in ventriculo fermentari.
Sed ad inſtitutum noſtrum in hoc diutiùs immorari non eſt opus:
tranſeamus, ſiplacet, ad vinum, quod muſti efferueſcentiâ, &
continenti quadam fermentatione, ad perfectam maturitatem per-
ducitur. Vuę maturę ſuccum, acinorum folliculis incluſum, abun-
dare tum Spiritibus & Sulphure, tum Sale, indicat Aqua ardens
ex vino educta à Chymicis, & Tartarus adhęrens dolijs, in quo
multum Salis reperitur coniunctum cum non exiguâ terræ copiâ.
Hęcigitur omnia in Muſto confuſà non indigent extranei alicuius
fermenti ſtimulo, vt agitentur, ſed ſponte ſuâ efferueſcunt, vt
ſatis omnibus manifeſtum eſt: immò non minùs cauendum, ne in
loco ardoribus Solis expoſito collocata vaſa concipiant calorem,
quo muſtum plus æquo ferueat, quàm ne in loco vimis frigido re-
ponantur, quo compreſſis particularum motibus muſtum ebullire
Amicus mihi erat vir nobilis, qui adeò dulci potio-
ne delectabatur, vt recens muſtum recondi iuberet in dolio, quod
perpetuò cuſtodiebatur in cryptâ ſeruandis niuibus deſtinatâ; &
planè muſtum, etiam vſque ad ſequentis anni vindemiam, vt ipſe
expertus ſum, videbatur. Suam tamen valetudinem ita prudens
curabat, vt vix aliquid de eo aliquando guſtaret permiſcens in cya-
tho cum vino defæcato: intelligebat nimirum muſtum huiuſmodi
liberaliùs hauſtum poſſe intra venas efferueſcere, & prauâ fermen-
tatione ſanguinem inſicere; quemadmodum ſialiquid iſtius liquo-
ris per ſiſtulam ſuperno dolij oſculo immiſſam infundatur vino in
vappam declinanti, tum leni baculi agitatione illi commiſceatur,
muſti denuo fermenteſcentis commotione agitatur vinum, & ita
vires reſumere videtur, vt in vitro exiliat. Contrà verò ſi in loco
nimis calido vaſa, quibus recens expreſſum ex vuis muſtum conti-
netur, collocata fuerint, periculum imminet, ne efferueſcentiâ ni-
miâ, ob externi caloris additamentum, Spiritus maximâ ex par-
te auolent, neque in tam celeri partium omnium commotione fe-
ces omnes ſubſidant, parteſque inutiles ſecernantur, atque adeò
neque vinum ſatis defœcatum hauriatur, neque ſanè diu perma-
nere poſſit, quin exoleſcat, neque grato ſapore palatum afficiat. Idcirco aliquos noui, quibus in more poſitum eſt muſti valdè ge-
neroſiferuorem interrumpere, innatantes vuæ expreſſæ reliquias
aliquoties demergendo affuſâ modicè aquâ; quo ſit, vt ſuauitas
quædam permanens vino concilietur (quod cœteroqui ad nimiam
auſteritatem vergeret) prohibitâ ſcilicet multorum Spirituum ex-
piratione, & diluto Sale.
Sic de tertio quodam Sinapis ſatiui ge-
nere, ſemine albo, minuſque acri, nec adeò excalfaciente, ſcri-
pſit Matthiolus in Dioſcor.lib.
2.
cap.
148.
*Tritum hoc, muſtoque*
*recenti commiſtum, diutiùs cius dulcedinem tuetur, atque eam*
*deficere prohibet, quod ebullitionem reprimat. Eaque propter qui*
*ex Tridentino agro in Germaniam muſtum comportant, hoc Sinapis*
*genere cadis impoſito, dulcedinem musti conſeruant.* Quando enim
muſtum temperato quodam & æquabili feruore ebullit, particulæ,
non præter modum agitatæ, commiſcentur, ſeque viciſſim ap-
prehenduntillæ, quæ copulatæ in vnam naturam temperari poſ-
ſunt, reliquæ autem congrui nexûs expertes aut in fundo vaſis, ſi
graues fuerint, amurcæ inſtar, ſubſidunt, ſi verò leues, ad ſupre-
mam liquoris partem emergunt; intermedius humor minimè tur-
lò ſupra fundum, ne fœces ſecum rapiat, & in dolijs reconditur.
Nondum tamen ceſſat fermentatio, nam lentâ quidem, ſed conti-
nenti, commotione cum Sulphure & Sale volatili exquiſitiùs per-
miſcentur Spiritus, & vniuntur, reiectis terreis particulis, &
Sa-
le fixo, ac redundanti Sulphure, ex quibus potiſſimùm, modico
ſpiritu adiecto, coaleſcit Tartarus dolijs adhærens. Hic autem Sul-
phure & Sale abundans, eſt quaſi fermentum, quo vinum ad ma-
turitatem ſenſim perducitur, quandiu æquabilis eſt commotio
particularum: at ſi vel Auſtralibus ventis, vel externo calore, vel
vaſis agitatione, excitentur fœces, ac vino permiſceri incipiant,
hoc efferueſcit immodicè, vinumque turbatur; &
, niſi ſtatim è
vaſe educatur, atque à fœcibus ſeiungatur, vinum fugiens dimit-
tet Spiritus, ſiue rancidum factum ob ſulphuris exaltationem, ſiuè
coaceſcens ob ſalinarum particularum concurſum. Neque enim
i lem vino contingit, quod aquæ, de qua Guillelmus Piſo de Me-
dicinâ Braſil.lib.
1.
pag.
2.
hæc ſcribit.
*Sub Æquatore nauigantibus*
*aqua bis, terue fœtorem ac putredinem concipit in vaſis, antequam*
*durabilis, omniſque corruptionis tandem expersfiat*: ſubſidentibus
videlicet fœcibus, & purâ factâ aquâ:
at vinum corruptum non re-
ſtituitur.
Quamuis autem plura adhuc explicanda ſupereſſent ad rectam,
aut prauam vini fermentationem pertinentia, hæc tamen nobis
ſatis eſſe poſſunt ad intelligendam inteſtinam particularum com-
motionem, vt ex eâ innoteſcat, cur fœnum non ſatis ſiccum &
coaceruatum ſponte ſuâ accendatur: id enim contingit ex peruer-
ſâ quadam fermentatione, qua non commiſcentur particulæ, ſed
diſſoluuntur. Fœnum ſiccum abundare Sulphure atque Spiritibus
manifeſtè oſtendit non in ſuauis odor, quem exhalat abſumpto
humore, quo obruebantur, & continebantur in herbâ virente.
Ex hac nimirum reciſâ in fœniſecio, atque ſenſim tabeſcente,
cum Sol immiſſis radijs, aut ſaltem ventus leni impulſu, euocaret
humorem minùs arctè cum terreis particulis copulatum, ac pro-
pterea in minorem molem herba areſcens contraheretur, multæ
ſulphuris atque Spirituum particulæ factæ ſunt inuicem propiores,
ideò efficaciores, & quaſi ſui iuris, cùm, amoto humoris interme-
dij impedimento, relictiſque minuſculis meatibus, facilè com-
moueri valeant, ſi excitentur, immò aliquæ ſponte expirent,
At ſi fœnum nondum
probè exſiccatum, ſeu pluuià madidum, loco nullis ventis peruio,
congeratur in grandem aceruum; à Sulphure ac à Spiritibus exſo-
lutis attenuatus & propulſus humor ille ſuperuacaneus ex medio
aceruo expirare non poteſt (ſpiſſiùs quippe denſantur flaccidæ,
quàm aridæ herbæ) idcirco inuadit ingenitum herbæ humorem, &
ſalinas particulas ſoluit; à quibus, dum extraneo huic humori
vniuntur, dimittuntur Sulphur atque Spiritus: hi verò liberati
vinculo, quo copulabantur cum Sale, nihil obſtat, quin tumul-
tuentur, & facto impetu ſimiles particulas, naturâ ſuâ in agita-
tionem pronas, ad defectionem ſollicitent, eas vrgendo. Porrò
aucto ſenſim tumultuantium numero, atque conflatâ ſeditione,
malum ſerpit vſque eò, vt odoris tetri fœditas fidem faciat inte-
ſtinæ efferueſcentiæ, erumpentibus cum Sulphure Salibus; at-
que demum agglomeratis plurimis ſpiritibus vnâ cum Sulphu-
reis particulis, vehementiuſque agitatis, flamma exiliat.
Grad.
Non ante multos annos ſimilem calamitatem valdè no-
tabilem in inſigni Galliæ Ciſalpinæ vrbe accidiſſe memini: Cum
enim ad quadringenta, & eo amplius, fœni plauſtra congeſta
fuiſſent ſub porticu fornicatâ, poſt hebdomadas aliquot grauis
quidam odor, deinde vix tolerabilis fœtor expirabat: rei nouita-
te excitatus ſupremus ſtabuli pręfectus iuſſit furcâ tentari aceruum,
& fœni manipulos aliquot eximi;
ſed vix opus aggreditur famu-
lus, cum illico flamma ex modicè excauato aceruo erumpit inelu-
ctabili incendio. Ne autem proximum ædiſicium flamma nimia
corriperet, ſi fortè in aream eijceretur fœnum, ſatius eſſe duxe-
runt aceruum illum non fodicare, ſed accenſum ignem ſub porticu
ſibi permittere, donec vniuerſa materia congeſta ſuas flammas
reſorbens à fornice reflexas abſumeretur: opportuno ſanè conſilio,
non enim tam citò conflagrauit, ſed non niſi poſt quatuordecim
dies ſoli relicti ſunt cineres, inter quos repertæ ſunt maſſulæ ali-
quot, quæ in vitrum fluxerant. Ne verò fornix vi caloris vitium
faceret, ſuperius pauimentum affuſâ abundè aquâ ad cubiti alti-
tudinem munitum eſt: id quod egregiè, &
ex ſententiâ ſuc-
ceſſit.
Maur.
In his itaque, quibus exardeſcendi cauſa eſt humor ex-
ternus & aduentitius, opus eſt plurimum Spirituum atque Sulphu-
rearum & pinguium particularum ineſſe;
quæ quandiu diſcretæ
tur, agitari nequeunt pro ſuâ naturali mobilitate; vbi verò ſales
humori ſuperuacaneo copulantur, mixti compages laxatur, nec
particulæ fixę valent retinere volatiles, quin fugiant, & plures vnum
in locum congregentur, ibique efferatæ collatis viribus mixtum di-
ſcerpant, ac diſſipent. Porrò ex hac ſalium diſceſſione huiuſmodi
conflagrationes oriri, non obſcurum argumentum ſuppeditant per-
miſtiones quædam corporum arte paratæ, quas pluuia, aut affuſa
aqua excitat ad exardeſcendum. Nam ſi Pix naualis, &
Græca,
Sulphur, Tartarus, Nitrum, & Petroleum æquis portionibus mi-
ſceantur, ijſque ad duplum pondus omnium Calx viua addatur,
& cum Vitellis ouorum miſceantur, tum diebus aliquot in fimo
equino, aut balneo digerantur; eam miſturam pluuiâ accendi per-
hibent non ignobiles Authores; idemque affirmant de globis effor-
matis ex Calce viuâ, Sulphure, modico gummi Arabico, & oleo li-
ni, qui aquâ accenduntur. Gaſſendus pariter in Vita Epicuri in Me-
teorologiâ pag.1054.
notum eſſe ait, ex Nitro intermiſto Sulphuri,
bitumini, & Calci viuæ, miſturas fieri quaſdam, quæ aſperſione
humidi, vel etiam ſputo accendantur. Cum enim in huiuſmodi
miſturis, alijſque ſimilibus, aqua non adhæreat naturis pingui-
bus, oleoſis, & reſinoſis, ſatis conſtat illam potiſſimum inuade-
re Salinas particulas in Calce viuâ, Tartaro, Nitro, quorum Spi-
ritus & Sulphureæ particulæ liberè commeantes ſollicitant reli-
quorum admiſtorum corporum ſimiles particulas facilè volatiles,
poſtquam digeſtione, & ouorum vitellis quaſi fermento (Spiritu
enim & Sale volatili abundant) adiectis laxata eſt eorum compages.
His addite, ſi placet, quæ adnotauit Io:
Rodulphus Glauber Fur-
norum Philoſophicorum part. 3.
pag.
43.
vbi hæc habet.
*Accipe*
*minerale aliquod, & inuolue linteo madido aliquantiſper, &
expe-*
*rieris lapidem illum miner alem ab aquâ accenſum, atque adeò cale-*
*factum, ac ſi fuiſſet in igne, ita vt vix manuillum tenere poſſis: qui*
*tandem etiam, diuturniore actione aquæ inſtar calcis viuæ fati ſcet*,
*& conſumetur.
*
Grad.
Vnum mihi ſupereſſet hìc interrogandum, Cur ex fœno
illo, quod paulo antè commemoraui, non eruperit flamma, niſi cùm
illud fodicare voluerunt. Sed fortaſſe iuſto longiorem ſermonem
protraheremus.
Maur.
Ita planè:
res eſſet non paucis verbis expedienda;
videli-
lentâ tabe abſumantur, & his ſimilia, quæ opportuniùs in ſequen-
tem diſſertationem reijciuntur.
DAnd.
Poſt explicatam Ignis accenſionem, ad eiuſdem ex-
tinctionem proximè gradum facere conſequens videbatur: verùm de iſtâ interrogare paratum animaduertere contigit ex po-
ſtremis heſternæ collocutionis verbis, non eandem omnibus eſſe
exardeſcendi rationem: alia quippe ita in flammam abeunt, vt ex
igne nihil reliquum fiat, vt oleoſa & pinguia:
alia ſoluuntur in ci-
nerem, vt ligna atque ſtipulæ; alia non ardent niſi flammam conci-
piant, vt Sulphur; alia contabeſcunt, &
vix flammulam eiacu-
lantur; ſi flatu excitentur, vt prunæ.
Quapropter, niſi vos aliter,
atque ego exiſtimo, ſtatuitis, hæc priùs examinanda ſunt, vt
poſtea clariùs innoteſcat, quomodo accenſus ignis, etiamſi pa-
bulum, quo alatur, non ſit procul poſitum, extin-
guatur.
Maur.
His profectò paſſibus progrediendum, vt eluceſcat ve-
ritas eorum, quæ â nobis hactenus diſputata ſunt: vbi enim om-
nia ſibi conſentire deprehenduntur, nullum certius expectandum
eſt in rebus Phyſicis veritatis veſtigium, in quibus apodicticæ ar-
gumentationes non ſuppetunt. Præterquam quod erumpentem
ex fœno, quod incaluerat, flammam ne poſtremâ diſſertatione
explicaremus, permiſit Gradonicus, tùm breuitati conſultum
volens, tum anguſtijs temporis parcens. Si tamen illa omnia,
quæ indicaſti, accuratiûs perpendere noluerimus, ne minuta
quæcunquè perſequamur, non omittenda eſt ſaltem flammæ
conſideratio, ex qua facilè patet, quid in cœteris dici opon-
teat.
Grad.
Quò attentiùs ad inſtitutam hanc noſtram de Igne diſpu-
tationem animum aduerto, eò ampliorem philoſophandi ſyluam
mihi videor ingredi. Ecce, quæ ex occaſione conflagrantis fœni
innuebas, Maurocene, de mixturis quibuſdam pluuiâ accenſis,
ſtatim mihi ſuſpicionem iniecerunt, non omnia fortaſſe tribuenda
mus, ſed aliquando ex Naturalis Magiæ promptuario, a Sacrifi-
culis ſub religionis velamine ſua venditantibus, deſumi potuiſſe
impoſturæ materiam, vt opinione prodigij, ſuperſtitio hominum
mentes latiùs occuparet. Sic Pauſanias ſe rei viſæ teſtem profitens,
Eliacorum libro priore, ad fin. *Sunt*, inquit, *in Lydis, qui Per-*
*ſici cognomine vocantur, urbes Hiero-Cæſarea, & Hypæpæ.
In*
*templo utriu ſque urbis ampliſſimo, cellæ cum aris; ſuper his cinis*
*alio longè colore à uulgari cinere. Huc ingreſſus Magus, ubi, foco*
*lignis impoſitis, tiarâ caput uelârit, implorat cognomen Dei, qui-*
*cunque ille ſit: ex libro enim carmen recitat barbaricum, linguâ*
*planè ignotâ Græcis: ubi perorauit, ſponte ſuâ è lignis, nullo igne*
*admoto, puriſſima emicat flamma.* Quibus autem lignis vterentur,
habemus apud Strabonem lib.15.
non longè à fine.
De Magis apud
Perſas ſacriſicantibus ſcribentem in hæc verba, *Carnibus ſuper myr-*
*to lauroue impoſitis, eas Magi ſubtilibus uirgis comburunt.* Quid
autem prohibet, ne cinerem illum artificiosè compoſitum exiſtime-
mus, qui aquâ luſtrali aſperſus (aut ſaliuâ, quaſi per diſſimu-
lantiam, aut guttâ aliqua cruoris ex victimâ decidentis) ignem
conciperet, quo correptæ ſubtiles & aridæ virgæ myrteæ aut laureæ
inflammarentur? Idem facilè dixerim de eo, quod, eodem Pauſa-
nia teſte lib.1.
in Atticis, contigit Seleuco, *cui haud ohſcura pro-*
*digia felicitatem ſignificârunt. Cum enim ex Macedoniâ cum Ale-*
*xandro profecturus Pellæ Ioui ſacrificaret, ligna aris impoſita ultro*
*ad Dei ſimulacrum acceſſerunt, nulliſque ſubiectis ignibus accenſa*
*ſunt:* potuit ſcilicet ab aſſentabundo fani antiſtite excogitari la-
tens aliquod artificium, quo ligna ad ſimulacrum accurrere vide-
rentur vſque ad locum, vbi lapis eſſet, qui accenderetur aliquo hu-
more conſperſus.
Maur.
Memini me apud Ortelium, vbi de Scotiâ diſſerit, legiſ-
ſe conſtantem famam eſſe, in Argadia (regio eſt ad Meridiem
poſita) naſci lapidem, à quo, ſialiquandiu relinquatur ſub pa-
leis aut ſtuppâ, illæ accendantur: fortaſſe quia ex lapide exeunt
ex pirationes ſulphureæ at que ſubtiles, quæ recipiuntur â paleis at-
que â ſtuppâ (qua ferè ratione veſtes laneæ incaleſcunt ex igniculis,
quos per cutis poros emittimus) hæ verò congeſtæ poſt aliquod
tempus, ſollicitant ſulphureas particulas palearum at ſtuppæ, quæ
propterea accenduntur.
Dand.
Hanc lignorum ſponte ſuâ igneſcentium in aris accenſio-
nem, nomine fabulæ aut præſtigiarum, ſuſpectam mihi sĕper fuiſſe
non diffiteor: Nam &
Gyraldus de Dijs Gĕtium Syntagm.
17.
*Apud*
*Siculos, ait, in colle Vulcanio iuxta stagnum, dum ſacrum fieret, Sar-*
*mentorum faſces ſuper aras ſuâ ſponte ignem concepiſſe, & nullo*
*flante halitu inc endium feciſſe fabulati ſunt.* Et de ſaxo quodam
ſacro in Salentino oppido Egnatiâ (hodie Iuuenatium dici aliqui
putant) de quo ſcribit Plinius lib.2.
cap.
107.
*impoſito ligno proti-*
*nus ſtammam exiſtere*, ſic cecinit Horatius lib.1.
ſerm.
ſat.
5.
*de-*
*hinc Egnatia, lymphis Iratis extructa, dedit riſuſque iocoſque*,
*Dum, flammâ ſinè thura liqueſcere limine ſacro, Perſuadere cupit*
*& c.
* Idcirco aliquando curioſiùs euoluere cæpi eorum ſcripta, qui
multa artiſiciosè componere docent, ſi fortè in aliquid inciderem,
quod huiuſmodi narrationes à fabulæ ſuſpicione vindicaret; cum
enim Ars Naturam imitetur, ſi quid artiſicioſum deprehendiſſem,
quod ligna vltro accenderet, facilè potuiſſe à Naturâ quid ſimile
conformari concederem. Ex Serapione in Tract de Mineral.
cap.
394.
Magnes ſepeliatur calce viuâ in vaſe teſtaceo diligenter
cretâ clauſo, & in fornace figulorum locato, donec cætera vaſa
percocta fuerint: Nam hic lapis extractus, ſputo vel aquâ madefa-
ctus flammam concipit. Ad mentem Alberti, Accipe calcis viuæ,
Salnitri puriſſimi, Tutiæ Alexandrinæ non præparatæ, Calamitæ,
ſingulorum partem vnam; Sulphuris viui, Caphuræ, ſingulorum
partes duas: redigantur in puluerem tenuiſſimum omnia, cribren-
turque; deinde puluis in panno lineo nouo probè conſtringatur,
atque in crucibulo ponatur; mox aliud crucibulum ſuperimpona-
tur, atque filis ferreis ac luto ſapientiæ optimè concludatur, ne
vllo modo reſpirare poſſit, & ad Solem ſiccetur.
Quibus factis po-
nantur crucibula in fornace laterariâ, vel figulinâ, donec combu-
ratur materia; quibus deinde ablatis, inuenies materiam lateritio
colore, & perfectam:
quæ cùm guttâ aquæ, vel ſputo, madefacta
erit, ſtatim adhibito ſulphure flammam edit, quæ flatu deinde ex-
tinguitur. Lapis, qui ſaliuâ accenditur, apud Cardanum lib.
18.
de ſubtil. pag.
727.
conſtat ex libris tribus calcis viuæ, picis Græcæ
vncijs tribus, & Magnetis vnciâ vna:
trita coquuntur in ollâ fictili
lateribus conclusâ: tum lapis ſepelitur in oleo laurino per dies
quindecim; inde ſeruatur in ſicco:
addit tamen Cardanus, *Hoc mi-*
*nus habet veritatis, quia non ſemper accenditur.* Porta verò multi-
Primò.
Viui ſulphuris, Salnitri vocati repurgati (quod ſcilicet eſt ſine
parte volatili) pari pondere, Caphuræ duplum, Nouæ Calci ad-
datur, ac omnia mortario conterantur vſque adeò attenuata, vt
in auram euolare poſſint. Simul ſtrictè linteolo deligata conuol-
uantur, teſtaceo vaſe claufa ſuper illitâ argilla, feruenti Sole de-
ſiccentur: figulorum imponantur fornaci;
cumque figulinum vas
fuerit excoctum (in quo maxima adhibenda eſt diligentia) in la-
pidis duritiem coëunt, & rediguntur:
extracta ad vſum miniſtran-
tur. Secundò.
Magnetem lapidem in ollam vel aliud conſimile
vas conijce viuâ calce immerſum; meliuſque fuerit, ſi Colopho-
niam adieceris cum calce pari. Cùm vas expleueris, figulari cre-
tâ circumlito ſpiramento, fornaci immittito, alternis eadem pro-
ſequendo, dum vehementer inalbuerit, & torrefiat:
Cum opus
fuerit, aquâ vel ſaliuâ ſuper infuſâ flammam eleuabit; qua ſopi-
tâ, loco calido ad vſum recondito. Tertiò.
Sumatur Magnetis
lapidis prænarrata calx, Salnitri ſæpè purgati quadruplum, æquali
pondere Caphura, viui Sulphuris nondum ignem experti, & Te-
rebinthinæ reſinæ Oleum, & vini fœcis concretæ, quam Tartarum
dicimus. Hæc omnia molâ vel pilâ trita cribrentur, quæ infracta
ſunt, denuo terantur, cribrenturque. Inſuper auſteri vini arden-
tem aquam paratam habeas, eamque infundas, vt ſuperemineat.
Vitreo vaſe condito, & operculato, ne halitum expiret, fimo
ſupponatur duobus vel tribus menſibus, denis viciſſim diebus in-
nouando, donec mellis ſpiſſamentum imitetur, nec vllum diuiſio-
nis indicium præbeat: flagranti inde carbone inferueſcat, dum
humiditas omnis auolet, & penitus ſiccata in lapidem coëat.
Si
hoc cognoueris, vas frange, & exemptam iterum terito compo-
ſitionem: aquâ vel humore aliquo leuiter ſuperinfuſo, flamma eri-
getur: &
inter omnes principem hæc ſibi vendicat locum, ſi aſſe-
renti Portæ credimus. An hiſce Authorum cogitatis (quæ
non alijs ferè verbis, atque legerim, afferre placuit) ex-
perimentum reſpondeat, fateor me ignorare: obſeruo ta-
men ſemper Calcem viuam adhiberi permiſtam materiæ ali-
cui pingui & oleoſæ, vt humore aqueo affuſo calx excite-
tur, à cuius ſalibus irritatæ particulæ ſulphureæ erumpant
in flammam. Cœterûm impoſita lapidi ligna nullo irritameu-
pręſtigiæ.
Grad.
Nullus dubito, quin Sales irritando partes ſulphureas va-
leant excitare flammam. Si quis accipiat Spiritûs Terebinthinæ
Venetæ (hoc eſt larignæ) recens prolecti, ad frigus tamen nati-
uum redeuntis, vncias quatuor; quibus in ampliori vaſe vitreo
affundat Aquæ Fortis generoſę pariter recentis & frigidæ vncias
ſex: coagitet liquores vitro incluſos, vt permiſceantur, &
vas ſub
dio relinquat: intrà ſemihoræ ſpatium, operculo remoto, ſpiri-
tus terebinthinæ irritatus ab acidis & ſalinis particulis Aquę fortis
efferueſcere incipiet, & inter fumum conſpicuam flammam emit-
tens, atque ex vitro erumpens, conflagrabit. Spiritum verò Te-
rebinthinæ ſulphureum eſſe & oleoſum, ex eo conſtat, quod dum
elicitur, aquæ innatat, & virtute calidâ præditum eſſe indicat eius
multiplex vſus in Medicina, quem notat Beguinus Tyrocin. Chym.
lib.
2.
cap.
4.
Maur.
Non eſt autem diſſimulandum aliqua, quæ tangenti ap-
parent frigida, ſi commiſceantur, incaleſcere quidem, ſed non
accendi, alia verò etiam accendi. Oleum Sulphuris genuinum
(per Retorta
cis viuæ, & quadrante Salis Mercurialis;
non verò per campanam
exceptum, hicenim eſt Spiritus, non Oleum) ſiaquæ frigidæ in
vitreo vaſe miſceatur, ita calidum efficitur, vt vas manu vix con-
tineri poſſit; a qua enim cum Salinis particulis iungitur, &
partes
omnes tumultuantur; ſed accendi non poſſunt &
emicare ſulphu-
reæ particulę, quamuis incaleſcant, quia ab a quâ nimiâ cohiben-
tur. Spiritus Vitrioli &
Oleum vel Sal Tartari, ſimiliter Aqua
Fortis & Tartarus, ſi miſceantur, incaleſcunt;
Salium quippe
diuerſæ naturę ſuâ mobilitate ſe agitant, vbi proximę fiunt, &
feruent ebulliendo, adeoque caloris ſenſum in tangente manu ex-
citant: ſed quia ſales ſunt, nec ſulphureis particulis abundat li-
quor ille, nihil eſt, quod vehementi impetu in flammam erum-
pat. At ſi Aqua Fortis, vel Spiritus Vitrioli ſcobi ferri affundi-
tur, materia incaleſcit, immò, quia ferrum ſulphure abundat,
flammam concipit, & grauis odor ob Salis &
Sulphuris commiſtio-
naminde expirat. Si Aquæ Forti, in qua ferrum ſolutum eſt,
Oleum Tartari (non tamen guttatim) infundatur, non ebullit ſo-
lùm, ſed & flammam miſtura illa concipit:
id quod pariter acci-
tur. Cuius quidem accenſionis ratio inde petenda videtur, quod
in ferro funt fulphureę particulę non paucę, & ferri compages plu-
rimum conſtat vinculo Salino: Cùmigitur Aquę Forti, in qua
ſolutum eſt ferrum, affunditur Oleum Tartari, huius partes Sali-
nę dum commouentur, vt cum ſalinis ferri particulis inuicem
vniantur, agitant ſulphureas ferri particulas, & à ſuo ſale diſiun-
gunt, quę propterea vinculo ſolutę erumpunt in flammam: id
quod accidit quoquèſcobiferri; nam grauis odor indicat Sulphu-
ris cum Sale miſti eruptionem. Nec diſſimiliratione philoſophan-
dum de Butyro Antimonij (qui eſt liquor gummoſusinſtar butyri
adhęrens collo retortę, dum conficitur Mercurius Vitę ex Anti-
monij crudi puluere & duplo Mercurij ſublimati;
idcirco liquor ille
etiam vocatur Spuma Venenata duorum Draconum, ſcilicet Mer-
curij & Antimonij) cuius partes Salinę dum abundè affuſi Spiritûs
Nitri Salibus vniuntur, deſerunt ſulphureas; hę verò concitatę in
motum emicant in flammam, cuius apta materia eft ſubſtantia illa
pinguis; nam ea eft, vt, quemadmodum butyrum, appoſito carbo-
ne viuo fluat.
Grad.
Cum Spiritus Nitri confertim affundendus ſit Butyro
Antimonij, atque Oleum Tartari non guttatim, ſed paulò libe-
raliùs immittendum ſit in Aquam Fortem ferro ſoluto grauidam,
mihi videor intelligereid fieri, vt plures ſimul particulę ſulphureę
agitari valeant, & erumpere in flammam, quę ſi ſolùm particula-
tim commouerentur, ebullitionem tantummodo efficerent. Sic
in foco, vbi duæ tantummodo aut tres exiguę prunę reperiuntur,
ſi nullo flatu excitentur, impoſitam quidem chartam ſenſim com-
burunt, ſed illa non abit in flammam: quod ſi prunę follis ſpiritu
ſtimulentur, & flammulam concipiant, non iam charta merum
fumum exhalat, ſed in flammam diffolutæ particulę attolluntur; quandoquidem plures ſimul ſulphureę particulę cum impetu exi-
liunt. Porrò impetum celeriter exilientium igniculorum indicat
ipſe bombus, quando follium flatu irritantur prunę, quem ſtrepi-
tum non edunt extincti carbones, ſi in eos ſimiliter immittatur
flatus; aërem ſcilicet ſecat velox flammula;
id quod etiam obſer-
uare contingit in Riſu Vulcani, vt eum vocat Ariſtoteles, quando
flatus accenſo ligno incluſus erumpit, & flammeam lingulam cùm
ſtrepituimpellit.
Maur.
Nihil amplius à te dici puto, quàm ipſa veritatis ratio
ferat; eſt nimirum ferox atque effrœnata Sulphuris indoles, niſi
aliarum particularum permiſtione penitùs implicatum inſideat in
corpore, quod conſtituit; idcirco ſtatim, atque ſe à reliquarum
naturarum vinculis velleuiter laxatum inuenit, omnem in partem
ſe agitare conatur, donec compedibus omnibus excuſſis expeditum
ac ſolutum cognatas particulas in motum concitet earum pariter
vincula ſoluens, dum terrenas atque ſalinas particulas, quaſi ada-
cto cuneo, à ſulphureis diſiungit, adeò vt conflatâ ſeditione plu-
res ſimul coactæ in manipulum, validiore adhuc impetu vniuerſam
corporis compagem diſſoluere nitantur ſe quoquouerſum agitan-
tes. Tumultum huiuſmodi Sulphurearum particularum, quem
fouent auxiliares copiæ Spirituum & Salium volatilium, dupliciter
contingere docetipſa experientia: aliquando enim intrà ipſius cor-
poris exardeſcentis terminos exercetur illa commotio, quandiu
ſulphurearum particularum multitudo congregata nondum ea eſt,
quæ vim obtineat vno impetu diſcutiendi repagula omnia, quibus
coërcetur à terrenis particulis immotis, & à Salibus fixis;
propte-
rea circa extimam ſuperficiem intra cinerum cancellos excurrunt,
& corpus paulatim abſumunt:
aliquando verò vis ferè innumera-
bilis collecta Spirituum, Salium Volatilium, atque Sulphurea-
rum particularum liberè diſcurrentium denſo agmine erumpit, re-
pagula conuellens atque perfringens, neque rarò, ſed ſemper, ali-
quideorum ſecum per vim aſportans, perinde ac fugitiua manci-
pia diffractæ catenæ reliquias. Craſſiuſculis lignis ſi quis candentes
aliquot carbones ſubijciat, primum omnium fumum exilire con-
ſpicit, igniculienim ex carbonibus ſenſim expirantes ſe in ligni
meatus inſinuant, & humorem extenuatum in vaporem è ligno
extrudunt: deinde lignum ſubiectas prunas imitatur, &
accendi-
tur, quia alijs atque alijs Spiritibus ac Sulphureis particulis abar-
dentecarbone ſenſim immiſſis in lignum, huius compages diſſolui
incipit in extima ſuperficie; iamque plures ſulphureæ atque acido-
uolatiles particulæ, tum quasiniecit ſubiectus carbo, tum quæ
ex ligni naturâ diuulſæ ſunt, conglobatæ diſcurrunt inter terrenas
particulas Salem fixum arctiùs complexas, atque inde per ipſa ligni
vifcera peruadentes iteratis concuffionibus impetunt cognatas na-
turas ſulphureas, quas à partibus fixis ſeiungunt, & exarſionĕ pro-
pagant. Demum poſt aliquid ſpatijillicò multo impetu erumpen-
nam toto eo tempore tam ingens multi-
tudo Spirituum, Salium Volatilium, atque partium Sulphurea-
rum ſeparata eſtà partibus fixis, vt illis libertatem nactis non ſatis
ſit per ligni meatus diſcurrere, ſed confertim ex illis anguſtijs magnâ
copiâ exiliant vnâ cum vapore fumi.
Grad.
Hanccine Philoſophiam edocti ſunt, qui ad focum acce-
dentes toleranter expectare nequeunt flammæ eruptionem? ſiqui-
dem aut pede impoſito ſarmentis, aut batillo ferreo, illa premunt
atque ſuccutiunt, vt eiuſmodi motu atque flexione apertis ligneis
poris, omni cunctatione remotâ, confertim erumpant in flammam
agglomerati intus igniculi.
Dand.
Plurima ſunt, quæ primùm caſus obtulit;
poſtmodum
tentatum eſt, an cum naturâ connexa ſint, ſi eadem ſæpiùs con-
tingant: demum notatio Naturæ &
animaduerſio peperit artem
ſeu ſcientiam, qua quis felici exitu vſus cœteris exemplo fuit, quod
imitarentur quantumlibet cauſæ ignari, nec velleuiſſimo ad phi-
loſophandum ſtudio concitati: adeò autem frequens eſt ignis ac-
cendendi vſus, vt ad exſtimulandam flammam ſarmenta concute-
re diſcant vel pueri, omnem maiorum motum obſeruantes. Pri-
ma itaque illa flammæ eruptio, nec ſine ſtrepitu, poſtquam ex
ſubiectis prunis ſatis incaluerint ligna, manifeſtum facit impetum
proſilientium igniculorum, quos alij ſubinde atque alij conſe-
quuntur, quandiu ea ſuppetit copia igniculorum à particulis fi-
xis diſiunctorum, vt confertim erumpant; illâ autem imminutâ
ceſſat flamma, & reliquæ fiunt prunæ, diſcurrentibus circa ſuper-
ficiem ſulphureis particulis, quarum aliquæ licèt cum Spiritibus
auolent, non tamen tot ſunt, neque eo impetu erumpunt, vt
flammam conſtituant. Quod ſi craſſioribus lignis, extinctâ flam-
mâ, detrahantur partes extimæ, quæ in carbonem tranſierunt, &
quamuis accenſæ impedimento erant, neigniculi liberè confertim
erumpere poſſent, etiamſi intimas ligni partes penetrauerint, fa-
cilè iterum accenditur flamma: id quod manifeſtè conſtat, quan-
do ferro aut baculo validiùs attritus ſtipes accenſus innumerabiles
eiaculatur ſcintillas, & demum flammam emittit, apertis valido
illo tritu poris, ex quibus erumpunr igniculi. Hinc ſi plura ſint
proxima ligna ignita, flammam multo diutiùs fouent; quia ex
vno ligno exilientes igniculi in aliud lignum incurrunt, qui cœte-
roqui in auras obirent, & non ſolùm carbonem abſumunt, atque
ſuo impulſu, vt validiùs ad interiores partes peruadant, & maiore
copiâ diſſolutæ ſulphureæ particulæ vnâ cum Spiritibus vehemen-
tiùs erumpant.
Maur.
Pertinet etiam ad flam mæ ſpeciem exhibendam fumoſa
exhalatio ſulphureis illis particulis atque ſpiritibus commiſta; nam
multo maiorem flammam ex accenſis lignis aſcendere obſeruamus,
quàm ex candentibus carbonibus, etiamſi follium flatu exciten-
tur; quia videlicet lignum humore abundat, quo caret carbo.
Si
enim animum aduertiſtis, non videtur ignis per ſe lucere, multa
quippe comburit, quin ad ea pertingat flamma conſpicua, aut
tangantur à carbonibus: an non ſæpè cremantur carnes in craticu-
la, aut in veru, quin à ſubiectis prunis ardentibus tangantur? &
tabula, à candelæ flammâ aſcendente diſtans quatuor aut quin-
que digitos, non ne ignem æquè concipit, ac ſi flammæ admoue-
retur? &
ferrum ex igne eductum, poſtquam lucere deſijt, adhuc
tamen ignitum, ſi ligneam materiam tangat, vtique nigra vſtio-
nis veſtigia in eâ imprimit multò citiùs, quàm ſi ardens pruna ad-
hibita fuiſſet. Hinc manifeſtum eſt ad flammæ rationem pertinere
fumum, *eſt enim flamma ſpiritûs ſicci ardor*, vt ait Ariſtoteles
lib. 1.
Meteor.
ſumm.
2.
cap.
1.
&
Meteor.
lib.
4.
ſumm.
3.
cap.
2.
*Flamma, ſpiritus aut fumus ardens eſt:
* ideò corpora inflamma-
bilia dicit *quæcunque non bumida exiſtentia, exhalabilia ſunt*,
*maximè autem quæcunque fumum emittunt:* ſuperiùs verò dixe-
rat, *exhalatio est à calido vſtiuo communis excretio ſicci &*
*bumidi ſimul. Eſt autem lignei quidem corporis exhalatio*
*Fumus.*
Grad.
In remtamen præſentem, vt opinor, non eſt opus ſcru-
pulosè hærere in vocabulis, cum eodem Ariſtotele aſſerente,
*Lignorum igitur exhalatio, Fumus; ceræ autem, &
thuris, &
*
*picis, & talium, &
eorum, quæcunque habent picem, aut talia*,
*Fuligo; olei autem, &
eorum quæcunqne oleoſa ſunt, Nidor, &
*
*quæcunque minimè ardent ſola, quia paucum ſicci habent.* Sed
Fumi vocabulo complecti poſſumus eas omnes eXpirationes, quæ
flammæ ſpeciem induere poſſunt, ex quacunque tandem materiâ
halitùs ille expiret. In Diario Nautico Nauigationis Hollando-
rum ad Arcton part.3.
die 27.
Octobris 1596, quando coacti ſunt
hyemem tranſigere in Nouâ Zemblâ, longamque noctem tolera-
cem præberet, & ad eam rem fuiſſe vſurpatam vrſi pinguedinem
liquefactam lampadi impoſitam; &
die 12 Februarij 1597 ex vr-
ſi cadauere aperto penè centum axungiæ libras exemptas, quas
eliquârunt ad lucernarum vſum. Quin &
bitumen ipſum ab aliqui-
bus adhibitum ad depellendas tenebras memorat Aldrouandus de
Miner.lib.
3.
cap.
14.
pag.
388.
, nam alicubi in Saxonia bitumine ad
currus inungendos & ad lucernarum lumina vtuntur, atque ex
caulibus aridi Verbaſci bitumine imbutis faces nuptiales effor-
mant: immò in Valachiâ bituminis quandam ſpeciem reperiri
narrat odoris cerei, ex quo optimæ candele pro vſu regionis con-
ficiuntur. Sic ex Atlante Sinico pag.
114.
in X Prouinciâ Chekiang,
Pinguedo quędam eſt ex arboribus nata, ex qua, veluti ex ſebo,
optimę atque albæ fiunt candelę, quæ manus non inficiunt, etſi
tangantur, nec fœtorem exhalant, dum extinguuntur. A Sinis
Kieu yeu vocari ſolet. Arbor eſt ſatis magna, pyros noſtrates &
folijs & formâ refert;
florem album emittit, vt ceraſi:
florem
excipit bacca rotunda omnino, ceraſo mole æqualis: tegit hanc
ſubniger, & tenuis cortex, alba intus caro eſt, quæ, cùm bac-
ca matura eſt, diſrupto cortice apparet. Has baccas colligunt,
ac aquâ calidâ excoquunt, tum caro liquefit; at frigida iterum
omninò, vt ſebum ſolet, ſpiſſatur: Nucleus dein remanet;
hunc
oleo plenum, vt oliuas nos, macerant, & oleum non ad cibos,
ſed ad lucernas aptum exprimunt. Hyberno tempore arboris fo-
lia, quaſi cuprea eſſent, omnino rubeſcunt: demum folia deci-
dunt, & quia pinguedine quadam prædita ſunt, gratiſſimum oui-
bus, ac vaccis cibum preſtant, ex quorum eſitatione egregiè pin-
gueſcunt. Hæcibi.
Siigitur ex Ariſtotele, *Flamma fumus ar-*
*dens eſt*, quidni fumus ſit exhalatio, in quam reſoluitur accenſa
pinguedo, aut bitumen, cùm flammam emittunt? Certè *lignei*
*corporis exhalatio, Fumus;* Piceam autem, &
Pinum, ſimileſque
reſinoſas arbores, ex quibus vi ignis elici poteſt pix naualis, lignea
eſſe corpora nemo neget, ideoque incenſa fumum exhalare: &
Betulla arbor vtique lignea eſt; accenſa igitur fumum emittit;
ex
eius verò delibrato & contorto cortice, ad nocturna lumina, faces
concinnant, quæ inſtar tędæ flagrant, & reſinoſum quiddam ni-
grum ſimile pici ſudant; idcirco ex Betullâ in Gallijs bitumen ex-
coquebatur, vt docet Plinius lib. 16.
cap.
18.
Non video autem
que flammam ex lignis bituminoſâ, aut oleoſâ, aut piceâ pinguedi-
ne redundantibus; vt illorum exhalatio Fuligo aut Nidor dicatur,
horum verò Fumus.
Dand.
Mittamus omnem de vocabulis quæſtionem.
Spiritus
Terebinthinæ, cucurbitę incluſus, & balneo arenæ impoſitus, ſi
calore modico vrgeatur, leniter ebullit; ſin autem calor intenda-
tur, liquor magno impetu efferueſcit, donec in flammam erum-
pat. In metallis ipſis aliquid eſſe, quod poſſit in flammam abire,
docet illorum ſolutio artificioſa: ideò Io:
Beguinus Tyrocinij Chy-
mici lib. 2.
cap.
14.
editionis Quintæ anni 1619 ſtudio &
operâ Chri-
ſtophori Gluckradi ſcripſit, *Si quis dubitat, an etiam metalla*
*in ſulphur redire poſſint, is ſciat omnia metalla in liquoribus con-*
*uenientibus aliquoties ſoluta, tandem in liquorem vnctuoſum, facilè*
*flammam concipientem, reſolui, vt ſæpè meo damno expertus ſum.*
Nonne huiuſmodi flammæ, fumi ardentes ſunt, neque tamen ex
ligno? Certè Antimonij partes quędam adeò imperfectè miſtæ
ſunt, & ſolutę, vtin menſtruo quouis oleoſo, aut à communi li-
xiuio educantur; aliæ ita pertinaciter cohærent, vt aquâ forti non
ſoluantur, ſed ſolâ aquâ regiâ, quę idita violenter pręſtat, vt
fumus indè excitatus cubiculum obſcuret. Non itaque admodum
laborandum eſt, an ſit propriè fumus, quo ſenſu accepit Ariſtoteles
lignorum exhalationem.
Maur.
Neque mihi placet in haſce vocabulorum tricas me co-
nijcere: quanquam in ligno, vtpote re maximè familiari, fumi,
qui in flammam accendi poſſit, naturam liceat faciliùs contem-
plari; admoto ſcilicet igne (nefas non ſit iterum dicere) excitan-
tur quidem in ligno, & commouentur particulæ Sulphureę, atque
Spiritus, erumpentes vnâ cum particulis aqueis attenuatis in va-
porem miſtum cum particulis terreis, atque Salinis: Sed quandiu
pauciores aliquot Sulphureæ particulę ſenſim, nec multo impetu
prorumpunt, halitus ille eſt merus fumus: Sin autem aliquanto
plures ſulphuris particulę circa ſuperficiem diſcurrant agitantes
alias particulas, & earum nexum diſſoluentes, fit pruna ardens:
vbi demum confertim agglomeratę plurimę ſulphuris particulæ,
quaſi inſtar turbidi torrentis, exiliunt permiſtim ſecum rapientes
alias particulas aqueas, terreas, ſalinas, & pneumaticas, tunc eſt
flamma: quæ deinde ceſſat, ſiuè quia non iam plures ſulphuris
ue quia non ſecum rapiunt particulas aqueas miſtas cum terreis,
quę flammam reddunt conſpicuam, prout contingit, vbi plurimæ
ardentes prunę congeſtæ fuerint; magnam enim igniculorum eru-
ptionem indicat vehemens calor, quem illæ excitant, immò &
multum vaporis attenuati ex prunarum congerie aſcendere mani-
feſtò prodit vmbra, quàm ex Solis radijs proijcit in pauimentum; non tamen flamma vlla conſurgit, niſi fortè aliquando exigua quę-
dam & breuis flammula quaſi perſpicua, maximè ſi flatu inci-
tentur.
Dand.
In fumo ſalinas particulas ineſſe, non ex eo ſolùm con-
ſtat, quod oculos pungit & vellicat lacrimas ciens, verùm etiam
ex carnibus, alijſue ſubiecto fumo exſiccatis, quæ & ab humore
aqueo, haud ſecùs ac ſale ſalita, liberantur, ne corrumpantur,
ſed vt diutiùs ſeruentur, & guſtata ſalſum quid ſapiunt.
Terram
verò ſimul eſſe permiſtam docet tùm Cadmia fornacum, tum fuli-
go caminis adhęrens, & lebetibus aut ollis flammam excipienti-
bus non ex lignis tantummodo, ſed & ex oleo ac pinguibus liquo-
ribus excitatam. Demum ad flammam requiri humorem ſatis
perſuadent odorati quidam paſtilli ex ſiccis aromatibus com-
poſiti, qui, niſi pingue aliquid contineant, prunis iniecti,
aut ſubiectâ candelâ accenſi non abeunt in flammam, ſed
in fumum ſoluuntur, & ſenſim extabeſcunt in cinerem.
Grad.
Ariſtoteles pariter hanc particularum permiſtionem in
fumo agnouit Problem. ſect.
12.
quęſt.
1.
2.
4.
&
9.
quęrens, Cur
thymiamata, ſeu ſuffitus, ſuauiùs è longinquo oleant, quàm
propè; eamque affert potiſſimam cauſam, quòd ignis materiam
illam accendens expirare faciat cum odoratis halitibus (nos Sul-
phureos diceremus) etiam terreas particulas, quę cum illis permiſtę
minùs gratum in naribus excitant odoris ſenſum: in motu autem
progredientes particulę terreę ob ſuam grauitatem ſecedunt ab ha-
litibus odoratis, qui propterea magis ſinceri ſuauiùs ſenſum ti-
tillant.
Dand.
Maneat ſua Ariſtoteli ſententia, quam non improbo:
ego autem ad hęc duplicem adderem cauſam:
Prima eſt, qia exi-
lientes è thymiamate halitus propè ignem adhuc ſunt plure con-
fertim coniuncti, qui poſtmodum explicantur, & dilatantur;
@c proinde plures in ſenſum odoratûs incurrentes illum vehe-
ideoque ſua-
uiùs olent: ſic quoquè pauciores igniculi blandè afficiunt ſenſum
tactûs, quem plures lædunt. Altera cauſa petenda eſt ex ipſorum
halituum impetu, quo feriunt ſenſum; cum enim in primâ eru-
ptione eluctantes repagula, ac diſijcientes, validiorem impreſſio-
nem faciant, ſenſim verò in progreſſu langueſcat impetus, mitiùs
commouentur nerui appulſu languidioris halitûs: Sic etiam liben-
tiùs tubicinem tubam inflantem procul audimus, quàm ſi vno
tantùm aut altero paſſu abeſſet: Neque in odæo æquè grata ac-
cidit muſica, atque in mediocri diſtantiâ; impetus ſiquidem
aëris ſonum deferentis leniùs ferit aures, vbi aliquantulum
elanguerit.
Maur.
Contemnenda tamen non eſt illa Philoſophi doctrina, ex
qua ſatis aptè explicari videtur, Cur aromata calentibus cineribus
impoſita oleant magis, quàm ſi in prunas ardentes inijcerentur: mitis enim cinerum calor non adeò validâ agitatione diſſoluens
aromatum particulas efficit, vt cum ſulphure atque Spiritibus
erumpentibus vix aliquid terræ aut Salis miſceatur, quod fragran-
tiam obtundat, aut corrumpat; Contrà verò ignitorum carbo-
num calor, aromatum particulas vehementiùs concutiens, cum
odoratis halitibus etiam terreas & Salinas particulas erumpere co-
git, immò & cùm illis carbonum pariter expirationes commiſcen-
tur, quibus obtunditur, aut inquinatur, aromatum odor. Ideò
etiam huiuſmodi aromata, ſiue paſtilli, pleniùs ac diutiùs ſuum
ſeruant odorem, cùm cinere calido ſuffiuntur, quia lentiùs abſu-
muntur, quàm à viuis carbonibus. Hìc autem nobis fumi natu-
ram contemplantibus ſermo eſt de odore, qui in ſuffitu prodit,
non verò de eo, qui etiam ſinè igne effunditur, de quo viſus eſt
dubitâſſe Ariſtoteles ibidem quæſt. 10.
, an quemadmodum in fu-
mo fit particularum diſſolutio, ita quoquè odor propagetur ef-
fluentibus corpuſculis; quæ enim odoratiſſima ſunt (vt ille qui-
dem ait) minui atque decreſcere neceſſe eſſet tam multis corpuſcu-
lis effluentibus; videmus autem eandem planè magnitudinem per-
ſeuerare. Verùm huiuſmodi corpuſculorum expirationes odoratas
aliquod molis decrementum conſpicuum efficere non eſt neceſſe;
Nam licèt ampliſſimam aulam replere videatur odor roſarum, aut
ſimilium, effluentes halitus in minimas particulas ita diſſipantur,
vt per aërem vſquequaque diſpergantur; quemadmodum aliquan-
quin eiuſdem corporis moles diminuta appareat, quamuis reipſâ
aliquid ex illo in aquam tranſierit. Certè paſtilli ex aromatibus,
Moſchus, Ambar, ſi diu in aperto, ac ventis peruio, loco ma-
neant, demum vix olent, quia iam effœta eſt virtus, & ferè om-
nes halitus odorati expirârunt, contra quàm accidat, ſi in clauſâ
pyxide ſeruentur: immò quis neſciat Moſchum poſt aliquot annos
ita fieri inodorum, vt vix nares feriat? cum tamen ille idem recens
& fincerus (cuiuſmodi ad nos non defertur) tam acutos halitus
emittat, vt ſanguinem è naribus eliciat. Cœterùm odorum ef-
fluuia ille vnus neget, qui ignorat alijs odoribus caput grauari, alijs
cerebrum ad ſternutamenta irritari, alijs hyſtericas paſſiones ex-
citari.
Grad.
Si venatici canes reſpondere poſſent, nullus dubito,
quin aſſererent ex ferarum corporibus effluxiſſe corpuſcula, quo-
rum indicio feras veſtigant; nam aëre frigido aut gelido corpo-
rum meatus conſtipante, quin & ipſorum Spirituum motum co-
hibente, multo pauciores expirationes odoratas percipiunt, quàm
æſtate. Sed &
nosipſi, ſi fortè contingat eâdem progredi viâ,
qua paulò antè ruſtici hircum olentes præceſſerint, ſatis docemur,
quî fieri poſſit, vt tam multi halitus ex corpore exeant, quin
conſpicuo decremento minuantur. Hinc mihi conſtare videtur,
non perpetuo effluxu emanare odores, neque tandiu emitti à pa-
ſtillis aut Moſcho corpuſcula, quandiu illorum odor percipitur,
hic ſiquidĕ eſt aliquid aliquandiu permanens etiam abſente corpo-
re, cui odoris ipſius originem tribuimus; ac proinde contingere
poteſt ſemel emiſſos halitus diutiùs conſiſtere circa idem corpus
nullo nouo effluxu, niſi aut calore, aut frictione, irritetur ad
nouas expirationes: idcirco odoratiſſima diu permanere poſſunt,
quin eorum moles notabiliter decreſcat. Immò, ſi per vos licet,
audeo ſuſpicari corpus ipſum translatum ſecum deferre ex alio in
alium locum maximam ſuarum expirationum partem, quaſi ſuam
atmoſphæram, perinde ferè at que malo Perſico, aut Cydonio,
adhærens ſua lanugo illud comitatur: quandoquidem odoris ve-
hementia illicò hic, vnde receſſit, debilitata dignoſcitur, &
acrioribi percipitur, quò ſeceſſit corpus, ex quo odor emanauit. Si igitur aliqua ſolùm, non autem omnia effluuia in priore loco
permanent, neque, præter hæc relicta veſtigia, cœteras expira-
quens eſſe videtur ſulphureos illos cum Spiritibus commiſtos
halitus odoratos (aut cum Salibus implicitos, ſi fœtorem
redoleant) occulto quodam tenuis pinguedinis nexu adhuc
cohærentes corpori, ex quo prodiere, cum illo pariter trans-
ferri.
Dand.
Hanc Sulphuream, ſed tenuiſſimam ac raram odorum
quaſi atmoſphæram corpori circumfuſam haud grauatè admitte-
rem: Cum enim Naphtham adeò facilè igne corripi obſeruem,
vt non opus ſit illam ab igne proximè contingi, vt accendatur,
ſed, vt cum Plinio lib. 2.
cap.
105.
loquar, *huic magna cognatio*
*ignium, tranſiliuntque protinus in eam undecunque viſam*, &
lib. 24.
cap.
17.
*à Pythagora Aproxis appellatur herba, cuius ra-*
*dix è longinquo concipiatignes, vt Naphtha;* id non aliâ ratione
contingere exiſtimo, niſi quia pinguis halitus circa Naphtham
conſiſtit, qui vbi ignem contigerit, protinus accenditur, ſerpit-
que ignis per halitum illum vſque eò, vt ad Naphtham ipſam per-
ueniat, quæ inflammata ignem ad ſe rapuiſſe videtur: quemad-
modum ſi candelam recenti ſimè extinctam atque fumantem ita
colloces infra alterius accenſæ candelæ flammam, vt in hanc fumus
nondum diſſipatus incurrat, illa iterum accenditur, flammâ cor-
ripiente ſulphureas aſcendentis fumi particulas, à quibus pariter
inferiores particulæ incenduntur, & demum ipſum candelæ elly-
chnium, tantâ celeritate, vt inferior candela videatur ignem
ad ſerapere. Sic Creuſam (ſi ſat memini) Creontis Corinthio-
rum Regis filiam incendio extinctam hiſtoriæ produnt, cum ad
aras ſacrificatura acceſſiſſet coronam in capite deferens à Medeâ ſe-
cretò illitam Naphthâ, quod propterea Oleum Medeæ à Græcis
dictum volunt. Et ſanè vaporem Naphthæ facillimè inflammari,
non ſemel alieno periculo didicimus; cum enim ingredientes in
ſpecum, vnde Naphtha promanat, aut in puteum, ex quo aqua
ſalſa hauritur Naphthæ permiſta, deſcendentes, aliquid inſtau-
raturi, lumen, licèt in laternâ diligenter clauſum, intuliſſent,
incendio periere; vapore ſcilicet eaſdem rimas ſubeunte, per quas
neceſſe eſt fumum ex laternâ erumpere, ne lumen extinguatur,
aut certè igniculis cum fumo exilientibus, & vapori Naphthæ
commiſtis: tantoque impetu erupit ex puteo flamma, vt bom-
bardæ exploſionem fragore imitaretur, & ea, quæ puteo immi-
Quapropter cautiùs operantur, qui
ſpeculo plano excipientes Solis radium, illum in aliud ſpeculum
intorquent, ex quo in puteum reflectitur: Mihique contigit ali-
quando hac arte obſeruare aquæ motum in puteo alto cubitos octo-
ginta, excepto per feneſtram ſolis radio. Non omnes tamen pu-
teos, ex quibus aqua ſalſa hauritur admiſtam habere Naphtham,
conſtat ex ſalinis fontibus Hallæ Saxonum, vbi operarij, vt adue-
nis fontium profunditatem commonſtrent, in eos demittunt ſtra-
mineas faces, ſinè tamen vllo vaporum incendio.
Grad.
Non longè à probabilitate abeſt inferiorem putei partém
repletam fuiſſe vaporibus illis pinguibus, qui ſubitâ flammâ exar-
deſcentes tanto impetu eruperunt. Cœterùm ſi naphthæ guttas
aliquot aquæ innatantes admota candela accendat, obſeruatum
eſt illius ardorem in aquâ aliquanto diutiùs perſeuerare, quàm
ſi in ſicco vaſe eadem naphthæ quantitas incendatur: id quod
fortaſſe tribuendum aliquis putetaquæ cohibenti, ne ſulphureæ
particulæ toto ſuo impetu agitentur, & naphtham citiùs diſſol-
uant; in ſicco autem vaſe nihil prohibet:
At aqua non com-
plectitur guttarum innatantium niſi tenuiſſimam partem, quæ
mergitnr pro ratione grauitatis ſpecificæ. An ideò diu durat,
quia ſubiecta aqua ſuo frigore nititur conſtipare ſulphureas
particulas naphthæ ſibi proximas, quæ propterea languidiùs
agitentur?
Dand.
His aliud adnecte in artificioſis ignibus, qui in aquis
conflâgrant, obſeruatum, videlicet eos ampliore flammâ collu-
cere; plerunque autem ex Naphtha, Sulphure, &
cerâ parantur.
Non negârim quidem aliquid Optici Phænomeni intercedere;
quia
enimea, quæ lucent, & noctu maiora apparent, quàm inter-
diu, & remota maiorem in oculo ſui imaginem imprimunt, quàm
vicina, huiuſmodi verò ignium artificioſa ſpectacula in aquis exhi-
bentur noctu, & à ſpectatoribus abſunt, idcirco nil mirum ſi
amplior flamma videatur: præterquam quod ad ſpectantium ocu-
los non ſoli radij directi, ſed etiam ab aquâ reflexi veniunt, &
maiorem lucis ſpeciem in oculi retinâ pingunt. Re tamen verâ
flammam ipſam augeri exiſtimo, calore ſcilicet accenſi ſulphuris
aqua in vaporem ſoluta miſcetur erumpentibus igniculis, &
amplior flamma gignitur; adeoque cum nequeant tam celeriter
auolare ſic permiſti exilientes igniculi, diutiùs flamma durat, quaſi
Sic memini me legiſſe apud S.
Am-
broſium in cap. 3.
Eccleſiaſtici ſerm.
2.
Sœpè quidem videmus boc
fieri, vt aqua effuſa flammarum reſtinguat incendia; ſed &
è con-
trario interdum videmus, quod immenſi ignium globi aquarum
fluenta conſumant, & veluti ab aquis acceptâ eſcâ vehementiùs re-
diuiuis ardoribus conualeſcant, ita vt videatur aqua non extinxiſſe
incendia, ſed auxiße. Quod ſi non immodica aqua in magnum
ignem iniecta flammam excitat ampliorem, non videtur abſonum
idem contingere, vbi conflagrat in aquis materia ſibi aſſumens
ex proximo aliquid, quodin vaporem rareſcens augeat fumum,
adeoque & flammam.
Maur.
Non eſt ab hac doctrinâ alienum id, quod me aliquando
amicus monuit, cum iuſſiſſem lateres in fornace excoqui, ad ædi-
ficium neſcio quod excitandum. Monebat, inquam, vbi for-
nax incenſis virgis in faſciculos colligatis ita probè iam incaluerit,
vt paulo craſſiora ligna immittenda ſint, conſultius accidere hæc
nec adhuc viridia, nec penitùs arida eſſe, ſed medio quodam mo-
do ſe habere; quia viridia multo humore ſuperuacaneo abundant,
nec flammam perennem nutriunt, ſed priùs in fumum ſinè flam-
mâ ſoluuntur; arida citiſſimè quidem comburuntur, ſed non tam
ampla flamma ſerpit per omnia laterum interualla (nam & flam-
ma ex prunarum congerie aſſurgens, yt dicebamus, minor eſt
eâ, quæ ex ſarmentis excitatur, quamuis acrior ſit) atque ca-
loris vehementia nimia alios lateres quaſi in metallicam maſſam
conflat, alios inæqualiter excoquit. At ſi ita exſiccata ſint ligna,
vt adhuc aliquid redundet humoris, flammam, quam in ar-
denti iam fornace facilè concipiunt, amplificant vapore ſulphu-
reis particulis permiſto, ita vt neque tam citò abſumantur, ne-
que tam efferata ſit igniculorum vehementia à vapore aqueo
cohibita, vt lentiùs excocti lateres in æ quabilem duritiem ſo-
lidentur, flammâ mitiore vniuerſos fornacis receſſus permeante. Et ſanè multa ſunt, quibus ſuadetur ad flammam opus eſſe hu-
more; nam ſi Ariſtoteli credimus lib.
de admir.
audit.
num.
34.
Circa Atitaniam iuxta confinia Apolloniatis ſaxum quoddam
ineſſe autumant, ex quo quidem emiſſus ignis non percipitur,
cum verò oleo deſuper reſpergitur, inflammatur. In candelis
etiam & lucernis, ex quibus non adeò anomalè, ſicut ex lignis,
flamma conſurgit, prope ellychnium flammam maiorem obſer-
diuidendo viam ſibi quærit exacutus in cuneum vapor cum ignicu-
lis erumpens: ſi tamen ex illa flammâ ignem petere quis voluerit,
multò faciliùs & citiùs accenditur candela immiſſa in flammam non
prope ellychnium, ſed verſus apicem, immo ſupra apicem ipſum,
ſi flamma non fluctuet; quia propè ellychnium humor terreis par-
ticulis permiſtus nondum eſt adeò attenuatus, ſicut in progreſſu
ex concepto calore raritatem maiorem induit; ac proinde in can-
delæ accendendæ ellychnium ſe faciliùs inſinuat flammæ apex, vbi
maior eſt vis igniculorum; quippe qui minùs ab admiſto humore
cohibentur, quando hic eſt valde rarus, ac quando nondum eſt
ſatis attenuatus. Hinc ignis, quem Reuerberij vocant, eſt validiſ-
ſimus, quia repercuſſa flamma à furni fornice ita reflectitur, vt
apex ipſius flammæ incurrat in corpus diſſoluendum. Cum igitur
ibi deſinat flammæ apex, vbi humore ſatis attenuato libertatem
nanciſcuntur igniculi, manifeſtum videtur ad flammam requiri
humorem vi caloris diſſolubilem. Propterea, vt ante me dicere
memini, amplior flamma ex lignis, quàm ex carbonibus excita-
tur, quia plus humoris in ligno ineſt, quàm in carbone. Hìc ta-
men carbonum duplex genus diſtinguendum eſt; alij ſcilicet ſunt
prunæ poſt flammam extinctæ in foco relictæ, alij verò ſunt ligno-
rum fragmenta, quæ dum admoto igne comburi incipiebant, ſuper
iniectâ humo prohibitaſunt, ne conflagrarent, adeò vt vix ali-
quid præter humorem aqueum redundantem expirauerint. Hiau-
tem poſteriore loco recenſiti carbones, ſiaccenſi extimulentur
flatu, maiorem reddunt flammam, quàm illi priores, quippe qui
longè maiore copiâ ſulphurearum particularum, humoris, & Sa-
lium volatilium referti ſunt præ illis, quos ſubſidens flamma reli-
quit: propterea ſicuti horum efficacitas in calefaciendo ob ignicu-
lorum multitudinem vehementior eſt, ita expiratio (maximè in lo-
co clauſo) eſt multò nocentior.
Grad.
Idetiam in Lithanthrace, ſeu carbone foſſili, ſuo damno
experti ſunt Hollandi, qui in Nouâ Zemblâ hyemârunt anno 1596,
vt in Diario Nautico part. 3.
die 7 Decembris narrant.
Veſperi,
inquiunt, ex dictis carbonibus luculentumignem ſtruximus, qui
quidem magnum calorem præbuit, ſed ab infortunio nobis non
cauebamus, nam, quandoquidem calor ita nos reſiciebat,
conſilium quærebamus, quo illum multo tempore retine-
Propterea conſultum cenſuimus, vt omnes ianuas, &
caminum obſtrueremus ad gratum illum calorem intrà ædes reti-
nendum; &
ſinguli conceſſimus cubitum hilares ob receptum ca-
lorem. Sed tandem oborta eſt nobis magna vertigo, vni tamen
maior, quàm alteri, quam primùm deprehendimus in quodam,
quiæger erat, quique propterea magis offendebatur; atque etiam
in nobis deprehendimus magnam anxietatem oboriri, ſic vt, qui
robuſtiores erant, exſuis cubilibus deſilientes primùm caminum
aperuerint, deinde ianuam; quiverò ianuam aperiebat, animi
deliquio correptus concidit cum magno ſtrepitu ſupra niuem. Ia-
nuis apertis, omnesillo frigore fuimus refecti; quodque nobis tam
acris hoſtis antè fuerat, tum ſalutis occaſionem attulit. Sic illi.
Neque mirum videatur huiuſmodi expirationes ſulphureas ex Li-
thanthrace adeò fuiſſe noxias; ſiquidem multa ſunt, quæ vi ignis
in fumum ſoluta alijs nocent, aliosiuuant, proſulp hurum & Sa-
lium varietate. Nuperrimè audiui ſuadentem, ex thure &
Sac-
charo permiſtis fumum apprimè ſalutaremijs eſſe, qui rheumate
laborant; nam qui in aſperam arteriam defluxit ex capite humor,
illiquc adhæret, niſialiquid cum ſpiritu, quem ducimus, hauria-
tur, rarò educitur tam multis Eclegmatis, quæ Medici præſcri-
bunt, cùm eorum potiſſima pars in ventriculum deſcendat. Sic
Sandaracha, authore Dioſcoride lib. 5.
cap.
81.
ſuffitur cum reſi-
nâ, aduerſùs veterem tuſſim, rapto per fiſtulam nidore. Et ſcio
me legiſſe Sulphuris communis ſuffitu ſurditatem curari, lethar-
gicos excitari, Paralyticos iuuari, paroxyſmo Epileptico deten-
tos liberari; fumo ſulphuris cumbdellio, ſtyrace, &
aſſâ fœtidâ,
culices & cimices perire, aut ſulphuri additis tantùm myrti fo-
lijs, & bdellio.
Dand.
Quin addis &
Sycophantas Sulphuris fumo faciem de-
colorare, atque addito paleæ combuſtæ fumo os macilentum men-
tiri? Sed quod ad Epilepticos attinet, legi Gagatem (vocamus
Succinum nigrum) ſuo nidore Comitialibus opitulari; Apuleius
verò, in Apologiâ propèmed., notauit huius ſuffitu exploratos
ſeruos venales in foro expoſitos, nùm Epilepſiæ paroxyſmum incur-
rerent, cum incenſus Gagates lapis, vt apud Phyſicos lego, pul-
chrè & facilè hunc morbum exploret;
cuius odore etiam in ve-
nalitijs vulgo ſanitatem, aut morbum venalium experiantur. Quia fortaſle morbi comitialis cauſa eſt tenuis &
vaporoſa quæ-
peruadens, quæ etiam paulo-poſt nullo ferè relicto ſui veſtigio diſ-
cutitur, vt placuit Sennerto Inſtit. Medic.
lib.
2.
par.
3.
ſect.
2.
cap.
6.
;
ideoque in motum excitatur ab eodem fumo, & nunc corripit ce-
rebrum, nunc ab illo diſcutitur.
Grad.
Hoc etiam habet eiuſdem Gagatis fumus, quod ſer-
pentes fugare cenſetur, omneſque ferè vires cum bitumine com-
munes habere: Nicander autem in Theriacis ad necanda anima-
lia venenata ſuffimentum prædicat ex bitumine, ad quod opus
laudat Nigellam, Sulphur, & Bitumen:
atque ex Anatolij men-
te bitumen ſuffitum plurimum valet aduerſùs erucas, ne herbas
atque olera depaſcantur. Similiter Palladius de re ruſticâ lib.
1.
tit.
35.
ait Campas (campe eſt vermis hortenſis herbis &
arborum fron-
dibus infeſtus) fertur euincere, qui fuſticulos allij ſinè capiti-
bus per horti omne ſpatium comburens nidorem locis pluribus ex-
citârit; &
poſt pauca.
Naſci quoque prohibentur, ſi circa arbo-
rum υvel vitium crura, bitumen & Sulphur incendas.
Styracem
ſuffitu omnia fermè inſecta animalia pellere docet Cardanus lib. 7.
de Variet. cap.
30.
Pennas Vpupæ, quot volueris, ſi in cubiculo ac-
cenderis, ita vt fumum ſentiant, Muſcas, Araneas, Scorpiones,
aliaque animalia domo expelles, vt notauit Aldroandus de Inſectis
in Prolegomenis ad finem pag. 19.
Maur.
Ego quoque pennarum combuſtarum tam tetro odore
fugatus abirem multò certiùs, quàm Cornu Ceruinum antè ſer-
pentes aduſtum illosad fugam adigat, ſicut pulices odor crema-
tæ calcis, ſi Mizaldo credimus Memorabil. cent.
2.
num.
93.
aut Vac-
carum vngulæ ex prioribus pedibus, carbonibus ardentibus impoſi-
tæ ſuſfitu enecent mures, aut aliò abigant, vt idem Mizaldusſcri-
pſit cent. 1.
nu.
75.
Dand.
Mures fugari, &
fruges aduerſùs cicadas cuſtodiri, ſuffitu
lapidis Hæmatitis, aut Myricæ viridis, aliquando quidem audi-
ui, ſed non maiorem dicenti fidem adhibui, quàm Camillo Leo-
nardo in Speculo lapidum. lib.
2.
pag.
131.
ſcribenti, ex Magnete
trito, prunis ardentibus per domûs angulos iniecto fumum exci-
tari, quo fugantur morantes in eâ domo, quia domus videtur
corruere, quo artificio latrones poſtmodum eorum bona diripiunt,
dominis fugientibus: Nos enim &
Magnete, &
furibus abunda-
mus, neque tamen ſcio illos aliquando vſos hoc artiſicio: quem-
apparere fabulantur aliqui, ſi quis Magnetis puluerem prunis
inſpergat; modò abſint Dæmonum præſtigiæ;
tunc enim veriùs
Magnes Lithodæmon, quaſilapis Dęmonis, vocaretur, quàm
hoc vocabulo donandus eſſet Gagates, cuius ſuffitu Dæmones fu-
gari perhibent, qui arreptitias temerè pronunciant fœminas,
quas hyſtericæ paſſiones inuadunt, & ex incenſi Gagatis fumo
leuamen accipiunt. Facilioresaures præbeo Plinio lib.
24.
cap.
8.
ad
fin. aſſerenti Iuniperum accenſam fugare ſerpentes:
certè ex Iuni-
pero fumum in peſte ſalutarem eſſe omnium ferè conſenſione opi-
namur; quemadmodum aërem peſtilentem abſque vlla noxâ emen-
dant teterrimi odoris pleraque (vt loquar cum laudato nuper Mi-
zaldo cent. 2.
num.
74.)
cuiuſmodi ſunt Caſtoreum, Galbanum, Sa-
gapenum, Sulphur, Coriorum, Cornuumque ſuffitus, & puluis bom-
bardicus; qui, ceu præſtantiſſimum diſcutiendæ peſtis remedium ſu-
perioribus annis adhibitus fuit (inquit Lemnius) cum apud Tor-
nacenſes peξtis totâ vrbe graſſaretur: Nam milites præſidiarij,
qui in arce excubias agebant, tormenta bellica puluere bombar-
dico, ſed abſque globis, repleta vrbi obuertebant, illaque ſub diei
& noctis crepuſculum explodi curabant.
Hinc factum eξt, υt ſo-
nitu υiolento, fumique odore teterrimo contagium aëris diſcuteretur,
& aliò depelleretur.
Maur.
Hæc omnia ſi attentè perpenderentij, qui odores propa-
gari non per corpuſculorum effluuia, ſed per Species quaſdam In-
tentionales, vt vocant, vix, puto, non erubeſcerent ſe diu me-
ris vocabulis adhæſiſſe. Particulæ ſulphureæ, atque ſalinæ, quæ
ex huiuſmodi corporibus incenſis exeunt in fumum, ac diſſipan-
tur, pungunt ac vellicant animalia, quibus infeſta dicuntur, pro-
inde illa aufugiunt, autintercepto Spirituum animalium ac vita-
lium motu pereunt; nam &
arbores ſuffitu Chalcanthi aut Arſe-
nicienecantur; id quod vtique non contingit niſi propter ipſas
expirationes, quæ arborum meatus peruadentes debitam particu-
larum temperationem corrumpunt, aut illarum motum ad nutri-
tionem neceſſarium impediunt, aut nexum diſſoluunt, quo illæ
copulabantur. Antiquirei ruſticæ peritiſſimi Oleo maximè caue-
bant à fumo: Nam Columella lib.
12.
cap.
52.
ait, Neque fu-
mus, neque fuligo, quandiu uiride oleum conficitur, in torcular
admittatur, aut in cellam oleariam: nam eſt utraque res inimi-
peritiſſimique olearij uix patiuntur ad unam lucer-
nam opus fieri. Quapropter ad eum ſtatum cæli &
torcular, &
cella olearia conſtituenda eſt, qui maximè à frigidis ventis auer-
ſus est, quoniam minimè vapor ignis deſideratur. Nec diſſimilis
eſt Palladij ſententia lib. 1.
tit.
20.
de oleari cellâ loquentis:
At ſi
quis, inquit, maiori diligentiæ ſtudeat, ſubiectis hinc indè cuni-
culis pauimenta ſuſpendat, & ignem ſuggerat fornace ſuſpenſâ.
Ita purus calor, olei cellam ſinè fumi nidore vaporabit, quo ſæ-
pè infectum, colore corrumpitur, & ſapore.
Si igitur non Spe-
cies Intentionales, ſed particulæ ſulphureæ atque ſalinæ arbores
enecant, & olei ſaporem vitiant ac colorem, quidni eædem,
cùm feriunt nares, excitent ſenſum odoratûs, neruorum fibrillas
vellicando?
Dand.
Quando Galenus lib.
2.
cap.
4.
de Arte curat.
ad Glauco-
nem. ad tollendos tumores ſcyrrhoſos ſuffitum Pyritis proponit,
docetque oportere Pyritem candefactum aceto inſpergere, & par-
tem affectam mox ſuper lapidem mouere, vtab eleuato ſurſum
vapore durus tumor diſſoluatur (hoc idem ſuffimen extenuando
lieni aptiſſimum prædicat Cardanus) non vtique diſſimili vapore
ægroti tumorem afflari, ac Medici nares exiſtimauit; atque adeò
ſulphureæ Pyritis particulæ iunctæ ſalinis particulis aceti, quæ
ſcyrrhi particulas diſſoluere, ac ſecum rapere poſſunt, vim etiam
habent efficiendi odoratûs ſenſum. Carbo ille foſſilis, cuius pau-
lò antè meminimus, adeò grauem exhalat odorem, vt qui aſ-
ſueti non ſunt, ſæuiſſimos capitis dolores patiantur: an Species
Intentionales cephalalgiam excitant? Quid autem eſt, quodil-
lius graueolentia purgatur iniecto pauxillo ſalis? habetne Sal vir-
tutem cohibendi Species intentionales? Sed, ſidixerimus Salem
commiſceri Sulphureis atque Salinis particulis Lithanthracis,
adeoque prohibere, neſulphureæ particulæ auolantes ſecum ra-
piant tam multas carbonis ſalinas particulas; &
odorem habe-
mus mitiorem, & ſublata eſt magnâ ex parte cauſa doloris, quem
in capite excitarent ſales illi, ſi cum Sulphure per nares aſcen-
derent.
Maur.
Quandoquidem ad tam multa de fumo diſputanda nos
deduxit flammæ conſideratio, liceat ex S. Auguſtino lib.
de hære-
ſibus ad Quod vultdeum. hær.
46.
ridere ineptiam Manichæorum
quinque elementa ſtatuentium, Fumum, Tenebras, Ignem, Aquam,
In fumo nata animalia bipedia, vnde homines origi-
nem ducere, cenſent; in tenebris ſerpentia;
in igne quadrupedia;
in aquis natatilia;
in vento volatilia.
His quinque elementis ma-
lis debellandis, alia quinque elementa de regno & ſubſtantia Dei
miſſa eſſe, & inilla pagnâ fuiſſe permiſta Fumo Aëra, Tenebris
Lucem, Igni malo Ignem bonum, Aquæ malæ Aquam bonam,
Vento malo Ventum bonum. Etinferiùs.
Adam &
Euam ex pa-
rentibus principibus fumi aſſerunt natos, cum pater eorum, no-
mine Saclas, Sociorum fætus omnium deuorâßet, & quicquid in-
de commixtum Diuinæ ſubstantiæ ceperat, cum vxore concumbens
in carne prolis tanquam tenaciſſimo vinculo colligâſſet. Quibus
vtique dici potuit, quod idem S. Doctor lib.
2.
contra Fauſtum
cap. 3.
ait, An in fumo veſtra mendacia, tanquam fumus ipſe,
euaneſcunt, atque deficiunt? Immò illis congruiſſet exitus Vetro-
nij Turini, quem conuictum, quod accepiſſet pecuniam, quaſi
cuiuſdam cauſam Imperatori commendâſſet, cum tamen nihil di-
xiſſet (vt ſcriptum reliquit Lampridius in Vita Alexandri Seueri)
ipſe Alexander in foro tranſitorio ad ſtipitem ligari præcepit, &
fumo appoſito, quemex ſtipulis atque humidis lignis fieri iuſſerat,
necauit, præcone dicente, Fumo punitur, qui vendidit fumum.
Aut potius quia Auſi, quod liceat tunicâ punire Moleſtâ, vt lo-
quitur Iuuenalis Satyr. 8.
, induendi fuiſſent, quippe hæreſeos rei,
tunicâ alimentis ignium illitâ & intextâ, quam propterea Mole-
ſtam dixere Antiqui; non enim fumo, ſed flammâ digna erat
tanta impietas. Verùm non æquè acres ſunt omnes flammæ, tum
quia inæqualis eſt Sulphuris copia, neque eadem cuiuſuis ſulphu-
ris natura, tum quia non æquè ſinceræ ſunt flammæ: Nam ſicar-
bonum flamma cum flammâ lignorum comparetur, hæc, cœteris
paribus, eſt languidior, plus etenim habet fumi admiſtum; &
quemadmodum vinum aquâ dilutum imbecillius eſt mero, itaigni-
culi fumo permiſti, quaſi diſtracti & diſſipati, minus habent vi-
rium: contra verò flamma ex congeſtis prunis vel ſponte exiliens,
vel follium flatu excitata, multo acrior eſt, quam ſcilicet non infi-
cit aqueus humor ſuperuacaneus, quo redundant ligna, etiamſiari-
davideantur.
Grad.
Atra quidem carbonibus eſt ſpecies;
ſed eorum naturam
attendentes non pauca habent, quæ mirentur. S.
Auguſtinus lib.
21.
de Ciu.
Dei cap.
4.
de carbonibus loquens, Nonne miranda res eſt,
tanta infirmitas, vt ictu leuiſſimo frangantnr, &
preſ-
ſa facillimè conterantur; &
tanta firmitas, vt nullo humore cor-
rumpantur, nulla ætate vincantur, vſque adeò, vt eos ſubſter-
nere ſoleant, qui limites figunt, ad conuincendum litigatorem,
quiſquis poſt quantalibet tempora extiterit, fixumque lapidem li-
mitem non eſſe contenderit? Quis eos in terrâ humidâ infoſſos, vbi
ligna putreſcerent, tandiu durare incorruptibiliter poſſe, niſi re-
rum ille corruptor ignis, effecit? Ideo ex mente Vitruuij lib.
5.
cap.
9.
in Ciuitatibus ambulationes, vt ſint ſemper ſiccæ, &
non
lutoſæ, ſic erit faciendum. Fodiantur, &
exinaniantur quàm
altiſſimè, & dextrâ atque ſiniſtrâ ſtructiles cloacæ fiant, inque
earum parietibus, qui ad ambulationem ſpectauerint, tubuli in-
ſtruantur inclinati faſtigio in cloacis. His perfectis compleantur
ea loca carbonibus, deinde inſuper ſabulone eæ ambulationes ſter-
nantur, & exæquentur:
ita propter carbonum naturalemrarita-
tem, & tubulorum in cloacas inſtructionem, excipientur aqua-
rum abundantiæ, & ita ſiccæ &
ſinè humore perfectæ fuerint
ambulationes. Hinc fortaſſe aliqui deſumpſerunt methodum con-
ſtruendi ſicca pauimenta in cubiculis, ſub quibus excauari ne-
queunt hypogæa: fodiunt enim ad mediocrem quandam altitu-
dinem, & ſolo fiſtucato ſtatumen inducunt ſilicibus, atque exæ-
quant; tum carbonibus congeſtis, &
ſpiſsè calcatis imponunt,
vt moris eſt, lateritium pauimentum. Sic Theodorus Samius,
teſte Heſychio Mileſio in lib. de ijs, qui famâ eruditionis clarue-
re, conſuluit, vt templi Epheſini fundamentis carbones ſubſter-
nerentur, quòd loco vliginoſo carbones ligneâ exuti naturâ ſoli-
ditatem acciperent aquis inexpugnabilem. Occultâ autem putre-
dine non vitiari carbones humi defoſſos, ideò contingit, quòd
ſublato multo humore aqueo, qui ligno inſitus erat, vix tan-
tum humoris reliquum eſt, quantum ſatis eſt ad terreas particu-
las cum Salibus & Sulphure conglutinandas (ex quo carbonum
fragilitas oritur) circumſiſtentis autem terræ calor non valet hu-
morem illum exiguum attenuare, atque particularum carbonem
componentium nexum diſſoluere, quemadmodum ligni alicuius
humorem abundantem attenuans euocat etiam Spiritus, & reli-
quæ partes minùs arctè complicatæ concitantur in motum, vnde
fit putredo. Hęc humoris aquei inopia carbonem efficit facilem ad
exardeſcendum, & flammam, ſi paria ſint cœtera, puriorem reddit,
bones peruſtum fuit.
Dand.
Quod ad flammæ ex carbonibus perſpicuitatem maio-
rem attinet, quæ ſæpiùs aliquid habet cærulei, non obſcuram
Sulphuris notam, nihil nunc de luce diſputemus, res enim eſt,
quæ tenebris fortaſſe non caret; ſed ſubtilitas illa flammæ ex car-
bonibus magis perſpicuæ nos in cognitionem deducat, cur illa va-
lidior ſit, quippe quæ ob ſuam tenuitatem, ac minorem cum hu-
more aqueo permiſtionem, faciliùs ſe in corporum meatus inſi-
nuat; ideò carbonibus potiùs, quàm lignis, vti placet in lique-
faciendis metallis. Porrò in tanto fornacum ardore ſatis conſtat
etiam multos ſales à particulis ſulphureis abripi, atque commiſce-
ri liquenti metallo, quod pro carbonum varietate aliquando fle-
xile euadit, aliquando nimis durum, ac fractioni obnoxium. Cu-
ius rei argumentum ſuppeditat Atlas Sinicus pag. 131.
in XII Pro-
uincia Quangtung. Fuſæ, inquit, ex hoc ferro fiſtulæ pro bom-
bardis, quod ſanè mirum, nunquam diſſiliunt in frusta, ſed, ſi
nimium infarciantur puluere, aut ignis vim nimiam aliàs ferre
non poſſint, vt ſummum finduntur, aperiunturque aliquantum
abſque adſtantium noxâ; ex eo fortaſſe, quod ligneo carbone il-
lic liquefiat ferrum, qui lentitudinem aliquam illi conciliet, ac
viſcoſitatem relinquat, non foſſili, qui nimium induret ferrum, at-
que conſtipet. Nam ſulphur ſali iunctum tribuit ferro duritiem, ſed
& ſragilitatem.
Maur.
Hìc verò, vbi de tenuitate flammæ ſermo eſt, nobis non
excidat diſcrimen, quod inter vim vrendi, & virtutem calefa-
ciendi, hoc eſt ſenſum caloris in tangente excitandi, intercedit; flamma etenim licèt exilis paleas &
ſtuppam breui momento com-
burit, aqua quantumuis feruens nunquam illas accendet; contrà
verò per aſcendentem ex ſtramine aut ſtuppâ ardentibus flammam
celeri motu traijcies manum innocuam, at non item abſque dolo-
ris ſenſu per aquam feruentem; ac propterea flamma ex paleis
comburitea, quæ accendere nequit aqua feruens; hæc autem ci-
tiùs caloris ſenſum infert, quàm illa flamma. Exarſio nimirum
eſt partium ſulphurearum atque Spirituum vehementiùs concita-
torum eruptio è corpore, quod igneſcit; idcirco recepti ex flam-
mâ igniculi in paleis, aut ſtuppâ, harum particulas diſſoluere at-
que agitare valent, vt confertim exiliant, neque illas erumpen-
at ignei ſpiritus, quibus ex-
trinſecùs receptis aqua feruens ſcatet, licèt ſtuppam imbuentes ca-
lefacere valeant, quia tamen cum humore permiſti in illam pe-
netrant, non valent ſtuppæ particulas diſſoluere, vt turmatim
erumpant, immò, ſi erumpere conarentur, a circumſtante aquâ
comprimerentur. Contra verò manum traijciens per flammam à ſu-
perioribus partibus auolantibus nihil recipit, ab inferioribus, quę
in manum incurrunt, in tantâ motûs celeritate vix pauciſſimos re-
cipit igniculos, quibus intepeſcat manus; at ſi æquali motu per
aquam feruentem deducat manum, tum anteriores aquæ partes,
quæ propelluntur, tum poſteriores, quæ ſubſequuntur, tum que
ad latera manum complectuntur, ſuos igniculos immittunt, qui-
bus neruorum fibrillæ acriùs vellicantur, cum maximè aqua manui
adhærens calorem foueat & augeat, flamma autem ex paleis ſit val-
dè rara, nec hæreat.
Grad.
Simile quid fortaſſe dicendum erit, ſi fidem adhibeamus
tum Ariſtoteli lib. de admir.
aud.
num.
35.
ſcribenti, *In Pithecu-*
*ſis ardentem ac ſupra modum calidum ignem reperiri aiunt, ve-*
*rùm non adurentem*; tum Plinio lib.
2.
cap.
106.
loquenti de igne
in Megalopolitanorum agro, quem *lucundum* vocat, cum fron-
dem denſi ſupra ſe nemoris non adurat, & iuxta gelidum fontem
ſemper ardeat; &
ſequenti cap.
107.
flamma, quæ *exit ad Aquas*
*Scantias, inualida eſt, cum tranſit, nec longè in aliâ durans ma-*
*teriâ. Viret æternò hunc fontem igneum contegens fraxinus.
*
Cum enim fraxinus ſit ex ijs arboribus, quæ Sale abundant cum
mediocri ſulphure, & exiguâ Spirituum copiâ, ideoque vt
plurimum longæuæ ſunt, & ſub cortice ſuccum, quo nutrian-
tur, etiam hyeme ſeruant, ſicut & quercus, &
vlmus (licèt
apud nos frondibus ſpolientur) fieri potuit, vt fraxinus illa
nullis pateret hyemis iniurijs, quam blandus ſubiecti ignis ca-
lor foueret, nec tamen adurerentur frondes, ad quas procero
trunco altiùs ſublatas non peruenirent acriores igniculi aut flatu
aliquo diſſipati, aut (vt tibi aliquando, Maurocene, placuit)
poſt modicum in eruptione aſcenſum ſuâ grauitate deorſum re-
cidentes. Si autem flamma illa inualida eſt, cum tranſit, nec
longè in alia durat materiâ, manifeſtum eſt illam tenuibus & lan-
guidis conſtare igniculis, qui vix alienæ materiæ, in quam in-
currunt, irritare poſſint particulas, & in motum concitare, adeò
ſummum non niſi extima ſuperſicies ignem breuem concipiat. Idem quoquè affirmarem de Iucundo illo Megalopolitanorum
igne innoxiè ardente ſub denſi nemoris fronde. Ne verò in Sa-
pientiſſimi Philoſophi mentem nimis facilè credulitatem irrepſiſ-
ſe dicam, cum ignem calidiſſimum, nec tamen adurentem in Pi-
thecuſis dignum eſſe cenſuit, qui literis conſignaretur, fortaſſe
exigne illo acerrimi ſpiritus prodibant, qui citiſſimè ac vehemen-
ter ferirent tangentis neruos, adeoque moleſtiſſimum caloris ſen-
ſum excitarent, nimiâ tamen velocitate præteruolarent materiam,
quamuis ad conflagrandum facilem, ſedeam vix lamberent, non pe-
netrarent, quemadmodum de Ætnæâ flammâ, quæ ſcit niuibus ſer-
uare fidem, Poëta cecinit.
Dand.
Poëticè profectò:
ſicuti de nauigantibus dicitur, *T ur-*
*reſque vrbeſque recedunt,* ita de Ætnæâ flammâ canitur, *Lam-*
*bit contiguas innoxia flamma pruinas:* ijs videlicet, qui procul
montis verticem ſpectant, erumpens ex cratere, cuius amplitu-
dinem non vident, flammam ſui imaginem oculo imprimit proxi-
mam imagini niuis, qua extimus crateris margo conueſtitur; pro-
pterea flamma procul aſpectanti oculo apparet niui proxima: cœ-
terùm ex intimis Ætnæ viſceribus erumpens flamma abeſt à niue
tanto interuallo, quanta ferè eſt crateris ſemidiameter: adeoque
non miror, ſi flamma à niue diſtans centenos aliquot paſſus, ſur-
ſumque aſcendens, niuem ad latus poſitam intactam relinquat; quis enim hoſtem abſentem, nec ad ſe venientem, ſed aliorſum
magnis itineribus progredientem reformidet? Ego verò (pace tua
dixerim, Gradonice) non adeò benignum interpretem me exhi-
beo Ariſtoteli; cum enim Pithecuſæ non ſint à nobis admodum
remotæ, ſed in Sinu Puteolano, quam inſulam Ænariam, Ho-
mero Inarimen, hodie Iſchiam, ab oppido coxendicis formam
referente vocant, nullum tam mirandi in Naturâ prodigij ve-
ſtigium retinere nouimus. Quapropter ſuſpicor ab aliquo fictilia
dolia (quæ Pithecuſis nomen dederunt) indè in Græciam adue-
hente fabulam exiſſe, atque in vulgus emanâſſe tam conſtanti
famâ, cui non putârit Philoſophus operæ pretium reluctari. Quo-
niam autem vt plurimum, ſicuti tritici grana in Lolium vitio de-
prauati nutrimeuti degenerant, ita veritas aliqua commentis fu-
cata tranſit in fabulam; idcirco contingere potuit aduenam illum
lerrimè manum retraxiſſe; cumque in baculo, præter opinionem,
nullum ignis veſtigium cerneret, ac miraretur in tanto incendio
non ſtatim conflagrâſſe lignum, in patriam redux confidenter
pronunciauit flammam illam vehementer quidem calidam, non ta-
men adurentem eſſe. Iubeat quis famulum ex ingenti flammâ ac-
cendere candelam, nullus dubito, quin ſeruus nimio calori ferendo
impar ſtatim ad dominum rediens ſanctè aſſeueretid à flammâ præ-
ſtari non poſſe.
Grad.
Ego verò famulum huiuſmodi non redarguerem omnino;
nimio ſcilicet calore liqueſcens cera, aut ſebum, affatim ellych-
nium obſtruit, nec igniculis celerrimè agitatis aditum permittit:
quemadmodum enim accenſa candela ſi deorſum inclinetur, af-
fluens in ellychnium, & circa illud, cereus liquor flammam ſuf-
focat, ita illud imbuens & complectens prohibet, ne flammam
concipiat. Quod ſi ellychnium calido cineri priùs immittat,
tum illud flammæ admoueat, facilè accenditur candela, adhæ-
rent ſiquidem ellychnio cineres permiſti ceræ, quam diuiſam ſu-
beunt igniculi, & accendunt.
Neque enim ijs aſſentire poſſum,
qui putant pinguia & oleoſa ideò ſeorſim non ardere, quia non
niſi ardenti corpori iuncta accendantur, & cereis atque Lucernis
ellychnia addi, vt accenſo ellychnio oleum pariter aut cera ar-
deat. His, inquam, non aſſentio, ellychnia enim ſæpè parantur
ex materiâ, quæ comburi neque accendi poteſt, ſatis tamen ſunt,
vt materia pinguis, qua imbuuntur, flammam concipiat: ideò
igitur pinguia non accenduntur ſolitaria, quia eorum particulæ co-
hæreſcunt; quæ ſi diuidantur interiectis ellychnij particulis, ab
igne corripiuntur, atque his in flammam abeuntibus aliæ ſuc-
cedunt, quandiu inter ellychnij particulas commiſceri valent.
Cineres itaque candelæ illis immiſſæ ellychnio adhærentes locum
præbent igniculis, in quem ſe inſinuent.
Dand.
Satis quidem, quæ de flammâ hactenus diſputauimus,
cohærere videntur cum experimentis; Sed nobis nullum veritati
ſucum induci patientibus diſſimulandum non eſt vehementem
hanc ſulphurearum, Salium volatilium, atque pneumaticarum
particularum eruptionem, quæ flammam conſtituit, ægrè con-
ciliari cum celebratiſſimis antiquorum lucernis perpetuis; neque
enim perpetua fieri poteſt huiuſmodi particularum ſeparatio, quin
flammatum.
Maur.
Non eſt nobis peculiaris hæc difficultas:
etiamſi enim
materiam accenſam mutari in ignem, factâ illâ, quam communi-
ter Peripateticæ Scholæ adſtruunt, ſubſtantiali conuerſione,
quis dixerit, nemo tamen dubitat, an ea conſumatur, ſi igneſcat: quomodo igitur perpetuam lucernæ flammam ſubminiſtrare po-
terit?
Grad.
Poſſe carbones igneſcere, nec tamen conſumi, aliqui
putant: iubent ollam fictilem ſatis validam, vt ignem ferre poſſit,
impleri extinctis carbonibus, tum impoſito operculo rimas omnes
luto obſtrui: Exſiccato luto imponatur olla fornaci, atque igne
circulari tota igneſcat. Carbones fuiſſe accenſos conſtabit, ſi ol-
lam à fornace extractam frangas, omnes enim apparebunt igniti; at
carbones non conſumi affirmabis, ſi ollam ſimilem carbonibus
plenam & ignitam permittas ſponte ſuâ refrigeſcere;
vbi enim
frigidæ ollæ operculum detraxeris, integros carbones depre-
hendes.
Maur.
An ſint carbones accenſi, quandiu integra &
clauſa
manet olla, ſi dubitare velim, quis prohibet? Non nego pluri-
mos igniculos per ollæ meatus intruſos ſe inſinuaſſe in carbonum
extimam ſuperficiem aëre excluſo, qui propterea in anguſtiorem
locum per vim coactus aptus eſſet ſuâ virtute elaſticâ vas diffrin-
gere, niſi ſatis validum eſſet. Ob illas tamen anguſtias agitari non
poſſunt immiſſi igniculi, neque ſulphureæ carbonum particulæ; ideò nulla fit, ſaltem notabilis, accenſio, neque partium diſſolu-
tio: cumque per exemptæ è fornace ollæ meatus eoſdem, per quos
ingreſſi fuerant igniculi, iterum exiliant, & refrigeſcente ollâ ſen-
ſim incluſus aër qui fuerat conſtipatus, dilatetur, neque permit-
tat ſulphurearum particularum agitationem; propterea in frigidâ
ollâ, qui nunquam fuere accenſi, integri carbones reperiuntur.
At, inquiet aliquis, fractâ ollâ ignitâ carbones omnes videntur
accenſi. Ita planè ſed momento eodem, quo, egrediente aëre,
datur igniculis immiſſis ſpatium ſe agitandi, agitantur pariter
Sulphureæ carbonum particulæ, & prunæ fiunt:
quemadmodum
enim non rarò contingit ignem in loco clauſo contineri ſinè flam-
mâ, & vbi primùm exitus aliquis aperitur, illico flamma erum-
pit; ita fieri poteſt, vt carbonum pori pleni ſint immiſſis ignicu-
tur, & vbi primùm ſublata fuerit illa violenta compreſſio, confe-
ſtim ſein motum concitent, & fiat accenſio.
Quapropter mate-
riam aliquam accendi, & non conſumi, mihi velim validioribus
argumentis perſuaderi. Neque omnino leuem eſſe cenſeo propoſi-
tam de Lucernis perpetuis difficultatem, ſi illas fabulis non ad-
numerandas eſſe concedamus. Ex Bonſinio lib.
2.
Decad.
2.
ha-
bemus, Leone Pontiſice à Normannis capto, Pallantis corpus
ſtupendæ magnitudinis inuentum Romæ adhuc incorruptum, cu-
ius hiantia quoquè vulnera cernere erat. Præterea lucerna ad ca-
put ardens, quæ neque vento, neque aquâ, nec quouis alio
liquore extingui poterat: verùm adacto ſtylo, per foramen in-
gruente aëre lumen euanuit. Si igitur lumen vaſi incluſum erat,
quid mirum, ſi vento vas perflante, aut aquâ alioue liquore vas
extrinſecùs perluente, incluſa flamma non extinguebatur? Si au-
tem flamma lucernæ conſpicua erat, vaſis materiam perſpicuam
fuiſſe neceſſe eſt: igitur aut ex vitro, aut ex lapide ſpeculari,
aut ex cornu in lamellas diſſecto, cuiuſmodi noſtratibus Laternis
opponitur, vas illud erat. Sed neque de vaſis materia, neque de
incluſi ignis fomite perpetuo, ex antiquorum monumentis quic-
quam conſtat, quod quidem qpud probatos authores lege-
rim. Quod ſi flamma non erat in vaſe concluſa, neque ſtatim
aperto ſepulchro exticta eſt, non facilè crediderim voluiſſe il-
lius ætatis viros tam nobile artis aut Naturæ prodigium extin-
guere iniectâ aquâ, alioue liquore, ita vt eam non poſſe extingui
experirentur.
Grad.
Lucernæ inextinguibilis in fano Veneris ſub dio, quæ
neque vento, neque pluuiâ extinguebatur, meminit S. Augaſt.
de Ciu.
Dei.
lib.
21.
cap.
6.
; non tamen ſcribit id contigiſſe ma-
nente ſemper eodem fomite; ſed potuit igni ſuppeditari nouus
ſemper fomes ex bituminoſis & pinguibus materijs;
nam &
apud
nos nocturnæ faces viatoriæ parantur, quas nec ventus, nec
pluuia extinguunt; non tamen ſunt perpetuę.
Neque aliter in-
telligendum puto, quod Strabo lib. 9.
de templo Mineruæ in qua-
dam Atticæ vrbe loquens ait; *Saxum eſt in plano quaquauerſum*
*babitato, quo in ſaxo vetuſtum Mineruæ Poliadis templum ſur-*
*git, in quo lucis inextinctæ lychnus est, & virginum domus,*
*quàm Ictinus londidit, vbi Palladium eſt ex ebore perfectum,*
* ille etenim lucis inextinctæ Lychnus non continuò
cenſendus eſt habuiſſe lucem inextinguibilem; ſiquidem Plutar-
chus in Vita Numæ ſcribit, *ignem perpetuum à mulieribus ma-*
*trimonio ſolutis ſeruari conſueuiße in Græciâ, ut Pythiæ & A-*
*thenis: ubi ſi quando extinguebatur, ex Solis flammâ peregri-*
*num ignem elici oportebat.* Ignis igitur perpetuus ac inextinctus
erat, & tamen extinctioni obnoxius;
erat ſcilicet ignis, cui fo-
mitem ſubminiſtrabat oleum; nam idem Plutarchus tùm in Vita
Numæ tùm Problem. cap.
75.
tradit Lychnum in arce Athenis
Mineruæ conſecratum fuiſſe, qui oleo ſemel repletus aſſiduo lu-
mini alimenta ſuſſiciebat ad inſequentis anni eundem diem. Sic
& æternos, adiectâ ſubinde ad exardeſcendum materiâ, Veſtæ
ignes dicebant Romani; &
inextinguibilem lucernam in templo
Ammonis, quia adiecto ſemper fomite ardebat, vocabant, ex
qua eius templi Sacerdotes, vt ſcriptum reliquit Plutarchus lib. de defectu oraculorum, annorum inæqualitatem probare vole-
bant, cum in illâ ignis ſingulis conſequentibus annis minus olei
abſumeret. Id quod ſi à figmento abſit, &
fabulæ ſuſpicione
prorſus careat, fortaſſe non incongruè tribuatur fœcibus olei ſu-
periore anno relictis, quæ permiſtæ oleo deinceps iniecto effice-
rent, vt hoc minùs feliciter arderet, adeòque minor olei copia
diutiùs duraret, non erumpentibus in flammam tot ſulphureis
particulis per ſingula momenta, quot erumperent ex oleo om-
ninò defœcato. Sic minor lignorum copia in fornace pari tempo-
re abſumitur, ſi illa adhuc aliquid humoris aquei retineant, quàm
ſi arida fuerint.
Dand.
Quidni fœcibus olei idem contingat, quod Sali?
Si ex
Sale Communi contrito, miſto oleo fiat meta cum ellychnio,
multo diutiùs flamma durat in modico oleo, quàm ſi nulla facta
fuiſſet Salis permiſtio. *Cares, qui Ægyptum incolebant,* vt ſcri-
bit Herodotus lib. 2.
*Vbi in Saim urbem conuenerant ſacrificaturi,*
*noctu ſub dio uniuerſi circùm mœnia frequentes lucernas accende.*
*bant imbutas Sale, & Oleo plenas cum multo lychno, ut totâ ar-*
*derent nocte: cui feſto nomen impoſitum eſt, Accenſio lucernarum.
* Ex
Georgio Marcgrauio lib. 1.
Hiſt.
rer.
nat.
Braſilię cap.
22.
pag.
47.
Ghandiroba fructum producit magnitudine pomi maioris, in quo
eſt nucleus oleaginoſus ex albo flaueſcens pelliculæ incluſus. Ex
hoc nucleo oleum parant Braſilienſes, quo in lucernis vtuntur,
optimum, tardè enim conſumitur:
in cibo non po-
teſt vſurpari, quia amarum eſt, quemadmodum & totus fructus.
Amarus ſapor videtur ſatis indicare non modicam Salis copiam
ſulphureis particulis implicitam, quæ propterea illis manum inij-
cit, ne tam celeriter commoueantur, & auolent in flammâ.
Cer-
tè iterato ſæpiùs experimento comprobatum eſt, iniecto in L@-
cernæ oleum Sale communi, flammam longè diuturniorem eſſe:
non quia Sal ſit ardoris fomes, ſed quia olei particulis implici-
tus prohibet, ne illæ tam celeri motu, ac ſi ſolitariæ eſſent, ſol-
uantur in flammam. Hinc valdè hallucinantur quidam ſibi per-
ſuadentes Oleum ex Sale communi elicitum ſubminiſtrare poſſe
materiam flammæ perpetuò duraturæ, atque huiuſmodi oleo in-
ſtructas fuiſſe lucernas ſepulchrales antiquorum, quas inextinctas
perennâſſe tradunt. Nam oleum ex Sale deſtillatum non eſſe op-
portunum flammæ nutrimentum manifeſtò conſtat: An verò ſi
Oleum hoc Salis cum oleo oliuarum (aut ſimili oleo ex amygdalis,
ex nucibus, ex ſeminibus lini, vuarum & c.
expreſſo) miſceatur,
efficere queat, quemadmodum Sal ipſe, vt oleum illud lentiùs
ardens diutiùs flammam emittat, nihil auſim affirmare, quippe
nullo nixus experimento: ſed perennaturam flammam prorsùs non
ſperarem.
Maur.
Quod ad perennes illas ſepulchrales lucernas attinet, ſi
fas eſt ſincerè eloqui, quod ſentio, primùm anceps hæreo, quan-
tam fidem adhibere oporteat hiſtorijs, quæ paſſim circunferun-
tur, cum videantur alij ex alijs exſcripſiſſe, & à quibuſdam quan-
doque aliqua addantur, quę, vtpotè minùs probabilia, ſcriben-
tium fidem eleuent; quemadmodum de Pallante, cuius paulò
antè memini, haſtâ quidem transfixo, legi, non ſinè riſu, tam
amplam vulneris cicatricem in incorrupto cadauere fuiſſe deprehen-
ſam, nempe pedum quatuor & dimidij (vt ex Krantzio narrat
Beyerlinck in Theatr. Vit.
Hum.
V.
Gigas) quantâm vix relin-
quere potuiſſet validus ictus bipenni inflictus. Deinde lucernas
quidem cadaueribus apponi ſolitas non inficior, cum non paucæ
præ multorum manibus habeantur fictiles lucernulæ in cryptis in-
uentæ, ac potuiſſe tam exiguo ellychnio illas inſtrui; vt tenuem
flammulam, quæ, pro ſepulchri amplitudine, ſuo ipſius fumo
non præfocaretur, emitteret aliquandiu duraturam fomite lentiùs
abſumpto. Verûm ſi fuiſſe perpetuas lucernas admittamus, adhuc
arderent. Si enim arſiſſent, vix aliter flammam illam perennare
potuiſſe intelligo, quàm ſi ſieret quidam materiæ in orbem redi-
tus, quemadmodum in vaſis Chymiſtarum Circulatorijs, vt in
Pelicano; aſcendens ſcilicet fumus ad ſummum vaſis apicem ibi
iterum cogeretur in Liquorem, qui per recurua vaſis brachia de-
ſcendens ad lucernæ fundum, fomitem flammæ denuo ſubmini-
ſtraret. Hic tamen exardeſcentis atque poſtmodum concreſcentis
materiæ circuitus ſuis non caret difficultatibus: propterea veroſi-
milius videtur lucem fuiſſe ab ardore ſeiunctam, cuiuſmodi in Ci-
cindelis, & quernis lignis putridis obſeruatur, aut in ſucco ex-
preſſo ex vermiculis, quos vulgus Ballaros vocat, innaſcentibus
ſaxo marinæ aquæ immerſo in Portu Anconitano; huiuſmodi enim
vermic ulos contuſos, & in vitream phialam iniectos tantum lu-
minis emiſiſſe, vt in obſcuro cœteroqui cubiculo potuerit literas
legere, mihi ſanctè affirmauit non ſemel vir fide digniſſimus. Et
Plinius lib. 37.
cap.
11.
de gemmis loquens ait, *in Phlegontide in-*
*tus ardere quædam videtur flamma, quæ non exeat. In Anthra-*
*citide ſcintillæ diſcurrere aliquando videntur.* Sed mihi ægrè per-
ſuadeo, quo tempore Pallas extinctus eſt, tantam fuiſſe in Latio
artis Chymicę notitiam, vt liquorem ex ſalibus volatilibus con-
denſatum pararent, aut materiam aliquam lucibibulam, ex quibus
lumen perpetuò emicaret. Certum quoque eſt non fuiſſe appoſi-
tam Phlegontidem gemmam, hec enim ſuam flammulam non ami-
ſiſſet, neque in illam adigi potuiſſet ſtylus, quo adacto, & per fora-
men ſubeunte aëre, flamma euaneſceret.
Grad.
Proclìue eſt omnibus (nemo enim vult neſcire) eorum,
quę pręter communem naturæ conſuetudinem contingunt, cauſas
venari, ſi fortè in illas incurrat: idcirco aliquando mentem ſubijt
& de hiſce perpetuis lucernis aliquid comminiſci.
Narrauerat mi-
hi Amicus ille noſter, qui @am acres nobis ſubdidit ſtimulos ad hanc
de Igne commentationem, aliquid, cui ipſe interfuerat, & pro-
prijs oculis admirabundus ſpectauerat adhuc puer, ſed iam tum in
illâ ætatulâ ſatis curioſus. Conſueuerantin patriâ illâ nobiles pue-
ri plures progredi ſimul ad deambulandum, inſtituto quaſi con-
tubernio ad racienda inter familias amicitię ſemina; ijque pro di-
ſcretâ parentum indulgentiâ, bacchanaliorum tempore, quibus
diebus ab ſtudijs feriabantur, ſub noctem in alicuius ex illis do-
remiſſioni operam daturi vſque ad tertiam noctis horam, cum ex
ſingulis cuiuſque domibus famulus adueniſſet facem pręlaturus,
quam, habitâ ragionis valdè niuoſę & tempeſtatis hyemalis ratio-
ne, eam eſſe oportebat, cuius flammam neque ventus neque plu-
uia facilè extinguere valeret. Contigit autem ſemel ex famulis
vnum, cum adueniſſet herilem filium domum reducturus, & ad-
huc aliquandiu illum pręſtolari neceſſe eſſet, voluiſſe facem extin-
guere, ideoque illam appreſſiſſe angulo, quem ſcalarum gradus
cum pariete conſtituebant: compreſsâ flammâ retraxit facem,
& ne quid fœtoris exhalaret ellychnium fumigans &
adhuc accen-
ſum, iterum facem ad angulum eundem applicuit: &
ecce ex ino-
pinato flamma corripuit ellychnium; obſtupuit primùm;
tum lu-
dibundus iterum facem in angulo eodem graduum extinxit, ite-
rumque accendit: id quod puer vnus illac fortuitò tranſiens ob-
ſeruauit, & pueros aliquos, inter quos Amicus, ex proximo
conclaui euocauit, atque interfuerunt ludo aliquoties iterato. Non aliam rei huius cauſam agnoſco pręter hanc, quod ſcilicet in
angulo illo hęrebant ſulphureę & bituminoſę particulę rarę atque
calentes, quę admotâ face adhuc valdè calente facilè nouo impetu
agitari incipiebant atque inflammari, & viciſſim ſulphureas facis
particulas excitabant, vt confertim in flammam erumperent. Sic
obſtupeſcunt rudiores, ſiquando viderint candelam recens extin-
ctam iterum accendi admotam pauimento aut parieti, ignorantes
fuiſſe latenter conſperſum contrito ſulphure, quod facilè accenſum
(ideò viuum & viuax dicitur, namque vt cecinit Ouidius, *Ad-*
*motas rapiunt viuacia ſulphura flammas)* etiam candelam ac-
cendit. Hinc ſuſpicari cæperam, an fortè materia aliqua inflam-
mabilis parari poſſet, quæ vaſe in conum faſtigiato concluſa, &
accenſa, ita flammæ reliquias ad angulum compelleret, vt illæ
iterum à reſiduo ellychnij calore accenderentur, & reciprocan-
te motu (ſicut faci illi contingebat) ad ellychnium redirent: pro-
pterea exiguus flammæ fomes requireretur, ne nouâ materiæ ac-
cenſione flamma præfocaretur: id autem ſi fieret, manifeſtum eſt
aperto vaſe flammam illico expiraturam. Mihi tamen ineptè blan-
diri nolui, quaſi eâ facilitate in praxim deduci poſſent hæc, qua
licuit ea mentis intelligentiâ complecti; quæ enim erit materia illa?
quæ vaſis amplitudo? quæ fomitis menſura?
Dand.
Quod de vaſe in conum faſtigiato innuiſti, conuenit cum
co, quod aliquando excogitare placuit ſuper hoc eodem argumen-
to. Siquidem enim Oleum Sulphuris, vt vocant, ex campanâ
vitreâ ſtillat, ſub qua accenſum ſulphur comburitur; nil pro-
hibere videtur, quin pariter, ſi puriſſimo œnoſtagmate ellych-
nium imbuatur, & in vaſe conico accendatur, id, quod in flam-
mam aſcendit rarum, per vitri latera deſcendat concreſcens, &
addatur reliquo œnoſtagmati, quod baſi incumbens ſenſim per
ellychnium attrahitur: ſi videlicet &
tam amplum ſit vas, vt
flammula non præfocetur, & ellychnium tenue ex amianti filis ita
emineat ſupra œnoſtagmatis ſuperficiem, vt illud non incendat. Verùm ſubuereor, ne noſtris huiuſcemodi cogitatis operam luda-
mus; rem enim, ſi flamma accendenda eſt, ad praxim deducere
non leuibus, vt video, ſcatet difficultatibus. Quapropter in
Mauroceni ſententiam facilè venio, nempe lucem fuiſſe ſinè ar-
dore; quandoquidem, vt ad cap.
6.
lib.
21.
de Ciu.
Dei Ludouicus
Viues ſcripſit, *Erutum eſt ſepulchrum memoriâ patrum, in quo*
*ardebat lucerna condita ibi, vt exinſcriptione apparebat, ſupra*
*milleſimum & quingenteſimum annum;
eaque tota, extemplo ut*
*contrectari cœpta est, inter admotas manus friata in tenuiſſi-*
*mum abijt puluerem.* Cum ergo nulla liquoris fiat mentio, immò
in puluerem abierit tota materia, quæ manibus potuit innoxiè
contrectari, non temerè ſuſpicemur lucidum quid fuiſſe citrà flam-
mam, & fluiditatem liquori debitam.
Addo me legiſſe ſcriptum,
Valentiæ in Delphinatu anno labentis ſęculi 53 in Campo, vbi
magna ſepulcrorum antiquorum ex lapidibus & marmore conſtru-
ctorum copia inuenta fuit, repertum pariter globum vitreum, in
quo lux quædã circulabatur: quæ tamen illico extincta eſt, ac rupto
globo admiſſus eſt aër. Audiui Sereniſſimo Electori Brandeburgico
haud ita pridem exhibitum duplicem Phoſphorum, alterum qui-
dem fulgurantem & colore atque duritie non abſimilem ſuccino
flauo, alterum verò liquidum (quem & Ignem frigidum indigita-
re aliquibus placuit) qui, ſi vitrum aperiatur, in denſum fumum
abit, Maur. ferè Allium redolentem.
Grad.
Apud Aldrouandum de Mineral.
lib.
3.
cap.
6.
pag.
348.
Ca-
neparius in lib. de Atramentis.
Liquorem, qui ſit fomes ignis per-
petui in Lucernis ſepulchralibus, ſic parat. Sumantur, inquit,
tres ſitulæ Lotij putrefacti, in quo ſex librę Chalcanthi Romani
deinde leui igne organis vitreis deſtil-
lentur; nam egredietur pars tenuior, &
halituoſa inſtar ſpumę,
quęrurſus deſtillatione leui igne rectificanda eſt: quia tunc exibit
Spiritus Lotij cum Spiritu Vitrioli inſtar Salis, qui in nouâ ampul-
lâ reponaturalteri ſubiectâ ſtipatis iuncturis; &
ignis augeatur,
donec Sal aſcendat; ſeptieſque huius ſalis ſublimatio repetatur.
Deinde libra huius ſalis addatur vncijs tribus Talci minutim mo-
liti, cum lapillis fluminis in ſacculo, vt moris eſt; poſtea ter ſubli-
metur per balneum maris, & ſoluetur inſtar olei viridis, quod per-
petuò ardere perhibetur. An liquor iſte ex ſalibus volatilibuslucet,
quin tamen ardeat?
Quęcunque demum fuerit perennis illa lucernarum lux (de qua
omnino non conſentiunt Authores, præterquam in hoc, quod
aperto ſepulchro illicò euanuerit, fortaſſe quia adeò languida erat,
vt admiſſâ Solari luce omnino non appareret) vt ad ea, quæ oculis
noſtris ſubiecta ſunt, redeamus, inijs, quæ inflammantur, va-
rietas quædam obſeruanda eſt. *Ecquando-ne vidiſtis*, vt Apuleij
in Apologiâ. verbis vtar, *flammam ſtipulà exortam, claro crepi-*
*tu, largo fulgore, cito incremento? Sedenim materiâ leui, cadu-*
*co incendio, nullis reliquijs.* At verò ſi craſſiuſcularum virgarum
faſciculis admoueatur ignis, nec adeò promptè exurgit flamma,
nec in tantam amplitudinem excreſcit, nec tam celeri impetu au-
getur: Sed, quia ſolidiorem materiam pluribus terrenis particu-
iis & Salibus fixis conſtantem ægrè permeant, atque diſſoluunt
igniculi, adeoque exilientes ſulphurearum particularum mani-
puli turmas minores conſtituunt, minor quidem excitatur flam-
ma, verùm diuturnior; &
quia non omnes confertim exilire poſ-
ſunt ſulphureæ particulæ pentiùs implicitæ ſalibus fixis & terræ,
relinquuntur prunæ, quæ lento incendio extabeſcunt in cineres,
vix exiguis aliquot carbonibus relictis. Ideò ex incenſis ſtipitibus
& craſſioribus lignis, quæ terrâ &
Sale abundant, vbi flamma
reſederit (relinquuntur titiones ac prunæ craſſiores, quæ auolan-
tibus igniculis iam diſſolutis extinguuntur, plureſque carbones
ex ijs ſuperſunt: ex paleis verò atque ſtipulis, quas flamma vſ-
quequaque corripit, vix fauilla relinquitur, cùm earum ſulphur
exiguo ſale modicaque terrâ contineatur. Porrò oleoſa &
pinguia,
ſi fuerint ſincera, nullis reliquijs exardeſcunt, & flammam non
quidem amplam, ſicut ligna aut ſtipulæ, alunt, ſed multò diu-
quia eorum particulæ, ex quibus coaluerunt, ita
fuere à Naturâ minutatim conciſæ, exquiſitè permiſtę, inuicem
complicatæ, atque tenaci vinculo coagmentatę, vt nequeant
Spiritus & Sulphur auolare, quin ſecum rapiant, quicquid ter-
reum atque Salinum illis admiſcetur. Hinc flamma perennis vide-
tur indiguiſſe fomite pingui & oleoſo, qui totus paulatim ab-
ſumeretur, & iterum ſubinde concreſceret in vaſe occluſo;
alioquin
euanuiſſet diſſipatus in auras incenſus vapor, niſi cohibitus fuiſſet
in vaſe.
Dand.
Sedneque illud diſſimulare poſſum, quod flammę mo-
tus velociſſimus eſt, & multo impetu propellit incumbentem ſibi
atque aduerſantem aërem, vt in caminis experimur, ſi cubicu-
lum fuerit clauſum; aſcendens quippe flamma per camini tubum,
& ſuo calore rarefacit, leuioremque efficit obuium ac proximum
aërem, & ſuo impetu ita illum propellit, vt per ianuę &
feneſtrę
rimas alium externum aërem attrahat, qui in aëris camino proxi-
mi, atque in tubum attracti, locum ſuccedat; quantoque maior
eſt flamma, eò validiùs ſiue attrahitur, ſiue irrumpit aër per rimas
clariſſimo murmure, nec ſinè ſenſu acuti frigoris, ſi quis ad rimam
proximè accedat.
Grad.
Ideò neſcio quem aliquando audiui, ioco-ne?
an ſerio?
ſuggerentem amico methodum refrigerandi in ſummo ęſtu vinum
aut aquam opeignis: iubebat ſcilicet rimas omnes feneſtrarum &
ianuę accuratè obſtrui pręter vnam, cui intrà cubiculum, aut au-
lam, opponeretur vitrea phiala vino plena; tum ſub camino ac-
cendi ſarmenta, quorum flamma vberior celeriter aſcendens
aërem per patentem rimam attraheret in ſpeciem venti valdè fri-
gidi, qui perinde frigidum efficeret vinum vitreę phialę in-
cluſum.
Dand.
Cum itaque flamma &
proximum aërem calefaciens
rarum faciat amplioris ſpatij indigum, & ſuo motu obuium aë-
rem impellat, ſi fuerit in vaſe penitus clauſo, fieri non poteſt,
quin reliquus aër comprimatur; hic verò vi ſuâ elaſticâ compreſ-
ſioni reluctans, expanſionem flammę impediat, neceſſe eſt, atque
demumillam extinguat. Contigit mihi aliquando templum in-
gredienti, cùm humandum eſſet cadauer, & recens apertum
fuiſſet ſepulchrum, videre rem tunc prorſus inopinatam: etenim
cum veſpillo in ſepulchrum inferre vellet facem accenſam, illa,
amplam flammam emitteret, vbi
aëre illo ſepulchrali circumfundebatur, illicò extinguebatur; id
quod, multis mirantibus, aliquoties euenit, neque niſi poſt ali-
quod temporis ſpatium licuit illam inferre accenſam: aëri ſiqui-
dem craſſiori, flammæ expanſionem impedienti, tribuendam om-
nes cenſebant facis extinctionem, quæ, attenuato aliquantulum
aëre, accenſa illata eſt in ſepulchrum. Contra verò memini me
legiſſe in Experimentis Phyſico-Mechanicis Roberti Boyle exper. 14.
in aëre admodum raro ampliorem apparuiſſe flammam;
nam,
vt ipſe teſtatur, Sclopetto immiſſo (in amplum illud recipiens
vitreum, ex quo aërem exſuxerat antlia) cum puluere pyrio in
excipulo, ſemelſucceſſit, vt ſcintillæ ex ſilice excuſſæ eum cor-
riperent; viſus eſt accenſus puluis in maiores expandi flammas,
quàm in aperto aëre, & more ſolito ſurſum aſcendit;
facta autem
priùs fuerat exantlatio: hęcille.
Quapropter, ſi in vaſe prorſus
occluſo flamma contineatur, niſi valdè amplum illud fuerit, aëris
compreſſio aliqua contingit: in aëre autem compreſſo flammæ pe-
rennitatem adſtruere non audeo.
Maur.
Flammæ extinctionem, ne longiores ſimus, in aliam diſ-
ſertationem, ſi placet, differamus, atque perennium huiuſmodi
Lucernarum fidem penes Authores dimittamus; vix enim mihi
perſuadeo Philoſophos interfuiſſe, cùm ſepulchra antiqua ape-
rirentur, qui omnia ad lucernas haſce pertinentia accuratè ob-
ſeruarent; ſed operarum dictis adhibita eſt fides.
In Boylæo,
quod attuliſti, experimento, animaduerſione dignum exiſtimo
flammę motum in ſuperiora contendentis, etiamſi reliquus in Re-
cipiente aër valdè rarus & explicatus eſſet;
ex quo flammæ ra-
ritas maior innoteſcit, atque leuitas: nam licèt in flammâ par-
ticulæ aliquæ ſingillatim ſumptæ ſint aëre grauiores, illa tamen
particularum omnium complexio molem conſtituit minus mate-
riæ continentem, quàm aër pari mole reſpondens flammæ. Hanc
autem non ab aëre circumfluo, ſecundùm ſpeciem grauiore, ſur-
ſum extrudi (quaſi aër inferior à ſuperiore compreſſus, virtute
ſuâ elaſticâ ſe explicans atque dilatans propelleret ſurſum flam-
mam minùs grauem, vt aliqui opinantur) ſed ſponte ſuâ aſcen-
dere, & obſtantem aërem perrumpere indicat in lucernis ipſa flam-
mæ figura in cuſpidem deſinens: quandoquidem virtus elaſtica eò
validiùs ſe prodit, quò magis corpus à debitâ ſecundùm Natu-
ſi verò
ab incumbente aëre conſtiparetur aër, ille vtique, qui flammæ
baſi adiacet, validiùs conaretur ſe explicare, quàm qui flammę
apicem complectitur, ille quippe præ hoc conſtiparetur magis,
vtpote à longiore aëris prementis cylindro compreſſus: infima igi-
tur flammæ pars à circumfluo aëre ad latera vrgeretur magis,
quàm ſuprema pars; ideoque non in Conoidem, ſed in cala-
thoidem deſineret flamma conſurgens ex lucernâ, vt aliàs nos dice-
re memini.
Grad.
Etiamſi verò in flammâ prodeunte ex vnico ellychnio
aliquid comminiſci liceret extruſioni illi aliquatenus fauens, certè
in lignorum incendio, vbi flamma fluctuans in plures apices di-
uiditur, nihil video magis rerum naturę accommodatum afferri
poſſe, quàm ſi dicamus flammam ex particulis heterogeneis con-
ſtare, atque illi ex lignis erumpenti obſiſtere aërem diuidendum,
propterea ſubtiliores aliquas, & in motum concitatiores parti-
culas præ cœteris velociùs præcurrere, atque faciliùs tenui rimâ
aërem findere, quas aliæ tardiores ſubſequuntur, & in cunei ſpe-
ciem aërem penetrant. Quia autem ex diuerſis lignorum partibus
exiliunt huiuſmodi velociores particulæ, ideò plures cuſpides flam-
ma emittit, atque in eo tot flammularum vndequaque erumpen-
tium, ſeque viciſſim collidentium, atque cum aëre colluctan-
tium, tumultu fieri nequit, quin flamma perpetuo fluctu agite-
tur. Quemadmodum verò ſi breuiori flammulæ ex lucernę ellych-
nio exilienti maiorem candelæ flammam ita admoueas, vt ſe
contingant, illam confeſtim altiûs aſſurgere videmus, & maioris
flammæ altitudinem exęquare, immò ex duabus vnicam amplio-
rem atque altiorem flammam fieri, collatis ſiquidem viribus aë-
rem faciliùs diuidunt, ſeque vlteriùs promouent; ita ex maiore
lignorum ſtrue incenſâ ampliorem exurgere flammam ex tam mul-
tis compoſitam neceſſe eſt: Nam ſicut multę confluentes aquę
rapidiorem fluuium conſtituunt, plures quoquè ſulphureę parti-
culę ex pluribus lignis vnâ erumpentes, atque in vnam flam-
mam coëuntes celeriùs agitantur, aëremque validiùs repellunt,
ac findunt.
Dand.
Hinc ſanè ridenda vana atque futilia Pyromantum &
Capnomantum dogmata, qui flammam ignis, quo victima ab-
ſumenda erat, obſeruabant, ſi enim illa in vnam coiret pyrami-
tur, aduerſum: ſimiliter in accensâ tędâ ex flammâ in vnum api-
cem aſcendente proſperum, ex diuiſa infelicem, ex tricuſpide glo-
rioſum euentum ominabantur; ſi variè diſperſa, in ęgro mortem,
in ſano morbum; Si crepitans, infortunium;
ſi ſubitò extincta,
ingens periculum timebant. Sed mittenda ſunt hęc delirantium
ſomnia.
Grad.
Conſiderandi potiùs viderentur flammę colores, qui
iuxta variam materię accenſę naturam ipſi quoque varij ſunt; ſi
enim materię comburendę adijciatur Camphora, flamma exurgit
pallida, lactea; ſi addatur ſulphur, cęrulea eſt flamma;
ſi pix Grę-
ca, fit rubea; ſi pix naualis, atra;
addito Antimonio crudo,
flamma eſt buxea, ex Sale Ammoniaco viridis: Id quod fumorum
ex huiuſmodi rebus erumpentium admiſtioni cum Luce ignis pro-
priâ adſcribendum omnes quidem ſtatim intelligimus; verùm ab
hac diſputatione nobis abſtinendum iudico, ne nimis obſcuram lu-
cis naturam longiore diſſertatione perſequamur.
DAnd.
Viuum in flammâ, &
in prunis, Ignem hactenus
contemplatos, de eiuſdem interitu, & quomodo extingui
contingat, nunc demum diſſerere opportunum videtur; ſic enim
fiet, vt, quemadmodum in diſſectis cadaueribus viuentium anima-
lium motus explorant Medici, ita ex ignis extinctione eiuſdem con-
flagratio nobis clariùs innoteſcat.
Grad.
*Heraclitus dicebat*, vt eſt apud Plutarchum lib.
de
{ει apud Delphos, *Ignis mors, aëri est ortus; &
aëris mors*,
*aquæ ortus.*
Maur.
Ariſtoteles verò, ſi meminiſtis, lib.
2.
de Gen.
&
Corr.
text.
21.
ait, *Nibil ex glacie gignitur, neque ex igne.
* Vtri aſ-
ſentiendum? alter ex igne aërem oriri, alter ex igne nihil gigni
aſſirmat.
Dand.
Philoſophos conciliemus, ne diſſideant inter ſe, &
cum vtroque pacificè philoſophemur. Nulla gignitur noua natu-
ra, quando ignis accenditur, vt iam conſtituimus; nulla pariter
&
cum Ariſtotele ſen-
timus: particulæ eædem, quæ luce ſuâ in oculos incurrebant, &
calore ſenſum tactûs ſollicitabant, auolantes ac diſſipatæ nullam
ampliùs ignis ſpeciem præſeferant, ſed aëri immiſceantur; &
ſa-
tis habet Heraclitus, vt aërem ex ignis interitu oriri dicat, cùm
particularum illarum adiectione augeatur; quemadmodum &
va-
pores, qui attenuati ad aërem ſpectabant, ijdem concreſcentes
atque denſati ſeiunguntur ab aëre, & aquæ formam induunt, quę
propterea ex aëris morte ortum ducere cenſetur. Maluiſſem ab
Heraclito explicari, quibus modis adducatur ignis ad interitum; ne-
que enim ſemper fame perire, deficiente alimento, conſtat, quam-
uis multiuorus ſit.
Maur.
Non vnum eſt igni mortis genus, ſicut neque animanti-
bus, quæ ſæpè quidem ſponte ſuâ, non rarò tamen vi extrinſe-
cùs illatâ pereunt. Idem quoquè igni accidere obſeruamus;
ali-
quando enim pabulo deficiente, aut viribus extenuatis elangue-
ſcens in auras ſenſim dilabitur; aliquando autem, licèt præferox
graſſetur, hoſtilem manum inuenit, à qua extinguatur. Qui-
nimmò neque eadem ſemper deprehenditur flammæ, atque ar-
dentibus prunis extinctionis cauſa. Id quod familiari experi men-
to compertum eſt. Nam ſi rimæ, per quam ventus ingreditur,
candelam accenſam opponas, extinguitur; ſi ardentem prunam,
accenditur magis. Similiter ex ſebaceâ candelâ, cuius ardens el-
lychnium opus eſſet emunctorio caſtigare, ſi flammam exſuffles,
illa extinguitur; at ſi validiore flatu pergas ellychnium ardens ir-
ritare, ne prodiens fumus longam moleſtiam naribus ſuo fœtore
inferat, quandoque iterum exilit flamma, quæ poſtmodum leuiore
flatu difflatur. Ellychnium ſcilicet poſt diſſipatam flammam ad-
huc ardens perinde ſe habet, atque candens carbo, qui flatu exti-
mulatus flammulam emittit.
Dand.
Cum primùm in lucem prodiere ingenio ſiſſimi, atque ad
excogitandas Naturam perſcrutandi vias ſolertiſſimi, Roberti
Boyle Noua Experimenta Phyſico-Mechanica de Vi aëris Elaſticâ,
& eiuſdem effectibus, auidiſſimè perlegi, &
viuidam non ſanè vul-
garis ingenij vim admiratus delectabar tam multiplici & vario ex-
perimentorum genere confirmari illa eadem Philoſophorum pla-
cita, quæ ille nititur conuellere, aliâ hypotheſi eorundem effectuum
cauſas explicare conatus. Memini autem inſtituta ab eo fuiſſe ali-
Ignis extinctione diſputamus.
Grad.
Opportunam in rebus Phyſicis philoſophandi metho-
dum inire mihi videtur, quiſquis à viris doctis, ſed in diuerſam
ſententiam abeuntibus, experimenta mutuatur, quibus opinio-
nem ſuam ſtabilire valeat; caret enim omni ſubleſtæ fidei ſuſpicio-
ne non ſua venditans, ſed aliena exponens experimenta alium in
ſcopum deſtinata. Quapropter ſi doctiſſimi illius Viri experimen-
ta, quę innuis, conſentiant cum his, quæ hactenus à nobis diſ-
putata ſunt, magnam vtique fidem faciunt. Neque verò, vtrùm
experimenta illa fuerint a Nobiliſſimo Viro ſincerè expoſita, in
dubium reuocare quiſquam prudens poſſit (familiare quippe eſt
aliquibus fidem temerè abrogare experimentis, quæ eorum ſen-
tentiæ non fauent) cum maximè & hìc apud nos pleraque à curio-
ſo Naturæ ſcrutatore, in quo & patritij generis claritas, &
eximij
ingenij vigor emicant, non paucorum oculis fuerint exhibita. Ex-
promeigitur, quæ in rem noſtram facere exiſtimas, Dandule,
mihi enim fortaſſe memoriam refricabis eorum, quæ apud
eundem Authorem legi: â Mauroceno autem, quàm aptè
illa cum noſtris placitis conſentiant, ſi id illi graue non fue-
rit, audiemus.
Maur.
Morem vobis pro meâ tenuitate gerere non grauabor:
meum tamen non fuerit rem ipſam deſinire:
ſatis enim habeo, ſi
quaſi manu tentans in probabilem aliquam cauſam incurram. Me-
moriâ autem ne excidat Boylęæ illius Machinæ Pneumaticæ expe-
rimenta omnia pendere ex aëris raritatem aſſumentis motu: am-
plum ſiquidem vitreum Recipiens ferè octoginta noſtratium libra-
rum aquæ capax, collo adnexum habens epiſtomium (vbi ſupe-
rius foramen, per quod immittuntur ea, quę ſunt ad examen
adducenda, fuerit accuratè occluſum, & aëri imperuium) inſe-
ritur antliæ; huiuſque embolo reducto, Recipientis aër explica-
tur, vt non 4olum Recipiens, verùm etiam Modiolum impleat: de-
inde claue verſatili epiſtomium clauditur, ne adductus em-
bolus aërem Modioli impellat in Recipiens, ſed per valuu-
lam expellat: iteratâ autem ſępiùs agitatione antlię, re-
cluſoque epiſtomio, nouus & nouus aër è Recipiente edu-
citur, adeò vt, qui reliquus eſt, ſpatium idem repleat val-
dè rarus.
Dand.
A flammâ exordium ducam, de qua experim.
10.
Se-
bacea candela eius magnitudinis, vt earum octo libram vnam (vn-
ciarum 16) conſtituerent, ita ſuſpenſa, vt fermè in medio Re-
cipiente flamma arderet, poſt obſtructas rimas celerrimè agita-
tâ antliâ, extincta eſt intra minuri vnius ſemiſſem. Eadem
verò candela accenſa iterum ibi concluſa, ſed citrà antlię
agitationem, flammam ad aliquot minuta retinuit, & demum
extincta eſt.
Grad.
Hoc poſtremum ideò contigiſſe, quia flamma pręfocata
eſt, manifeſtum videtur; nam cum cereoli ſex, cygnei calami
craſſitudinem ęmulantes ſinguli, in facem vnam fuiſſent compo-
ſiti, & accenſi, antequàm penitus claudi Recipiens poſſet,
nec expectatâ antliæ agitatioue, extincti ſunt: vnici verò ce-
reoli flamma euanuit intra horæ minutum à primâ exſu-
ctione.
Dand.
Suffocari flammam in clauſo vaſe non inficior.
Verùm,
anipſa ſe flamma extinguit? Fumo ſuffocatam dicent.
Atillo eo-
dem, qui in flammâ erumpit, ipſamque flammam conſtit uit: id quod explicatione aliquâ indiget.
Ardentem flammam iniectâ
humo comprimi & extingui faciliùs intelligimus;
prohibentur ni-
mirum ab incumbente terrâ ſulphureæ particulæ, ne confertim
erumpant ex corpore ignito vnâ cum humore & ſalibus volatili-
bus; qua vehementi eruptione impeditâ non conſiſtit flamma.
Similiter affuſa affatim aqua ardentium lignorum, aut carbonum,
meatus obſtruit, & agitatos igniculos ſuo complexu detinens effi-
cit, ne pergant lignum diſſoluere tanto impetu, quantus ad flam-
mam requiritur. Accenſæ candelæ aut Lucernæ ferreum cucullum
imponens, intrà illas anguſtias coërcet exilientes halitus, nec per-
mittit rareſcere; qui quaſi reflexi iterum cum oleo, aut cerâ, aut
ſebo commiſcentur, atque demum concreſcunt frigeſcentes. Ne-
que diſpari ratione igniculorum tumultum compeſcit, qui inflam-
matum ellychnium comprimit emunctorio illorum celerem mo-
tum cohibente. Sed flammâ excitari potiûs, quàm reſtingui
flammam oporteret, ſiquidem ex motu motum oriri conſenta-
neum eſt, & qui in priore flammâ erupere igniculi, non videntur
conſecuturæ alioqui flammæ igniculos impedire poſſe, ne com-
moueantur; nihil quippe in vas concluſum ingeſtum eſt, quod fa-
ciat anguſtias; nam igniculi ijdem exiliunt in flammâ, qui in can-
Sicut igitur prioribus momentis flamma candelæ
aut cereoli exilire potuit, explicandum ſupereſt, quid prohibeat,
ne poſtmodum ſimiliter erumpat.
Maur.
Eos, qui ſubſtantiales formas Peripatetico, quem vo-
cant, modo perire & gigni, atque in exarſione nouam naturam
fieri adſtruunt, libenter audirem: Quid enim ex flammâ extincta
in Recipiente clauſo oriri dicerent, niſi aërem, & quidem à cir-
cumfluo aëre genitum? Non video autem, qui fieri poſſit, vt in-
caleſcens præter naturam in vaſe clauſo aër (qui liber flammam
non extinguit) adeò aduerſetur igni, vt illum corrumpat, cum
procliuius eſſet aërem ipſum in ignem conuerti addito calore im-
modico cum naturâ aëris non conſentiente. Nobis verò exarſio-
nem in igniculorum agitatione ac cœterarum particularum diſſo-
lutione, flammam autem in vehementi eorundem eruptione con-
ſtituentibus, difficilis explicatu non erit flammę in vaſe clauſo ex-
tinctio. Primùm enim fieri non poteſt corpus rareſcens ad amplio-
ra ſpatia ſe explicare, quin proximum corpus, cuius locum oc-
cupare nititur, propellat: huic verò ſi ſpatium aliud occupandum
non ſuppetat, in quod ſe recipiat, comprimi neceſſe eſt, & con-
trahi præter na turam, adeoque virtute ſuâ elaſticâ conari, vt ſuas
ſibi dimenſiones reparet. Cum verò particulæ, quæ in cerâ, ſebo,
aut oleo, exiguis ſpatijs continentur, reſolutæ in flammam val-
dè dilatentur, immò & ipſum Recipientis aërem ſuo calore non
nihil rarefaciant, conſequens eſt aliquas aëris concluſi, minuſque
calidi, particulas comprimi à validioribus ſe dilatantibus, atque
ipſas materiæ, quæ fomitem flammæ proximè ſubminiſtraret, par-
ticulas cohiberi, ne ſeſe explicent, atque exiliant; ac proinde
ceſſat flamma; cui videlicet nullus pateret locus, aëre iam com-
preſſo repugnante, ne per vim conſtipetur magis. Deinde, ſi à
rarefactionis vocabulo abſtinere conſultius quis duxerit, perpen-
dat continuum igniculorum effluxum in flammâ, eorumque ve-
hementem motum, quo & ipſi ſe, &
aëris in Recipiente concluſi
particulas, quibus alij ſubinde atque alij immiſcentur, nouo ſem-
per impetu magis & magis exagitant:
cumque ex ellychnio ſul-
phureæ aliæque particulæ diſſolui & ſecedere conantes, exilire ne-
queant, niſi proximum circumfluum aërem propellant; hinc fit
tandiu ſolùm flammæ eruptionem durare poſſe, quandiu illæ vali-
diùs commoueri poſſunt, quàm agitetur circumſtans aër, quem
vbi verò hic tot conceperit ex flammâ
ſubinde diſſipatâ igniculos ſui iuris factos, qui collatis viribus ſe
atque aërem ipſum immiſtum agitent celeriùs, quàm repelli va-
leant à primò erumpentibus necdum omnimodam libertatem na-
ctis igniculis, neceſſe eſt, intercluſo exitu, concitatam in ellychnio
ſeditionem comprimi, flammamque ceſſare.
Dand.
Vix puto rem potuiſſe probabiliùs explicari, conſentit
quippe cum experimento. Nam cereolus accenſus Recipienti in-
cluſus aliquandiu ſatis luculenter exarſit, deinde iuxta omnes ſuas
dimenſiones flamma contracta eſt, & quidem ad imam ellychnij
partem, à qua deinde pauxillum aſcendit proximè extinguenda: ſuperior verò ellychnij pars aliquandiu ſupra flammæ ſummitatem
apparuit lucida, & poſt quinque circiter minuta fumi effluuium,
rectâ furſum aſcendens, ei ſucceſſit. Quod enim aliquandiu lu-
culenter arderet cereolus, tribuendum eſt flammulæ tenuitati pro
Recipientis amplitudine, cuius aër non niſi aliquantò longiore
temporis ſpatio indigebat, vt igniculis repletus, atque commo-
tus, erumpentis flammæ motui repugnaret, quæ nacta reſiſten-
tiam, neque valens ſe adeò explicare, apparuit imminuta, craſ-
ſioribus particulis minùs recedentibus à loco, ex quo emanabant,
ideoque in imâ ellychnij parte apparentibus: cumque primò ceſ-
ſaret vehemens eruptio ſulphurearum particularum ad flammam
neceſſaria, deſijt in imâ illâ parte apparere noua flamma, ſed,
quæ iam eruperat flammula, pauxillum aſcendit: diutiùs
autem ellychnij accenſio permanſit, quia ſatis erat iam exci-
tatis igniculis ellychnium permeare, & ſenſim expirare vnâ cum
vapore fumi.
Grad.
Porrò Recipientis aërem, licèt incaluerit, non fuiſſe
factum ſecundùm ſpeciem leuiorem fumo, ex hoc rectâ ſurſum
aſcendente innotuit; vel quia igniculi aliqui fortaſſe grauiores
ſunt aëre, quem peruolitant, & aëris grauitatem auxerunt, ſicut
& terreni puluiſculi, qui aquam efficiunt lutulentam, aut parti-
culæ Salis in aqua diſſoluti, eam efficiant grauiorem: vel quia ſi
quæ particulæ rareſcentes factæ ſunt leuiores, alias vaſis lateribus
concluſas compreſſerunt, quæ propterea grauiores euaſere, adeò
vt moles ex leuioribus & grauioribus compoſita adhuc ſecundùm
ſpeciem ſit grauior fumo, cui idcirco rectus ſurſum motus conue-
nit. Quicquid ſit, quod in ſebaceâ candelâ obſeruatum fuerit,
continuo cylindro aſcendentem ad
ſummum perueniſſe, & indè per latera ad inferiorem vaſis par-
tem ſe ſtitiſſe: potuit ſcilicet pars humida fumi in receſſu con-
creſcere, vbi minus eſt caloris, & grauior fieri.
Cœterùm abſo-
lutè & ſimpliciter rarefactum Recipientis aërem non dicerem,
quippe qui adhuc integer nec diminutus implet ſpatium idem,
quod antea occupabat, nec eadem materia maiores habet dimen-
ſiones. Contra verò res accidit, quando exercita antlia aëris
partem è Recipiente exugit ad implendum in modiolo ſpatium
ab embolo relictum; qui enim reliquus eſt in Recipiente aër, ad illud
implendum dilatatur, atque rareſcit, ideoque ſecundùm ſpeciem
leuior eſt fumo; quilicèt aliquando non ſubſequatur extinctio-
nem flammæ, aliquando tamen *ſuperiori ellychnij parte poſt ex-*
*tinctam flammam accenſâ permanente, tenuia, quæ exorieban-*
*tur, fumi effluuia ſurſum baud longè aſcendebant, ſed dein poſt*
*incertos aliquos vltro citroque motus de repente conciderunt.* Prima
videlicet fumi effluuia pereuntis flammæ veſtigijs inſiſtentia aſcen-
debant, atque ponè vrgebantur à conſequentibus fumi particu-
lis iuxta eandem directionem ex ellychnio erumpentibus: ſed quia
fumus aëre circumfluo grauior erat, & igniculis deſtituebatur,
deſcendebat occurrens alijs fumi particulis ſurſum exilientibus,
à quibus repellebatur: ex quo illa motuum viciſſitudo tan-
tiſper oriebatur, dum effluuia aut omnino ceſſarent, aut
languidiora non valerent deſcendentem fumum ab igniculis le-
uioribus deſtitutum repellere: tunc enim conciditfumus, vtpote
grauior aëre rarefacto.
Dand.
Optimè ſanè de re literariâ meritus eſt Nobiliſſimus Vir
ſuâ illâ Machinâ Pneumaticâ, cuius ope deprehendit aëremita
poſſe rarefieri, vt non ſolùm bis millies ſeptingenties, ſed etiam
tredecies millìes maius ſpatium occupet, quemadmodum narrat
in Tractatu, cui titulum fecit, *Mira aëris etiam citrà calo-*
*rem Rarefactio detecta.* Cum tamen de Rarefactione conſtet,
valdè ambiguum relinquitur, qua demum ratione illa contingat: Si enim diſtractis in diuerſa particulis interiectæ dicantur inanita-
tes, erit in recipiente Vacuum tredecies millies maius Pleno: Si
ad vitandum inane, aduocetur per vaſis poros Æther, non vti-
que à rareſcente aëre attrahi dixerit ipſe Boyle; neque enim hu-
inſmodi tractio eiuſdem placitis conſentanea eſt; ſed neque in-
nam ſic
expreſſo æthere comprimeretur magis, & illum iterum momen-
to reſorberet, cum in aperto Recipiente aër deſineret eſſe rarus: Sin autem, vt Ariſtoteli tribuitur, tredecies milleſima pars aë-
ris, quæ priùs tam exiguo ſpatio continebatur, eadem adæqua-
tè repleat totum Recipiens, hoc illud eſt, quod omnem captum ſu-
perare dicitur; perinde quippe eſt, ac ſi dixeris pollicem, nulla facta
adiectione, euadere in cubitum.
Grad.
Equidem ab inanitatibus admittendis abhorreo:
ſicut
enim tredecim millibus cyathorum vini ſi quis cyathum vnum
aquæ admiſcuerit, non ſatis aptè aquâ plenum vas diceret, ſed
vino; ita quoque ſi in Recipiente omne ſpatium fuerit inane,
& vnica tantùm pars tredecies milleſima relicta fuerit, abſolu-
tè vacuum pronunciandum eſſet (omitto hìc Logicum axioma,
*Negatio eſt malignantis naturæ*, nam exhauſtum & exinanitum
dicimus cyathum, in quo vna aut altera vini guttula relicta eſt)
certè non plenum aëre, cùm inanitates tanto exceſſu ſuperent par-
ticulam illam. Neque mihi facilè perſuadeo vim elaſticam aë-
ris, quæ vtique eſt naturalis virtus ſe explicandi, & dilatan-
di, eam eſſe, vt exigat in tota aëriâ regione, ſi exularent
vapores, tredecies millies plas eſſe Vacui quàm Aëris, atque
huiuſmodi eſſe aërem, qui ſupra Atmoſphæram ſimplex & ra-
rus, neque compreſſus, reperitur. Admitterem potiùs vitrum
ſubtiliſſimo ætheri peruium, illumque eâdem vi, qua aër di-
ſtrahitur, intus attrahi, vt interijciatur ſeiunctis particulis, at-
que iterum exprimi ab aëre ſe contrahente, & ad naturales di-
menſiones recipiente. Quamquam pro eâ animi propenſione,
qua in Ariſtotelicos feror, non adeò abſurdè eos loqui arbi-
tror, qui materiam eandem, ſi diuerſimodè afficiatur, modò
maiori, modò minori ſpatio coæquari poſſe exiſtimant. Nemini
certè abſonum videtur corpus aliquod veloci motu percurrere cen-
tum palmos, quo tempore non niſi decem ſpatij palmos lento mo-
tu percurrebat: quia nimirum huic ſpatio aut illi ſucceſſiuè coa-
ptarinon ex ſolâ corporis ſubſtantiâ pendet, ſed prout hac aut il-
lâ velocitate mouetur: neque enim idem eſt, corpus exiſtere,
atque ipſum moueri hoc aut illo impetu, ſiuè extrinſecùs im-
preſſo, ſiue promanante à naturali facultate. Cum itaque cor-
pus non ſit ita certo ſpatio aſfixum, vt nullatenus alibi poſſit
idcircò per aliquid ſibi additum (Vbicationem
ſcholæ vocant) in hoc potiùs quàm in alio ſpatio conſtitui opor-
teat, ſecluſis omnibus extrinſecis; adeò ne eſt ab omni intelli-
gentiâ remotum poſſe corpus per Maiorem Vbicationem in ma-
iore ſpatio, per minorem in minore, conſtitui? quemadmodum
in veloci motu plus ſpatij occupat, minus in tardo. Sic corpus
omne aſpectabile colore aliquo affectum eſſe neceſſe eſt; nil tamen
prohibet, quin eiuſdem corporis color modò intenſior ſit, modò
remiſſior, quo corpus illud magis aut minùs in oculos incurrat; ſi-
mili igitur ratione natura eadem collocari poterit in ſpatio per Vbi-
cationem ſiuè ampliorem, ſiuè contractiorem: quamuis negan-
dum non ſit certam ac definitam Vbicationem ſingulis corporibus
pro eorum naturâ congruere. Hinc corporum menſura, vt pal-
maria dicantur, ſiue cubitalia, non ex ipſa eorum materiâ deſu-
mitur, ſed ab extenſione, qua ſpatium occupant; adeoque li-
cèt Ariſtotelici affirmarent Recipiens adæquatè impleri ab aëre,
non tamen concederent impleriab aëre digitali, cum aër ille re-
liquus non habeat ampliùs Vbicationem, quæ à digito appella-
tionem tribuebat, antequam rareſceret, ſed ex violentâ particula-
rum diſtractione aſſumpſerit Vbicationem capacitati Recipientis
congruentem.
Maur.
Sæpiûs in hanc Philoſophorum crucem, implexam ni-
mirum de rarefactione quæſtionem, offendimus: Sed noſtrâ pla-
nè non refert, quorumnam Philoſophorum placitis in explicand â
rarefactione adhæreamus: quacunque tandem ratione illa contin-
gat, hoc firmum ac ratum ſit, eductâ per antliam aëris parte,
reliquum in Recipiente aërem rareſcere ac dilatari: vtrùm ſponte
ſuâ ſe explicet, atque compreſſionis iugum excutiens virtutem
elaſticam exerceat, an verò per vim diſtrahatur, non omnes con-
ſentiunt. Mihi profectò vis aëri ſic rareſcenti illata videtur, non
ſolùm quia poſt agitatam diutiùs antliam ſumma percipitur diffi-
cultas in reducendo embolo (qui potiùs faciliùs deprimeretur, ſi
motui aëris ſe ſuâ ſponte explicantis obſecundaret, vt à nobis
aliàs obſeruatum memini) immò ſi dimittatur manubrium, aut
vectis, & manu nihil conante apprehendatur emboli pars extre-
ma extans, nullus extrinſeci aëris percipitur impulſus, ſed cum
manu ſurſum magnâ vi trahitur embolus ab aëre tantam raritatem
reſpuente: yerùm etiam quia, niſi aër præter naturam rareſceret,
cur extingueretur. An extinguitur, quia aëris vis elaſtica aduer-
ſatur expanſioni flammæ, quam aër ſe dilatans comprimat, ac
ſuffocet? At quò ſe magis dilatat aër, minoremque patitur com-
preſſionem, eò languidior fit vis elaſtica, vt omni elateri accidit; ſemper igitur minùs comprimi flammam, non verò magis exte-
nuari, oporteret, cùm maximè aër, reducto embolo, ſe dila-
tans locum in antliæ modiolo inueniat. Quod ſi in aëre libero, &
,
vt ipſi quidem Elateriſtæ autumant, valdè compreſlo flamma
præualet, neque comprimitur, multo minùs comprimi poterit
ab aëre languidiùs conante ſe dilatare, vtpote minùs compreſſo:
Multò autem citiùs in Recipiente extinguitur flamma, ſi antlia
exhauriat aëris partem, quàm ſi aër idem integer in Recipiente
permaneat: Non igitur flamma comprimitur ab aëre dilatato.
Quare ex iſtâ aëris expanſione oriri celeriorem flammæ interitum,
cum videatur manifeſtum, conſequens eſt aërem per vim diſtra-
hi, atque conantem ſe contrahere, exſugere ex accenſâ cande-
lâ particulas vi ignis diſſolutas; quæ abſtractæ ab ellychnio ne-
queunt vlteriorem flammæ accenſionem efficere. *Eâdem ſebaceâ*
*candela denuò in Recipiens immiſſà (poſtquam Follium molli af-*
*flatu à fumis fuiſſet liberata) duo circitor minuta à tempore,*
*quo exerceri cœpit antlia, flamma perdurauit: atque à primâ*
*factâ exſuctione viſa eſt flamma ſecundùm omnes ſuas dimenſiones*
*ſeſe contraxiſſe. Poſt aëris exantlati ſecundum aut tertium bau-*
*stum flamma (extremâ ſummitate exceptâ) cœrulea admodum*
*apparuit, & à ſeuo magis magiſque receſſit, donec tandem ſum-*
*mum ellychnij cacumen poſſidere videretur, vbi etiam expirauit.*
Hæc Phænomena aptiſſimè congruunt cum aëris ſe contrahentis
conatu; quem indicâſſe videtur veſica arefacta, filo firmiter ob-
ſtricta, modiceque inflata, ac in Recipiente appenſa, quæ
poſt exhauſtum àmbientem aërem diſrupta eſt *non ſinè ſciβurâ*
*maximè biulcâ, nec minùs obliquâ, non ſecus ac ſimanuum con-*
*uellentium vi lacerata atque diſrupta eſſet,* vt habetur Exper.5.
Sicut igitur aër diſtractus, & veſicam circumplexus, dum ad ſe
redire nititur, illam vndequaque ita attrahit, vtintumeſcere vi-
deatur, atque diſtendi; ita pariter ſulphureas cœteraſque parti-
culas iam diſſolutas in candelâ attrahere nitens prohibet primùm,
ne tanto impetu intrà ellychnium ſuos motus agant, tantaque
ex quo fit à primâ exſuctione flammam extenuari;
quia, licèt in ellychnio adhuc agitentur ſulphureæ particulæ, atque
alias diſſoluere conentur, non tamen adeò multas, neque tam validè,
vt priùs, impetunt, cum hinc atque hinc ab aëre diſtrahantur:
perinde ferè ac Lanij ſilueſtrem bouem ad macellum deducturi du-
plici longo fune cornua complectuntur, & alter præcedit, al-
terſequitur, ne poſſit bellua omnino pro libito excurrere: illa ta-
men pro ſuis viribus adhuc omnem in partem agitatur, quamuis
à funibus in diuerſa trahentibus aliquatenus impediatur. Cum ve-
rò pauciores ſubinde atque pauciores igniculi ab aëre diſtracti agi-
tentur, neceſſe eſt flammam decreſcere, ac demum extingui,
quando iam in ellychnio diſſolutorum igniculorum numerus adeò
exiguus eſt, vt non poſſint confertim in flammam erumpere, ſed
ab aëre ſe contrahente quaquauerſum abripiantur. Languidiorem
illam igniculorum agitationem indicat flamma admodum cæru-
lea, quia videlicet ſulphureæ potiſſimum particulæ (flamma ex
accenſo ſulphure cærulea eſt; hinc apud Claudianum legimus,
*Sulphure cæruleo, nigroque bitumine fumat)* quippe præ cœte-
ris magis in motum pronæ, erumpunt, neque alias ſecum ra-
piunt, niſi pauculas; ſic ex congeſtis prunis ſponte exiliens flam-
mula cærulea obſeruatur, quia ſulphureis particulis modicus fu-
mi vapor admiſcetur. Quia demum in accenſo ellychnio particu-
læ inflammabiles, quibus illud imbuitur, magis à ſebo remotæ,
& ad ipſius ellychnij apicem pertinentes, ita ſunt iam diſſolutæ,
& vehementiùs agitantur, vt ſint proximè erupturæ in flammam,
quæ verò infimam ellychnij partem liquatæ implent, non omnes
in libertatem ſe vindicare valent, niſi adhuc ſoluantur magis, &
agitentur, idcirco flamma magis magiſque à ſebo recedere videtur,
cum infimæ illæ particulæ minùs agitatæ faciliùs compeſcantur à
ſuo motu, & attrahantur ab aëre per vim raro, ſead naturalem di-
menſionem contrahente.
Dand.
Ex his, quæ de flammâ dixiſti, procliue eſt intelligere,
quid de carbonibus ardentibus in Recipiente concluſis, atque,
exhauſtâ aëris parte, extinctis ſis dicturus. Filo ferreo in cylin-
dricam ſpiram non adeò ſpiſſam contorto paratum eſt concepta-
culum benè accenſarum prunarum ad quinque digitorum altitudi-
nem (vt habetur experim, II.) &
vitro quam citiſſimè, duobus
circiter minutis, obſtipato, cum primùm exerceri cœpit antlia,
vix tri-
bus minutis præterlapſis apparere deſijt. Aër videlicet à naturali
ſtatu per violentam raritatem dimotus dum ſe contrahere, & igni-
culos in prunarum ſuperſicie collucentes ad ſe rapere nitebatur, il-
li & languidiùs agitabantur, &
ex carbonum poris etiam intimis
fenſim educebantur vſque eò, vt poſt tria minuta ſiqui pauculi
fuperfuere igniculi diſſoluti, ac in cauernulis deliteſcentes, quin
fuerint indè extracti, non ſatis haberent virium, vt alias parti-
culas diſſoluerent, & ad defectionem ſollicitarent;
ideoque ignis
apparere deſierit. Delituiſſe autem igniculos aliquot deprehen-
ſum eſt, cùm illicò extractiè Recipiente carbones, in aperto aë-
re, varijs in locis denuo exardeſcere cæperunt; quia, aëre iam
non attrahente, relicta eft igniculis libertas ſeſe agitandi, immò
& exarſionem promouendi;
frequenti enim eorum in filo ferreo
circumrotatione (quæ idem præſtat, quod follium flatus) iterum
toti ſunt accenſi: in recipiente autem intrà aërem rarum licèt agi-
tatione antliæ commoueretur vas, & carbones ſuſque deque
cum ferreâ ſpirâ pendulâ rotarentur, nil proderat ad ſuſcitandum
ignem, quia validior erat aëris rarefacti attractio ad educendos
igniculos, quàm eiuſdem aëris occurſus ad illos in prunas repel-
lendos. Non negârim tamen motum illum conferre aliquid po-
tuiſſe, vt aliquanto diutiùs lucerent, qui citrà illam rotationem,
aëre tantummodo exſugente igniculos, fortaſſe fuiſſent citiùs ex-
tincti; nam in vaſe prorſus quieſcente, nec rarefacto aëre ab antlià
exhauriente, ijdem carbones accenſi poſt quatuor minuta extincti
ſunt aëre vi admiſſi caloris ſe expandente, atque igniculorum in car-
bonibus motum comprimente.
Maur.
Mihi certè non alia probabilior huiuſmodi effectuum
cauſa occurrit. Nam cum eadem ferrea ſpira viuis carbonibus
æqualiter repleta penderet immota in conclaui, obſeruatum eſt
in ſummitate & lateribus carbonum primò ignem defeciſſe, inte-
riùs verò, & versùs imum vltrà ſemihoram apparuiſſe, magnâ
carbonum, præcipuè fundo propiorum, parte in cinerem con-
uerſâ antequàm ignis extingueretur. Hinc patere videtur in aëre
libero atque immoto eatenus prunas extingui, quatenus igniculi
expirant, nec ad interiores carbonis partes ſe inſinuant, vt exar-
ſionem promoueant: ideò ad latera, &
in ſummis carbonibus
primò defecit ignis: at verò interiorum atque imarum prunarum
in alias prunas incurrunt, & facto quaſi commercio igniculorum ſe
viciſſim extimulant ad exardeſcendum; ac propterea abſumpto
humore ſoluitur non exigua huiuſmodi carbonum pars in cineres,
qui demum carbonem circumueſtientes prohibent igniculorum
commercium, & conſequitur extinctio, quin ad illam aër quic-
quam notabiliter conferat; nam licèt aër ex proximo igne inca-
leſcens rarefiat, tam multum aëris circumquaque ſuppetit, in
quem auolantes igniculi perrepant, vt nulla conſpicua rarefa-
ctio aut conſtipatio contingat. In vaſe igitur clauſo, vbi citiùs
extinguitur ignis, quàm in aëre libero, vel agitati igniculi impe-
diuntur, ne partim expirare valeant, partim intra corporis
accenſi particulas agitari; &
tunc ſuffocatione perit:
vel
ita per vim educuntur ex corpore, vt nequeant ſeſe agitando
permeare alias particulas, atque exarſionem promouere; vt ac-
cidit exhauſto per vim ope antliæ aëre in Machinâ Pneu-
maticâ.
Grad.
Videntur hæc ſatis aptè conuenienterque dicta, &
Phænomenis congruentia; ſed non pauci, quos ſua trahit volu-
ptas in philoſophando, hanc corporum contiguorum tra-
ctionem reſpuunt, ſolam impulſionem admittunt, atque aë-
ri virtutem quidem ſe dilatandi, non verò ſe contrahendi,
concedunt.
Maur.
Aduersùs hos vniuerſim pugnare, non eſt huius loci:
longè nimis proueheremur ab inſtituto.
Cœterùm, ſi admitti-
mus à progrediente corpore corpus non ſponte recedens impelli,
quia, cum Vniuerſitatis ordo poſtulet, ne ſe corpora inuicem
penetrent, atque in vnum idemque ſpatium confluant, ſed ſuo
quæque loco, quoad eius fieri poterit, diſponantur, hanc eſſe
corporum naturam, quâ corpora ſunt, & molem habent, vt
ſe loco viciſſim extrudant, omnes concedunt; quare pariter àre-
cedente corpore non trahatur proximum corpus, niſi ſponte ſuâ
ſubſequatur? nam eiuſdem Vniuerſitatis concinnitati conuenit
membra non eſſe temerè diuulſa; diuellerentur autem, ſi corpus
ex alio in alium locum migrans relinqueret ſpatium inane. Hæc
verò inanitas contingere nequiret, niſi vel corpus, quod moue-
tur, in eundem cum proximo corpore locum penetraret, id quod
omnium conſenſu Natura refugit; vel obuium corpus compri-
nimia autem plurimorum corporum violenta compreſſio
fieret, cum tam multa corpora in omnem plagam moueantur: id
quod longè maiorem perturbationem inueheret, & motibus ob-
ſiſteret magis, quàm ſi trahatur, aut diſtrahatur corpus proxi-
mum vſque eò, dum aliud ſuccedere valeat. Quapropter ſi Natura
à corporum penetratione, hoc eſt à Nimis Pleno, abhorret, ideo-
que à corpore corpus impellitur, ſi opus fuerit, quidni & Va-
cuum reſpuat, atque, ſi itidem opus fuerit, corpus à corpore
trahatur? Porrò an ſatis fuerit corporum quaſi in orbem redeun-
tium Circumpulſo ad amoliendum Vacui periculum, atque ad
excludendam omnem tractionis aut diſtractionis neceſſitatem,
modò ne diſputemus; aliò enim auocaremur per multa vagantes.
Quid verò aëri peculiare ſit præter reliqua Elaſmata, quibus fa-
cultas elaſtica tribuens vim ſe reſtituendi in naturalem partium
poſitionem, non ſolùm illa explicat, ſi comprimantur, ſed etiam
contrahit, ſi diſtrahantur, hoc validioribus argumentis proban-
dum potiùs eſſet, quàm ſimpliciter aſſerendum. Niſi fortè pu-
tent aërem nullo raritatis termino naturaliter coërceri, ſed poſſe,
(immò & poſtulare, ſi ſemper aliquam patitur compreſſionem)
ſemper magis & magis rareſcere.
At ſicuti cœteris corporibus
certum raritatis, ſeu extenſionis modum Natura conſtituit,
æquum eſt eaſdem leges aërem ſubire; Si igitur præter naturam
diſtractus aër dilataretur, nonne, ceſſante extrinſecâ vi, ſe ad
naturalem ſtatum contraheret? Quapropter, ne ad aliena digre-
diamur, ſtatuamus aërem in Recipiente relictum poſt exhauſtam
illius partem factum præter Naturam rarum conari ſe aliquate-
nus reſtituere diſtrahendo alia corpuſcula, ſi qua proximè adhæ-
reant, quæ attrahi atque diſtrahi patiantur; prout de flammæ
& carbonum igniculis dicebamus.
Dand.
Cohęrent hæc cum Experimentis 12 &
13;
cum enim
accenſus funis, quo ignis bombardarum fomiti adhibetur, mini-
mo humano digito craſſitudine æqualis immiſſus fuiſſet in Reci-
piens, vniuerſum vas occupauit fumus, qui agitatione antliæ
paulatim ſimul cum aëre exhauſtus eſt: *Cum primùm exerceri*
*cæ pit antlia, funis perfectè accendi videbatur, ſenſim verò ma-*
*gis magiſque obſcurè ardere cæpit, etiamſi aëre fumoque celeri-*
*ter exbauſtis vas minùs opacum, & comprimenti materiâ magis*
*depletum reddertur: ignis tamen in fune lentè tantùm expira-*
* Vt autem de extincto igne conſtaret, obſcurato cubiculo,
ne minima quidem ſcintillula apparuit, & adhibita lucerna ne-
que tantillum fumi emanantis oſtendit. Quare poſt agitatam ad-
huc ſexies aut ſepties antliam, reuolutâ epiſtomij claue admiſſus
eſt aër; &
ecce extinctus reuixit ignis tum luce ſuâ, tum fumo-
rum copiâ ſe prodens. Verùm agitatâ denuo antliâ per octauam
ferè horæ partem, ita euanuerat ignis, vt admiſſus iterum aër ni-
hil proſiceret ad eum exſuſcitandum. Porrò cum idem experimen-
tum non iam in amplo illo Recipiente, ſed in multò minori vaſe
non niſi 24 vnciarum aquæ capaci, inſtitueretur, nunquam
fieri potuit, vt priùs obſtruerentur operculi rimæ, quàm ignis
plurimo fumo oppreſſus omnino apparere deſineret: propterea,
licèt extinctus videretur, demum tentatum eſt, an occluſo va-
ſe, ſtatimque agitatâ bis terue antliâ, ac per reſeratum epiſto-
mium admiſſo aëre reuiuiſceret; &
planè reuixit, nam aër vi *ma-*
*gnâ irruens, quaſi per follem traiectus, cineres adbærentes diſper-*
*ſit, ignemque penè extinctum redintegrauit; idque conſtabat eo,*
*quod funis, qui priùs fumare deſierat, fumos de nouo emitte-*
*ret.* Hac ratione accenſo fune in Recipiente iam clauſo, ſtatim
agitari cœpit antlia; *ſed aëre illicò exſucto, funis fumare protinus*
*deſijt.*
Grad.
Hæc vtique ex dictis planam, neque violentam habent
explicationem. Fumo vas peruagante comprimuntur igniculi in
accenſo fune diſſoluti, ne agitentur, & quidem citiùs in minori
vaſe quàm in maiori, quia minor aëris menſura magis conſtipa-
tur ab eâdem fumorum copiâ: ideò citiùs apparere deſinit ignis.
In magno Recipiente cum primùm exercetur antlia, videtur funis
perfectè accendi, quia exhauſtâ aëris & fumi parte, minuitur
compreſſio, quæ ignem opprimebat. ſed iterum ac tertiò &
ſe-
piùs exhauſto aëre, qui reliquus eſt præter naturam rarus, cona-
turſe contrahere, & igniculos attrahens eorum agitationem im-
pedit, ne funis particulas adoriantur, ac porrò diſſoluant: idcir-
co ſenſim langueſcit ardor, & demum nullâ exiſtente igniculo rum
agitatione, neque apparet ſcintilla, neque fumus expirat. Si ni-
mis diu agitetur antlia, exhauriuntur ex fune omnes igniculi li-
beri, ac ſoluti vinculo cum reliquis partibus, neque vllus ſupe-
veſt, quiadmiſſo aëre, atque ceſſante omni attractione aut com-
At ſi admittatur aër paulo poſt quàm
deſierit ignis apparere, non pauci igniculi adhuc in interioribus
funis partibus latitantes & ſoluti, ſed hactenus violentâ aëris at-
tractione compediti, hac ceſſante liberè agitantur, particulas
facilè diſſolui paratas adoriuntur, ac ſoluunt in fumum, ignemque
exſuſcitant, difflatis aëre ingrediente ac commoto cineribus; æquè enim velociter ingreditur aër, ſiue ab extrinſeco aëre com-
preſſo intrudatur, dum ſe dilatat ingrediens in locum, vbi aër
minùs compreſſus exiſtit, ſiue ab interno aëre raro attrahatur.
Ceſſat tamen illico fumus, ſi ſtatim exhauriatur aër, quia pauci
illi igniculi excitati, protinus in diuerſa abripiuntur ab aëre rare-
ſcente.
Dand.
Huic aëris rari attractione fauebit-ne Experimentum 14,
quod in fine antecedentis diſſertationis attuli? In Recipiente in-
cluſus eſt breuis ſclopus ita aptatus, vt poſt exhauſtum aërem, di-
miſſo ferreo elatere, ſilex magnâ vi, vt ſolet, percuteret cha-
lybem: atque tot, tamque conſpicuæ ſcintillæ excuſſæ ſunt, ac
in libero aëre prodijſſent, Tum inditus eſt ſclopi excipulo pyrius
puluis, vt de eius accenſione in vaſe clauſo, atque aëre, quo-
ad eius fieri potuit, exhauſto, aliquid conſtaret. Verùm quia
priùs excutiebatur puluis, quàm eum ſcintilla aliqua corriperet,
ſemel tantùm accenſus eſt: viſus eſt autem *in maiores expandi*
*flammas, quàm ſi in aperto aëre diſploſus eſſet, atque more ſo-*
*lito ſurſum aſcendit. Extinctâ flammâ Recipiens obſcurari viſum*
*eſt fumo, qui buc illuc liberè ſe mouere, & quaſi vndulare vide-*
*batur, atque aëre per Epistomium intromiſſo, celeriùs multò quàm*
*priùs circumagi.*
Maur.
Rem puto non potuiſſe aliter contingere.
Siquidem aër
per vim rarus pulueri pyrio ſe in flammas expandenti libens locum
conceſſit, ſeque contrahens (& fortaſſe etiam vndequaque at-
trahens flammam) iuuit expanſionem illam maiorem, quam non
permiſiſſet apertus aër. Fumum autem Nitro-ſulphureum liberis
atque ſolutis igniculis fœtum agitari oportebat; ſed, aëre ni-
mis raro ſe contrahere nitente, ac trahente, fluctuare cogebatur
tantiſper, dum admiſſo per epiſtomium nouo aëre ceſſaret lucta; cùm aër in ſtatum naturalem facilè ſe reſtituens ſineret fumum ſuos
motus agere; qui propterea, iam non attractus, celeriùs &
liberiùs
circumagebatur.
Grad.
Exhiſce Boylæis Experimentis non incongruè arguimus
ab aëre rarefacto & attrahente, aut conſtipato &
comprimente
extingui ignem, ſiue perreptaret in carbonibus, ſiue ex facibus aut
lucernis in flammam exiliret; aër ſcilicet tam aduersùs prunas
quàm aduersùs flammam exercet eamdem vim Elaſticam aut ſe ex-
plicandi, aut ſe contrahendi. At verò, ſi aër agitetur, non æquè
cum prunis atque cum flammâ pugnat; hanc enim ſæpè extin-
guit, illas acriùs incendit. Sic noctu vrbem obambulantes vento
flante cogimur Vulcanum in cornu incluſum gerere, vt ille aiebat,
ne diſijciatur, laternis, inquam, vti: Sin autem in prunarum
congeriem incidat ventus, ex illis flammam exſuſcitat. Mihi ſa-
nè non ſemel contigit imprudenti candelam ex improuiſâ aurâ ve-
hementiore extingui, cùm per obſcura cubicula pergerem, atque
ellychnium adhuc ardens inſufflando recuperare amiſſam flam-
mam. Hoccine miraretur Satyrus, qui ſtupebat oris halitu frigidas
manus calefieri, & eiuſdem oris flatu calens pulmentum refrigera-
ri? Nam &
eiuſdem oris flatus accenſam candelam extinguit, atque
extinctam iterum accendit.
Maur.
Res hæc tam obuia &
vulgaris vno flatu diſſipat toties
decantatam, quam non pauci ad nauſeam vſque inculcant, Ignis
nouam formam ſubſtantialem, quotieſcunque incidit Mutationis
mentio. Eadem eſt candela cum eodem ardente ellychnio flam-
mam edens: inſufflas, flamma perit:
iterum inſufflas, flamma
reuiuiſcit: ortûs &
interitûs eadem eſt cauſa, ſcilicet idem fla-
tus, eædem diſpoſitiones, idem ſubiectum quod flammâ priua-
tur, & flammam recipit.
Metaphyſicis igitur rationibus vale-
reiuſſis, cùm res Phyſicè agitur, attendenda eſt flammæ natura; hæc enim non eſt in prunâ autin ellychnio, ſed circa ellychnium
aut carbonem, ex quo confertim erumpunt diſſolutæ particulæ,
quibus conſtabat pinguis materia fomitem igni ſubminiſtrans.
Quandiu intrà ellychnium aut carbonem agitantur particulæ,
quamuis diſſolutæ, nondum eſt flamma; ſed flammæ notionem
habet vapor ille accenſus, qui emanat: perinde ferè atque ſi ter-
ra alicubi eſſet plurimo quidem humore referta, ſed aqua non ma-
naret, fons non eſſet; ſcrobiculo autem excauato, aut ducto
ſulco, aut humore creſcente, ſi aqua fluat, iam fontis nomen
& rationem obtinet.
Hinc vt flatu extinguatur flamma, adeò va-
lidum eſſe oportet ſpiritum, cuius impulſu illa propellenda eſt, vt
nam ſi exi-
lis ac languidior ſit flatus, inclinatur quidem flamma, ſed non
diſijcitur. Videmus autem ex maiore ellychnio imbuto materiâ
inflammabili maiorem prodire flammam, nec poſſe extingui, niſi
validiore aëris impulſu; quotus enim quiſque eſt, qui facem ex qua-
tuor craſſioribus candelis conflatam vno oris flatu, perinde atque
cereolum extinguat?
Grad.
An ideò, quia tam multi igniculi, collatis viribus, adeò
valido impetu erumpunt, vt flatûs impulſum eluctentur? ſic exilis
riuuli decurrentis motum facilè tenui obiecto aggerulo inflectimus,
aut etiam ſiſtimus; ſed amplo canali torrentis inſtar ruenti moles
opponenda eſt, vt aliorſum dirigatur: Nam craſſioris facis accen-
ſæ flammam, quaſi torrentem plurimorum igniculorum ſecum
rapientem aqueas, & terreas, atque ſalis fixi particulas, conci-
pio; ac proinde vehementi opus eſt impetu, quo aër propellatur,
vt ſurſum celerrimè aſcendentis flammæ impetum retundat, & aliò
deflectat, multò magis vt eam diſſipet.
Dand.
Hoc quidem verum eſſe non diffiteor;
ſed aliud aliquid
præterea addendum videtur: etenim flamma, quæ ellychnium
ambit, fugiens fortaſſe nil iuuat conſequentis flammæ eruptionem,
niſi ab illâ abeunte educi attractos, iam in ellychnio diſſolutos,
igniculos dicamus, quemadmodum ex longiore ſiphonis crure di-
labenti aquæ vim attrahendi a quam ex breuiori crure tribuendam
opinamur communiter. At ſi, cum primùm accenſa eſt candela,
agitati ac diſſoluti igniculi, quin ab alio quopiam educerentur,
cruperunt ex ellychnio in flammam; quare diſiectam flammam
non conſequitur alia flamma, exilientibus igniculis iam in el-
lychnio agitatis? Vtique exhauſtum fontis labrum mox iterum
aqua replet ex eodem capite manans: quid ni ſimiliter flam-
mæ accidat?
Maur.
Non omnem flammam flatu extingui manifeſtum eſt,
cum ſæpè incendia ampliorem edant ſtragem delatis ab vrgente
vento flammis ad nouam materiam corripiendam, quin exarde-
ſcere deſinat ea, quæ iam inflammabatur: Sed de candelâ aut
lucernâ eſt nobis ſermo. Quoniam verò dubitare viſus es, Dandu-
le, vtrùm præcedentis flammæ eruptio aliquid conferat ad proximè
ſubſequentem flammam, vnum rogo; Quid cauſæ eſt, quòd lucernæ
flamma, quieto aĕre, in apicem faſtigiata aſcendit?
Dand.
Cum primùm ellychnij pars extrema concipit ignem,
non illico faſtigiata flamma aſcendit, quemadmodum, cum iam
ellychnij longitudo notabilis ardet: immò obſeruaui, ſi cœtera
ſint paria, magis acutam in cuſpidem deſinere flammam, quan-
do longior eſt, & ex maiore ellychnij parte exit.
Elly chnium au-
tem tres in partes diſtinguo, ſummam, mediam, imam. Sum-
ma pars prior accenditur, & ex illâ ſerpit ignis ad mediam, à me-
diâ ad imam, cui proximum eſt oleum, aut cera, aut alia pin-
guedo, quæ vi caloris liqueſcit, & ellychnium imbuit ſucce-
dens in locum auolantium particularum. Ex ſummo igitur el-
lychnio erumpens flamma prior ſurſum fertur, aëremque diuidit; ſubſequitur autem ex mediâ parte ad latera potiſſimùm exiliens ac-
cenſus vapor, quem in aëre aſcendentem præuenit flamma per
ellychnium propulſa ex ipſius ellychnij ſummitate emanans, ſe-
que ille inſinuat in locum aëris diuiſum: demum ex imo ellych-
nio ad latera exiliunt igniculi, qui aſcendentes incurrunt in igni-
culos magnâ vi erumpentes ex medio, a quibus, vtpote vali-
dioribus, illi propelluntur aliquantulum, ideoque flamma dila-
tatur potiſſimùm ad mediam ellychnij partem. Cœterùm, quia
non ſola lucernæ flamma, verùm alia quælibet aliquandiu du-
rans, in apicem deſinit, id vniuerſim euenire exiſtimo, quia non
omnes particulæ, in quas diſſoluitur materia inflammata, æquâ
mobilitate præditæ ſunt, ſed velociores præcurrunt, & viam ſub-
ſequentibus aperiunt, quippe qùæ validiùs aërem diuidunt; ideò
cuneata aſcendit flamma validioribus igniculis præcurrentibus:
qui quoniam non ſemperæquali menſurâ exiliunt, idcirco modò
altiùs aſſurgit flamma, modò breuioribus terminis coërcetur. Eo-
rum autem, quæ vnico ferè impetu exardeſcunt, vt pyrius pul-
uis, flamma non acuminata apparet, ſed conglobata. Sic ali-
qui ſubtiliſſimum Succini puluerem versùs lampadem exſuf-
flant, vt inflammatus magnum excitet ignem, ſed nihil
comburentem. Similes flammarum globos exhibet pix Græca ad
pollinis tenuitatem contrita, ſi aduerſùs ardentis facis flammam
proijciatur.
Maur.
Cum igniculi eximo ellychnio prodeuntes, dum aſcen-
dunt, incurrant in alios ex medio erumpentes, fieri nequit,
quin horum eruptio aliquantulum retardetur, ac proinde magis
agitati intrà ipſum ellychnium diſſolutionem particularum pro-
quæ propterea etiam magis conantes ſurſum in ipſo
ellychnio propellant flammam ex ſummitate manantem. Quare
flamma licèt fugiens, dum ambit lucernæ ellychnium, nonnihil
conferre videtur ad conſequentem flammam, quatenus ignicu-
los aliquos exilire paratos adhuc intrà ellychnium detinet, vbi
agitati particulas reliquas magis attenuant, vt deinde faciliùs
erumpant. Hinc ſatis patere videtur, cur flatu extinguatur lu-
cerna, aut etiam veloci motu manûs aërem in Lucernam im-
pellentis: aër ſcilicet tanto impetu commouetur, vt impellat
vaporem illum accenſum, & ab ellychnio prorſus abſtractum diſ-
ſipet, atque vnâ extrudat ex ellychnio non exiguam ſolutorum
igniculorum partem, quibus abſentibus reliquæ in ellychnio par-
ticulæ ſulphureæ nequeunt eâ vehementiâ confertim erumpere,
quæ ad conſtituendam flammam requiritur. Maior autem fax
vt extinguatur, non ſatis eſt aut oris flatu, aut palmæ ex-
plicatæ motu, aërem impellere, ſed opus eſt vento, qui mul-
rum aërem validè vrgens ſecum rapiat cum flammâ & igniculos,
qui nouam flammam excitare poſſent additi reliquis permanen-
tibus.
Grad.
Illæ igitur faces vento extingui non poterunt, quæ ex
materiâ conſtant adeò ſulphureis particulis abundanti, vt, quam-
uis aliquas venti impetus abſtrahat, tot tamen adhuc in facis el-
lychnio ſuperſint agitatæ & diſſolutæ, quæ nouam ſubinde flam-
mam excitare valeant. Aliqui ad formandas faces ventis inextin-
guibiles, ellychnia primùm Salenitro & aqua feruefieri, deinde ex-
ſiccata ſulphure & aquâ ardente inſici præſcribunt.
Gaudentius
Merula lib.4.
de Miner.
ex puriſſimi ſulphuris puluere, &
cæræ pa-
ri pondere candelam componi poſſe tradit, quam accenſam nulla
aura etiam vehementiſſima extinguat; quibus ſi addatur tantun-
dem Camphoræ, affirmat eam lucere etiam cadentibus imbribus. Nocturnas faces, quæ, vento incaſſum vrgente, luceant, com-
muniter parari audiui ex Picis Græcæ partibus decem, Reſinæ
ex pinu partibus quinque, ceræ partibus octo, Terebinthinæ
partibus tribus. Ex quibus apertè conſtat adhiberi materiam
ſulphureis particulis abundantem, cuiuſmodi ſunt bitumina, re-
ſinæ, ſulphur.
Dand.
Vt extinguantur accenſæ candelæ aut lucernæ, perinde
eſt, ſi aura commota illas ſufflet, atque ſi in aëre quieſcente illæ
ideò miſſiles ignes ne extinguantur in motu, ſi-
militer ex materiâ ſulphureâ aut bituminoſâ componi oportet. Flauius Vopiſcus in Vitâ Aureliani recenſet epiſtolam ab eodem ad
Mucaporem miſſam, vbi inter cœteros conatus contra Palmyram
vrbem, *Ignes etiam,* inquit, *tormentis iaciuntur.* De ignibus
pariter in hoſtiles naues immiſſis memini me plura legiſſe apud
Ioannem Schefferum de Militia Nauali lib.2.
cap.
7.
Hos verò ignes
accenſos fuiſſe ex materiâ bituminoſâ, argumento eſt, quod apud
Perſas, vt author eſt Ammianus Marcellinus, bitumine aut na-
phthâ inungebantur tela, quæ in hoſtilia tecta eiaculantes mirum
incendium ſuſcitabant: &
apud Zecuruas Indiæ populos, vt ſcripſit
Aldrouand. de Miner.
lib.
3.
cap.
15.
pag.
392.
reperitur bitumen li-
quidum, quo telorum cuſpides ex arundine paratorum liniunt, &
accenſa in hoſtes eiaculantur. Erat igitur eiuſmodi flamma, quæ
ex aëris occurſu, licèt retrorſum flecteretur, non tamen omni-
no impediri poterat, quin noua ſubinde exurgeret, ob mul-
titudinem ſulphurearum particularum iam ſolutarum, quæ exilire
poterant multâ vi, nequicquam repugnante aëre.
Maur.
Hinc videtis, quare flatus ex prunâ, aut ex ardente
longiore ellychnio (imitatur enim prunam) excitet flammam; quia ſcilicet erumpentes languidiùs ſulphureas particulas, quin
ſecum alias raperent, flatus ingerit in carbonem accenſum (ſic
videmus ex accenſâ carbonis particulâ igniculos ſerpere propulſos
à flatu in reliquas particulas, adeò vt totus carbo incendatur) il-
læque cœteris iam intus tumultuantibus additæ agitantur vehe-
mentiùs, atque confertim erumpunt; &
quidem cum ſtrepitu;
flamma nimirum & ſponte ſuâ commota, &
à flatu impulſa mo-
uetur velociùs, ac aërem findens ſonum illum ſeu ſibilum edit,
quem etiam in fabrorum vſtrinis obſeruamus, immò & in candelâ
poſt extinctam flammam, ſi quis ellychnium citiùs extinguere
voluerit flatu exturbante igniculos, ne diutiùs perſeuerans exarſio
fumi fœtorem excitet moleſtiorem; nam exturbati igniculi, licèt
in flammam non abeant, velociori tamen motu aërem findunt, &
ſtrepitum edunt aliquanto maiorem eo, quem flatus ipſe efficit in-
cidens in corpus ſolidum, à quo diuiditur.
Dand.
Etiam, cùmin aquâ extinguitur accenſus titio, aut fer-
rum ignitum, exauditur friritus igniculorum, qui per a quam cir-
cumcurſantes, & ex eâ auolantes, illius etiam particulas aliquas
id quod fu-
mi illius manifeſtus, & aliquando etiam ſatis acer, calor conſir-
mat. Quamquam non omnes erumpunt in fumo, ſed aliquos re-
manere aquæ commiſtos indicat aqua ferraria fabrorum, qua non
inutiliter in morbis aliquibus cutim afficientibus vti poſſumus; alios comprimit ipſa aqua extimos carbonis poros ſubiens, eoſque
coërcens, ne ampliùs agitentur; adeoque ceſſat exarſio, &
ignis ex-
tinguitur.
Grad.
Videtur hæc eſſe communis ratio extinguendi ignem;
ſi
quid obſtruat poros corporis exardeſcentis. Bartholomæus Angli-
cus de rerum proprietatibus lib.16.
cap.
104.
hæc ſcribit;
*Zingni-*
*tes lapis eſt vitrei coloris, qui geſtatus in collo valet contra ny-*
*ctalopam, & ſanguinem ſtringit, &
mentis alienationem repel-*
*lit, & ſi tenetur ad lignum accenſum, extinguitur flamma eius,*
*vt dicit Dioſcorides.* Quæſiui non ſemel, vtrùm ex Dioſcoride ali-
quid deprehendere poſſem, quo mihi innoteſceret ratio extin-
guendi flammam ligni accenſi, admoto huiuſmodi lapide; ſed
nihil inueni: quapropter, ne continuò inter fabulas hoc reijce-
rem, illud vnum potui ſuſpicari, quòd vi caloris ex accenſo li-
gno prodeuntis, ex hoc lapide erumperent halitus craſſiores &
ſtyptici, quibus ligni meatus obſtruerentur, & igniculi conſtipa-
rentur, atque idcirco flamma ceſſaret: Nam ſi glaciem ligno in-
flammato admouerem, nullus dubitat, quin ſolutæ glaciei par-
ticulæ ligni poros ſubirent, & flammam extinguerent:
Quidni
igitur ex lapide illo aut humor aliquis exſudet, aut expiret halitus
igniculos exilire conantes compeſcens? Sic mihi videbar aliqua-
tenus ſatisfacere. Sed vbi tentaui explicare, quî fieri poſſet, vt
cum veritate cohærerent, quæ S.Auguſt.
lib.
21.
de Ciu Dei cap.
5.
refert de fonte in Epiro (de quo, niſi mè fallit memoria, ſcripſit
Mela lib.2.)
*in quo faces, vt in cæteris, extinguuntur accenſæ,*
*ſed, non vt in cæteris, accenduntur extinctæ,* mihi, fateor, hę-
rebat aqua: Si enim fons ille tot ſcatebat igniculis, qui ellych-
nium penetrantes valerent extinctam facem accendere, nonne
ijdem poterant accenſæ ardorem promouere? Subijt animum ali-
quando ſuſpicari, an fortè adeò frigidus eſſet fons ille, vt in face
extinctâ coacti propter antiperiſtaſim in vnum igniculi ita ſeſe ve-
hementer agitarent, vt demum in flammam erumperent; quo
eodem frigore è contrario accenſæ facis igniculi iam ſoluti & exi-
Habuiſ-
ſem fortaſſe adſtipulatorem Plinium, quo authore lib.2.
cap.
103.
*in Dodone Iouis fons cum ſit gelidus, &
immerſas faces extin-*
*guat, ſi extinctæ admoueantur, accendit.* Verùm, quamuis in
eorum numero non ſim, qui vel nomen ipſum Antiperiſtaſis hor-
rent, nimium tamen Antiperiſtaſi tribuere mihi videbar, neque
mihi perſuadebam frigidas faces altiùs immergendas fuiſſe, ibi-
que diutiùs detinendas, vt demum incaleſcentes accenderentur
Exiſtimo igitur potuiſſe faces ſtatim ab extinctione admoueri fonti,
atque iterum accendi, ſi nimirum aquæ ſupernataret, quaſi ve-
lum, tenuis liquor pinguis facilè inflammabilis, qui adhærens
ellychnio adhuc valdè calenti in flammam abiret; quemadmo-
dum vt facem extinctam cum adſtantium admiratione denuo ac-
cendas, iubent aliqui parietem antecedenter occultè illini ſulphure,
tum candelam flatu extinctam admoueri parieti, vt accendatur
Quia verò accenſa fax altiùs immergebatur fonti adeò, vt infra pin-
guem illum liquorem deprimeretur ellychnium, vtique ab aquâ ex-
tingui oportebat.
Dand.
Non omnem tamen ignem aquâ extingui compertum
eſt. Cteſias Cnidius lib.
Indicorum.
apud Photium in Bibliotheca
Cod. 72.
habet, *Ignem eſſe in Lyciâ, non procul Phaſelide, per-*
*petuum noctes atque dies ſine intermiſſione ardentem, & eum*
*aquâ non extingui, ſed magis accendi; fimo tamen illum extingui.
*
At Plinius lib.2.
cap.
106.
hunc eundem ignem terrâ, aut fœno,
(fortaſſe fimo) tradit extingui, ex eodem Cteſia Cnidio, eum-
que docet erumpere ex monte Chimærâ. Immò ex ipſo Plinio
item lib.2.
cap.
104.
*in Commagenes vrbe Samoſatâ stagnum est*
*emittens limum (Maltham vocant) flagr antem; cum quid attin-*
*git ſolidi, adhæret; præterea tactus ſequitur fugientes.
Sic de-*
*fendêre muros oppugnante Lucullo, flagrabatque miles armis ſuis.*
*Aquis etiam accenditur; terrâ tantùm reſtingui docuere experi-*
*menta.* Sic candelam in aquâ ardentem aliqui docent parandam
ex vncijs duabus Sulphuris apyri (hoc eſt nondum ignem experti)
calcis viuæ, terebinthinæ, & Salis Ammoniaci, vnciâ naphthæ,
ſemunciâ Camphoræ, ſelibrâ ceræ. Ignem verò, cuius incendium
nulla aquæ violentia extinguat, alij putant parari poſſe ex Sul-
phure, Pice nauali, Tartaro, Sarcocolla, Halinitro, & Naph-
thâ, addito calcis viuæ duplo, ex quibus cum vitellis ouorum
Ideò autem
hæc atque alia huiuſmodi accenſa non extinguuntur ab affuſâ
aquâ, quia pingui materiæ aqua non adhæret, neque eius poros
implere poteſt, ſed potiùs ab ignis violentiâ diſſoluitur in vaporem,
qui videtur ignem augere & flammam.
Sic etiam carbo foſſilis
accenſus non extinguitur aquâ, ſed oleo, hoc enim adhærens po-
ros obſtruit, quos a qua non poteſt. Cœterùm terra aggeſta ignem
aut Montis Chimæræ, aut Samoſateni limi opprimit, atque re-
ſtinguit; impedit ſcilicet igniculorum eruptionem in flammam,
atque eorum agitationem in accenſâ materiâ, ſi illam ita arctè
complectatur, vt omnem ferè expirationem impediat. Quod ſi
accenſi lignei carbones cineribus obruantur, licèt flamma com-
peſcatur, exarſio tamen non prohibetur, ſed multò diutiùs du-
rat, quia igniculorum agitatio, eorumque aliqua expiratio pro-
pter raritatem cinerum non impeditur, ſed neque tam promptè
illi exilire poſſunt ac in aperto aëre; ex quo ſit, vt intimas carbo-
nis partes peruadant, magiſque accendant, atque diu ibi ma-
neant. An autem verum ſit cineribus iuniperi ad ſex menſes ſup-
poſitum ignem foueri, non auſim affirmare, quamuis non apud
vnum Authorem legerim. Non eſt tamen eadem de cineribus,
atque de aggeſtâ terrâ ratio: Vix aliquem puto reperiri poſſe
ignem, quem terra nequeat ſuffocare; quia ſpiſſa eſt terra, &
humorem aliquem continet, ſicut & fimus;
at cineres quia aridi
ſunt, non cohærent, ideoque ignem omnino opprimere in car-
bonibus nequeunt. Legi quidem in Atlante Sinico pag.
61.
in
Prou. V Honam ad vrbem Changte:
*Piſcis eſt, quem Sinæ Haiùl*
*piſcem vocant, hoc eſt piſcis puerulus, nam, cum capitur, vo-*
*cem omnino pueruli lamentantis emittit. Figura illius ferè Cro-*
*codilum refert, caudam oblongam, quatuor que habet pedes: eius*
*adeps ſemel accenſus nullâ aquâ vel arte ampliùs extingui potest.*
Verùm, licèt aquæ vim ignis ille eludat, non video quî fieri poſ-
ſit, vt flamma ex adipe incenſo prodiens (neque enim ardet adeps,
niſi vt oleum, ſebum, & ſimilia, quæ inflammantur) perſeueret, ſi
adeps ille terrâ obruatur: ceſſante autem flammâ extinguitur, quia
non remanet ex adipe carbo ignitus, ſicut ex ligno combu-
ſto. Quapropter, ſi non aquâ alioue liquore, neque flatu aut
vento, aliqua tamen arte extingui poteſt, obrutus nimi-
rum terrâ.
Maur.
Etiamſi plura ſint, quæ dicuntur non poſſe aquâ extin-
gui, id intelligendum puto, quatenus aquâ non poteſt imbui
corpus accenſum, & illi commiſceri:
eaque ratione communiter
dicitur aqua marina inepta ad extinguendum ignem: hinc Ma-
crobius lib.7.
Saturnal.
*Eſt &
hoc,* inquit, *indicium pinguis aquæ*
*marinæ, quod cum inſpergitur flammæ, non tam extinguit,*
*quàm pariter accenditur, aquæ pinguedine alimoniam igni ſub-*
*miniſtrante.* Cœterùm ſi magna aquæ vis vno impetu effundatur
in ignem multò minorem aquâ, non facilè mihi perſuadeo flam-
mam non extingui: fieri quidem poſſe fateor, vt dilabente ſta-
tim aquâ iterum flamma emicet ex ignis reliquijs, ideoque ignis
dicatur non extinctus: ſi tamen iugiter affunderetur aqua, aut
ignis ille fuiſſet in vaſe, quod affuſâ aquâ impleretur, libenter vi-
derem, vtrùm flamma reuiuiſceret: quamuis enim aqua propter
ardentis corporis pinguedinem illi non adhæreret, flammam ta-
men atque igniculos opprimeret, quemadmodum illos opprimit
aggeſta terra. Certè oleum, quo lucernarum flammæ aluntur, ſi
copiosè affundatur, extinguit flammam: &
narrantem audiui
aliquando in domûs cuiuſdam incendio effuſum ex ſuperiore loco
ingentem olei cadum graſſantes flammas adcò compeſcuiſſe, vt
ſpatium daretur alijs præſidijs aduerſùs ignem adhibendis: oppreſſa
quippe eſt ab ingenti olei copiâ flamma erumpens, cui, ſi illud
lentiùs inſtillatum fuiſſet, non modica incrementa dediſſet. An
non cera accenſi ellychnij flammam nutrit? eam tamen extinguit,
ſi cerei craſſitudini non reſpondeat ellychnium. Obtulit neſcio
quis amico tres aut quatuor cereos cylindros, quorum diameter
tres tranſuerſos digitos æquabat, altitudo paulo maior; at ellych-
nium, quale eſſe ſolet cereolis vix calamo ſcriptorio æqualibus: tantillo autem ellychnio cum videretur circumſtans cera poſſe in-
tegram noctem ſufficere alimentum flammæ, ſibi perſuadebat,
& amico, opportunos valdè futuros iter habenti, vt totâ nocte
lumen in hoſpitio haberet citrà omne periculum incendij, ſi cy-
lindrum accenſum in lateritio cubiculi pauimento ſtatueret. Rem
voluit amicus experiri, ſed poſt horas aliquot extinctum eſt lu-
men; nec quidem id tentauit ſemel, ſed iterum, ac tertiò, pari
ſemper euentu: quia videlicet flammula illa non poterat ceram
vſque ad cylindri nimis craſſi extremum marginem liquefacere; ac
proinde ita abſumebatur cera, vt in ſcaphij morem excauare tur
camque ſcaphij latera ambirent flammam, atque hæc
ſuo calore hinc & hinc plus ceræ liquaret, quàm poſſet exile el-
lychnium ſoluere in flammam, ſenſim liquata cera excreſcens
in ſcaphio, maximam ellychnij partem demerſam circumqua-
que obſidebat, atque imbuebat ſuo humore, nec erat igniculis
facultas ſe agitandi; propterea flamma ita minuebatur, vt demum
periret.
Dand.
Vno verbo, quoties igniculorum agitatio impeditur,
ignis extinguitur: id quod non ſemper frigori tribuendum, quam-
uis hoc vim habeat conſtringendi, ac motum impediendi: pro-
pterea non aſſentior Flauiano apud Macrobium lib.7.
Saturnalio-
rum dicenti, *Quid aceto frigidius, quod culpatum vinum eſt? So-*
*lum enim hoc ex omnibus humoribus cr eſcentem flammam vio-*
*lenter extinguit, dum per frigus ſuum calorem vincit elementi.*
Aceto ſiquidem flammam extingui validiùs, quàm aquâ, ad-
mitto, & ad vſum comprimendi incendij ſeruatum ab Antiquis
acetum, manifeſtum eſt ex ff. de penu legata l.
qui penum.
vbi Vl-
pianus ait, *Penori acetum quoque cedere nemo dubitat, niſi extin-*
*guendi ignis cauſà fuerit paratum: tunc enim eſui, potuique non fuit.
*
Non tamen continuò frigidum eſſe acetum permitto. Scio pluri-
mos ex vino Spiritus euanuiſſe cum aceſceret, non tamen omni-
bus particulis inflammabilibus acetum caret, cum ex eo elici poſ-
ſit liquor æquè flagrans atque Spiritus vini; ſi videlicet ex plum-
bo in calcem excocto extrahatur Sal ope aceti deſtillati: quia enim
particulæ ſalinæ aceti vniuntur ſali ipſius plumbi, Spiritus vino-
ſi à Salium captiuitate liberantur; ideoque ſi extractus plumbi Sal
in Retortâ vrgeatur igne, Spiritus vinoſus propellitur in Recipiens,
qui conflagrabit, ſicuti Spiritus è vino eductus. Quare ex ipſius
aceti natura, non ex eius frigidâ qualitate petenda eſt vis compe-
ſcendi flammam; quia videlicet auolantibus ex vino Spiritibus
atque Sulphureis particulis non paucis, particulæ Salinę præualen-
tes confluxerunt, & exaltatæ ſunt in aceto:
hoc autem corpori
ignito affuſum, in quo ſulphureæ particulæ agitantur, eatenus
flammam comprimit, quatenus aceti ſalinæ particulæ ſulphureis
ligni ardentis particulis commiſcentur, & vniuntur, earumque mo-
tum retardantes efficiunt, ne confertim erumpant, adeoque extin-
guitur flamma. Eadem planè eſt ratio, cur acetum ſiue intus ſuſce-
ptum, ſiue extrinſecùs adhibitum refrigerare dicatur, compeſcendo
dicitur.
Maur.
Quod ad flammam attinet, &
illud obſeruandum eſt,
quod aliquando contingit vehementi flammæ admoueri lucernam,
eamque accendi, ſed, dum retrahitur, extingui; motus enim
accenſi vaporis concitatiſſrmus illud idem in lucernæ flammâ mi-
tiore operatur, quod aèr ipſe flatu agitatus efficeret, diſſipando
tenuiorem illam flammulam. Huc fortaſſe reuocauerit aliquis id,
quod non rarò, nec inutiliter vſurpatur, cùm in camino accenſa
fuligo incendium minitatur; exploſo enim per camini tubum ſclo-
po extinguitur fuliginis flamma, quæ diſijcitur à vehementi motu
vaporis nitro ſulphurei ex pyrij pulueris accenſione. Quare in-
firma eſt ſimilitudo, qua Pelagius vtebatur ad arguendum S. Au-
guſtinum, qui docuerat, aliquando Deum permittere grauibus
peccatis pollui ſuperbos ad eorum ſuperbiam retundendam & ſa-
nandam. *Quid ampliùs dicam,* aiebat Pelagius, *niſi quia credi*
*poteſt, quod ignes ignibus extinguuntur, ſi credi poteſt, quòd pec-*
*catis peccata curentur?* Cui reſpondet S.
Doctor lib.
de Natura
& Gratia cap.
28.
*Quod ſi ignes extinguere quiſquam non poteſt*
*ignibus, ſed tamen poſſunt, vt docui, dolores curari doloribus,*
*poßunt etiam, ſi quærat & diſcat, venenis venena depelli &
*
*Nam, ſi & aduertit aliquando calores febrium quibuſdam calo-*
*ribus Medicinalibus frangi, etiam ignes ignibus fortaſſe concedes*
*extingui.*
Grad.
Non pauca aliquando præter opinionem atqueid, quod
communiter & vt plurimum euenit, contingunt:
flammam à
flammâ extingui paradoxum videtur, niſi ipſa flammæ natura
attendatur, quæ in vaporis accenſi motu conſiſtit; id verò, quod
minùs celeriter mouetur, à maiori & longè concitatiori abripi, at-
que abſtrahi, quid habet portenti? ideò flammam ab lucernæ el-
lychnio abſtrahi à maiore & concitatiore flammâ ex accenſis ſar-
mentis prodeunte, non eſt mirandum.
Dand.
Semper quidem ipſa rerum natura attentè perpendenda
eſt, ſed multò certè accuratiùs, vbi de Igne agitur; neque enim,
qui ex particularum diſſolutione oriuntur effectus, ritè explicari
poſſunt, niſi natura, quæ in illarum complexione conſiſtebat,
inſpiciatur. Hinc quia alia eſt lapidis, alia ligni textura, fieri p o-
teſt, vt ardeat lapis bituminoſis particulis imbutus, ardeat & li-
tinguat; quia ſcilicet flatus in raro carbone propellit igniculos cę-
teroqui erupturos, vt ſubeant alios atque alios carbonis poros; at
in ſpiſſâ lapidis texturâ, igniculi in ſuperſicie agitati nequeunt
à flatu in interiores partes impelli, ſed potiùs exſufflantur. Sic
apud Ariſtotelem lib. de admir.
audit.
num.
I I O.
legimus.
*Scyta-*
*rum Medorumque regio eſt, Thracia nomine, quam fluuius, cui*
*Ponti nomenclatura extat, inundare proditur, in quo lapides ar-*
*dentes deferuntur: verùm ligneis carbonibus contrarium effectum*
*conſequuntur; etenim follibus excitati quam citiſſimè extinguun-*
*tur, aquâ autem reſperſire fulgent, pulchriorique flammâ fla-*
*grant. Cæterùm cum comburuntnr, flagitioſam grauemque olentiam*
*bitumini proximam efficiunt: qua de re reptilia eâ in regione bis ar-*
*dentibus degere nequeunt.*
GRad.
Poſt heſternam de Ignis extinctione diſſertationem, de
Cineribus diſputandum videretur, nam ex Ariſtotele lib. 4.
Meteor.
ſumm.
3.
cap.
2.
*Combuſtibilia videntur eße, quæcunque cor-*
*porum in cinerem dißoluuntur.*
Dand.
Ita ſanè;
ſed non viciſſim quęcunque comburuntur, in
cineres rediguntur; vritur enim in fornace figulinâ ollæ incluſum
Cornu Cerui vſque ad albedinem, non tamen cinefactum, & ca-
lens adhuc in conueniente liquore extinguitur, ac poſtea teritur. In cinerem autem diſſoluitur id, quod comburitur, quando om-
nis humor, quo partes cohærebant, igne abſumitur; ſiuè id
contingat, quia res nuda igni obijcitur, & quicquid eſt volatile,
in auras elabitur, ſiuè quia materia in vaſe clauſo igneſcens com-
buritur, & quædam volatiles particulæ cum fixis retinentur, &
figuntur. Quamuis verò Calcinatio à Geber definiatur rei per
ignem pulueriſatio per priuationem humiditatis partes coniun-
gentis, videtur tamen Calx à Cinere diſtinguenda; quæ enim
per ſe non ardent, & duriorem habent compagem Lapideæ du-
ritiei ſimilem, cuiuſmodi ſunt teſte ouorum, & conchyliorum,
coralia, lapides in animalibus nati, metalla, & mineralia, hæc
animalia
in cineres. Præterquam quod metalla aliqua in calcem redacta
ſæpè iterum ſuam in formam reducuntur, id quod cineribus non
accidit.
Grad.
Cum hæc eadem mecum ipſe perpenderem (neſcio vtrùm
importunè, an opportunè) incidi in Solini caput 35. ad finem,
vbi de quibuſdam in Britanniâ fontibus loquens ait, *Quibus fon-*
*tibus præſul eſt Mineruæ numen; in cuius æde perpetui ignes nun-*
*quam caneſcunt in fauillas: ſed vbi cinis contabuit, vertitur in*
*globos ſaxeos.* Hæſi aliquandiu anceps, an ſatis Solini mentem
aſſequerer; fauilla enim propriè eſt ſcintilla igne deſtituta, cuiuſ-
modi flammæ impetu egeri ſolet, & videtur eſſe particula ligni
ſimul cum flammâ erumpens omnino accenſa, quæ dilabentibus
particulis ſulphureis atque pneumaticis illicò extinguitur, & re-
manet cinereus puluiſculus; quemadmodum etiam, quando ſtipes
ignitus ferro aut ligno teritur, emicant plurimæ ſcintillulæ, qua-
rum lux & calor ſtatim euaneſcit, atque demum ſubſidunt de-
ſcendentes in aëre candidi puluiſculi. De his fauillis locutum pu-
tabam Solinum, non autem intellexiſſe vniuerſim cineres etiam,
qui ex carbonum diſſolutione reliqui fiunt, nam & cineris conta-
beſcentis, quaſi quid ſit à fauillâ diſtinctum, mentionem fecit
Verùm niſi ignibus illis ita peculiarem fomitem tribuamus, vt cum
eius flammâ nullæ emicarent ſcintillæ, vix credibile eſt in nullas
deſijſſe fauillas: de huiuſmodi verò peculiari ignium materiâ ni-
hil conſtat. Porrò nihil eſt hìc fingendum affine igni illi, de quo
meminit Gyraldus Cambrenſis in Hyberniæ Topographiâ (vt eſt
apud Raynaudum in libro, qui inſcribitur Tituli ſpecialiter co-
lendi aliquem ſanctum præ alijs. puncto 6.)
narrans ſeruari in Par-
thenone illius Inſulæ ignem perpetuum, quem vocant S. Brigidæ,
à monialibus tantâ ſolicitudine curatum, vt ſemper adſit noctu
diuque vna, quæ excubet, & igni fouendo ligna ſufficiat.
Con-
cluditur ignis virgeo ſepto orbiculari, intrà quod nullus mas in-
trat impunè. Huic igitur igni, cùm, tot ſæculis, quot a S.
Brigi-
dâ ad Cambrenſisætatem iam decurrerant, tam multiplex ligno-
rum ſtrues ſit admota, & in eo conſumpta, *nunquam tamen ci-*
*nis excreuit.* Quare Solini menti magis conſonum duxi, ſi verbo-
rum vim interpretarer, quaſi nunquam cinis ita excoqueretur, vt
demum caneſcens cineris ſpeciem retineret, ſed perpetui ignis ca-
ſic
enim, vt aliàs narraſſe me memini, in diuturno ac lento foeni in-
cendio, non niſi poſt quatuordecim dies deficiente materiâ reſtin-
cto, inuentæ ſunt cineribus immiſtæ maſſulæ quaſi vitreæ, quibus
peritus aurifex mihi notus feliciter vſus eſt tanquam Encauſto. Id
quod cineri contabeſcenti congruere videtur, quaſi colliquefa-
cto: nam etiam Sal tabeſcere dicitur à Catone de re ruſticâ, cum in
humorem diffunditur. Poſtrema autem caloris operatio cenſetur
Vitrificatio.
Maur.
Sententiæ &
opinionis tuæ particeps eſſe non renuo, ad-
mittens potuiſſe aliquatenus cineres illos in vitrum lapideſcere; quamuis ægrè mihi perſuadeam cineres planè omnes aræ illius abijſ-
ſe in vitream naturam. Verùm in focis noſtratibus inter prunas
non rarò obſeruamus maſſulas quaſdam, quæ præter immiſtos
igniculos mutuatâ ex proximis ignibus Luce nitentes accenſum
carbonem mentiuntur, ſeiunctæ verò, ſtatim euaneſcentibus lu-
cidis igniculis, pallentes exalbeſcunt, atque, friabiles cùm ſint,
deprehenduntur nil eſſe præter cineres humore aliquo ex lignis,
dum comburuntur, exſudante coagmentatos. Fieri igitur potuit,
vt eiuſmodi lignorum genere ignis ille perpetuus aleretur, ex qui-
bus in ſubiectos cineres ſuccus quidam manaret, qui illos ſuâ te-
nuitate peruadens, ſecumque deferens ſulphureas aliquas parti-
culas, ita complecteretur, & conglutinaret, vt, quemadmodum
in fornace lateres & fictilia vaſa, excocti dureſcerent in lapideam
naturam. Simile quid fortaſſe dici poſſet de cineribus, quos ven-
tus agitare nequeat: Liuius ſiquidem Decad.
3.
lib.
4.
poſt princip.
de templo Iunonis Laciniæ loquens ait, *Fama est aram eſſe in*
*vestibulo templi, cuius cinerem nullus vnquam moueat ventus.*
& Plinius lib.
2.
cap.
107.
*In Laciniæ Iunonis arâ ſub dio ſitâ ci-*
*nerem immobilem eſse, perflantibus vndique procellis:* id quod
inter Naturæ miracula recenſet Valer. Max lib.
1.
cap.
8.
num.
18.
in
externis, dicens, *Quapropter Crotonæ in templo Iunonis Laciniæ*
*aram, adomnes ventos immobili cinere, donauerit potiſſimùm.*
Neque enim admodum incredibile videtur potuiſſe ex eo lapide
aram conſtrui, qui, vi caloris, tenuem vaporem exhalaret,
iſque bibulos cineres imbuens ita demum complecteretur, vt quaſi
moles vna conſiſteret; quemadmodum farinæ contingeret,
quam in vaſe expoſitam nocturnus ros, aut humens nebu-
Sic antelucanos viatores puluis non
vexat, quem auræ, aut pedum motus excitare nequit adhuc
rore imbutum.
Dand.
Scriptoribus fidem temerè abrogare iniquum eſt;
valdè
tamen operoſum, ſingulas eorum narrationes cum Philoſophiæ
placitis tam aptè conciliare, vt cum ſimilitudine veri conſentiant. Saxeos illos globos ex contabeſcente cinere genitos ſi quis ſub aſ-
pectum noſtrum ſubijceret, aliquidne ſit vitro, an coctis fictilibus
cognatum, faciliùs dijudicare poſſemus: nunc verò nullâ conie-
cturâ res deſiniri poteſt, ſed in medio relinquenda. Quamquam
non deſint, qui ollarum fictilium atque laterum coctionem Vitri-
ficationi affinem exiſtiment, adeoque res perinde ſe habeat. Du-
bitauerit fortaſſe quiſpiam, noſtrorum hyalurgorum fornaces tam
valido igne redundantes contemplatus, an ſolo igne, qui in arâ
arderet (vtique non adeò vehementem fuiſſe credibile eſt) po-
tuerit materia cinerum fluere in vitream naturam. Sed ſi Plinio
lib. 36.
cap.
26.
vitri originem deſcribenti fidem adhibemus, non
opus eſt vehementiſſimo fornacis calore, ſiquidem *fama eſt, ap-*
*pulſâ naue* (ad oſtia fluminis Beli iuxta Ptolemaidem Coloniam in
mare perfluentis) *mercatorum nitri, cùm ſparſi per Litus epulas*
*pararent, nec eſſet cortinis attollendis lapidum occaſio, glebas*
*nitri è naue ſubdidiſſe: Quibus accenſis permiſtâ arenâ litoris,*
*translucentes nobilis liquoris fluxiſſe riuos, & banc fuiſſe origi-*
*nem vitri.*
Maur.
Maiorem, ſiuè mìnorem ìgnìs vìm requìri ad conflan-
dum vitrum, pendet ex eo, quod ſales & arena, quibus illud con-
ſtat, faciliùs aut difficiliùs calore ſoluantur, ac liqueſcant,
atque demum minimæ Salis & terræ particulæ commiſcean-
tur. Plurimum autem ad arenæ ſolutionem confert præter
ignem ipſa ſalis natura, qui ſuo motu particulas arenæ ſe-
iungit.
Dand.
Ex eodem Plinio vìs ìſta Salis colligitur, nam Belus
amnis *limoſus, vado profundus, non niſi refuſo mari arenas fa-*
*tetur; fluctibus enim volutatæ niteſcunt, detritis ſordibus.
Nunc*
*& à marino creduntur aſtringi morſu, non priùs vtiles.
Quingen-*
*torum eſt paſſuum, non amplius, litoris ſpatium; idque tantùm*
*multa per ſæcula gignendo fuit vitro.* Videtur ſcilicet marinus
ſal arenis limo liberatis adhærens eas reddidiſſe faciliùs ſolubiles,
An verò quodcunque are-
næ genus aptum ſit, vt vi caloris demum fluat in vitrum additis
ſalibus, non eſt nobis diſputandum: certè non omne ſaxorum ge-
nus contunditur ab artificibus, & in minutum ſabulum conteri-
tur, vt addito nitro, aut ſale foſſili, aut marino, aut cineribus
herbæ Anthyllidis combuſtæ, alteriuſue herbæ ſalſæ, aut alio
etiam cinere ex combuſtis arboribus, confletur vitrum; neque enim
lapides omnes æquè apti ſunt, vt liqueſcant, atque in minimas par-
ticulas diſſoluantur.
Grad.
Audiui dubitantes, vtrùm dicendum ſit tam ſales, quàm
arenam liqueſcere, an verò ſolas arenas, quarum ſolutionem iu-
uent admiſti ſales, an demum tantummodo ſales ipſi liquefiant,
ijſque per minima commiſceantur particulæ ſaxorum comminu-
torum, quæ ſi candida fuerint, atque ad perſpicuitatem
accedant (vt microſcopio deprehenduntur) vitrum reddant
elegantius, vbi refrixerint ſales, & coaleſcentes obdurue-
rint.
Maur.
Lapides, atque ſaxa, an ex terrâ potiſſimum &
ſale
conſtent, non videtur poſſe in dubium reuocari; terrâ enim abun-
dare ita manifeſtum eſt, vt ſi quis terram ſaxis inficietur, terram
ab omni corpore mixto releget, neceſſe ſit: Salem autem in ſaxis
ineſſe, ſatis indicat Calx, in quam excoquuntur. Porrò arenæ,
quæ ad conflandum vitrum adhibentur, non ſunt particulæ limi,
ſed prorſus ſaxeam habent naturam, commiſtum cum terrâ ſalem
continentes: propterea, eſto, terram præcisè ſi ſpectes, ſaxa li-
queſieri nequeant, & ſluere, ratione tamen admiſti ſalis illa li-
queſcere poſſent, niſi ſalis copiam terra ſuperaret; ideò aut ni-
trum, aut aliud ſalis genus additur, vt multo ſale vi ignis maxi-
mè agitato attenuentur terreæ particulæ minutiſſimæ, atque cum
ſale ipſo commiſceantur, ac demum frigeſcente materia ſales con-
creti terreas particulas nexu non ampliùs diſſolubili commiſtas
contineant. Tribuendam verò ipſis Salibus facultatem concreſcen-
di, manifeſtum facit apud Chymiſtas Chryſtalliſatio. Quapro-
pter & arenæ, &
Sales ſoluuntur, atque confluunt in vitrum.
At
fictilia vaſa & lateres in fornace obdureſcunt, non idcirco tan-
tum, quia vi caloris ſuperuacuus humor abit in fumum, ſed quia
tam ſales cretæ ingeniti, autſaltem arenis, quæ cum argillâ per-
miſcentur, quàm qui ex ligno combuſto erumpunt, ita terreis
dant: Sin autem nimis vehemens fuerit calor, præſertim ex lignis
quernis, non rarò, ob nimiam ſalium copiam, contingit ficti-
les ollas & lateres euadere in fornace flexiles quaſi vitrum, immò
& aliquando à formâ, quam figulus dederat, deficientes in
maſſam confluere: plurimum enim ſalis in ligno querno exiſtere
indicat tum eius pondus atque durities, tum acidus ſpiritus, qui ex
illo in ſcobem comminuto educitur.
Dand.
Certè arenam luto grauiorem eſſe, nemini dubium eſt;
nam vbi primùm rapidus torrentis, aut fluuij, arenâ &
Limo in-
quinati, motus à celeritate in tarditatem deſciuerit, arenam
aqua dimittit; deinde imminutâ adhuc velocitate, limum in
ſubiecto alueo ponit. Immò ex Diuinis literis grauitas quædam
præcipua tribuitur arenæ: Sic Salomon Prou.
27.
3.
ait, *Graue eſt*
*ſaxum, & oneroſa arena:
ſed iraſtulti vtroque grauior.
* Et Sira-
cides Eccleſiaſtici 22. 17.
*Arenam, &
Salem, &
maſſam ferri fa-*
*ciliùs eſt ferre, quàm bominem imprudentem, & fatuum, &
im-*
*pium.* Iob verò calamitatis, quam patiebatur, grauitatem exag-
gerans, non cum arenâ quacunque, ſed cum arenâ maris illam
comparauit, vtpote grauiore; *quaſi arena maris,* inquit cap.
6.
3.
*bæc grauior appareret;* marinus quippe Sal arenæ grauitatem au-
get illi adhærens: quam ſalis adhæſionem vltro fatentur cæmen-
tarij marinam arenam reijcientes in ædium ſtructurâ vt minùs
aptam, quæ cum calce commiſceatur, niſi neceſſitas ſuadeat illâ
vtendum, poſtquam aquâ dulci, ſi hæc ſuppetat, fuerit dili-
genter abluta: ſal quippe ille ex humido aëris vapore facilè lique-
ſcit, & parietis tectorium humore inficit.
Hinc Vitruuius lib.
2.
cap. 4.
de arenâ ex marino litore deſumptâ loquens ait, *ea in ſtru-*
*cturis hæc habet vitia, quod difficulter ſicceſcit, neque, vbi ſit,*
*onerari ſe continenter paries patitur, niſi intermiſſionibus re-*
*quieſcat, neque concamerationes recipit. Marina autem hoc am-*
*plius, quod etiam parietes, cum in his tectoria facta fuerint, re-*
*mittentes ſalſuginem, ea diſſoluunt.* Hanc autem maiorem præ
ſimplici terrâ arenæ grauitatem, ſi ſuas illa in partes tribuatur, at-
que ſoluatur, ſali adſcribendam ego pariter exiſtimo; atque adeò, ſi
vitrum cum fictili quocunque comparetur, grauius eſſe ſecundùm
ſpeciem eatenus dicerem, quatenus pro ratâ portione plus terræ
ineſt in fictili, plus ſalis in vitro.
Maur.
Ea corpora dura, cuiuſmodi ſunt metalla, quæ vi calo-
ris colliquefiunt, & iterum frigeſcentia concreſcunt, atque ſoli-
dantur, ab ijs corporibus pariter duris, cuiuſmodi ſunt ſaxa,
quæ ſoluuntur quidem ab igne, & in calcem excoquuntur, ſed
non liqueſcunt, aut mollitudinem accipiunt, neque iterum con-
creſcunt, hoc diſtare videntur (quantum ad rem præſentem per-
tinere arbitror) quod illa, ſcilicet metalla, multum habent ſa-
lis cum terrâ & Sulphure, aquâ, atque Spiritibus probè ſubacti;
dumque metallum in minutiſſimas particulas, quaſi adactis cuneis
ab igne ſoluitur, manet quidem adhuc exquiſita illa principio-
rum componentium permiſtio, ſed intercurrentibus igniculis agi-
tati ſales dum commouentur, atque valido, quamuis lento, im-
petu omnia commiſcentes, magiſque, quoad eius fieri poſſit, at-
tenuantes, arctiùs reliqua principia complectuntur, aut fluidum,
aut ſaltem molle metallum efficiunt, adeò vt particulæ minùs ex-
quiſitè compactæ in ſcoriam, aut recrementa facilè ſeparabilia
abeant (vt obſeruare eſt in ſtricturis ferri, quando illud adhuc,
ignitum & molle fabrorum malleis ſuper incude tunditur) receden-
tibus vero ſenſim igniculis in vſtrinâ conceptis, demum ceſſat ex-
trinſecùs impreſſa agitatio, atque ad natiuam duritiem redit me-
tallum compactione partium, dum ſales potiſſimùm cohæreſcunt
inter ſe, & alij alios apprehendentes continuantur.
At non idem
ſaxis communiter accidit, in quibus terra ſuperat, neque tam ar-
ctis vinculis ſales cum coeteris principijs colligantur: propterea
dum ignis in ſaxa ſæuit, partes illorum diſſoluit perinde ferè, atque
cum lignum comburitur, niſi quod ex ſaxis Calx, ex lignis Cinis
relinquitur; niſi fortaſſe Calcem, ſaxorum cinerem ſed tenuio-
rem, dicere placuerit, nam & ignem exigit vehementiorem, quàm
vt in Cinerem abeant ligna, quorum textura infirmior eſt, quam
ſaxorum. Aliqua tamen ſaxa liquere poſſunt;
*liqueſcit autem la-*
*pis Pyrimachus, vt stillet, & fluat,* ait Ariſtoteles lib.
4.
Meteor.
ſumm. 2.
cap.
3.
qui valdè affinis eſt ſaxis, quibus vitrorum opifices
vtuntur, eſt enim albus & lucidus.
Grad.
Facultatem illam liqueſcendi, atque iterum concreſcen-
di, exſalibus oriri docet ipſa vitri natura, quando ipſi per ſe ci-
neres abeunt in vitrum, eò autem faciliùs, quo magis ſale abun-
dant; aptiſſimum enim eſſe cinerem Sodæ, quem vocant Arabes
Kali, ex combuſtâ herbâ ſalſâ, quam Valentini Regni ora mari-
lurgorum: ex quo cinere ſi quis ſalem eduxerit affuſâ aquâ mace-
rato, aut in lixiuium excocto, quod reliquum ſubſidit, ineptum eſt. Quantum autem ſalis in herbâ illâ (vtrùm ad Anthyllida Dioſcori-
dis referenda ſit, non diſputo) deprehendatur, argumento eſt, quod
paſtores inopiâ ſalis laborantes eam Soli expoſitam exſiccant, at-
que in puluerem contritam ſalis loco adhibent.
Dand.
In cineribus ſalem ineſſe vel ipſi barbari montium incolæ
apud Sinas nôrunt, de quibus ab Authore Sinico Scriptum refert
Atlas Sinicus pag. 151.
in XIV Prouinciâ Queicheu, *ſunt quidem*
*barbari, ſed ſimplices, ac ruſticè comes; ſale carent, cuius loco herbæ*
*Kiue exuſtæ cineres adbibent.* An autem cineres edulijs commi-
ſceant, an verò illos excoquant, vt ſalſa ſiat aqua ad parandos
cibos, incertum eſt; fieri enim poteſt, vt cineres illi inſuaues non
ſint, neque ciborum ſaporem corrumpant: quid?
ſi cinerem etiam
non reſpuant tanquam medicamentum? cum &
antiquis Roma-
nis cinerem in potu aſſumere, viſa fuerit res minimè abſurda, te-
ſte Plinio lib. 36.
cap.
27.
, vbi de Ignis medicinis loquens ait,
*Ad conuulſa viſcera, autcontuſa, ut M. Varro author est, ipſis*
*enim uerbis eius utar, Lix cinis eſt, inquit, foci: inde enim cinis*
*luxatis potus medetur, ut licet uidere, gladiatores, cum deluſe-*
*rint, hac iuuari potione.* Memini etiam à Mizaldo centur.
1.
nu.
75.
traditum, vaccarum vngulas ex prioribus pedibus abſtractas,
crematas, & in ſubtiliſſimum puluerem redactas, lac nutricibus
augere, ſi illis exhibeantur in iuſculo, vino, vel liquore alio ido-
neo. Ex quibus liquet ita in a liquibus cineribus admiſtam eſſe ter-
ram, vt abſque incommodo aſſumi poſſint cum cibo, aut potu: eſto
alij cineres ſint inepti.
Grad.
Non omnium vtique cinerum eadem eſt ratio;
pro Natu-
râ ſiquidem corporis, quod combuſtum in cineres deſijt, alia eſt
ijs, atque alia vis efficiendi, cum non eiuſdem generis ſint ſales,
ex quibus diuerſæ naturæ componuntur: in cineribus autem potiſ-
ſima efficacitas ſali tribuenda videtur; quandoquidem conſtat edu-
cto ex cineribus ſale reſiduam ſieri terram, vt plurimum, infirmam,
& parum vtilem;
quamquam non ſemper omnes omnino particu-
læ ſalinæ ita extrahantur, vt remaneat terra prorſus ſincera, &
omnis expers Salis. Quare cineres aliqui plus habent terræ admi-
ſtum, alij minus, qua retunditur ſalis vigor, quandiu illi permi-
maximè ſi non fuerint penitus vi ignis abſtracta alia prin-
cipia, quę Corpus miſtum conſtituebant. Quod ſi cineres aliqui
ſint excocti adeò, vt partes ſulphureæ ferè omnes abierint, neque
iam vllo nexu ſales reliqui iungantur cum terrâ, cui commiſcen-
tur, ſed ab eâ facilè ſeparabiles ſint, ex his faciliùs lixiuium con-
ficitur affuſâ aquâ, quæ ſale imbuitur, etiamſi frigida ſit; quam-
uis multo plus extrahat ſalis, ſi feruens fuerit, nam igniculis cum
aquâ penetrantibus cinereos puluiſculos aqueæ particulæ ſalibus
vniuntur, & ſecum rapiunt particulas ſalinas, quas frigida non
potuiſſet inde auellere, ſaltem tam breui tempore. Hinc pluri-
mum intereſt in foco cineres diu manſiſſe, quo meliùs noui ignis
calore excoquantur, & ſales aliorum principiorum conſortio pri-
uentur, vt faciliùs affuſæ aquæ iungantur; alioquin ex recentibus
cineribus (niſi fortè ex ingenti aliquo igne calcariæ aut laterariæ
fornacis reliqui fiant) parùm efficax lixiuium paratur, cum
exiguæ tantùm ſalis particulæ ſoluantur: contra verò ex ci-
nere probè excocto plurimum ſalis longâ maceratione au
ebullitione educitur, ideoque valdè acre lixiuium paratur.
Maur.
Humore aqueo ſalem ſolui notiſſimum eſt, huncque ſo-
lutum educi ex cineribus. Id quod viſus eſt obſeruâſſe olim Any-
ſis cœcus Rex Ægypti apud Herodotum lib.2.
, qui, Sabaco cum
magnâ Æthiopum manu excurrente in Ægyptum, fugâ ſe in
paluſtria proripuit, & quinquaginta annos) quandiu Sabacus
Ægyptum obtinuit) habitauit Inſulam *cinere atque humo ag-*
*geſtâ. Nam ut quiſque Ægyptiorum iuſſus illuc ibat portans fru-*
*mentum, ei mandabat, ut clam Æthiope ad ſe dono etiam cine-*
*rem ferret:* cui Inſulæ nomen eſt Elbo, decem omnino ſtadio-
rum magnitudinis. Voluit ſcilicet paluſtris ſoli vitium purgare,
atque tellurem frugiferam reddere; quemadmodum enim ſal car-
nibus, aut piſcibus aſperſus humori ſuperſluo adhæret, illum-
que attenuans in vaporem ſenſim abire cogit, eaque ratione
carnes aut piſces exſiccatos à putredine immunes reddit; ita
pariter cinerum ſal vliginoſi agri ſuperuacaneum humorem
diſſoluebat, atque addita ſicca cinerum terra imbuebatur
humore.
Grad.
Oboeſas mulieres, quæ magna ex parte ſteriles ſunt, mo-
derato ſalis vſu in condimentis fœcundas euaſiſſe non ſemel audi-
ui; &
ex Læuino Lemnio ſcripſit Mizaldus Memorab.
cent.
2.
nu.
66.
plus æquo paluſtres ac vliginoſos ſalis conſper-
ſu feraces factos fuiſſe; ſale videlicet humorem nimium ſiue in
agris, ſiue in corporibus, abſumente.
Dand.
Sed quanto ſale opus fuiſſet, vt opimum corporis habi-
tum ad gracilitatem adduceret duorum illorum, quos ex Nicolao
Neandro deſcribit Io: Riolanus fil.
Enchirid.
Anatom.
lib.
2.
cap.
4.
in Conſid.
Medic.
*Rabbi Eleazar, inquit, &
Rabbi Iſmæl babue-*
*runt ventres tam groſſos, ut, cum ſtarent erecti conuerſis facie-*
*bus, & uentribus contiguis, duo ualidi boues potuerint inter eos*
*tranſire neutrum contingendo:* aut Franciſci illius Erhardi, cuius
cadauer ex Epitaphio (quod Durlaci inueniri teſtatur Cruſius in
Annal. Sueu.
par.
3.
lib.
12.
cap.
11.)
conſtat æquâſſe pondus
ſex centenariorum, hoc eſt vnciarum 9600, ſiue librarum
Romanarum octingentarum, tributis in ſingulas libras vn-
cijs 12.
Grad.
Sui, ne putreſceret, animam ipſam pro ſale datam eſſe
dicebat Chryſippus apud Ciceronem de Nat. In his, quos com-
memorâſti, non aliam ſalis energiam, quàm ne putreſcerent,
exhibuiſſe videtur anima. Cœterùm ad fœcunditatem ſal pluri-
mum valet. Scio equidem, Tyrannorum ædibus ſolo æquatis,
aream fuiſſe à Veteribus ſale conſperſam, & deſtructam ab Abi-
melech vrbem Sichimorum Iudic.9.
45.
*ita ut ſal in eâ diſpergeret,*
ad extinguendam eorum memoriam; quaſiſalis nunquam rena-
ſcentis ſterilitatem ijs imprecarentur. Verùm ita nimia ſalis co-
pia adurit germina, vt tamen ſi ille fuerit congruâ aquâ dilutus,
non modò ſterilitatem non inferat, ſed fœcunditatem maximè
conciliet. Sic à Palmâ ſalſum ſolum diligi ſcripſit Plinius lib.
13.
cap.
4.
adeò vt, *Vbinon eſt tale, ſalem aſpergant, non radicibus,*
*ſed paulo longiùs;* cauentes nimirum, ne ad radìces veniat ſal, niſi
quem humor deferat. Oleæ pariter ſalſo ſolo gaudentes, ſi plu-
uia faueat, vberiorem prouentum ferunt; immò quibuſdam fa-
miliare eſſe audiui oliueti fœcunditatem extimulare addito ſin-
gulis plantis triente modioli ſalis, atque affuſâ aquâ ſalſâ, tum
agro diligenter occato, & pluuiâ aquâ identidem inſperſo.
Non igitur mirandum ex cineribus pingueſcere agros, plu-
uijs cinerum ſalem ſoluentibus, atque illo glebas imbuen-
tibus.
Maur.
Iuuat videlicet Salis calor &
motus ad exquiſitiùs per-
planta alenda eſt; quæ propterea meliore ſucco abundans fru-
ctum præbet vberiorem: quemadmodum &
animalia ex cibo in
laudabilem chylum ſubacto ſaginantur. Neque aliunde oriri pu-
to, quod foſſionibus fit terra fæcundior, niſi quia ſales extimæ fa-
ciei adhærentes, in ea conuerſione radicibus plantarum propiùs
admouentur, vt vnâ cum humore reliquæ particulæ extimulatæ
faciliùs ſe radicum meatibus inſinuent. Hoc verò potiſſimùm præ-
ſtant pluuiæ diluentes conſperſum cinerem, cuius ſalem ſecum de-
uehentes terram penetrant. Nihil detraho meritæ laudis Virgilio
canenti lib.1.
Georg.
Sæpè etiam ſteriles incendere profuit agros,
Atque leuem ſtipulam crepitantibus vrere flammis; Siue indè occultas vires &
pabula terræ
Pinguia concipiunt; ſiue illis omne per ignem
Excoquitur vitium, atque exſudat inutilis humor:
Seu plures calor ille vias, & cœca relaxat
Spiramenta, nouas veniat quà ſuccus in herbas;
Seu durat magis, & venas aſtringit hiantes,
Net tenues pluuiæ, rapidi-ue potentia Solis
Acrior, aut Boreæ penetrabile frigus adurat.
Præcipuam tamen fæcunditatis cauſam cineribus ex combuſtâ ſti-
pulâ relictis adſcribendam dicerem; quicquid enim ſalis in ſtipulâ
eductum eſt ex agro, in eiuſdem ſinum recidit, pluuiâ illum ex
cineribus iterum extrahente. Et ſanè hæc conſirmata videntur ex
ijs, quæ habet Childrey in Hiſtor. Nat.
Angliæ pag.
18;
vbi de
Prouincia Cornvvalliæ loquitur; ait enim, Menſe Maio agricolæ
demetunt omnes herbas in agris natas, in quibus ſementem face-
re cogitant: diſponunt demeſſas in monticulos, vt citò à ventis &
Sole ſiccentur; ſiccatas in cineras redigunt, &
cum ſabulo ma-
rino (pag.37.
notat incolas obſeruâſſe ſabulum marinum multo
magis conducere ad fœcundandum agrum propter adiunctam ſal-
ſedinem, quàm ſabulum ex terrâ, & fertilius adhuc ſabulum,
quod non circa litora maris, ſed ex profunditate ipſius extrahi-
tur) miſcent: Mixturam hanc paulò ante granorum iniectionem
agris inſpergunt. Mirabiliter hoc calefacere aiunt radices frumen-
ti, vt copioſiùs producatur; hanc verò cinerum &
ſabuli marini
mixturam adeò fœcundare terram, vt ſi in nimiâ copiâ aſperga-
tur, vnâ cum frumento incredibilis herbarum numerus ſimul ex
hoc tamen obſeruari, vbi in taliter diſpoſito agro
dup lex facta fuerit meſſis, vna quidem frumenti, altera auenæ,
dein per ſeptem annos agrum iſtum incultum relinqui. Hæc ille.
Sed &
vitibus quoquè fertilitas cinere conciliatur;
ſi enim
fertiles non fuerint, earum radicibus cinerem acri aceto ſuba-
ctum apponendum, quo rigentur, & oblinantur, docet Plinius
lib.17.
cap.
vlt.
Dand.
Cinerum vim ad fœcundandum ſolum maximè com-
mendat Inſula Materia in Atlantico Oceano antè Fortunatas ſita,
quæ intermiſſâ nauigatione diu latuit, & ſuperioris ſæculi decimi-
ſexti anno vigeſimo reperta *inde nomen accepit, quod, totam cùm*
*ſyluæ occupâſſent, materiâ abundabat. Itaque igne ſubdito ſeptem*
*annis tenuiſſe incendium ferunt, eaque ratione culturæ aper-*
*tam adeò felici gremio mandata excepiſſe ſemina, vt mul-*
*tis deinceps annis in ſexageſimam frugem multiplicata red-*
*diderit.*
Maur.
Salibus, &
Nitro præcipuè, fœcunditatis pręrogatiua
conuenit, ideoque Nilus *amnis fætifer* à Plinio lib.14.
cap.
20.
dictus fuit, quòd eius aqua Nitrum contineat, atque ex illius
potu Ægyptiæ mulieres adeò fœcundæ fiant, vt ſeptenos partus
vnico vtero gerere dicantur: propterea Ptolemæus cognomento
Philadelphius ſecundus Ægypti Rex cum, teſte Polybio, filiam
Berenicem Antiocho Syriæ Regi vxorem dediſſet, Nili aquam,
quam ſolam biberet, ei miſit. Neque aliam ſubeſſe cauſam pu-
tandum eſt, cur Nilus cum Ægyptum æſtate obrutam oppletam-
que tenuerit, mollitos & oblimatos agros ad ſerendum relinquens
celeberrimæ fertilitatis ſpem faciat: nam &
ipſis ſeminibus vtile
eſſe nitrum cenſetur, non ſolùm vt legumina facilè coquantur, ſi
antè ſationem nitrum cum lætamine aruis committatur, verùm
etiam ad vberiorem prouentum, ſi nitro ſemina imbuantur; cum
ſcripſerit Virgilius lib.1.
Georg.
*Semina vidi equidem multos me-*
*dicare ſerentes, Et nitro prius, & nigrâ per fundere amurcâ.
*
Nec experientia fruſtrata eſt quoſdam, qui collectam ex ſterquili-
nio defluentem aquam nitro miſcuerunt, atque igne excoctam,
donec tertia pars in vaporem abijſſet, ſponte ſuâ frigeſcere permi-
ſerunt; tum in reliquâ aquâ maceratas triduo fabas terræ com-
miſerunt; euentu enim non pœnitendo vberrimos fructus college-
runt. Cineres tamen, meâ quidem ſententiâ, ad fœcundandos
Nitro homogeneum continent (nam inter Nitri artificioſi ſpecies
enumeratur, quod ex combuſtâ quercu aut robore paratur) ſed quia
ſal ille ex reliquijs plantarum vegetabilis eſt, adeoque facilis, vt na-
turam alterius plantæ conſtituat, vtpote non parùm affinis germini-
bus, quæ terra proferre conſueuit.
Grad.
Reseſt Braſilienſibus nota, qui, teſte Georgio Marcgrauio
hiſt. nat.
Braſil.
lib.
2.
cap.
16;
arundines contuſas, ex quibus ex-
preſſus eſt ad conficiendum ſaccharum ſuccus, in cumulos con-
gregant; accenſis, atque igne conſumptis cumulis, reliquo cinere
ad ſtercorandos agros vtuntur. Qua in re conſentiunt veteribus
Tranſpadanis, quibus cineris vſus adeò placebat, vt antepone-
rent fimo iumentorum, quemadmodum habemus ex Plinio lib. 17.
cap.
9.
Addit autem Marcgrauius, *Hæc arundineta deſtruit in-*
*cendium, præcipuè tempore æſtiuo, tunc enim ad radices vſque*
*conſumit: poteſt tamen ex parte damnum reſarciri, ſi pluuio ſuc-*
*cedat post combustionem:* quia videlicet pluuia ex cineribus ſa-
lem educit, ac telluri inſinuat, iſque incidens in concipien-
tem, comprehendentemque naturam, quaſi vim ſeminis obti-
net ad nouas radices gignendas, quippe qui ſibi vnit, quas proximè
inuenit cognatas particulas, quibus permiſtis conflatur radix
arundinis.
Dand.
Vim hanc vniendi ſibi cognatas particulas, ſali cinerum
tribuendam facilè concedo: Nam ex Columella lib.
12.
cap.
31.
*Si quod animal in muſtum deciderit, &
interierit, vti ſerpens,*
*aut mus, ſorex-ue, ne mali odoris vinum faciat, ita, vt repertum*
*corpus fuerit, id igne aduratur, ciniſque eius in vas, quò decide-*
*eat, frigidus infundatur, atque rutabulo ligneo permiſceatur: ea*
*res erit remedio.* Quî enim fieri id poſſet, niſi ſal cinerum ſibi ite-
rum vniret aliquas cadaueris illius particulas, quæ vinum vitiare
potuiſſent illi admiſtæ?
Maur.
Quadam affinitatis coniunctione deuinciri particulas ali-
quas corporum cum certis ſalibus, ita perſpicuum fit ex his, quæ
videmus, vt omnino negari nequeat. Quicquid ſit, quod ſali-
bus omnibus ſiuè ex animalium, ſiue ex plantarum cinere eductis,
& ad pondus drachmarum duarum cum ſemiſſe aſſumptis, parem
purgandi facultatem ineſſe contendant aliqui, quaſi ſimiliter ex-
ſtimulent facultatem expultricem, ſicut pharmaca lenientia. Cœ-
Cum enim non om-
nibus cineribus promiſcue & indiſcriminatim vti liceat ad quoſ-
cunque effectus, non eandem eſſe ſalium omnium naturam mani-
feſtum eſt, ſali quippe vniuerſa efficiendi facultas in cineribus ob-
ſeruata tribuenda eſt; neque enim admiſtæ inutili terræ adſcribi
probabiliter poteſt. Quid eſt, quod purpurarum cinis (vt ex Dio-
ſcoride lib.2.
cap.
4.)
vlcera repurgat, &
ad cicatricem adducit,
buccinorum autem cinis maiore vi vrendo exulcerat? Si par eſſet
vtrique ſali efficacia. Cineres certè inter ſe differunt, neque niſi
aut ratione ſalis, aut terræ, ex quibus conſtant; conſultius igi-
tur videtur differentiam ſali adſcribere quàm terræ. Vtique, ſi
verum eſt *contra arthritidem, & quoduis ulcus depaſcens, ſummè*
*prodeſſe humani brachij, vel tibiæ, os combuſtum, facto puluere*
*ex eo, quod album intus manſit, & parti affectæ appoſito,* vt ex
Geber docuit Mizaldus memorab.cent.
1.
num.
11.
, ſatis conſtat non
eadem ſperari poſſe adhibitis cuiuſcunque generis cineribus; quia,
teſte Galeno lib.8.
de Simpl.
medic.
Facultatibus V.
Tephra.
*non*
*omnis cinis eâdem temperaturâ præditus est, ſed pro combuſtæ ma-*
*teriæ diuerſitate variatur:* additque ex acerbis lignis (ceu quer-
cus, ilex, arbutus, fagus, lentiſcus, hedera, & hoc genus alia) fa-
ctum cinerem vim habere non modicam adſtringendi, ſeque ali-
quando, *cum aliud ad manum non eſſet medicamen, per hunc ſan-*
*guinis ſupreſſiſſe eruptionem. Verùm nullus vnquam ad tale uti*
*ficulneo audeat; ſiquidemhic acrimoniæ multum adurentiſque fa-*
*cultatis obtinet.*
Dand.
Nullus dubito, quin ficulneus cinis multum habeat ca-
loris; lignum enim ficus, vt notauit Plutarchus lib.
1.
Sympoſ.
quæſt.
9.
amariſſimi ſaporis eſt, &
plenum ſucci ſi comburatur,
fumum edit acerrimum: hinc ſunt nonnulli, qui in hortis reſper-
ſo cinere ficulneo erucas perſequuntur: idemque cinis appoſitus
cinaræ radicibus mures indè arcet; radices ſiquidem cinaræ à mu-
ribus ſummè expetuntur, quarum voluptate ſemel allecti turma-
tim vel è longinquo accurrunt, vt monuit Varro Græcus in ſele-
ctis Agriculturæ præceptionibus, qui tradit etiam inſultantem
illorum aciem, lanâ radicibus obuolutâ, arceri, aut ſterco-
re ſuillo.
Grad.
Quare mures auerſentur cinerem ficulneum radicibus illis
appoſitum, me non ſatis ſcire ingenuè profiteor; non enim eate-
tenus os cinere implere iniucundum eſt; quia id præſtaret quilibet
alius cinis, nec opus eſſet ficulneos ramos comburere, vt habea-
tur cinis: ſin autem, quia acer ille cinis cutim vellicat, ac vi
mordaci pruritum excitat; non ita præcipuè ficulneo conuenit,
quin etiam alijs cineribus vis eadem tribui poſſit: Nam, teſte Pal-
ladio lib.1.
tit.
35.
*Mures ruſticos, ſi querneo cinere aditus eorum*
*ſatures, attactu frequenti ſcabies occupabit, acperimet:* quo eo-
dem Authore, *Formicas abiges, cochlearum vacuas teſtas ſi vſſeris,*
*& eo cinere for amen inculces.
*
Maur.
An cinis ficulneus terreno humore imbutus mures depel-
lat odoris (illis quidem intolerabili) fœditate? non enim omnia
omnibus animantibus æquè benè, aut malè olent. Pluribus certè
felium odor grauis non eſt; at non item muribus, qui arrodere non
audent ſemina priùs reſperſa cinere muſtelæ, aut felis, diluto, ſi
Plinio credimus lib.18.
cap.
17.
*Mures,* ait, *abiguntur cinere mu-*
*ſtelæ, vel felis, diluto, & ſemine ſparſo, vel decoctarum aquâ:
*
*ſed redolet virus animalium eorum etiam in pane.* Odor igitur in
cineribus aliquis ineſt. Quid ergo, ſi ficulneus cinis muribus fe-
lem redoleat, aut muſtelam, cum quibus non conueniunt? Ex
Mizaldo de ſecretis hortorum. *Multi in ficulneo lixiuio proijcien-*
*da ſemina præmacerant.* Vtrum ad tutelam, an ad fœcundita-
tem, incertum. Audiui narrantem ſe legiſſe à Cornelio Agrippa
ſcriptum, Si cerebrum muſtelæ coagulo addatur, à muribus non
attingi caſeos, neque corrumpi vetuſtate: id quod, niſi inter
familiaria Authori illi commenta reijciatur, tribuendum videtur
infeſti animalis odori, quem ferre non poſſunt: ideoque fortaſſe
ſimiliter ex ficulneo illo cinere terrâ obruto particulæ aliquæ ſa-
linæ humore diſſolutæ halitum emittunt ſiuè muribus fœtoris
acerrimi, ſiue qui cum ſpiritu attractus in pulmones, præcor-
dia vexet.
Grad.
Salem, quem cineres continent, ſi ab admiſtâ terrâ li-
beretur, poſſe ſulphureas particulas aut Spiritus, proximorum
corporum in motum incitare, & ſibi vnire, atque adeò ſiue gra-
tum, ſiue tetrum odorem gignere, mihi facilè perſuadeo: Nam
ex Tarentino, Nuces iuglandes ad cinerem exuſtæ, & cum maio-
ranâ tritæ, atque cum pane puro aquâ madefacto, caſeoque ca-
prino, in maſſas coactæ, opportunæ ſunt ad Thynnos capiendos:
in retia ind ucit;
cineres autem iuglan-
dium vtique aliquid faciunt ad maioranæ & caſei odorem tempe-
randum; idque non niſi ratione ſalis, quem cineres illi con-
tinent.
Dand.
In cinere particulas ſalinas, licèt cum terrâ permiſtas,
plurimum tamen libertatis nactas, ſatis declarant Lixiuia, in qui-
bus ſal aquæ facilè iungitur, & terra ſubſidit;
idcirco etiamſi à
terrâ non ſeiungantur ſales, poſſunt tamen vim ſuam exerere, aliaſ-
que ſibi vnire particulas, quas vtique apprehendere non valebant,
quando cum cœteris principijs colligati conſtituebant corpus, an-
tequam combureretur. Huius rei luculentum experimentum ſup-
peditare nobis poterit Calx viua communis, quæ eſt veluti cinis
reliquus ex ſaxo combuſto. Calcis viuæ communis contuſæ, &
cribratæ ſeſcuncia commiſta eſt pari ponderi ſulphuris communis
contuſi pariter & cribrati:
in vaſe fictili lati fundi miſtura hæc ex-
poſita eſt igni, ac ferreo bacillo iugiter agitata vſque adeò, vt om-
nino abſumeretur ſulphur: qua calcinatione peractâ, cum iterum
expenderetur calx, inuenta eſt ſuo ponderi addidiſſe ſcrupula de-
cem cum dimidio: inſtitutâ autem denuo calcinatione, cum com-
miſta fuiſſet alia ſulphuris ſeſcuncia, demum abſumpto ſulphure
nihil incrementi in pondere accepiſſe calcem deprehenſum eſt, ſed
retinuit ſcrupula illa 10{1/2}, quæ primùm acquiſierat. Hinc vide
tur colligi poſſe, dum vi ignis diſſoluerentur ſulphuris particulæ,
aliquas fuiſſe à calcis ſalibus apprehenſas, quæ quoniam graues
ſuapte naturâ erant, calcis pondus auxerunt: quia verò tot fue-
rant in primâ calcinatione apprehenſæ, quot retineri poterant à
ſalibus, ideò in ſecundâ omnes ſulphuris particulæ abire permiſsæ
ſunt, nec factum eſt calci vllum grauitatis additamentum. Por-
rò additas fuiſſe ſalibus ſulphureas particulas, & ab ijs de-
tentas, manifeſtum fuit, cum affuſa aqua communis, &
aliquoties agitata, poſt dies quindecìm ſulphureum fœtorem
halabat; vbi ſcilicet ſoluti ſales in aquâ dimiſiſſent ſulphureas
particulas.
Maur.
Quod præſtant calcis viuæ ſales, cinerum ſalibus non
videtur denegandum; quare &
horum ſales ſibi ſulphureas parti-
culas vnire valent; non quidem omnes, ſed quæ peculiari affini-
tate ſpectant ad certos ſales: vt enim ſæpiùs diximus, neque om-
nes ſales, neque omnia ſulphura eâdem ſpecie continentur aut Sa-
ad quod eorum differentia referri poteſt: ideò alij ſales alia ſul-
phura apprehendunt, ac complectuntur. Hinc *cataplaſma ex pul-*
*uere combuſtarum hirundinum, & nidi carumdem, efficaciter pro-*
*deſt diſcutiendis tumoribus gutturis, & cur andæ anginæ,* vt ſeribit
Mizaldus cent.3.
num.
29.
Sulphureæ enim particulæ gutturis in-
flammationem efficientes cinerum ſalibus vniuntur, & grauiter
affectum membrum relinquentes leuamento doloris ſunt. Ex quo
mirari ceſſant, qui ſæpè calida medicamenta (cuiuſmodi eſt cinis)
adhiberi non inutiliter morbis ex calore prouenientibus vident, fi
animum aduertant à medicamenti Sale ac Sulphure agitari atque
diſſolui morboſæ materiæ particulas ſalinas atque ſulphureas, qua-
rum alias depellunt, alias ſibi vniunt, atque ex parte affectâ edu-
centes inflammationem ſedant.
Grad.
Haud abſimili ratione, quia Sal humori aqueo facilè
iungitur, dicemus humorem extrahi à ſale cinerum applicatorum: propterea *Muſcis humore exanimatis, ſi cinere condantur, redit*
*vita,* vt loquitur Plinius lib.11.
cap.
36.
Sic cinis ſpongiarum ſtru-
moſis mederi dicitur; quanquam alios cineres, videlicet Talpæ,
latentibus ſcrophulis conuenire, alios exulceratis, nimirum Sa-
lamandræ, aliqui doceant. Certè ex Mizaldo Memorab.
cent. 1.
num.
54.
*Omnium generum vlceribus auxiliatur ane-*
*thi ſemen combuſtum; nam illa detergit, carne replet, ac*
*ſolidat.*
Dand.
Siue igitur ex humore, ſiue ex ſulphure (quandoqui-
dem vtrique Sal vnitur) oriatur dentium dolor, vti potero cine-
ribus, quos proponit Cardanus in Opuſculis Medicis Senilibus lib. 2.
par.
3.
cap.
6.
ſect.
2.
, apud quem Q.
Serenus laudat vngulam por-
cæ in cinerem redactam ad dolorem dentium ſedandum; ip-
ſe verò vermium terrenorum cineres denti imponere, maxi-
mè ſi exeſus ſit, docet. Verùm, vt ſcrip ſit Cicero lib.
1.
de Na-
tur. *Æſculapius primus dentis euulſionem inuenit:
* id demum
remedio eſt.
Grad.
At *Vermium terrenorum cineres, aut ſtercoris murium,*
*vel ceruini dentis, dentium exeſorum cauernis immiſſi illos abſque*
*ferro, & machinulis eradicant,* teſte eodem, quem paulo
ante laudaui, Mizaldo cent. 1.
num.
63.
Dand.
An verò etiam citrà dolorem?
Grad.
Hoc mihi quidem nullo experimento conſtat;
facilè tamen
in eam ſententiam venio, vt id mihi perſuadeam; ſi nimirum huiuſ-
modi cinerum Sales ſaliuæ humore diſſoluti penetrent ad dentis
exeſi radicem, eiuſque extremum nexum adeò tenerum ac mollem
efficiant, vt leui negotio ſeiungi poſſit à mandibulâ. Nam &
cor-
nua longâ coctione molleſcunt in aquâ addito modico cinere; &
Palladius de re ruſtica. lib.
2.
tit.
16.
de Nuce iuglande transferendâ
loquens ait, Fimo bubulo ima planta tingenda eſt, *ſed meliùs ct-*
*nis aſpergatur in ſcrobibus, ne calore ſtercoris aduratur, nam ci-*
*nis creditur vel corticis teneritudinem procurare,* vel fructuum
denſitatem afferre. Sal quippe aquæ vnitus, cum in corporis cœ-
teroqui duri poros ſe inſinuat, illius fibras flexiles efficit, vnde
oritur mollitudo locum dans comprimenti, aut etiam aliquando
cedens diſtrahenti. Herba creſcit in Noruegiâ propiùs accedens ad
iunci formam, Oſſifragam vocant, quæ ſingularem habet vim
emolliendi oſſa iumentorum, quæ illâ veſcuntur, & vſque adeò bo-
ues ad ambulandum fiunt inepti, vt elumbes videantur, nec veſti-
gium facere valeant: Suſpicio eſt ibi deliteſcere mineram Plumbi
aut Mercurij. Illud autem mirum, quod mollia iumentorum oſſa
firmantur, ſi alterius iumenti, quod perierit, ſic emollita oſſa come-
derint; quaſi ad ſe rapiant oſſa mortua comminuta particulas oſſi-
fragæ, quæ emolliebat oſſa viuentia.
Maur.
Magna ſanè inter humorem aqueum atque Salem inter-
cedit cognatio, adeò vt & humor in concreti ſalis particulas, &
ſal in aquam ſe inſinuet, à qua defertur, quocunque illa fluitans
penetrat, niſi iterum ſeparetur. Sic humidâ tempeſtate Sal tabe-
ſcit, & fit grauior, addito ſibi vapore, Sal verò in aquam inie-
ctus diſſoluitur, & ita aquæ particulis immiſcetur, vt pellucidior,
ac magis perſpicua ſit aqua ſalſa, quàm dulcis, ſi cœtera ſint pa-
ria, neque cum ſale ſordes inijciantur. Quærunt aliqui cum Ari-
ſtotele Probl. ſect.
25.
quæſt.
8.
vnde contingat *cineris &
aquæ tan-*
*tundem ſimul uas idem capere poſſe, quantum plurimum utriuſ-*
*que ſeorſim infuſi capiat?* Et cum eodem Philoſopho reſpondent.
*Cineris enim complur a caua &
inania eſſe videntur, quibus aqua*
*ſeſe inſinuat, vt quæ tenuior ſit: &
conſtipat verò, ſpiſſatque ar-*
*ctiſſimè, quoniam particulatim conſtipatio agitur; denſantur*
*enim, adductanturque omnia pleniùs, cum paulatim conſti-*
*patur, quàm cum vniuerſa: quod cum ita fiat, cinis col-*
ſubſidet, ſimulque bumorem in ſe per cauorum*
*ſuorum opportunitatem admittit.* Quibus &
illud adderem, quod
ex cinere educitur Sal, hic autem per interualla particularum
aquæ penetrans ita illi admiſcetur, vt ea non indigeat ampliore
ſpatio; ex cinere verò eductus Salrelinquit inter particulas terreas
locum aquæ; ac propterea terra aquæ ſalſæ particulis imbuta, ex-
cluſo aëre, in fundo vaſis ſubſidit. Cum autem aqua ſalſa craſ-
ſior ſupra vaſis labra magis intumeſcere, & aſſurgere poſſit,
quàm ſimplex aqua dulcis, hinc eſt, quod vas cinere plenum ad-
mittat tantum aquæ, quantum ſufficeret ad occupandam vaſis
inanitatem.
Grad.
Hæc aquæ &
cinerum commiſtio in mentem mihi reuo-
cat praxim aliquorum, qui, vt florum ſemina terræ vtiliùs man-
dent in elegantiorum florum ſpem, punctum expectant, quo Lu-
na, luſtrato ſuo curſu, Solem conſequitur. Hoc verò nouæ Lu-
næ momentum non ex Mathematicorum Ephemeridibus petunt,
ſed phialam obſeruant, in qua cineribus aqua ſupereminet: vbi
enim ex fundo cinerum paruas bullas ad aquæ ſuperficiem emer-
gere viderint, Lunam in eodem Zodiaci gradu cum Sole coniungi
intelligunt, eoque temporis puncto, quæ manu continent ſemi-
na, in paratam terram dimittunt. Sunt qui hanc in rem ex vi-
tium ſarmentis cinerem parant; ſed alij obuijs quibuſque cineri-
bus ex foco vtuntur; &
ipſe elegantiſſimos flores duplicatis folijs
hac arte procreatos vidi: fortaſſe quia ſicut oſtrea &
conchylia
omnia cum Lunâ creſcunt, etiam ſemina vberiùs fœcundum
humorem combibunt. Non eſt tamen diſſimulandum id,
quod iſti florum cultores ſincerè aſſerunt, aliquando fruſtra
expectari Nouæ Lunæ punctum, quia ex cineribus nullæ erum-
punt bullæ.
Dand.
Cineres illos à Lunâ concitari, videtur manifeſtum;
ſed
aliquando expectationem fruſtrari poſſunt, vel quia iam ſint effę-
ti, & careant ſalibus, qui à Lunâ excitati, ſuo motu agitantes ma-
teriam, ſinant in bullas expirare leues aliquas particulas; vel quia
ſint minùs excocti, quàm oporteat, ideoque nequeant à lunaribus
effluuijs ſalinæ particulæ commoueri, vtpote adhuc colligatæ cum
alijs particulis.
Maur.
An ex Nouâ Lunâ halitus in cinerem deſcendiſſe putatis,
qui ſalinas particulas extimularent in motum?
Dand.
Quidni putemus?
A Lunâ, atque ſyderibus ceeteris,
multa manant & fluunt pro cuiuſque ſyderis Naturâ, quibus gra-
uidata tellus miram rerum varietatem parit, & fundit exſeſe.
Si
autem ex tellure tam multæ exhalationes ſurſum aſcendunt, &
planè ignoramus ad quantam altitudinem (licèt ex primâ crepuſ-
culorum Luce conemur inueſtigare Atmoſphæi æamplitudinem,
quæ fortaſſe ſolùm vapores comprehendit, no nautem halitus
multo tenuiores) quid abſonum loquetur, qui dixerit ex Lunâ
pariter expirationes effluere à Sole excitatas, quæ ad terram vſque
pertingant, eoſque pariant effectus, quos à Lunâ ortum ducere
omnes concedunt? Neque timendum, ne demum effœta ſiat Lu-
na, aut imminuatur; quemadmodum tellus perpetuos ex ſe fun-
dens halitus non decreſcit: Natura quippe, quæ telluri auolantes
particulas reſtituit, factâ quadam circulatione, eadem Lunæ at-
que ſyderibus plurimas, quas olim in terram effuderunt, expira-
tiones, vbi hæ ab inferioribus corporibus fuerint abſolutæ, redde-
re poteſt, vt ſuæ origini iterum vniantur, vel ſicut pului-
ſculi in terram recidunt, vel motu pluuijs atque ventis
analogo.
Maur.
Quandoquidem igitur per vos licet admittere, corpo-
reas expirationes è Lunâ delapſas cineribus immiſceri, eaſque agi-
tari adeò, vt per aquam erumpant bullæ ipſo Nouæ Lunæ momen-
to, quis prohibet opinari, æſtus marinos ortu aut obitu Lunæ
commotos non diſſimili cauſæ tribuendos? Fieri ſcilicet poteſt in
maris fundo deliteſcere materiam, quæ concepto Lunari halitu
fermenteſcat, atque intumeſcens, quemadmodum maſſa farinę
cum fermento ſubacta, incumbentem aquam attollat, quę pro-
pterea ad Litus fluat, & iterum refluat, illâ detumeſcente, in lo-
cum depreſſiorem. Hinc facilè (niſi mihi nimis blandior) ſolue-
rentur non paucę quęſtiones, quę de Maris ęſtu excitantur, quin
opus eſſet aut telluris annuam conuerſionem in Orbe magno, atque
diurnam circa ſuum axem, à Philolao mutuari, aut Lunam fingere
aquarum ſitientem, quas ſurſum attrahat, ſiuè illis aduerſam, quas
repellens deprimat, aut terrenum globum Magneticâ lunę faculta-
te ab vniuerſi centro abſtrahere.
Grad.
Adeò perplexa res eſt ęſtus marinus, vt ſibi doctus videri
poſſit, qui, vbi de eo agatur, elinguis non maneat. Aquę marinę,
non ob id ipſum quia aqua eſt, aut quia ſalſa, ęſtum contingere,
ſimilem in motu reciprocando conſtantiam ſeruent; &
ſi qui putei
alicubi deprehenduntur cum mari intumeſcere, ac detumeſcere,
cenfentur aquas è mari per cuniculos accipere, aquâ ſe in vnam
ſupe rficiem horizonti parallelam librante. Luna autem non adeò
inæqualiter litorum, ac maris, tractus varios reſpicit, vt hinc
tanta æſtuum inæqualitas, quanta obſeruatur, oriri queat. In
Palude Mæotide, Ponto Euxino, Propontide, Ægæo, Caſpio, &
Balthico, vbi ſe illi inter Noruegiam & Daniam Oceanus infun-
dit, nullus percipitur notabilis æſtus. In litore Africæ à freto Ga-
ditano ad Tropicum Cancri, in litore Mexicano, Cubæ, & vicina-
rum Inſularum, æſtus eſt exiguus. Mediterraneum mare in Ligu-
ſtico Litore alicubi vix ſenſibiliter intumeſcit, alibi verò, vt in
portu Maſſilienſi, valdè parum teſtante Scaligero. Mediocris eſt
in Atlantico circa Terin Mediterraneo ad oram Hiſpani-
cam. Sed valdè notabilis in Noruegiâ, Daniâ, Hollandiâ, Flan-
driâ, Angliâ, in litore Britannico, Aquitanico, Cantabrico, Lu-
ſitano, in litore Africę Occiduo à fluuio Nigro ad promontorium
Bonæ ſpei, ad Inſulam S. Thomæ ſub Æquatore, in freto Ma-
gellanico, in Oceano Pacifico ad Panamam, in Mediterraneo ad
Litus Africæ, in freto Siculo ſeu Mamertini. In Ægæo Euripus in-
ter Aulidem & Eubœam Inſulam (qui non ſepties ſingulis diebus
reciprocatur, vt lib.8.
Decadis 3.
habet Liuius, ſed quater tan-
tùm ſingulis diebus mutatur, duplici nimirum fluxu, & duplici
refluxu, vt teſtatur Petrus Gyllius ex eorum relatione, qui ibi
molas habent) valdè intumeſcit; &
in noſtro hoc Sinu Adriatico
tantus eſt æſtus, vt dicatur aliquando aqua ſumpſiſſe incremen-
tum duarum Orgyarum, hoc eſt pedum duodecim. At Caleti,
& per vniuerſam exinde Flandriam, Zelandiam, Hollandiam, ma-
re octodecim ferè pedes attollitur, immò, vbi litora ad ſe inuicem
accedunt, & in vaſtum aliquem ſinum expanditur, longè altiùs
aſſurgit: quin &
alicubi modum omnem excedere videtur, vt Bri-
ſtoniæ in Cornubiâ, vbi ad ſexaginta, & Maclouiæ in Gallo-Bri-
tanniâ, & S.
Michaelis in Normannia, vbi ad nonaginta Roma-
nos pedes aſcendit, vt apud Guicciardinum me legiſſe memini in
Deſcriptione Generali Belgij, vbi de Oceano diſſerit; In hac verò
æſtuum varietate mihi non videor ſatisfacere, ſi ad aqueos montes
à Lunâ culminante per Magnetiſmum attractos confugiam; ab ho-
gis diſtat Luna, quàm ab eorum vertice, quibus minor aquarum al-
titudo contingit.
Maur.
Propterea perſuaſiſſimum mihi ſemper fuit, à Lunâ qui-
dem pendere maris æſtum, ita tamen, vt etiam ab ipſo mari pro
locorum varietate petenda ſit caufa, quę non vbique eadem ſit. Cum verò non ſatis probabiliter ad aquarum varietatem referenda
videatur, quippe quæ aſſiduo motu huc illuc feruntur, neceſſariò
in maris fundo ſtatuenda eſt diuerſitas, cum ſtabilis & firma perma-
neat cauſa maioris æſtûs hìc potius quàm alibi. Porrò non vbique,
vbi æſtus percipitur, eſt origo ipſius aquarum intumeſcentiæ, ſed
aliquando procul poſita eſt illa materia, quæ in maris fundo fer-
menteſcens impoſitas a quas attollit, hæ verò fluunt ad litora, in
quibus æſtus percipitur; Sic &
aliquibus fluuijs communicatur ęſtus
à mari; fluuius enim Maragnon, ſeu Amazonum in Americâ adeò
intumeſcit in æſtu Oceani, qui nobis Occidentalis eſt, vt ad cen-
tum leucas ſurſum reflectatur: in mari Arabico tantus eſt ęſtus, vt
Indus fluuius propè Cambaiam ſub Tropico Cancri ad triginta leu-
cas retroagatur: Similiter Tagus &
alia flumina in Luſitaniâ, Bę-
tis in Hiſpaniâ, Garumna in Aquitaniâ, Tameſis in Anglia, qui
ad quinquaginta milliaria repellitur, Scaldis in Belgio, Albis qui
Hamburgum vſque maris ęſtum defert, & alij fluuij alibi, qui
cum marino ęſtu verſùs ſuos fontes retrocedunt tanto aliquando
impetu, vt ſecum onerarias naues eò reuehant, vnde diſceſſerunt
incauti & ſomniculoſi nautę.
Sicut igitur per fluminum alueos
marina aqua influit, atque refluit, quin ibi ſit ęſtûs origo; ita
pariter in mari aqua fluere poteſt ad litora, cum aliquando valdè
procul abſit prima aquarum intumeſcentia. Hinc patere videtur
cauſa, cur non in omnibus litoribus, quamuis ſub eodem Meri-
diano conſtitutis, eadem horâ contingat ęſtus, vt notat Fournier
lib.9.
Hydrograph:
quia videlicet a quę procul venientes priùs ad
vicina, dein ad remotiora litora perueniunt. Quia verò continge-
re poteſt, vt incitatę aquę ad locum aliquem deueniant, quo tem-
pore iam detumeſcere incępit materia illa, quę fluxui aquarum
cauſam dedit, hinc fieri poteſt tempora fluxûs atque refluxûs non
eſſe inter ſe ęqualia: ſic iuxta fluuium Nigrum in Guineâ Africę
Oceanus quatuor horis affluit, & octo horis refluit;
contrà autem
Garumna, teſte Scaligero exercit, 52. Oceano Aquitanico ſeptem
quinque horis detumeſcit.
Vbi fluxus bre-
uior eſt refluxu, indicat procul venientem a quam aliquod tempo-
ris ſpatium inſumere antequam perueniat, & detumeſcente ma-
teriâ, quę ęſtum efficit, ſtatim refluere: At vbi fluxus refluxu lon-
gior apparet, id accidere poteſtex eo, quod ex materię fermente-
ſcentis intumeſcentiâ aquę in oppoſitas plagas decurrunt, tum
illâ detumeſcente, cum aquę in depreſſiorem locum refluere inci-
piant, ſibi ex aduerſo occurrentes attolluntur, at que ſe inuicem
reflectunt, adeoque iterum fluunt ad litus, ex quo refluere incępe-
rant. Quanquam non negauerim materiam illam fermenteſcentem,
quam in maris fundo ſtatuimus, ita diuerſam eſſe poſſe, vt alia qui-
dem feruorem facilè concipiens paucioribus horis intumeſcat, &
lentiùs detumeſcat, alia verò paulo diutiùs in fermento ſit, & fa-
ciliùs ſubſidat. Communiter tamen fluxuum atque refluxuum
tempora videntur eſſe ęqualia; flux uum enim initia ſunt Lunâ aut
fupra Horizontem Ortiuum aſcendente, aut infra Occiduum ſe
occultante; refluxus autem incipiunt Lunâ Circulum Meridianum
attingente: quæ puncta initiorum dicuntur puncta debilia fluxûs,
aut refluxûs; quia robuſtior &
incitatior æſtus, in quo notabili-
ter aquæ creſcunt, aut decreſcunt, tunc contingit, quando
Luna dimidium curſum peregit aut ab Horizonte ad Meridianum,
aut à Meridiano ad Horizontem; quæ dicuntur puncta fortia fluxûs
aut refluxûs.
Grad.
*Nihil eſt tam incredibile, quod non dicendo fiat probabile*,
rectè aiebat aliquando Cicero. Hæc quidem à veri ſimilitudine non
videntur abeſſe: ſed adhuc explicandum ſupereſſet, quare fluxus in-
cipiant Lunâ Horizontem attingente, refluxus autem, quando ad
circulum Meridianum venerit; quare fortiores ſint in Nouilunio
ac Plenilunio, quàm in Quadraturis.
Maur.
Non hìc plenam de Maris æſtu diſputationem inſtitui-
mus, ſed breui declinatione à propoſito, ex occaſione cinerum in
phialâ aquę plenâ commotorum in ipſo Nouilunij puncto, deflexi-
mus ad fermentationem, quę fieri poteſt in maris fundo, vbi apta
fuerit materia, quæ recipiens Lunę expirationes agitari incipiat,
& intumeſcere.
Sicut autem aliqua corpora faciliùs admittunt
ſtyli cuſpidem, ſi obliquè feriantur, quàm ſi ad perpendiculum,
ita fortaſſe Lunares halitus obliquè incidentes in a quam, quando
illa eſt horizonti proxima aut aſcendens aut deſcendens, faciliùs ſe
vſque ad maris fundum penetrantes ſe immiſcent ma-
teriæ, quę incipit fermenteſcere adeò, vt poſt ſex horas abſolutâ
fermentatione incipiat ſuâ ſponte ſubſidere: ſic maſſa farinę cum
fermento ſubactę certam habet temporis menſuram, quo intu-
meſcit, deinde ſponte ſuâ ſubſidit. Quoniam verò Lunares expi-
rationes compertum eſt efficaciùs manare etiam in terram
quando Luna eſt Soli oppoſita, aut coniuncta, nil mirum, ſi
eriam mari contingat tunc maiore æſtu agitari. Sed ad cineres, ſi
placet, reuertamur, ſi quid adhuc noſtrâ conſideratione dignum
ſuperſit.
Dand.
Satis multa de cineribus diſſeruimus:
vnum occurrit ani-
mo, quod Fournerius Hydrog. lib.
2.
cap.
6.
vidiſſe ſe memorat in
Flandriâ haud procul Tornaco, quidam videlicet cinis calcis ex
Marmore, quem præſtantiſſimum prędicat ad opera omnia, quæ
in aquis ędificantur; ſubſtratis enim ingentibus lapidibus magnâ
copiâ huiuſmodi cineres imponebantur cęmenti loco; aqua verò
ſe inter lapides inſinuans cineribus immiſta ita illis ſaxeam natu-
ram inducebat, vt breui marmoream duritiem æmularentur. Sed
horum cinerum vocabulo nil aliud intelligo, quàm minutum il-
lum puluerem, qui detractis ex fornace calcis glebis reliquus eſt; ipſe verò à calce nihil diſtat, niſi fortaſſe quia omnis abeſt humor,
quo puluiſculi inuicem compingantur: cinis quippe ex S.
Iſidoro
lib. 16.
Origin.
cap.
1.
eſt puluis ex incendio reſiduus, in quem res
vſta redigitur; &
meritò calcem eſſe quandam cineris ſpeciem exi-
ſtimamus, quamuis plus habeat feruidę efficacitatis, quàm cinis ex
lignis aut ſtipulis combuſtis; plus enim ſalis communiter ineſt in ſa-
xis, quàm in plantis.
Grad.
Calcem à cinere vulgariter ſegregamus vocabulis, vt ci-
nerem dicamusid, quod ex combuſtione reliquum, pulueris ſpe-
ciem induit, ſi quidem incenſum corpus ad eorum genus pertineat,
quæ ſtirpium vitam viuunt: reliqua verò, vt ſaxa, Marmora,
metalla, foſſilia ſi comburantur, in calcem redigi dicuntur. Hinc
ſiqua planta lapideſcat (nam vt apud Ouidium aliquando legi,
*Flumen habent Cicones, quod potum ſaxea reddit Viſcera, quod*
*tactis inducit marmorarcbus)* in calcem potiùs quàm in cinerem
reſolui vi ignis dicimus; &
malumus combuſti coralij puluerem
calcem appellare quàm cinerem, quia ex aquâ eductum lapideam
duritiem acquirit, quamuis intrâ aquam fruticis more creſcat:
ſaxeam naturam conuerſa; propterea etiamſi *animalium calcanei*
*combuſti ſummè polleant aduerſùs colicos cruciatus*, vt ſcribit Ra-
ſis apud Mizaldum cent. 2.
num.
50.
, non item eiuſdem virtutis
cenſeri debent, ſi fortè in lapideam naturam tranſierint; additi
ſcilicet ſales, qui lapideam duritiem addiderunt, non eâdem prę-
diti ſunt facultate. Cœterùm non admodum laborandum eſt de
vocabulis, vtrùm cinis, an calx vocandus ſit puluis quiſpiam ex
incendio reliquus.
MAur.
Cum Lixiuiâ, aquâ videlicet, in qua decoctus eſt ci-
nis, non modicam affinitatem habere videntur Aquæ, quas
Fortes, aut Acres ſeu Acutas, aut etiam Stygias vocant, quam-
uis hæ illâ multo validiores ſint. Idcirco de ijs aliqua diſputare poſt
cineres, non erit incongruum; ſi vobis placuerit hoc, vt ita di-
cam, liquidi ignis, ſeu igneæ aquæ, genus pauliſper contempla-
ri; neque enim res eſt planè inutilis.
Cardanus Opuſc.
Medic.
Senil.
lib.
1.
de Dentibus cap.
1.
pag.
mihi 14.
vbi de curatione dentium,
ait. At pręcipua ſunt, &
ſinè malitiâ, Aquę Separationis, quę
vim ignis habent, Salis nitri, atque aluminis, quorum altero
calefacit, altero adſtringit. Nullus primùm eſt dolor, ſeu ſuper
gingiuam, ſeu dentem ponatur, quanquam ſuper gingiuam po-
ſita ſtatim illam dealbet, & fumum, velutignis vrens, efficiat.
Quinimmo duo habet pręcipua, primum, quod corruptum à ſano
ſeparat, atque corruptum extrahit, ſanam partem confirmat; ſi-
cut in dente meo anteriore dextro atque ſuperiore, cum mouere-
tur, nec durum quicquam premere poſſet, ſquammam eduxit
quartę parti dentis ferme coęqualem ab imo vſque ad radicem,
reliquum firmauit, & ſanum reddidit.
Secundum, quod dentes,
qui per illam excidunt, quoniam, quod ſanum eſt, ab eâ non vi-
tiatur, iterum redeunt, ac renaſcuntur, modò radicis por-
tio aliqua ſit incorrupta; ea enim naturali vi incrementum ac-
cipiens, liberaque à putrefactâ parte, dum in dies auge-
tar, dentem producit, ſed non eminentem à gingiuâ, ve-
Hæc Cardanus.
Grad.
Non eſt à noſtro inſtituto aliena, nec iniucunda nobis
accidet hæc diſputatio; multis ſcilicet admirationi eſt metalla in
calcem ſolui huiuſmodi aquis facultatem erodendi habentibus: quas propterea Stygias dici puto, quia, quemadmodum Stygis
fluuij circà Theſſalica Tempe aqua neque in argenteo vaſe diu
contineri poteſt, neque in æneo, neque in ferreo, ſed id vi ſuâ
corrodens demum effluit (ſolâ mulæ vngulâ contineri ferunt) ita
huiuſmodi Aquæ Fortes metalla erodunt, & in tenuiſſimas
particulas diſſoluunt, quæ deinde ad vaſis fundum præcipi-
tatæ ſeparantur ab aquâ, & metallum in calcem abijſſe di-
citur.
Dand.
Quorum corporum materia durior validâ partium tem-
peratione compacta ſubſiſtit, eam ali quando in calcem redigen-
dam, vt deinde ſoluatur commodiùs, aut cum alijs miſceatur,
Ars docuit; faciliùs quippe minutiſſimas particulas calor peruadit,
& agitat, quàm craſſiuſculas, atque demum compoſitæ naturæ
coagmentationem diſſoluit, aut ſaltem illam cum alijs naturis ex-
quiſitiùs commiſcet. Ea videlicet, quæ ad confirmandam, ſeu
reſtituendam valetudinem adhibenda ſunt, ita diſſimilibus con-
ſtant naturis, vt non omnes æquè vtiles accidere poſſint: propte-
rea earum nexus ſoluendus eſt, vt, quę ſalutares ſunt, à reli-
quarum impeditione liberę efficaciùs agere valeant, & quę mi-
nùs opportunæ, aut incommodę eſſent, ipſâ ignitione & Calci-
natione diſſipentur. Simile quid dicendum de cœteris, quę ad
corporis valetudinem non pertinent, ſed alium in ſcopum
diriguntur.
Maur.
Hinceſt, quod aliquorum Calx mitior ſit ipſis corpo-
ribus combuſtis, aliorum verò acrior, congruis mitigationibus
aliquando lenienda: quorum enim acrimonia à ſale volatili pen-
det, & in tenui ſubſtantiâ reſidet, vtique combuſtione miteſcunt;
quoniam vi ignis diſiectæ tenues huiuſmodi naturę acriores, quod
lene eſt, relinquunt: contra verò, quę plus ſalibus fixis valent,
ſed eorum vim humor aqueus extenuat, & diluit, illa in cal-
cem, humore abſumpto, excocta acriora euadunt, vt in Tarta-
ro atque Vitriolo obſeruamus, quorum vis erodendi Calcinatio-
ne acuitur. Verùm, cum particulę corporum diſſimilibus vincu-
lis connectantur, eas ſoluendi ratio diſpar ſit, neceſſe eſt: alia
dito, quod eorum ſolutionem iuuet, alia verò aliquid ſibi addi
poſtulant, quemadmodum in metallorum Cęmentatione, quam
vocant, cum ſcilicet metallum in lamellas extenuatum ita in ca-
tino diſponitur, vtinterillas puluis facultate erodendi pręditus
interijciatur, ſiuè ſiccus, ſiuè inſtar pulticulę aceto, aut vrinę,
aut Aquę Forti commiſtus, qui vehementi calore incitatus in me-
talli poros ſe inſinuans eiuſdem particulas volatiles concutit, & diſ-
ſipat, atque friabiles factę laminę poſſunt in puluerem comminui. Nec aliter dicendum de lapidibus durioribus, qui, ſulphure addito,
in igne vruntur.
Dand.
Quęcunque tamen ignis ardore comburuntur, ea ſpiriti-
bus, oleo, ſale volatili ſpoliantur; ſed hęc eadem retinent, ſi
vaporis aquei calore abſumatur tantummodo lentus quidam hu-
mor nondum cum cœteris particulis exquiſitè permiſtus, quo
dempto reliqua materia friabilis eſt, ſicut ſaxum in calcem exco-
ctum: id quod in Cornu Cerui obſeruari poteſt, ſi enim abſ-
que vſtione in alembico per vaporem aſcendentem pręparetur,
ita vt albeſcat, & fragile euadat, ſpiritum &
oleum ſeruat,
vt ex odore percipitur, ſi ardentibus carbonibus inijciatur, &
exipſâ deſtillatione per Retortam manifeſtum euadit: hoc autem
non contingit, ſi illud igneo afflatu comburatur.
Grad.
Propterea excogitata ſunt Magiſteria, quæ vocant, vt
Sales volatiles cum Sale fixo iterum vniantur; vnitorum enim ma-
ior eſt efficacitas. Ex Tartaro combuſto, atque in calcem probè ex-
cocto, affuſa aqua Salem extrahit, qui ab omni admiſtione purga-
tus coagulatur; ſed hic Sal fixus eſt:
ideò illi affunditur Spiritus vi-
ni, ſimul digeruntur, deinde deſtillantur: id quod toties repetitur
affuſo iterum Spiritu vini, donec Sal Tartari combiberit omnem ſa-
lem volatilem vini, qui in Spiritu inerat: abſtracto enim demum
phlegmate habetur Sal vini maximè commendatus à Chymicis. In
illâ videlicet Salis Tartari atque Spiritûs vini mutuâ digeſtione, ſeu
concoctione, dum inuicem permiſcentur, ſe viciſſim Sales appre-
hendunt, & ij ſolùm exhalant, cùm deſtillantur, qui adhuc ſo-
luti manent in Spiritu vini. Simile quid contingere videtur pu-
mici, quando vritur, vt vim adſtringentem, extergentem, atque
purgantem ea, quę oculorum pupillis tenebras offundunt, acqui-
rat: nam prunis obruitur pumex;
vbi igne incanduit, vino odo-
iterum igneſcit, atque iterum ſimili vino ex-
tinguitur: vbi tertio incanduerit, ſponte ſuâ refrigeſcere permit-
titur, & in vſum ſeruatur.
Dum enim in vino extinguitur can-
dens pumex, vinum combibit, atque tum vi præſentis caloris,
tum prunis denuo obrutus aqueam vini partem exhalat, ſalem
retinens.
Maur.
Magiſterij vocabulo donantur communiter aliqua,
etiamſi ſales volatiles non fuerint à fixis ſeparati, atque cum il-
lis denuo vniantur, cuiuſmodi Magiſteria Margaritarum, Cora-
liorum, aliorumque huiuſmodi, quæ non comburuntur, ſed
acido aliquo liquore ſoluuntur primùm, deinde ex liquore illo Sal
abſtrahitur, cui Magiſterij appellationem tribuunt. Sic commu-
niter Margaritas affuſo aceto deſtillato in vitro clauſo ſuper are-
nam aut cineres calidos aliquandiu digerunt vſque eò, dum meri
margaritarum cortices innatent; acetum enim calore illo, licèt
blando, excitatum agitatur, ſuiſque igniculis impetit margari-
tas, quarum compagem ſoluit, & ſibi earum particulas agitatas
vnit, præter cortices: tum guttatim infuſo Oleo Tartari per
deliquium parato, ad fundum vaſis præcipitatur Sal Margari-
tarum, qui, effuſo aceto, aliquoties aquâ abluitur, vt omnem
exuat acrimoniam, quam ab aceti Salibus & ab Oleo Tartari
acquiſiuit.
Grad.
Haud aliâ ratione, vt mihi quidem videtur, adminiſtra-
tur opus Calcinationis per Ignem, vt vocant, Potentialem, vi-
delicet per Aquas Fortes, ſoluendo corpora quædam durio-
ra, eorumque particulas ita iam comminutas, vt in liquo-
rem abijſſe videantur, ſeparando à menſtruo ſoluente, at-
que ad fundum vaſis præcipitando ſpeciem pulueris præſefe-
rentes.
Maur.
Eſt, Gradonice, ita, vt dicis;
&
Magiſteria huiuſmo-
di cum illâ Calcinatione admodum conueniunt, adeò vt per hęc
illa explicari valeat. Illud autem admirabilitate non vacat, quod
aliquando per Aquas Fortes efficaciùs, quàm per ignem ipſum,
cui diu obluctarentur, duriſſima corpora ſoluantur, & in calcem
redigantur; contra verò, quorum corporum Magiſteria, hoc
eſt Sales, elicimus, aliqua ſunt, quæ nimis ab Igne abſu-
merentur, cuiuſmodi ſunt Margaritæ. Verùm vt Aquarum
Fortium efficacitati explicandæ viam ſternamus, an non In-
Decocta aliquando conſiderâſtis?
Dand.
Tam crebrò vocabula hæc inculcantes Medicos audi-
mus, vt nec ignorare, nec obliuiſci, quiſquam valeat. Immo cum
aliquando apud me famulum haberem in pharmacopolio annos
aliquot verſatum, & pro quodam ex domeſticis, ex Medici præ-
ſcripto, parandum eſſet Medicamentum purgans, obſeruaui illum
folia Senæ à ſtirpibus, pulueribus, & ſordibus omnibus accuratè
mundantem, atque item paſſulas minores, quas & lauit:
tum fo-
liorum Senæ vncijs duabus (multo liberaliùs quam pro præſenti
neceſſitate) duplum paſſularum pondus addidit, omniaque ſimul
in lapideo mortario contudit, vt fieret maſſa; cui (additis cinna-
momi Drachmis tribus) in fictili vaſe oris patuli feruentiſſimæ a quę
quintuplum, ſcilicet vncias triginta, affudit, ſtatimque citiſſimè
permiſcuit, & abſque morâ appoſito congruente operculo clauſit
fictile, quod & linteis inuoluit.
Poſt horas ſex, non plures, liquo-
rem per linteum ſponte ſuâ ſtillatim effluere permiſit, nullâ vi ex-
primens; integrum adhuc diem expectauit, vt, ſi quæ eſſent fęcu-
læ, ſubſiderent; effuſumque liquorem clarum ſepoſuit in vſum.
Adeò liquorem hunc Medicus commendabat, vt infantibus ipſis
pondere Drachmarum quatuor tutò exhiberi poſſe aſſereret; pueris
vero à Drachmìs octo ad duodecim; adultis demum ab vncijs trib us
ad quinque, pro virium ratione.
Grad.
Sed quare horarum ſex modum adhibuit, quem vltra
progredi non oporteret in illâ fermentatione?
Dand.
Mihi pariter hoc idem interroganti fecit ille ſatis, reſpon-
dens caueri, ne nimis inſuaui ſapore liquor inficeretur. Intellige-
bam ſcilicet contuſa & comminuta Senæ folia, paſſularum pulpæ
commiſta faciliùs patere, quàm integra, irruptioni igniculorum,
quibus ſcatet feruentiſſima aqua: ne verò calor citò auolaret, pro-
pterea illico occluſum operculo fictile, ac linteis inuolutum, vt
concluſorum igniculorum incurſione tenuiores particulæ (videlicet
Spiritus & Sales volatiles) pulſatæ &
agitatæ educerentur, atque
commiſcerentur affuſo liquori. Quia verò non omnes primo ſtatim
impetu euocari poterant, idcirco longiore temporis ſpatio opus
erat, cum maximè ſenſim deferueſcente ardore languidiùs igniculi
impeterent iniectæ maſſæ particulas. Quod ſi adhuc vltra ſex ho-
ras perrexiſſentigniculi alias atque alias Senæ & paſſularum parti-
culas diſſoluere, atque educere, iam & Salis fixi &
ſulphuris
pore moleſtiam guſtui exhiberent, aut etiam torminibus inteſtina
vexarent.
Grad.
Vbiferuentiſſima aqua affunditur, Infuſum à Decocto
vix diſtare videtur: nam &
lactucas, &
intuba ad acetaria, at-
que aſparagos, diligentiores ancillulæ vt coquant, aqueę fer-
uenti ab igne remotæ immittunt, & vſque eò, dum flacceſcant,
dimittunt.
Maur.
Vocabulis, vt ſæpiùs inculcauimus, litem non intenda-
mus, id ſolum attendentes, quod in rem noſtram facit: fiue
enim ſuccenſis ignibus liquor incaleſcens iniecta ſemina, aut her-
bas, aut ligna, aut aromata concoquat, fiue amoto igne aqua
adhuc feruens, aut iam tepida, aut etiam nullum ignem experta
(modò circumfluus aër modico tepore caleat) eadem maceret, pe-
rinde nobis eſt: igniculis quippe ſiuè liquori illi ingenitis, fiue ab
igne ſubiecto aut ab aëre tepido immiſſis, tribuendum eſt, quod
iniectorum corporum particulæ ſeparentur, atque liquori immi-
ſceantur, quæ ſi tenues fuerint, & facilè à reliquarum ſocietate
ſeuocari poſſint, ſatis eſt, ſi in congruum liquorem infundantur,
ibique diu, aut breui tempore, iuxta propofitum finem, mace-
rentur: Sin autem educendæ particulæ firmiore nexu copulentur,
præſtat illa corpora coquere, prius tamen conciſa, vt plures ſube-
untes igniculi faciliùs atque vberiùs educant quæfitas particu-
las. Non negârim tamen aliqua eſſe corpora tam ſubtilibus atque
volatilibus particulis, vt vel in frigidâ illas deponant; id quod ex
odore atque ſapore dignoſcitur: fieri enim poteſt, vt humor (vix
aliquis excogitari poteſt omnis planè ſalis expers, aut ſpiritûs) ſa-
les volatiles huiuſmodi corporum, quorum rara eſt textura, perua-
dens eos ſibi vniat; illique à reliquis particulis ſeiuncti dum ſe ſpon-
te ſuâ agitant, alios pariter ſales volatiles ad defectionem ſollici-
tent, cum quibus & aliqui Spiritus &
Sulphureæ particulę agitan-
tur, adeò vt demum corpus illud putreſcat: facilè autem obfer-
uamus herbas & flores, ſi diu in aquâ detineantur, putreſcere, at-
que putiſcere.
Grad.
Si hoc aquæ ſimplici contingit, vt herbarum, &
flo-
rum, immò & lignorum temperationem corrumpat illis affuſa, ſi-
bique aliquas eorum particulas immiſceat, nil mirum, ſi acriores
liquores, aut vapores, valeant non leue@@ mutationem moliri,
porum poros ſubire poſſunt. Cum enim varia &
multiplex ſit li-
quoribus particularum figura, & moles, nec æquè, aut ſimili-
ter in corporibus omnibus pateant meatus, in quos illæ pene-
trent, hinc procul dubio oritur diſpar illa facilitas ſe infi-
nuandi.
Maur.
Adde acriores illos liquores, aut vapores (nam aurum
fumo plumbi imbutum redigi in tenuiſſimum puluerem legi) ſali-
bus abundare; pro diſſimili autem ipſorum ſalium naturâ eorum
quoquè motus concitatiores eſſe aut remiſſiores, impreſſionem vali-
diorem aut languidiorem: cumque ſingulorum corporum coag-
mentatio non ſit æquè diſſolubilis, neque qualibet quorumcunque
ſalium impulſione labefactatur. Hinc alij liquores acres alijs corpo-
ribus diſſoluendis adhibendi ſunt.
Dand.
Liquorum acrimoniam ex admiſtis ſalibus ortum ducere,
adeò manifeſtum videtur, vt de hoc ambigi vix poſſit. iratæ for-
micæ (tantæ animis exilibusiræ) quodam tenuiſſimo humore,
ſed egregiè mordaci, & aculeato, cutem eas irritantis perfun-
dunt, quam ille penetrans acrem caloris vrentis ſenſum excitat: id verò ſali tribuendum eſſe nemo negauerit, qui nouerit ex formi-
cis parari Salem volatilem ὀξύπορου maximâ penetrandi facultate
præditum, ad opem affecto cerebro ferendam præſtantiſſimum,
qui vel ſolo odore, partium neruoſarum dolores, & cruciatus lan-
cinantes lenit. Quinimmo noui contumacem brachij &
pedis para-
lyſim demum difiectam fuiſſe quotidiano balneo ex formicis, &
earum myrmecio, cum aquâ fontanâ decoctis, adeò vt affectis
partibus firmum, conſtanſque robur redierit. Plurimas autem
formicas capi poſſe quis neſciat, ſi intus ollam melle leuiſſimè li-
niat? Vinum acefcere ex Salibus fluorem adeptis, nos quoque, ſi
ſatis memini, aliquando admiſimus: ideò ſæpè aceto vtimur,
vbi vis penetrandi quæritur. Docebat me neſcio quis literas albu-
mini oui inſcribere, præſcribebatque Alumen cum aceto ſubtiliſ-
ſimè terendum, hac mixturâ ſcribendum exteriùs in putaminc
oui, quod calido Soli exponatur, vt ſiccetur: tum in acerrimo
aceto triduum aut quatriduum relinquatur, & iterum exſiccari
permittatur. Ouum enim ſi coquaturita, vt obdureſcat, &
pu-
tamine ſpolietur, inſcriptæ albumini literæ apparebunt. Ouo huiuſ-
modi ſi nota aliqua eXteriùs apponatur, qua à cœteris in eodem ca-
nere fungi poterit, vbi fuerit excoctum.
Grad.
Tam occultè ſcribere in lapide nequimus, niſi commu-
nium characterum loco vtamur notâ, quæ nobis cum amico con-
uenit: felle ſcilicet hirci ſcribenda eſt in lapide nota, deinde la-
pis aceto immergendus: demum extrahitur lapis inſignitus literis
quaſi inſculptis: acetum videlicet vnâ cum felle illo lapidis par-
ticulas erodit. Immo ſunt qui ſpondeant literas, aut notas alias, in
ſilice exprimi poſſe ſolo aceto, ſi nimirum ſilex cerâ oblinatur,
deinde ſtylo notæ ita exarentur, vt ibi nudus ſilex appareat: ſienim
ſeptem horas in aceto acerrimo demerſus detineatur lapis extrahe-
tur inſcriptus notis: Simili ferè ratione ac in laminâ cupreâ non cę-
lo, ſed ſuperfuſo humore, ſeu Aquâ Forti, quam vocant, inci-
duntur lineæ aut figuræ. Obducitur nimirum lamina ærea vernice
communi cum modicâ portione ceræ liquefacta: tum graphio de-
ſcribuntur lineæ, aut figuræ: erecto autem circa laminæ oram ag-
gerulo ex cerâ, affunditur liquor conſtans ex ſucco limonum, aut
acerrimo aceto, in quo feruente in olla fictili vitro obductâ pau-
liſper ebullierint vncia Vitrioli, atque Sublimatum, Alumen
rupeum, Ærugo, ſeu, vt vulgus loquitur, Viride æris, exſingu-
lis ſemuncia, priùs tamen contrita, & in puluerem comminuta,
quàm cum ſucco limonum, aut aceto, commiſcerentur. Liquor
igitur ille contingens ſubiectę laminę non niſi partes graphij ductu
deſignatas, & obductâ cerâ nudatas, ita illas ſenſim arrodit, &
exeſt laminam excauans, vt intrà ſeſquihoram circiter, quaſi operâ
cælatoris inſculptæ appareant lineæ, aut figuræ. Quis autem dubi-
tat, an liquor ille acidus imbutus ſalibus ebullitione eductis ex pul-
ueribus, qui fuerant iniecti, aggrediatur, quam attingit,
laminam, atque ſalinæ particulæ ſuo motu impetentes pro-
ximas cupri particulas, illas abſtrahant à reliquis, & laminam
excauent?
Maur.
At viciſſim literas ex chartâ deleri poſſe, ſunt qui ſpe-
rent, ſiex Sale communi, Sale gemmæ, & Alumine rupeo, ex
ſingulis vncias duas, & ex Sale Ammoniaco vneias quatuoriuxta
Artis pręcepta deſtillent, & eâ aquâ literæ madefiant, vt eua-
neſcant. Mizaldum veròcent.
2.
memorab.
num.
85.
ſiaudiamus,
carnem leporinam ſiccabimus, tritam in puluerem viuæ calci mi-
ſcebimus, hac conſpergentur aut illinentur literæ, & infra triduum
re didicerint. Quę quidem, ſi vera ſint, ſalium acrimonię vel in
aquam extillatorum, vel ex leporinę carnis ſiccatę particulis edu-
ctorum calcis ope, tribuenda ſunt.
Dand.
Quàm igitur acri ſale plenus eſt ſuccus, quem continet
fructus Ananas? de quo Guilielmus Piſo de Medicina Braſilienſi
lib. 4.
cap.
46.
pag.
88.
hęc ſcribit.
Fructus Ananas adev̀ corroden-
di facultate pollet, vt non ſolùm linguam & palatum ſauciet,
ſed & in cultro, quo ſecatur, ſuæ mordacitatis veſtigia relinquat,
idque intenſiùs, ſinon probè maturus fuerit. Hęc cum legiſſem,
procliuiùs fidem adhibui Kirchero in Arte Magnetica fol. 381.
edit.
3.
narranti, ſi fructui Ananas infigatur ferreus clauus, nocte vnâ
totum chalybem conſumi, qui in fructu transfixo deliteſcebat.
Hinc licet inferre ſuccum illius fructûs abundare ſale analogo Sa-
libus Vitrioli; ab his namque corrodi ferrum manifeſtum eſt:
&
ipſe
quidem experimento didici vel nolens, cum vterer ſtylo fer-
reo ad agitandum goſſyppium atramento ſcriptorio imbutum,
neque tamen ſtylum detergerem: poſt aliquod enim tempus,
vix credibile eſt, quàm exeſa apparuerit pars illa ferri, cui
atramentum adhæſerat: quantula verò eſſe potuit in illo atramen-
to vitrioli particula?
Maur.
Planè multiplex &
varia eſt Salium natura, eorumque
vires aliquatenus conamur explicare ad ſimilitudinem eorum, qui
nobis, vtpote vulgares, magis innotuere: cœterùm non in om-
nibus proprietatibus conuenire cenſendi ſunt: idcircò ſalem ſucco
fructûs Ananas inhærentem, Sali Vitrioli tantummodo analogum
ſapienter pronunciâſti; an enim omnimodâ ſimilitudine conſen-
tiant, & ad eandem ſpeciem pertineant, incertum eſt.
Hinc cum
aliquando legerem apud Ioſephum Langium in Elementis Geo-
graphicis cap. 18.
num.
10.
in Comitatu Mansfeldico quendam
ſalſum locum eſſe, in quem retia piſcatorum altiùs immer ſa pror-
ſus aduruntur perinde, ac ſi igne exarſiſſent, ſubdubitabam,
vtrùm ſalis illius acrior eſſet natura, quàm noſtratis ſalis, quo
marina aqua imbuitur; an verò illa retium exuſtio oriretur, quia
pro ratione aquæ maior eſſet copia ſalis minùs diluti: id quod
indicatum videtur ex eo, quod exarſio contingat, ſi retia fue-
rint altiùs immerſa, quaſi grauior facta ſit aqua fundo proxima
ex maiore ſalis copiâ: an demum, quia ad contexenda retia pi-
ferat; nam &
noſtri piſcatores non ex quolibet ſilo indiſcrimina-
tim ſua contexuntretia, quibus in mari vtantur: Immo &
ancil-
lulæ pro linteorum varietate acriorem aut mitiorem lixiuiam pa-
randam nôrunt, ne nimia ſalis portio ex cineribus educta tenuio-
ra lintea adurat; id quod potiſſimum euenit, ſiquando, ad maio-
rem candorem linteis conciliandum, calcem cineribus addant. Vt nihil hic dicam de pretioſâ illa lauatione adamantis, cuius na-
tiuas maculas, ac nubes, & colores illum fœdantes, aquâ Mercu-
riali ex Stibio deſtillatâ, & ope ignis auferri docet Anſelmus boë-
tius lib. 2.
de gemmis cap.
4.
Sic enim adamantem adeò nitidum &
purum reddi autumat, vt valore purum natum longè ſuperet. Hęc
ſiquidem (tanquam veritati conſentientia admittantur) ſalibus
aquæ Mercurialis tenuiſſimis ſe in adamantis poros ope ignis dilata-
tos inſinuantibus adſcribenda videntur, vi quorum abſtergan-
tur, & educantur ſordes illæ adamantis pulcritudinem vitian-
tes. Sed non ab omni aquâ quibuslibet Salibus imbutâ ſperari id
poteſt.
Dand.
Quandoquidem de rebus Braſilienſibus aliquid attuli,
apud eundem Piſonem lib.2.
cap.
22.
legi de ſucco quodam morda-
ciſſimo, quem olei nomine indigitat, ex arbore Acaiu: ſic au-
tem habet. Remedium, quo Luſitani ac Braſilienſes præcauent
ab illis vermiculis, qui pedum extremis digitis innaſcuntur, eſt
mordaciſſimum illud oleum glandium, quæ pomis arborum Acaiu
adnaſcuntur: eo ſcilicet inungunt plantas &
digitos pedum.
Quod quidem oleum extrahitur ex immaturis &
crudis glandi-
bus: nam ſi maturuerint, qualitate vstiuâ caret, &
gulæ po-
tiùs delicias, quàm huic affectui remedium, præbet. De eadem
autem arbore Acaiu iterùm loquens lib.4.
cap.
6.
ait, Cirea Decem-
brem pomifera hæc arbor incipit defloreſcere, caſtaneamque pha-
ſeoli formâ, ac cineritij coloris, è ſummitate pomi producit, oleo
adeò mordaci, & cauſtico, inter duos cortices, vt contrectanti
valdè noxium habeatur: quamobrem non niſi inter erodentia nu-
meratur, nec niſi canoroſis & malignis vlceribus vitioſâ carne la-
borantibus adhibetur. Matureſcente autem caſtaneâ, ipſa cum
oleo intus contento ſenſim miteſcit, ac vim ſuam maximâ ex
parte deponit, quod principio quidem auſterum & acidum, den-
tibus ac palato ingratum & noxium, mox à Sole excoctum, &
in deli-
aijs eſſe ſolet.
Maur.
Sicut aliqui ſunt liquores, qui vetuſtate coaceſcunt auo-
lantibus maximâ ex parte Spiritibus, nec paucis ſulphureis parti-
culis, adeò vt diſſolutâ compage ſales confluentes dominentur,
& rerum potiantur;
ita quandiu immaturi ſunt fructus, peracer-
bi ſunt guſtui, eorumque ſuccus acidus, quemadmodum om-
phacium, quia ſalinæ particulæ licèt humore imbuantur, nondum
diſiunguntur interiectis ſpiritibus, atque ſulphureis particulis,
quibus cum vniantur, atque eo vinculo coërceantur, ne tam acri-
ter atque turmatim linguam ac palatum feriant. Accedente verò
Solis calore, qui particularum agitationem atque commiſtionem
adiuuet, ac ſubminiſtratis à radice paulatim ſpiritibus alijſque
fulphureis particulis, ita aliæ alijs admiſcentur, & copulantur,
vt omnes temperationem acquirant, & ſalium vis infracta mite-
ſcat, atque adeò fructus ad maturitatem adductus ſaporis ſuaui-
tate guſtatum blandè commoueat. Hinc ſatis conſtare videtur,
cur oleum illud eXimmaturâglande, ſeu caſtaneâ adnatâ pomis
Acaiu deſumptum vim cauſticam obtineat, atnon item, ſi illa
maturuerit; eadem enim eſt &
mutati ſaporis, &
imminutæ fa-
cultatis cauſticæ cauſa: Mitigatur ſcilicet ſalis acerbitas facto alia-
rum particularum additamento; quandoquidem in poros faciliùs
penetrat ſimplex ſal, quàm ſi cum alijs particulis vniatur; quem-
admodum per anguſtum foramen faciliùs ſe inſinuat latrunculus
nudus, quàm multâ veſte indutus.
Dand.
An non aliquando obſeruâſtis æſtate dulcia vina coace-
ſcere multo faciliùs, quàm auſtera? quia ſcilicet auſtera plus ha-
bere videntur ſalis fixi, dulcia verò, vtpote ſubpinguia, plus ſul-
phuris: nam &
dulcibus (quia ſal cum ſulphure à calore vitali
quandam quaſi aduſtionem patitur) bilem augeri communis opi-
nio fert; ſiquidem dulcia à ſuauitate degenerant, ſi nimis co-
quantur, & amara fiunt.
Cum igitur æſtiuus calor particulas vi-
ni validiùs agitet, faciliùs ſulphureas eius particulas atque Spiri-
tus excitat ad auolandum, & ſalinæ particulæ confluentes exal-
tantur. Dulcia autem ſulphure abundare, quod ſali addatur, ex-
perimento ſatis obuio conſtat: Nam qui per fiſtulam ori admotam
Tabaci fumum excipiunt, ſi Vitriolum præguſtârint, non iam
auſterum ſaporem à ſalinis Vitrioli particulis linguæ & palato im-
ſiqui-
dem in Tabaci exarſione ſeparantur Spiritus, & particulæ ſulphu-
reæ, quæ cum fumo in os attractæ, & ſalinis particulis additæ ef-
ficiunt, vt iam non acriter feriant guſtatûs organum, ſed leni af-
frictu illud titillent, ac voluptatis ſenſum excirent. Hinc non
immeritò melli & ſaccharo naturam ſulphureo-ſalinam tribuimus,
cum illa non ſolùm grauia ſint, ſed & multum caloris contineant,
vt ex ſingulorum reſolutione conſtare poteſt: Si enim mel, aut
ſaccharum, alembico committamus, primùm roris in morem
guttulæ adhærentes manabunt in liquorem inſipidum, vtpote
phlegma; deinde in ſtirias coacti ſpiritus defluent, qui valdè acres
& cauſtici deprehendentur:
demum reſidua erit in Capite mortue
poſt deſtillationem terra inſipida vna cum Sale ſixo cauſtico. Ex
qua particularum diſſolutione apparet cum Spiritibus attolli, ma-
ximâ ſaltem ex parte, particulas ſulphureas, quæ vim vrendi ob-
tinent, ijſque à ſale ſeparatis perire dulcedinem. Illud verò præ-
ter multorum opinionem accidit, quod ſuccus, qui ex arundini-
bus in fruſta conciſis trapeto exprimitur ad conficiendum ſaccha-
rum, ad viginti quatuor horas dumtaxat dur at, moxque ace ſcit,
& ad conficiendum ſacch arum prorſus fit inidoneus, vt loquitur
Guilielm. Piſo de Medic.
Braſil.
lib.
4.
cap.
1.
pag.
51.
; Et Georg.
Marcgrau.
lib.
2.
cap.
6.
ait, Latex ſacchareus ne vnam quidem
diem durare poteſt, quin aceſcat: ideò continuâ operâ &
expreſſio,
& coctio eius fit, cum ex acido ſucco nullum ſaccharum fieri poſſit:
& ſi biduum ſaltem aßeruetur, in acetum acerrimum degenerat.
Succum illum expreſſum dulcem eſſe manifeſtum eſt cuicunque,
qui arundinum ex Siciliâ aliquando ad nos delatarum, detracto
cortice, medullam dentibus premat: Cum verò tam facilè ace-
ſcat, ſi vel vnam diem fœculentus permaneat, neque craſſiores
quædam partes coctione ſeparentur, ſuſpicor perturbatam quan-
dam fermentationem fieri, vi cuius ſulphureæ particulæ, atque
ſpiritus in auras abeant, & ſalinis particulis dominatum relin-
quant. Coquitur autem primùm ſuccus ille in ingentibus ahenis
igne vehementi, atque affuſo forti lixiuio ſeparantur craſſiores il-
læ & inutiles partes, non abſimili ratione, ac cum feruenti lacti
affunditur ſerum acidum, & caſeoſæ partes ſeiunguntur à ſero:
Sa-
les ſcilicet alkali ipſius lixiuij apprehendunt ſulphureas illas parti-
culas abundantes, quæ fermentationem incitabant, & à fœcibus
vniuntur: qui deinde in minoribus cacabis demum perficitur, &
,
vt habet idem Piſo, ob ignem intenſiſſimum, vehementioris ebul-
litionis hahenda eſt ratio: ſtatutiſque temporibus olei Oliuarum
modicum guttatim inſtillatur, ne ignis vehementiâ ſaccharum ali-
quid detrimenti capiat: oleo enim cohibentur vtiles ſulphureæ
partes, ne in ebullitione auolent. Obſeruatu dignum, addit ibi,
quod oleum, ſi maioribus inderetur ahenis, in quibus liquor pu-
rificatur, ſaccharo conficiendo planè foret ineptus; oleum quippe
non ſepararet fęces, ſicut Sal lixiuij. Viciſſim ſi minoribus lixi-
uium illud forte, quod maioribus affunditur ad exquiſitiùs ſe-
cernendas immundities, infundatur, æquè impoſſibile ſaccharum
conficere, nam abſtraheretur ſulphur, ſale cum terrâ relicto, &
dulcedo periret. Si denique momentum ſucci Limonij, vel acidi
quid inijciatur, ſacchari conſistentiam nunquam acquiret, ſed
in totum perditur; quia videlicet acido ſepararentur ſalinæ ſucci
illius particulæ à ſulphureis. Quod verò ſpectat ad poſtremam
Sacchari purgationem, qua albeſcit impoſito limo gryſeo, quem
Barro vocant, aquâ frigidâ madefacto (cuius artificij notitiam
Franc. Ximenez apud laudatum Marcgrauium lib.
2.
cap.
17.
acce-
ptam refert gallinis, quæ pedibus lutulentis in ſaccharum inſilien-
tes illud quidem infecerunt, verùm quæ partes infectæ fuerant,
demum apparuerunt notabili candore magis conſpicuæ) ad præ-
ſentem diſputationem non attinet; quemadmodum neque tin-
ctura rubra educta ex Saccharo albo in puluerem contrito, & cum
aquâ vitæ rectificatâ in cineribus calidis macerato, de qua Be-
guinus Tyrocinij Chymici lib.2.
cap.
10.
Hoc vnum ſcilicet vole-
bam, quod Maurocenus indicabat, dulcedinem ſuccorum ex
congruâ Salis & Sulphuris vnitorum commiſtione oriri, &
domi-
nantibus ſalibus liquores priùs dulces fieri acidos.
Grad.
Duplicem ſuccum acidum ex vite habemus, Omphacium
videlicet ex vuis immaturis, & acetum ex vino conſeneſcente,
ſed omphacium non adeò acre eſt ac acetum, illoque præ hoc ſæ-
pè coqui libentiùs vtuntur in condiendis cibis; præterquam quod
non eoſdem vſus afferunt; neque enim bombardarum maiorum
moderatores omphacio vtentur ad refrigerandum, vt vocant,
veriùs dixerint ad detergendum, metallum, neque ad ſoluendas
margaritas æquè valeret omphacium deſtillatum, atque acetum
Quia nimirum dum ad maturitatem adduci-
tur vua, alij atque alij ſales ſubminiſtrantur à radice, quos non-
dum ſuppeditauit, quando illa adhuc acerba eſt; propterea om-
phacium mitius eſt aceto, neque tantùm quia pauciores, verùm
ctiam quia minùs acres ſales complectitur. Porrò acetum deſtilla-
tum licèt magis penetret, eſt tamen minùs acre, quia Sal fixus aceti
non aſcendit, ſed in capite mortuo remanet.
Maur.
diſpar acidorum facultas diſſimilem ſalium naturam
oſtendit: id quod multò magis in cœteris acidis aſſirmandum eſt,
inter quæ nulla videtur intercedere cognatio, quemadmodum in-
ter omphacium & acetum.
Hinc ſolers quidam Medicus, vt ob-
ſeruaret, quàm variè ſales ſanguinem immutarent, ex ſectâ
Canis arteriâ cruorem pluribus vaſculis excepit, & primo qui-
dem affudit acetum deſtillatum, alteri Spiritum vini, tertio
oleum Salis Tartari, quarto Spiritum Salis Ammoniaci, quinto ſo-
lutionem Aluminis.
Grad.
Medicorum non ignobilium ſententia eſt ſanguinem ni-
mis fluxilem & tenuem acidis ad debitam craſim adduci, &
mo-
dicè cogi, ſed & pariter acidis reſolui ſanguinem craſſum atque
concretum, cuius partes omnes cohærent, & in grumos coale-
ſcunt. Sic &
apud Virgilium lib.
2.
Georg.
Iupiter humidus Auſtris
denſat, erant quæ rara modò, & quæ denſa, relaxat.
Quic-
quid verò ſit de calidis & humidis halitibus Auſtri, quibus con-
ſtat, & quos ſecum defert, qui corpora quæuis ſubeuntes fer-
menti vim, & vicem obtinent;
in acidis vis illa denſandi ſangui-
nem ſalibus tribuenda videtur: quemadmodum enim ſi panis tri-
tus ſit iuri ruditer commiſtus, eo quod adhuc breuem ignis ca-
lorem paſſus eſt, non niſi longiore coctione demum pultis in mo-
dum ſpiſſatur, quia immiſſi igniculi panis particulas multo minu-
tiùs concidunt, illaſque diutiùs agitatas exquiſitiùs iuri permi-
ſcent; ita pariter particulæ ſanguinem conſtituentes ſi liquori
aqueo non fuerint, pro debitâ ſanguinis temperatione, implicatæ
& permiſtæ, quia craſſiuſculæ ſunt, ab accedentibus ſalibus, qui
in congruo acido inſunt. comminuuntur magis, &
diuiduntur ita,
vt caloris vitalis & ipſorum ſalium vi agitatæ omnes in probatum
ſanguinem temperentur, cuius ſcilicet ſibræ mediocrem tenuitatis
& craſſitiei habitum obtineant.
Hinc facultas eadem ſalium, qui
ab acidis ſubminiſtrantur, reſoluit ac relaxat concretas ſanguinis
manare queant: ſuo videlicet motu ſales volatiles incurrunt in con-
ſtipatas aut coaleſcentes particulas, eaſque comminutas à cœteris
ſeiungendo, ſanguinem attenuant.
Dand.
Propterea in Cardiacis affectionibus, quæ ex ſanguinis
coagulatione oriuntur (ſi enim liquore aliquo, aut vapore, ſan-
guis notabiliter concreſcat in grumum, Lipothymias & ſyncopes
efficit, cum à corde diſcuti nequeat, ſin autem leuiùs denſetur,
palpitationem & tremorem infert, irritato corde ad perturbatum
motum, vtillum expellat) proſunt Coralia, Oculi Cancrorum,
Margaritæ, Lapis Bezoar, ſuccus citri, quorum ſales volatiles
impediunt, ne ſanguis concreſcat. Quinimmo &
acetum extrinſe-
cùs illitum valdè iuuat cor huiuſmodi ægritudinibus laborans; ſa-
les enim aceti volatiles in venas penetrant, atque natiuâ agilitate
ſanguinem permeantes atque incitantes, à quo deferuntur ad cor,
diſſoluunt grumos. Acetum autem ad nares admotnm eatenus in
lipothymijs prodeſſe exiſtimo, quatenus eius ſales volatiles ad
cerebrum aſcendentes fugientibus ſpiritibus manum inijciunt,
eoſque quodammodo figunt; ſpiritibus verò huiuſmodi ſalibus
permiſti, atque per neruos ad cor delati attenuant atque com-
minuunt craſſiores particulas, quæ legitimum cordis motum im-
pediebant.
Grad.
Plurima ſanè ſatis probabiliter explicantur, eX quo in-
notuit ſanguinis motus in Orbem rediens ex corde per arterias, ex
his per venas iterum in cor delatus; hinc fit, vt cor afficiatur
ab his, quæ ſanguini permiſcentur; ideoque aceti, aut alterius
liquoris ſales volatiles ſe per cutim in arterias aut in venas inſi-
nuantes ſanguini permiſcentur, eodemque impetu, quo ſanguis
in dextrum cordis ventriculum propellitur, ipſi quoquè eò defe-
runtur. Sic ſuſpicor non rarò contingere, pleuritide laborantes
idcirco extingui, quia inflammationis membranæ coſtas ſuccin-
gentis materia per venam Azygon in Cauam, & per hanc in dex-
trum Cordis ventriculum delata aut nimiâ copiâ cor opprimit,
aut deleteriâ qualitate Spiritus profligando illos ſiuè extinguens,
ſiuè abigens, eiuſdem cordis motum impedit: quod ſi illa ſenſim
in tenues atque ſeroſas particulas reſoluatur, demum per Emul-
gentes, & renes excernitur:
ſin autem materia purulenta ſit, vbi
a dextro cordis ventriculo in pulmones expreſſa fuerit, ab his per
Neque enim, niſiægrè, cum
vulgo opinari poſſum ſemper abſceſſum diſrumpi, atque pure illo
pulmones, quaſi ſpongiam, imbui; quippe in depreſſam dia-
phragmatis partem purulentus liquor deflueret, neque pulmo-
nes ſubire poſſet; quamuis membranam pulmones cingentem
poris multis inſignitam admittamus cum Harueio de Generat. Animal.
exercit.
3.
pag 43.
Si igitur per venam azygon de-
mum ad renes materia illa vi appoſiti medicamenti attenua-
ta defertur, quidni itidem, ſi purulenta fuerit, ſed congruè
extenuata, per eandem azygon & Cauam ad pulmones de-
ferri poſſit?
Maur.
Ne ſanguinis circulatio nos à propoſito abducat, ca-
uendum eſt. Hoc vnum addo, quandoquidem de eâ incidit men-
tio: Illam quidem primùm innotuiſſe probabile eſt ex venarum
valuulis, quæ ab extremis corporis partibus, & ex minuſculis ve-
nis in maiores venienti ſanguini patent, at non item reditum per-
mittunt: ideò etiam compreſſa vinculo vena turgeſcit in inferio-
re parte, non verò qua parte ſpectat præcordia. Verùm &
in Di-
uinis literis veſtigium aliquod huiuſmodi circuitûs deprehenditur
apud Eccleſiaſten cap. 12;
vbi ſenectæ incommodis ſymbolicè ac
velut ænigmaticè explicatis, mortem ipſam deſcribit: poſt ocu-
lorum hebetudinem, aurium ſurditatem, dentium ad pàucosre-
dactorum otium, addit *florebit amygdalus*, propter canitiem
capitis; *impinguabitur locuſta*, hoc eſt, iuxta chaldaicam expo-
ſitionem, inflabuntur crura, quæ in locuſtis ſuâ ſubtilitate ſunt
maximè conſpicua; *diſſipabitur capparis*, quia in ſenectute libido
extinguitur: *antequam rumpatur funiculus argenteus*, ſpiritibus
animalibus per neruos, qui albi ſunt & teretes, fluere deſinen-
tibus, *& recurrat vitta aurea* contrahente ſe &
flacceſcente ce-
rebri membranâ, quæ, propter multiplices venarum atque arte-
riarum plexus, aurea dicitur (nam & adagium *ἀνδρὸς γέ ρονΤος*
*ἀςαφὶς τ\‘θ κρανίον, Viri ſenis velut vua paſſa cranium*, admonet
inualidum eſſe & flaccidum ſenile corpus exhauſto ſucco) *&
con-*
*teratur hydria ſuper fontem*, vaſe ſanguineo, hoc eſt vena Ca-
ua, ſanguinem ex iecore, quaſi ex fonte, non ampliùs hau-
riente, *& confringatur rota ſuper ciſternam*, abruptâ ſanguinis
circulatione in corde, quod ciſterna dicitur, quia ſicut aqua in ci-
ſternam aliunde deriuatur, & in eâ purgatur, ita ſanguinem cor
puriorem exprimit per magnam arte-
riam; *&
reuertatur puluis in terram ſuam*;
ex quibus poſtremis
verbis ſermonem eſſe de morte periphaſi hac deſcriptâ, manife-
ſtum eſt. Sed iam ad propoſitum, à quo aliquantulum declinare
viſi ſumus, reuertamur. Illud certè, quod breui huic declina-
tioni à propoſito cauſam dedit, videlicet ſalium aliquorum vola-
tilium (cùm non omnes indiſcriminatim vtiles eſſe cenſeantur) ef-
ficacitas in cardiacis affectionibus ſanguinem concreſcentem re-
ſoluendo, ſuadet non eandem eſſe quibuſcunque ſalibus naturam,
vt ſæpiùs inculcaui: ſietenim ſpecie non differrent ſales diuerſorum
corporum, quemadmodum aliqui autumant timentes, ne nimis
multa principia ſtatuant; ad auertendam hanc principiorum, à
qua abhorrent multitudinem, etiam ſpiritus omnes vnica ſpecies
complecteretur. Quod ſi Spiritus eſt notio ad plures differentias
pertinens (niſi Spiritus vini, nitri, Salis communis, Vitrioli, &
ſimilium, eiuſdem planè ſpeciei exiſtimemus) nil vetat Salem
ſtatuere genus, quod plures partes ſubiectas habeat. At, inquiunt,
vinum, lac, mulſum, herbarum ſucci, pultes, alijque liquores,
cum vario ſapore, quandiu particulæ ritè compactæ manent, gu-
ſtum moueant, ſieorum ſales ſui iuris fiant, & ſupra alias parti-
culas componentes euehantur, ſpiritibus & ſulphureis particulis
ſiue depreſſis, ſiue maximâ ex parte abeuntibus (vel quia diu ſer-
uantur, vel quia concutiuntur, vel quia immodico aëris feruore
agitantur) omnium ſapor in acorem vertitur: immò &
ſolidiora
corpora, quæ ſale abundant, cuiuſmodiſunt ligna ponderoſa, &
pleraque foſſilia, ſiſatis valido igne vrgeantur, ſtagma acidum
extillant: communis igitur eſt ſalibus omnibus indoles, quippe
qui ſtatim ac ſuæ poteſtatis fiunt, natiuum acorem exerunt. Ve-
rùm licèt omnibus acor conueniat, negari certè non poteſt diſſi-
milem eſſe acorem, quem vinum aceſcens contrahit, ab aco-
re lactis: præterquamquod, etiamſi in acido ſapore conueni-
rent, ſatis eſſet ad naturam diuerſam aſſerendam, ſi in alijs pro-
prietatibus non conſentiant: ſic enim neque omnia dulcia ad ean-
dem ſpeciem referuntur.
Dand.
Audiui &
ego aliquos contentiosè propugnantes vnicam
eſſe Salium naturam: ſed, fateor, non poteram illis acquieſcere.
Quid enim Sales alij Fixi, qui non niſi vehementiſſimo calore in
liquorem acrem ſoluuntur, alij volatiles, quos mediocris calor à
An, quia auolantes Spiritus hosſecum rapiunt?
At in eodem corpore miſto etiam illis ſalibus cohærebant ſpiritus,
illos tamen ſecum auferre nequiuerunt. Alijigitur præ alijs faci-
liùs moueri ſuapte naturâ poſſunt. Si varias chryſtallorum figuras,
in quas ſoluti ſales conformantur, obijcias, illico opponunt non
omnino ſimplicia elementa eſſe, neque ſales huiuſmodi prorſus
eſſe deſtitutos ſpiritibus, quibus tribui poſſit pro vario eorum ex-
curſu varia conformatio; ideò ſal marinus, niſiaqua in multum
vaporem reſoluatur, ægrè in cubos efformatur, cum vix Spiri-
tuum aliquid habere videatur; alumen verò ſolutum paulo plu-
res ſpiritus continens concreſcit in chryſtallos octoëdras; ſed ſal ni-
tri abundans ſpiritibus ſeſe in gyrum contorquentibus aſſurgit in
chryſtallos conicas. Verùm, non vocato in controuerſiam hoc
Spirituum motu, vbinam demum ſimplices ſales ab omnibus ſpi-
ritibus & ſulphure ſeiunctos inueniemus, vt omnino ſimilem eo-
rum inuicem comparatorum naturam pronunciemus? Siqui ſales
ſulphure atque ſpiritibus careant, certè ſunt ſales fixi, ſeu Alka-
li, ex herbarum combuſtarum cineribus parati; his verò quàm
diſpar eſt agendi efficacitas, quæ neque ſpiritibus, neque ſulphuri
adſcribatur? ignis ſiquidem adurentis vehementiâ, vix ſupereſt in
cineribus illis ex herbarum combuſtarum tenui ſubſtantiâ relictis
aliquod leue ſulphuris atque Spirituum veſtigium, quibus proba-
biliter tribui poſſit tanta in agendo diſſimilitudo.
Maur.
Id verò potiſſimùm euincere videntur Aquæ Fortes, quip-
pe quæ non eadem corrodendi & diſſoluendi facultate pręditæ ſunt:
harum autem efficacitatem à ſalibus oriri nemo negat:
aqua ſcilicet
ſeparationis, qua argentum ſoluitur intacto manente auro, quod
illi iungitur, nequit aurum ipſum ſoluere; quod propterea exi-
git Aquam Regiam, vt vocant, quæ ſoluto auro intactum relin-
quit argentum.
Grad.
Non eadem eſt omnibus artificibus huiuſmodi aquæ for-
tis argentum ſoluentis compoſitio. Aliqui iubent Vitrioli Roma-
ni libram vnam, Salis Ammoniaci libras quinque, Salis Nitri vn-
cias quatuor, Cinnabaris vncias tres teri, miſceri, & ſecundùm
Artem deſtillari. Alijs apud Aldrouandum de mineralibus lib.
1.
pag.
13.
ſatis eſſe videtur, ſi libræ Atramenti Sutorij, libra Salis ad-
datur cum tribus aquę fontanæ partibus; aut ſi libræ quatuor
Atramenti Sutorij, & duæ Halinitri libræ, cum ſelibrâ Alumi-
aquę fontanæ ſeſquilibrâ miſceantur.
Fallopius Salis petræ
vncias octo, Vitrioli vncias quatuor, Sulphuris vnciam vnam terit,
atque deſtillat, & manantem aquam ad vſum ſeruat, in qua inie-
ctum argentum auro miſtum reſoluitur in aquam ſubſidente auro,
quod deinde ſeparatur ab aquâ argento grauidâ. Cardanus præ-
ſcribit accipiendam Halinitri partem vnam, liquidi Aluminis, quod
Rochæ vocant, partes tres, arenæ mediam: hæc ſiccata diligen-
ter, & purgata, igni deſtillanda committanturin vitreis vaſis.
Colligenda eſt, quæ priùs effluit aqua, cùm demum crocea vide-
tur: tum auctis ignibus alia ſuccedit, quæ plerunque priore ex-
cipitur. Aquæ extractæ partem modicam accipe, cui argenti pu-
riſſimi obolum, hoc eſt grana duodecim immitte, atque vaſculum
calidis cineribus impoſitum vſque dimitte, dum diſſolutum fue-
rit argentum. In imo vaſculo inſtar tenuis calcis ſubſident fęculæ,
quibus ſublatis, reliqua purior aqua affundatur toti aquæ, ex
qua modica hęc pars detracta fuerat, quæ ſimiles tenues fęculas
in fundum vaſis abijciet: quibus pariter ſublatis, puriſſimam
aquam habebis ad argentum, ac cœtera metalla, præter aurum,
diſſoluenda efficacem. Beguinus lib.
2.
cap.
3.
Tyroc.
Chym.
Com-
munem Aquam Fortem eliciendam docet ex Vitrioli exſiccati li-
bris duabus, & Salis petræ repurgati librâ vnâ:
ſimul terantur, &
miſceantur, atque in Retortâ optimo luto munitâ, igne per gra-
dus adminiſtrato, deſtillentur, appoſito amplo Recipiente, in
quo vbi Spiritus albi & nebuloſi diſſipantur, finis adeſt.
Tumſen-
ſim refrigeſcere permittatur; &
ad purgandam aquam ex Reci-
piente exemptam, accipiatur eius quarta pars, velſaltem vncia
vna atque altera, cui inijciatur puri argenti drachma vna, &
ſuper prunis in cucurbitâ altâ ſoluatur; ſolutio reliquis tribus par-
tibus affundatur, & inſtar lactis tota aqua albeſcet:
vbi reſederit,
quod purum eſt, in vitro probè munito ſeruetur.
Maur.
Omnes tamen, quos recenſuiſti, præter Cardanum,
Vitriolum adhibent, cui videtur inſidere vis quædam præcipua diſ-
ſoluendi; eius quippe ſalfacillimè adhæret metallis, illorumque
ſales apprehendens dum agitatur, compagem diſſoluit; niſi for-
tè plumbum excipias; glebas enim illas, ex quibus Vitriolum, hic
in Italiâ, eruere moris eſt, aquâ ſoluunt, hancque à ſordibus ſe-
paratam in vaſis plumbeis coquunt; nam ſucci illius concreſcentis
acrimonia non corrodit plumbeam materiam: Eſto in vetuſtiſſi-
ra ferreæ virgæ plumbo ferruminatæ connectebant, deprehenda-
tur plumbum longo annorum ſpatio maceratum vi marini ſalis
abijſſe in Argentum viuum: quemadmodum &
Fallopius ex lami-
nis plumbeis ſale communi interiecto in vaſe vitreo ſub terrâ con-
ditis, poſt nouem dies argentum viuum colligi poſſe affirmat. Cer-
tè Aldrouandus lib. 3.
cap.
6.
teſtatur ſe dono accepiſſe Chalcan-
thum Hungaricum, cui in aquâ diſſoluto ſi inijceretur ferrum, ſen-
ſim abibat in rubiginem, ex qua deinde cuprum eliciebatur. Cro-
cus Martis abraditur ex ſuperficie ferri, poſtquam abierit in vapo-
rem Aqua Fortis deſtillata ex Vitrioli calce, & æquali Sale com-
muni, cum tribus argillæ partibus. Et ad ſoluendum ferrum, ex
quadrante Vitrioli albi, ſeptunce Vitrioli Hungarici, triente ſalis,
& ſemunciâ Aluminis paratur aqua fortis.
Quàm facilè verò Chal-
canthiaut Aluminis particulæ ſalinæ adhæreant ferro, hinc appa-
ret, quod ferrum aquis Chalcantho aut Alumine imbutis im-
merſum æris colorem induit: immò ex Atlante Sinico pag.
127.
in
XI Prouinciâ Fokien in monte Kin, hoceſt aureo, quia ibi ſunt
aurifodinæ, *tria parua ſuntſtagna, quibus ſicrudum ferrum merga-*
*tur, mutatur in cuprum*: idcirco procliue eſt opinari ſtagna illa
abundare Chalcantho, ſiue hoc ſubiecta terra ferat, & aqua diſſol-
uat, ſiuè ex terræ venis profluens humor in ipſis montis viſceribus
vitriolicos ſpiritus & ſales aſſumpſerit.
Dand.
Quoniam cupri &
Atlantis Sinici mentio incidit, non vi-
detur hìc illud diſſimulandum, quod mihi memoria ſuggerit fre-
quenti experimento Authoris comprobatum, nec à noſtrâ diſpu-
tatione alienum. In X Prouincia Chekiang pag.
113.
*Naſcitur*
*per totam hancregionem* (Kiahing) *in ſtagnantibus aquis fructus*
*figurâ rotundus, Peci Sinæ vocant, cuius magnitudo caſtaneam*
*nucem haud multum excedit: pellis ſubtiliſſima pulli coloris nu-*
*cleum vestit, cuius intus candidiſſimacaro eſt plena ſucci, grati-*
*que ſaporis; durior eſt quàm pomorum vulgarium, ac parumper*
*acida. Si ſimul cumhoc frustu cupream monetam oriori immiſe-*
*ris, dentibus eâdem facilitate, qua frustum, comminues, acin*
*pulpam comeſtibilem rediges, mirâ Naturævi, mihique alias ipſo*
*experimento ſæpè compertâ.* Succus igitur ille ſubacidus in cupri
poros ſe inſinuans eius duritiem emollit, vt dentibus mandi, &
extenuari poſſit: id quod valdè affine eſt diſſolutioni, quando per
ticulâ ferri vel argenti præcipitatur ad fundum vaſis; mollitudo
ſiquidem, acteneritas, aliquarum ſaltem partium diſiunctionem
indicat, qua fit, vt corpus ipſum facilè flecti queat: neque ali-
ter videtur contingere, quando artifices, vt metalla ad molli-
tiem adducant, inſpergunt argentum ſublimatum, boracem,
& Euphorbium in puluerem contritum;
hęc enim ſuâ acri-
moniâ penetrant, & partes aliquas diſiungunt;
quamuis non
omnes particulas minutè concidant, quemadmodum Aqua
Fortis.
Maur.
In diſſolutione tamen, quæ fit ab Aquâ forti, ita vi-
dentur iniecti metalli particulæ à ſe inuicem ſeiungi, vt ipſins
aque particulis aliquâ ratione vniantur: quemadmodum enim,
vbi ſalis communis vncia, in aquæ communis vncijs tribus & di-
midiâ, ſoluta fuerit, ſi plus ſalis in eandem aquam inijciatur,
non ſoluitur, ſed fundum petit: ita pariter ſi in vnicâ aquæ fortis
vnciâ diſſoluatur vncia Mercurij, quicquid præterea addideris Mer-
curij, non ſoluitur: id qnod etiam cœteris metallis contingit:
quandoquidem non ita ſe habet, vt aqua turbida &
limo inquina-
ta, cui alios atque alios terreni pulueris pugillos adijcere potes &
immiſcere, quæ ſi quieſcat, demum depoſito limo ſponte ſuâ per-
ſpicua cuadit, quia aqueæ particulæ terrenos puluiſculos, ſaltem
craſſiores, non apprehendunt; eſto illis aliquid non conſpicuum
adhæſerit, quod non niſi diuturnitate temporis ſubſideat, cùm il-
la fit defęcatior. At ſales, quibus referta eſt aqua fortis, ſibi
vniunt ſales metalli iniecti, aliquando quidem ita, vt corrumpant
metalli illius temperationem, aliquando verò manente ipſâ me-
talli naturâ: nam ſępiùs ſcparantur metalla, veluti aurum &
ar-
gentum, vt ſingula ſeorſim habeantur; habentur autem, quando
præcipitantur, & ab aquâ forti ſeparantur, potiſſimùm iniecto gut-
tatim Oleo Tartari per deliquium parato: guttatim, inquam, nam
ſinimis liberaliter infundatur, tanta excitatur aquæ ebuilitio, vt
vaſis labra excedens effundatur aqua, & pereat ſolutum in illâ me-
tallum, quod eſſet per præcipitationem colligendum.
Grad.
Quanam verò facultate id præſtat Oleum Tarcari?
hoc
nihil eſt aliud, quàm Sal Tartari inloco frigido & humido diſſo-
lutus in liquorem. An Saliſte liquidus infuſus in aquam fortem
metallo grauidamita adhæret metalli particulis, vt illæ hoc addi-
An verò Sal Tartari ita ap-
prehendit Sales, quibus Aqua fortis conſtat, vt hi dimittant me-
talli particulas, quæ ſuâ grauitate fundum petant?
Maur.
Sales ſe viciſſim apprehendere, &
potiſſimùm fixos vola-
tilibus iungi, communis fert opinio. Quodcunque acidum ſi cum
Sale Tartari deſtilletur per balneum Maris, qui vapor per alembi-
cum defluit, planè inſipidus, & omni ſapore priuatus deprehen-
ditur: Sal verò Tartari ſi denuò ad libram examinetur, pondere au-
ctus inuenitur; non niſi quia, expirante humore aqueo, reliqui
ſales volatiles, quibus acidus liquor abundabat, iuncti ſunt ſali-
bus fixis Tartari. Ex quo quaſi per tranſennam prætereuntes ſtri-
ctim confirmabimus id, quod alias dicebamus, ſales nimirum
volatiles dici, non quia leues ſint, ſed quia vim caloris non fe-
rant, & facilè ſeparentur:
idcirco quando Sales fixi vehementi
calore abeuntin liquorem acrem, dicuntur acquirere volatilita-
tem: ſed Sal Tartari per deliquium liqueſcens adhuc fixi nomen
retinet. Præterea guttæ Olei Tartari in Aquam Fortem inſtillatæ
tumultum cient, & ebullitionem;
qua ceſſante, nouus ſubinde
excitatur tumultus, ſialiæ guttę inſtillentur: &
demum nulla fit
ebullitio, etiamſi Oleum Tartari infundatur. Hinc licet arguere,
diuerſos ſales, cùm proximi fiunt, agitari tandiu, dum ſibi inui-
cem cohæreant; vbi verò coaluerint omnes interſe, exnouo ſa-
lis additamento nullas turbas excitari, cùm non inueniat parti-
culas ſalinas, quibuſcum vniri valeat. Histamen adde Aquam
fortem communem, vbi ſemel diſſoluerit iniectum metallum, fa-
ctam fuiſſe effœtam, neque valere denuo metallum ſoluere, niſi
affuſa recenti materiæ, nouâ deſtillatione, iterum imbuatur ſali-
bus. Igitur Aquæ fortis ſales, qui metalli particulas apprehende-
rant, licet cum Tartari Salibus vniantur, non dimittunt metal-
lum; alioquin maneret aqua ſuis imbuta ſalibus.
Quid autem ar-
tifices toties metalli calcem ſimplici aquâ abluunt, niſi vt acri-
moniam ab adiectis ſalibus inditam deponat? Neque dixerit quiſ-
piam, idcirco tantùm aquam poſt metalli præcipitationem non
valere iterum ſoluere metallum, quia eius Sales ſalibus Tartari
coniunctinequeant apprehendere ſalinas metalli particulas, non
autem quia ſint exhauſtæ eius vires. Hæc etenim ſi vera eſſent,
iniecti Sales Tartari non iungerentur particulis metalli: id verò
ex Cerauno-Chryſo, ſeu Auro fulminante, manifeſtæ falſitatis
Iam nôſtis Aquam Regiam, ſeu Philoſophicam,
auri metallorum regis ſolutiuam, admittere Salem Ammoniacum,
ſiue ex mente Hartmanni in notis ad Crollium pag. 57.
quatuor
vncijs tum Chalcanthi, tum Nitri, tum Aluminis addatur vncia
vna Salis Ammoniaci, & omnia commiſta ex Alembico per are-
nam deſtillentur; ſiue iuxta præceptum Beguini lib.
2.
cap.
3.
æqua-
les partes Nitri repurgati, & Salis Ammoniaci, vtriuſque ſcilicet
vncias duas, permiſceas, atque ex cineribus per amplam r tor-
tam deſtilles in magnum vas Recipiens. Hæc aqua ex ſoluto auro
flaueſcit, eiuſque vncia vna Drachmam vnam auri puriſſimi diſ-
ſoluit. Vtſolutum aurum præcipitetur, poſtquam per noctem in
aremâ facta fuerit digeſtio, manè infunditur guttatim Oleum
Tartari per deliquium ſoluti, velſaltem Tartari Sal in aquâ com-
muni ſolutus: Neque aurum totum abſtractum eſt, quandiu aquæ
color flauedinem aliquam retinet; ſed totum fuiſſe repercuſſum in-
dicat aquæ color albus. Hæc auri calx cautè exſiccata eſt Aurum
fulminans. Verùm ſi perrexeris infundendo Oleum Tartari, poſt-
quam alba facta fuit aqua, adeò vt inſtar atramenti nigreſcat,
certus quidem eris vniuerſum aurum deſcendiſſe, ſed fulminan-
dipoteſtate ſpoliabitur. Vniuntur igitur Tartari ſales cum ipſo au-
ro, cui adimunt fulmineam facultatem. Quapropter perpenſis
omnibus rationum momentis, illud mihi ſtatuendum videtur,
quod ſales quidem facilè ſe viciſſim apprehendant, complicatis
inuicem eorum particulis; ſed non continuò etiam illud conſe-
quens eſt, quod ſe complectentes dimittant metalli particulas,
quas apprehenderant; niſi fortè (quemadmodum contingit, cùm
Oleum Tartari non ſenſim, ſed confertim affunditur) ſuperinie-
cti ſalini liquoris particulæ tantâ vi alias exagitent, vt à metallo
abſtrahant, aut affuſa ſimplex aquaita ſibi vniat ſalinas particu-
las menſtrui ſoluentis, vt metallicæ particulæ dimittantur. Ita-
que mihi vero ſimillimum videtur, iniecto Oleo Tartari per deli-
quium parato, huius ſales fixos vniri ſalibus Aquæ Regiæ, & ipſi
auro: ex quibus coniunctis fit moles magis compacta in ſpecie gra-
uior ipſâ aquâ Regiâ, ac proinde in vaſis fundum deſcendit, prout
guttatim inſtillatum Oleum Tartari apprehendit auri particulas. Quod ſi auro in aquâ Regiâ ſoluto admiſceatur ſuccus limonum,
antequam præcipitetur, ex affuſione Olei Tartari non omnes auri
particulæ præcipitantur, ſed aliquæ cum ſoluente manent, quæ
purgantes quoſuis humores noxios, etiamſi exiguâ quantitate
exhibeantur. Ex quo inferendum videtur Oleum Tartari non com-
plecti particulas auri, quibus limonum ſuccus coniunctus eſt,
ideoque illas non deſcendere, vtpote Sale Tartari non prægrauatas. Cœterùm puluis ſubſidens, pręcipitatione ſenſim factâ, licèt ſæ-
piùs aquâ calidâ eluatur, & exſiccetur, auri diſſoluti pondus gra-
uitate ſuperat; id quod fieri non poteſt, niſi ſalis grauitas fuerit ad-
dita. Quando verò cuprum in aquâ forti ſolutum præcipitatur af-
fuſâ aquâ tepidâ, hæc ſales aquæ fortis ita diluit, vt liquoris to-
tius moles fiat ſecundùm ſpeciem notabiliter minûs grauis,
quàm particulę cupri ſalibus iunctę; quę propterea deſcendunt,
& iniecto ferro aut argento adhæret calx cupri, ob affinitatem,
quam cuprum habet cum duobus illis metallis, inter quæ quodam-
modo medium cenſeri poteſt.
Grad.
Sed &
hoc fortaſſe addi poſſet, quod minimæ diſſoluti
metalli particulæ per aquam fortem diſperſę ob ſuam exilitatem
non valeant aquam ipſam diuidere, vt deſcendant, ſed tùm inna-
to impetu, tùm igniculorum ſeu ſalium impulſu, agitatæ tan-
tùm in eâ vagentur; quemadmodum puluiſculos terreos in aëre
volitantes atque agitatos indicat Solisradius per rimam ingrediens
in obſcurum conclaue: inſtillatum autem Tartari Oleum plures
huiuſmodi minimas particulas apprehendens coagmenter adeò, vt
moles quædam maior componatur, quę ſuâ grauitate diuidens
aquam valeat fundum petere, ſicut plures puluiſculi in vnum gra-
num coagmentati deſcendunt in aëre. Et hæc quidem, quando
metalli calx præcipitatur; nam ſi diſſoluto metallo per alembicum
aqua in vaporem abeat, vt ſæpè fit, nulla eſt difficultas, cur metal-
lum aſſumptâ calcis ſpecie in vaſis fundo ſubſidat diſcedente in va-
porem liquore, ac relictis ſalibus metallo adhærentibus.
Dand.
Expeditiùs multo, quàm per aquam fortem, ſeparari
aurum ab argento aliqui putant ope ſulphuris: nam vt ab auratis
vaſis aurum detrahant, comminutum ſulphur ijs inſpergunt, at-
que accendunt, deinde ſupra catinum materiam decutiunt; cum
ſulphure enim aurum cadit, quod deinde purum habetur abſum-
pto ſulphure. Alij Sulphuri duplum Salis Ammoniaci addunt,
quorum minutiſſimum puluerem inſpergunt vaſis parti auratæ oleo
oblitæ, & vas igni exponunt, ex quo optimè calefacto aurum
Verùm hi non ſatis animaduerterunt, quanta aquę
Regiæ copia paranda eſſet, vt illi ingens vas auratum immergere-
tur ad diſſoluendum aurum; id ſcilicet nullo ſumptuum compen-
dio fieret, & ſatius eſt aliquid auri hac ratione fortaſſe deperdi,
quàm tantam vim aquæ Regiæ parare. Cœterùm, quia aurum
alteri metallo obductum fuit ope Mercurij, probabile eſt ſulphu-
ris accenſi virtute (videlicet eius ſalibus, atque ſpiritibus, vaſis
ſuperficiem penetrantibus) Mercurij particulas aurum cum ſubie-
cto Metallo connectentes diſcuti, & expirare, adeoque aurum,
ſoluto nexu, decuti poſſe. In ſulphure autem communi eſſe ſali-
nas particulas Chalcantho ſimiles & analogas, oſtendit Sulphuris
Oleum per campanam collectum, cui atque Spiritui Vitrioli pla-
nè ſimilis acor eſſe deprehenditur. Porrò quamuis ad ſeparandum
aurum, quod argenti ſuperficiem veſtit, ſulphur accenſum va-
leat, non æquè tamen vtile erit, ſiaurum fuerit argento permi-
ftum & temperatum, præſertim ex communi vſu:
Nam qui in
metallis verſantur, quomodo ſulphure vti poſſint ad ſeparandum
ab argento aurum, nôrunt ex his, quæ lib. 10.
de re metallicâ ſcri-
bit Georgius Agricola. Contra verò argento dealbatur cupri ſu-
perficies, ſiargenti portio diſſoluatur aquâ forti, tum ſal Am-
moniacus eâ copiâ addatur, vt ſpiſſioris pultis in morem craſſeſcat,
quaſi maſſa, quę in trochiſcos diuidatur, & exſiccata ſeruetur:
Nam ſi vel tenuiter ſaliuâ humeſcat, &
cupro eam affrices, hoc
niteſcet eximio quodam candore, ſed cui ab acribus ſuccis ca-
nendum. Particulæ ſcilicet argenti tum ſalibus illis aquę fortis,
tum Ammoniaco iunctæ, vbi ſaliuæ humore ſeparantur à reliquis,
adhęrent cupro, eorumdem ſalium ope: hi autem à ſucco aci-
do irritati abſtrahuntur à ſuperficie cupri, & ſucco illi commi-
ſcentur, adeoque ſecum abripiunt argenti particulas, quę cando-
rem cupro tribuebant.
Maur.
Salibus ingenitam eſſe facultatem ſeſe agitandi, ſatis per-
ſpicuum facere videturilla aquę fortis ebullitio, cùm Oleum Tar
tari inijcitur; ſiquidem nonniſi ſalibus tribui poteſt vehemens illa
liquoris agitatio, quę conſpicua eſt, vſque dum complicati ſales
diuerſi eamdem ferè, quatenus ſenſus percipere valet, temperatio-
nem acquirant: ſic &
muſtum feruore notabili exilit, partibus
verò vnam in ſpeciem temperatis vinum quieſcit, licèt occultis
motibus non deſinat fermenteſcere. Similique ratione ſales mor-
quo
motu iniecti metalli particulas ſenſim abſtrahere poſſunt, ſibique
vnire. Si Mercurium in aquæ fortis pari pondere diſſolueris, tum
aquæ ſuperficiem contingat particula cupri aut auri, imbuitur illa,
quantacunque eſt, Mercurio: id autem non niſi ſalibus Mercu-
rio grauidis aurum aut cuprum perreptantibus tribui poteſt, alij
enim alios conſe quuntur per horum metallorum poros, & ſecum
aduehunt Mercurij particulas.
Grad.
Aurum combibiſſe Mercurij particulas, ipſa ſaltem auro
inducta albedo indicat: ſed quid mihi perſuadeam de his, quæ
ſcripſere tum Plinius, tum Mizaldus de auro ipſo, quod combiba-
tur, planè ignoro. Ille lib.
29.
cap.
4.
ait, *Non præteribo Naturæ*
*miraculum. Si auro liqueſcenti gallinarum membra miſceantur,*
*conſumuntidin ſe. Ita boc venenum auri eſt.
* Hic autem Memorab.
centur.
2.
num.
20.
ſcribit:
*Si in recenti muris ſtercore,* verbo ſit
venia, *ſepelitur aurum, comburitur, vt fieri ſolet cum plumbo.*
*Idem ſic combustum ſi in puluerem conuertatur, & ſtercoribus ca-*
*ti obruatur, in priſtinum ſtatum redit, ac propriam natur am cum*
*colore agnoſcit. Ex Pedemontano.
Sunt qui combibi potiùs, quàm*
*conſumi dicant.* Hæc Mizaldus, de quorum veritate, vt equidem
puto, liberum eſt ambigere; quanquam non negârim vera eſſe
poſſe: ſicut enim aurum interdum odore plumbi ita rigeſcit, vt
malleo dilatari nequeat, & opus ſit illud denuo liqueſieri, atque
à parauâ plumbi qualitate purgari, addito modico vitro, vel ſulbli-
mato: ita pariter aliqua eſſe poſſunt, quorum ſalinæ &
ſulphu-
reę particulæ peruadant aurum, ac friabile reddant, mutato etiam
colore; quod deinde ſi in minutas particulas conteratur, &
alio
corpore obrutum liberetur ab aſſumpto Sale ac Sulphure, ſibi
ipſum reddatur, & in antiquum ſtatum atque colorem reſtitua-
tur. Similiter fieri poſſe videtur, vt aurum liqueſcens intercur-
rentibus igniculis in minimas particulas reſolutum diſpergatur in-
ter retorridas gallinæ carnes, quæ immiſcentur, adeò vt aurum
non apparens conſumptum videatur: quemadmodum ſi bibulum
aliquod corpus ex vaſculo omnem aquam exhauriat. Id verò à
gallinæ potiùs, quàm aliorum animalium carnibus præſtari, con-
tingere poſſet ex peculiari carnis illius facultate ſuis ſalibus
volatilibus atque ſulphuribus diſſipante auri particulas iam
virtute ignis diſſolutas, adeò vt aurum euanuiſſe viſum
Dand.
Philoſophantinon vacat de omnibus, quæcunque le-
gerit, experimentum ſumere, vt diſpiciat, an cum veritate con-
ſentiant: ſatis eſt, ſi id dicamus, quod noſtros animos probabi-
litate percuſſit: probabile autem, ait Cicero de Inuent.
*eſt id,*
*quod verè fieri ſolet, aut quod in opinione poſitum eſt, aut quod*
*habet in ſe ad hoc quandam ſimilitudinem, ſiuè id falſum eſt, ſiuè*
*verum.* Quare niſi pugnantia, ac minimè inter ſe cohærentia
loquantur Authores, quæ cœteroqui arreptæ philoſophandi me-
thodo non officiant, cur reijciamus? Huiuſmodi ſunt, quæ attu-
liſti, Gradonice, & cum ſalium motu, de quo nobis erat ſermo,
congruunt: Eſto, in ſolo non ſatis ſirmo iaceremus fundamenta,
ſi his tantummodo experimentis niterentur admodum raris, quip-
pe quæ ſinè impendij & iacturæ periculo non inſtituuntur:
ſed ſi hæc cum pluribus alijs non æquè dubijs conueniant
ineo, quod quæritur, opinionem, etiam fortaſſe naturâ cadu-
cam, fulciunt.
Maur.
Quod verò ſalibus ſolutis ab aliarum particularum nexu
virtutem ſeſe agitandi tribuamus, quo motu impetere valeant
proximum aliud corpus, eiuſque particulas aliquando abſtrahere,
atque diſſoluere, non ideò negamus eorum motum externo impul-
ſuiuuari poſſe, vt validiùs aggrediantur alienas particulas. Sic
cumin aquâ forti digeritur aliquandiu ex arenâ metallum, inci-
tantur abigniculis ſales, qui abſque illo tepore remiſſiùs moue-
rentur, adeoque etiam tardiùs metallum ſoluerent. *Sic Hydrar-*
*gyrumin oxymelite ſcillitico diu agitatum, optimè incineratur,* ait
Mizaldus cent. 2.
num.
75.
*exinde aceto lotum purificatur, &
ſic*
*ad multa vtile eſſe traditur:* Non ſolùm enim agitatione illâ con-
funduntur partes tum oxymelitis, tum Mercurij, vt faciliùs ex-
ternę incurſioni pateat Mercurius, quem comminutum vſque-
quaque ambit oxymeli; verùm etiam ſales ipſi tum mellis, tum
aceti, tum ſcille (cui magnam vim incidendi tribuit Galenus lib. 8.
ſimpl.
medic.)
externo impetu concitati, atque diuulſi, acriùs
Mercurium inuadunt, & ſoluunt in cinerem;
aceto deinde eluitur
pars mellis ſulphurea, quæ adhæſit.
Dand.
Sales ipſos ſuapte naturâ moueri, niſi ab aliarum parti-
cularum, & potiſſimùm terræ, nexu coerceantur, mihi pariter
ſuadet aliquorum corporum ſponte ſuâ ſe agitantium motus, ſiace-
vtiaccidit Oculis cancrorum, Lapidi Aſtroiti ſi-
ue Trochiti ſtellulis ſeu roſis inſignito, atque marmoribus quibuſ-
dam varijs: Stellæ ſiquidem lapidis illius Stellarij ſunt exiguæ que-
dam rimæ, vt Microſcopium indicat, & varium marmor ex diſſi-
milibus partibus compactum habet interuenia: aceti igitur ſales
volatiles per rimulas illas ſe inſinuantes aggrediuntur lapidis ſeu
marmoris ſales, eâque in luctâ agitatur lapis, ſeu marmor: id
quod etiam oculis cancrorum contingit. Neque enim illis aſſen-
tior, qui huiuſmodi corpora ideò in aceto moueri putant, quòd
acetum penetrans in eorum venas indè aërem extrudat, qui in exi-
tu incurrens in acetum, motum illum efficiat: ſimili ferè ratione
ac pyroboli accenſi flammam eiaculantes in oppoſitam plagam
promouentur, eo quòd flamma expanſa aërem multâ vi impellens
hunc inuenit repugnantem, ideoque in aduerſam plagam repellit
pyrobolum. Hæc, inquam, non facilè admitto;
plurima enim
ſunt corpora, quæ poris atque rimis æquè diſtinguuntur, & æquè
patent aceti particulis, quę aërem incluſum excludant, neque
tamen illa ſimiliter mouentur in aceto: aliquid igitur peculiare in
his, quæ mouentur, præſtat acetum, cui ſatis non eſt aërem in-
dè exturbare, quemadmodum in cœteris, quæ acetum quidem
admittunt, ſed quieſcunt. Quare verò in aceto motus ille con-
tingit, non autem in vino? niſi quia in vino ſales non ſunt ſoluti
& exaltati, ſicut in aceto;
ſpiritus enim, quibus vinum abundat,
licèt ſalibus tenuiores ſint, & maximè mobiles cenſeantur, atque
fortaſſe aliquatenus in immerſi corporis meatus ſe inſinuent, tantæ
efficacitatis non ſunt, vt valeant adoriri particulas lapidis, illum-
que agitare. Vis ſcilicet penetrandi non ex ſolâ particularum exi-
litate & ſubtilitate pendet, ſed etiam ex ipſâ mobilitate.
Hinc
acetum deſtillatum faciliùs penetrat, quia eius ſales volatiles in
deſtillatione ſe iuncti à ſalibus fixis, qui in capite mortuo rema-
nent, liberiùs valent ſeſe, pro ſuâ naturâ, agitare. An non ſuc-
cus ex folijs iuniperi expreſſus minutam auri ſcobem triduò in eo
maceratam ſoluit inſtar aquæ, qua ad aureas literas, aut figuras
delineandas vti poſſumus? Quidillud ſit, quod aureum puluiſcu-
lum valeat adhuc ſubtiliùs comminuere, non video præter ſales,
quos ſuccus ille continet: id autem ſinè ſalium motu effici nequit.
Neque repugnabit Ariſtoteles, qui Problem.
ſect.
23.
quæſt.
22.
quæ-
rens, *Cur ſaleliquari ocyùs aquâ ſalſâ, quàm dulci, poſſit?* re-
*reſolui, & dirimi ita, vt liquidum ſit.
* Et poſt pauca, *vix illa*
*eliquant, quæ facilè tranſmeant; contra celerrimè dirimunt, quæ*
*per vim ſe intrudunt. Atqui vt dulcis aqua tenuior, ita ſalſa craſ-*
*ſior eſt; ergo altera ſuâ tenuitate facilè penetrans vix lique facit,*
*altera ſubit quidem, ſed minùs, propter ſuarum partium magni-*
*tudinem: itaque cogere, &
proinde dirimere celeriùs poteſt.
* Qua
autem virtute, niſi ſalis, valet aqua ſalſa ſe intrudere? habet igi-
tur ſal vim, qua ſe intrudat. Ex hac eadem Philoſophi doctrinâ
apparet, cur Columella de re ruſticâ lib. 12.
cap.
52.
præceperit,
*Si frigoribus oleum cum amurcâ congelabitur, pluſculo ſale cocto*
*vtique vtendum erit; ea res reſoluit oleum, &
ſeparat ab omni*
*vitio. Neque verendum eſt, ne ſalſum fiat, nam quantumcunque*
*adieceris ſalis, nihilominus ſaporem non recipit oleum. Solet au-*
*tem ne ſic quidem reſolui, cum maiora frigor a inceſſerint; ita-*
*que nitrum torretur, & contritum in ſpergitur, &
commiſcetur;
*
*ea res eliquat amurcam.* Salis particulas non complecti oleum,
hinc manifeſtum eſt, quod hoc exillis ſaporem non recipit; at niſi
illæ mouerentur, conglaciatam amurcam non diſſoluerent: id ve-
rò, quod ſal communis præſtare nequit in maioribus frigoribus,
præftat nitrum, cui vis maior ſeſe agitandi. Sic ex aridis vege ta-
bilibus vt oleum extilletur, monet Io: Rodulphus Glauber Furno-
rum Philoſophicorum par. 3.
pag.
2.
ea priùs maceranda eſſe in aquâ
falſâ, vtpote hæc illa emollit, & aperit, quo faciliùs olea ſua
elargiri poſſint. Ne verò quis aquæ potiùs quàm ſali tribuat hanc
vim aperiendi, idem Author part. 1.
pag.
25.
docet, *non in veſicâ*
*ponenda eſſe arida illa cum magnâ aquæ quantitate, ſed potiùs in*
*cucurbitâ cum Spiritu Salis, qui propterea ob ſuam acrimoniam*
*meliùs penetrat, & meliùs facit olea extillare.
* Adiuuat quoquè
deſtillationem olei Tartarus & Alumen, ſi admiſceatur, &
ritè ad-
miniſtretur. Ex quibus ſatis conſtare videtur ingenitam eſſe ſalibus
ſe mouendi facultatem.
Maur.
Re tamen ipſâ facultatem hanc non exerunt, niſi quan-
do, vt ita dicam, prodeundum eſt in aciem; ſi enim ad ſpeciem
eandem pertineant Sales, nullum huiuſmodi motûs & agitationis
indicium habemus, vt ſi Oleum Tartari oleo Tartari addas: at ſi
illud in Spiritum Vitrioli infundas, commotio tandiu apparet,
dum durat lucta, qua ſe viciſſim coagitantes demum complectun-
Nam
quemadmodum ea, quę ſurſum aut deorſum ſponte ſuâ feruntur,
nullum affectant motum, niſi collocata fuerint in medio ſecundùm
grauitatis ſpeciem diſſimili; ita pariter corporum principia, cum
inſtituta ſint ad mixtorum temperationem conſtituendam, eate-
nus excitantur ad motum, quatenus diſſimilis naturæ particulis
occurrunt. Sic Aqua Separationis ſimili aquæ addita nihil am-
plius efficit, quàm ſi ex eodem dolio in ſubiectum vas vinum vino
affunderes; eſto aqua ipſa fortis plures ſalium ſpecies inuicem, dum
ſimul extillarentur, temperatas contineat, ſiue quia Sales Nitri,
exempli gratiâ, Salibus Vitrioli iunguntur, ſiue quia vnius gene-
ris ſalinę particulæ alterius generis particularum interualla ſubiere,
quin inter ſe nectantur. Si plures diuerſorum ſalium particulæ com-
ponuntur, & vnam in ſpeciem temperantur, molis compoſitæ
conformatio & figura vtique alia eſt, quàm quæ ſingulis conuenit;
ac proinde ſi hiantium immiſſi metalli pororum capacitati prorſus
congruat, eamque impleat illa coniunctorum ſalium ſigura, his
velut inter anguſtias deprehenſis liberum non eſt ſpatium, in quo
ſe agitent, ideoque aggredi nequeunt, & conuellere metalli par-
ticulas: Sin autem ſaline particulæ non ſint metalli poris congruen-
tes, quæ illud proximè attingunt, incitantur illico in motum;
quo fit, vt, dum ſeſe agitant, vicinaſque eiuſdem liquoris ſalibus
imbuti particulas commouent, alię atque aliæ ſubinde incurrant
in metallum, atque demum luxatas immerſi metalli particulas
abſtrahant, comminutaſque ſibi coniungant; niſi fortè tam tena-
ci vinculo illæ copulentur, vt vim incurrentium ſalium eludant;
id quod auro accidit; eius enim particulas ſoluere non valer aqua
fortis communis, cui proptereà addendus eſt Sal Ammoniacus;
ſiquidem coniumctorum ſalium maior eſt vis, quàm ſingulorum.
At ſi in Aquâ Forti permiſtos quidem ac ſimili temperatione con-
fuſos ſales quis dixerit, nullo tamen nexu ſibi inuicem cohæren-
res, adeò vt ſinguli ſuo motu cieantur; inæquali illâ &
diſſimili
impreſſione à Salibus variè conformatis percuſſæ metalli particulæ
diuelluntur; perinde ferè atque cùm mordacis limæ tenuiſſimis
dentibus chalybs teritur, à quo nihil abſtraheret lamella nihil
habens aſperitatis. Res eſt, fateor, initio omnem oculorum
aciem fugiens, ob ſummam particularum auulſarum exilitatem,
ſed temporis decurſu fit notabilis & conſpicua metalli extenuatio,
latent, ſed demum manifeſtò deprehenduntur.
Grad.
Statim igitur Sales, quibus conſtat aqua fortis, metallum
ſoluere incipiunt?
Maur.
Incipiunt profecto;
aggrediuntur videlicet proximas me-
talli particulas ſtatim, ac illas attingunt. Vix calentem manum
aquâ frigidâ perfundimus, cùm illam in halitum à calore ſolutam
fumum imitari videmus. Vix anhelitus hyeme ex ore aut naribus
erumpit, cùm in vaporem cogitur. Quidni pariter aquæ fortis ſa-
les inuadant metallum, quod proximè attingunt? Haud equidem
dixerim primâ ſtatim incurſione abripi ex metallo particulam ali-
quam; ſaltem concutitur, iteratiſque impulſibus demum excuti-
tur. Sic formicæ euntes redeunteſque toties eumdem tramitem
calcant, vt demum tot veſtigijs tritus appareat; non quòd prima
formica, cùm primùm tranſijt, aliquem minimum puluiſculum
ex ſubiecto lapide excuſſiſſe putanda ſit, neque enim tantum va-
let tenuiſſimo ſuo impulſu, ſed neque nihil prorſus feciſſe dicenda
eſt, alioquin neque ſecunda, neque tertia, neque innumeræ con-
ſequentes paribus viribus præditæ quicquam tum in itu, tùm in
reditu efficere potuiſſent: ſingulæ igitur formicæ ſuo impulſu pul-
uiſculi nexum ita ſenſim labefaciunt, vt, magis ac magis creſcen-
te labe, demum minimo impulſu excutiatur. Simili ferè ratione
ex vario ſalium incurſu toties metalli particulam in hanc & in il-
lam partem impelli, atque concuti exiſtimo, vt illa tan-
dem auellatur: idque de ſingulis dicendum particulis, do-
nec metallum totum in aquâ forti ſolutum è conſpectu ſe
auferat.
Grad.
In Cohobatione, quam vocant Artifices, quando ex-
tillatus liquor affunditur Capiti Mortuo, vt poſt conuenientem
digeſtionem iterum extillatus validior proueniat, ſimile quid, quod
Aquis Fortibus, contingit, citrà tamen ipſius Capitis Mortui ab-
ſolutam diſſolutionem: Cum enim in Capite Mortuo poſt primam
deſtillationem adhuc reliquæ ſint particulæ aliquæ integræ, à qui-
bus nondum educti ſunt Spiritus & Sales volatiles, affuſi liquoris
extillati ſpiritus & ſales libertatem nacti, ſeſe agitantes permeant
Caput mortuum, integras corporis partes inuadunt, concutiunt,
diſtrahunt, ac incluſos in aliarum particularum compagibus ſales
atque Spiritus in libertatem aſſerunt, adeo vt conſequens extil-
Salibus volatilibus liquorem ferat
validiorem.
Dand.
An poſſit res commodiùs explicari ignoro:
Mihi certè
tanta experimentorum omnium conſenſio cum Spirituum atque
ſalium motu tanquam inſignita notâ veritatis apparet; nec mihi
iam videtur relictus vllus ambigendi locus, an huiuſmodi ignicu-
lis, quos Salium, Sulphuris, Spirituum vocabulis nominamus,
conueniat innata facultas ſeſe agitandi. Hinc (ne à propoſito de-
flectam) iniecta eſt mihi aliquando ſuſpicio, vtrùm metalli in aquâ
forti ſoluti Præcipitatio poſt iniectum Salem Tartari oriatur ex eo,
quod in illâ luctâ & ebullitione potiſſimi Sales aquæ fortis, quibus
nulla coniuncta eſt metalli particula, auolent, & in reſiduo liquo-
re phlegmatico, ingenitâ ſuâ grauitate deorſum ferantur metalli
particulę ſalibus iunctæ, quaſi factus ſit liquor ſecundùm ſpeciem
minûs grauis, abeuntibus ſalibus.
Maur.
Nec longè aberas ab aliquâ probabilitate;
credibile enim
eſt in aquis fortibus cum ſalibus etiam commiſtos eſſe Spiritus ali-
quos, atque ſulphureas particulas, quibus in ebullitione exci-
tatis liberior pate at exitus, ita vt auolantes ſecum rapiant Salium
volatilium non paruam manum. Sed de his, vt puto, ſatis ſu-
perque.
Grad.
Vnum (niſi graue fuerit diſſertationem hanc paululum
prouehere) mihi ſupereſſet quærendum, quod cum his, quæ ha-
ctenus diſputata ſunt, connectitur, videlicet, vnde auro ſolu-
to, & præcipitato per oleum Tartari accedat vis illa mirabilis to-
nandi & fulminandi:
vidi enim ipſe huiuſmodi auri granum non
maius lentis grano impoſitum cochleari ex orichalco; vbi ſubie-
ctæ candelæ flammâ incaluit auri calx, tanto fragore perſonuit cu-
biculum, atque ſi minor ſclopus fuiſſet exploſus, & lamina ap-
paruit perforata, auro deſcendente, quemadmodum excuſſa è
nubibus fulmina in terras delabuntur.
Dand.
Pleriſque adeò perſuaſum eſt aurum huiuſmodi Oleo
Tartari præcipi tatum leuiſſimo calore ſollicitari ad fulminandum,
vt ſinè ſcrupulo non auderent ferreo ſtylo illud in patinâ expoſitum
agitare, & conuertere, timentes, ne fortè incaleſcente ferro ſu-
bitâ accenſione corriperetur; propterea non niſi ligneâ rudiculâ
vtendum præcipiunt. Sed cautionem hanc &
timiditatem planè
nimiam eſſe profitentur, quicunque ferro huiuſmodi aurum in-
quidem non rarò, tractârunt:
neque enim tam cito
incaleſcit ferrum leuiſſimo illo tritu. Quin etiam dubitari poteſt,
an, vbi primùm calorem vtcunque ſenſerit auri calx, illico ful-
minet; ſiquidem certum eſt poſt admotam candelam aliquantu-
lum temporis expectandum eſſe, antequam tonet; ideoque in-
certum eſt, vtrùm id primis igniculis tribuendum ſit, an potiùs cer-
ta eorum copia requiratur: id quod multo probabilius exiſtimo
Verùm de hoc certius aliquid ſtatui fortaſſe poterit, vbi innotuerit
cauſa fulmineæ illius facultatis.
Maur.
Si res ſit exactè diſcutienda, non ita paucis expediri po-
terit, & præſens diſſertatio in noctem vſque progredietur:
Opor-
teret enim auri naturam, facultates ſalium, quibus aqua Regia
conſtat, ipſumque Tartari ſalem expendere, vt demum probabi-
li aliquâ coniecturâ aſſequeremur cauſam, cui tribuendus ſit effe-
ctus adeò mirabilis. Sed ſi vobis ſatis fuerit quæſtionem hanc leui
manu tractari, paucis exponam, quæ mihi probabilia videntur. Quoniam Salem Ammoniacum requirit Aqua Regia aurum diſſol-
uens, qui ſal in aquâ forti communi non reperitur, huic ſali vim
tonandi & fulminandi tribuendam cenſent non pauci.
Verùm non
vni tantùm auro præcipitato, ſed etiam ferro in calcem ope Salis
Tartari redacto vis eadem tonandi conuenit, nec tamen Sali Am-
moniaco, qui aquam ſtygiam ferrum ſoluentem non ingreditur,
adſcribi poteſt. Ideò ſunt, qui opinentur in cauſa eſſe ſulphur,
quo ferrum abundare nemo negat, & in auro pariter puriſſimum
ſulphur agnoſcunt, atque id ex odore ſulphureo, qui in horum
metallorum tonitru percipitur, conſirmatum volunt. Sed &
his
acquieſcere non poſſum, quia licèt ferri natura tum aquâ forti, tum
calore diſſoluatur, eiuſque ſulphur accendi poſſe concedatur, auri
tamen natura, quamuis in calcem redacti, non diſſoluitur, neque
virtute aquæ Regiæ, nam aurum præcipitatum demum purgatur
à ſalibus, & ſuam formam recipit;
neque vi caloris, nam factâ
exploſione ad partes inferiores, poſtquam detonuit, in ſubiecto
vaſe, quod cadentes particulas recipit, Sales cinereus color in-
dicat, auri particulas purpureus puluiſculus, qui & colligi poteſt.
Quare ad Tartari ſalem confugiendum videtur, ſiquidem aurum
in aquâ Regiâ ſolutum ſi Mercurio, aut alia ratione præcipitetur,
preterquam per Oleum Tartari, caret facultate fulmineâ: hęc autem
quamuis à Tartaro communicata illi adimitur, ſi Spiritu Salis aſper-
quę enim cum Tartaro commiſta ebulliunt, &
cum eo efferue-
ſcunt, cum eodem coniungi appetunt; ideò Spiritus Salis Salem Tar-
tari coagitans illum ab auro quodammodo abſtrahit, efficitque, ne
cum eò adeò tenaciter nectatur, ac proinde ne fulminet. Porrò ita ex
Sale Tartari res iſta pendet, vt etiam reliqui ſales aquæ Regiæ cum
auro connexi aliquid præſtent. Si enim abſque auro temperari
poteſt mixtura, quæ ſimiliter tonet, non mirum, ſi etiam au-
rum ſimilibus ſalibus coniunctum fulminet. *Salis Tartari partem*
*vnam,* inquit Glauber Furn. Philoſ.
part.
2.
pag.
56.
, *Sulphuris par-*
*tem vnam cum dimidiâ, Nitri partes tres miſce, & contere.
Hæc*
*mixtura inſtar auri tonitruantis fulminat.* Hoc autem habet huiuſ-
modi mixtura, vt non ſtatim à calore accendatur, quamuis de-
inde validiore ſtrepitu diſſiliat. Et ibidem.
*Sulphuris partem vnam,*
*T artari crudi partes duas, Nitri partes quatuor contere, & de-*
*ſtilla Philo ſophicè, & egredietur Spiritus mir abilis pr æſtanti ſſimus.
*
*Nemini author fuerim deſtillare illum per Retortam, quia illa mix-*
*tura ab infra cale facta inſtar pulueris tormentarij tonat, & per-*
*cutit, ſupernè verò cum carbone viuo accenſa non fulminat, ſed*
*celerrimè conſumitur, in ſeruiens metallis fundendis & reducendis.
*
Simile quid habet part.4.
pag.
16.
Cum itaque Tartari natura ſit
quodammodo lapidea, eius Sal vim habere videtur reliquos ſales,
quibuſcum iungitur, arctè complectendi: ex quo fit, vrgente ca-
lore, illorum arctam compagem diſſolui non poſſe, niſi multâ vi
adhibitâ; ac proinde multo impetu diſſilientes, &
celerrimè aë-
rem findentes, ſonum edunt validiſſimum; ſicut &
aliquando vi-
tra, ſi crepuerint. Facultatem autem ad ampliſſima ſpatia ſe ex-
plicandi, vbi ſatis incaluerit, potiſſimùm conuenire nitro, mani-
feſtum eſt omnibus, qui nôrunt pulueris pyrij differentias peti ma-
ximè ex Rationibus Nitri ad Sulphur & Carbonem, quorum ſem-
per menſura par eſt: craſſiori enim pulueri pro maioribus tormen-
tis muralibus tribuunt Nitri beſſem, reliquus triens ad Aſſem ce-
dit Sulphuri & Carboni:
perfectiſſimus puluis (qui &
cautè adhi-
bendus, ne, ſi præter modum ingeratur, fiſtulæ diſſiliant) do-
drantem habet Nitri, quadrantem Sulphuris & Carbonis:
&
me-
dio loco ſe habet, qui ex ſeptem partibus quinque habet Nitri,
vnam Sulphuris, & reliquam Carbonis.
Quare triplex conſtitui-
tur Ratio Nitri ad duas reliquas ſpecies tanquam ad vnum Conſe-
quentem Rationis terminum, prima eſt dupla, ſecunda dupla ſeſ-
quò autem Maior eſt Ratio, eò validior eſt
pulueris impetus, ſi cœtera fuerint paria. Porrò, vt multiplici at-
que notiſſimo experimento didicimus, magni refert ad ſonitûs ve-
hementiam, quàm validè impediatur accenſo pulueri exitus: pro-
pterea ferreas fiſtulas, quibus vulgus fecit nomen Mortariolis, pul-
uere pyrio grauidas vt exquiſitiùs obſtruant ad feſtiuos bombos, li-
gneum cylindrum tudite per vim adigunt, & longè maiore ſtrepitu
accenſus puluis tonat, altiuſque excutit cylindrum, quàm ſi hic fi-
ſtulæ oſculo ingeſtus fuiſſet leui manu.
His, vt mihi quidem blandior, ſatis probabiliter conſtitutis,
obſeruo in aquâ Regiâ potiſſimam partem eſſe Nitri & Salis Am-
moniaci, cui magna eſt cum Nitro affinitas; ideò his cum auro
iunctis conuenit vis ſe ad ampliora ſpatia explicandi, ſi calore
vrgeantur: id verò non adeò promptè &
expeditè perficere poſſunt
ſales illi, cùm quaſi compediti detineantur à Salibus Tartari; idcirco non ſenſim &
particulatim erumpunt, ſed aucto calore om-
nes ſimul turmatim magno impetu exiliunt, & ingentem frago-
rem excitant, perinde quaſi, ac vitrei globuli prunis iniecti diſſi-
liunt, aëre incluſo rareſcente. Quapropter vim quidem valido im-
petu exiliendi tribuendam cenſeo Nitroſis ſalibus volatilibus, fa-
cultatem verò eos tantiſper coërcendi, dum additis igniculis vi-
rium incrementa ſumant, Salibus fixis Tarrari adſcribo. Cur enim
*Aurum fulminans præcipitatum Spiritu vrinæ,* vt docet Glau-
ber cit. par.
2.
pag.
132.
*fortiùs fulminat, quàm præcipitatum*
*cum Oleo Tartari?* niſi quia plurimum nitri vrina continet, vt
omnibus notum eſt, adeoque nitroſis Aquæ Regiæ ſalibus alij pa-
riter nitroſi additi vim augent, Spiritus autem ille etiam Tartareos
ſales complectitur, vtpote eductus ex vrinâ hominis ſani vinum
bibentis, ac proinde facultatem obtinet præcipitandi aurum ſo-
lutum, & ſales cum illo coniunctos conſtipandi.
Contra verò ex
affuſione Olei Tartari contingere poteſt, vt aurum ſolutum quam-
uis præcipitetur, aut non acquirat vim fulminandi, aut illam amit-
tat. Non acquirit vim fulminandi, niſi fortè exiguam, ſi Oleum
Tartari confertim & præcipitanter magnâ copiâ ſimul affundatur:
tam vehemens ſcilicet oritur ebullitio, atque ſalium conflictus, vt
ab auri particulis abſtrahantur ſales nitroſi, & ad fundum deci-
dant aliquæ auri particulæ pulueris purpurei ſpeciem habentes,
quæ nihil, aut parum Nitri ac Salis Ammoniaci retinentes, non
Quod ſi ſtillatim infundatur
Oleum Tartari, moderata fit efferueſcentia, tantumque abeſt,
vt ab auro ſales abſtrahat, vt potiùs inter præcipitandum eos ar-
ctiùs colliget, adeoque vis fulminandi compleatur. At verò fi
præcipitato auro adhuc pergas Oleum Tartari infundere, atrum-
que colorem aqua concipiat, vis fulminea auro adimitur; quia
Sales Tartari proportione adeò excedunt Nitri particulas auro ad-
hærentes, vt hæ licèt ab igniculis excitatę non valeant vno impe-
tu eluctari, & tonare.
Grad.
Satis probabiliter expoſita mihi videtur vis tonandi ex
Nitroſis Salibus Sale Tartarl coërcitis, & quaſi in granula con-
globatis, ita vt illinequeant ſtatim ex primo caloreſenſim ſe ex-
pedire à vinculis, ſed retardati, poſtadmiſſam aliquam ignicu-
lorum copiam aucti viribus, omnes ſimul erumpant, & excu-
tiant nexus, quibus tenebantur permiſti & connexi cum particu-
lis auri. Sic in pyrobolis pyrius puluis contritus particulatim ac-
cenditur, & licèt ſcintillarum congeries vehementer ſibilet, dum
ex fiſtulâ erumpit, tunc ſolùm demum tonat, vbi in extremâ
parte fiſtulæ concluſa integra pulueris grana proſerpens ignis
corripuerit. Verùm, ſinitri vno impetu rareſcentis natura ſpecte-
tur, quoquouerſus ſe explicare deberet, neque ſolùm deſcendere,
& ſubiectam laminam perfodere.
Maur.
Grauiſſimo &
firmiſſimo argumento vulgi opinionem
elidis, cui ſatis fuit admirari tonitruum & perforatæ ſubiectæ la-
minæ labem, vt ſolum motum deorſum adſtruat. Cœterùm, ſi-
quis tibi refragetur, manifeſto experimento conuinces, ſi vnum
aut alterum huiuſmodiauri fulminantis granum cochleari impoſi-
tum argenteo ducato noſtrate obtegas, deinde candelę flammam
ſubijcias; videbit enim, quàm altè ducatum vis nitri exturbet.
Nonigitur deorſum tantummodo, vt rectè arguebas, ſed etiam
quoquo verſus conatur: ſi enim ſubiecta lamina ſuâ craſſitie &
ſoliditate aliquantum obſiſtit, fieri certè non poteſt, quin dila-
tantisſe Nitri impetus alias quoquè in partes, vbi minus reſi-
ſtentiæ inuenit, dirigatur. Illud quidem ſingulare hìc accidit,
quodimpulſionis deorſum conantis veſtigium recipit lamina, cum
perforetur, aut ſaltem preſſa excauetur in foueam; haud ſecus ac
ferreæ loricæ ab exploſo globo non traijciuntur, ſed tantùm com-
primuntur temperatæ ad excipiendos innoxiè ſcloporum etiam ma-
Neque enim, vt quidam magnificè iactant, hanc
fulminandi vim, laminam quantumlibet craſſam exigua auri calx
perfodit, quamuis auri & Salis Tartari grauitas, connexi Nitri
impetum dirigat deorſum; ſed ſi lamina tenuis ſit, &
ex metal-
lo non admodum tenero & flexili, perforatur, dum Sales &
mini-
mæ auri particulæ ſe inſinuant per meatus eoſdem, per quos igni-
culi penetrârunt, atque vrgendo, & abſtrahendo, ac diſſipando
particulas laminæ, in quas incurrunt, foramen relinquunt. Quod
ſi paulo craſſior fuerit lamina, quàm pro Ratione virium ipſius
aureæ calcis, cuius impetus in tranſitu proximarum partium elan-
gueſcat, non perforat laminam, ſed preſſu tantùm ſui veſtigium
imprimit, quemadmodum contingit, ſi non craſſitudine reſiſtat
lamina, ſed potiùs fàcili flexibilitate, ſicut & exploſi è bombar-
dâ globi impetum retundit obiecta lana ſacco incluſa, dum cedit
percutienti. An verò ideò tam facilè metallicam laminam perfo-
diat aurea calx accenſa, quia nitrum calore igneo ſollicitatum ſe
in gyrum ingenitâ facultate contorquet, auri autem coniuncti
grauitas illud deorſum vrget, ac proinde quaſi vim terebræ exer-
ceat, nolo diſputare, cum nihil certi habeam, quod proferam, &
malo profiteri me neſcire, quàm diuinare. Verùm, ſi placet, ne plu-
ra in hanc ſententiam.
Grad.
Placet ſanè:
ſedignoſce, ſi moleſtus fui, &
fortaſſe ni-
mis curioſus: quamquam, vt aliquando dicebat Cicero, Curioſum
eſt ea ſcire velle, quæ ad nos non pertinent: ad me autem om-
nino pertinet Naturæ opera inueſtigare, atque Vobis ducibus
ſcrutari.
MAur.
Quæ ad Ignis calorem potiſſimùm ſpectant, hactenus
conſiderauimus; Nunc ad alteram Ignis proprietatem ma-
ximè conſpicuam, nempe ad Lucem, progrediendum videtur; ſi
id quidem vobis arrideat. *Lucis natura,* vt loquitur S.
Ambroſ.
lib.
1.
Hexaëm.
cap.
9.
*buiuſmodi eſt, vt non in numero, non in menſurâ, non*
*in pondere, vt alia, ſed omnis eius in aſpectu gratia ſit.* In eam verò
mentis aciem defigere & obtutum, moleſtum fortaſſe non accidet.
Dand.
Mihi certè pergrata, perque iucunda erit hæc diſputatio,
ex qua diſcutiendas à meâ mente tenebras ſpero: quò enim prom-
ptiùs in corporis oculos incurrit lux, eò celeriùs à mentis acie ſe
ſubducit lucis natura: Lucem quippe omnes intuemur;
quid au-
tem ſit lux, breui & circumſcriptâ quadam explicatione definire,
adeò operoſum eſt, vt neminem, qui ſatis mihi faciat, adhuc in-
uenerim.
Grad.
Niſi id pro tuâ modeſtiâ dixeris, Dandule, pares æquè
inter nos ſumus. An ego nunc viuam, an fax accenſa luceat, nul-
lus dubito: ſed ſi quis ex me quærat, quid demum ſit viuere,
quid lucere, rem hanc inuolutam aptis vocibus euoluere me poſſe
diffido, ita vt neque abſit quicquam, neque redundet. An quia
*in luce vitæ ratio verſatur*, vt verbis vtar Lactantij Firm. lib.
2.
Diuin.
Inſtit.
cap.
10.
, idcirco vtrumque explicare æquè difficile eſt?
Idem verò lib.7.
cap.
9.
*Vt lux,* inquit, *eſſe ſinè igne non poteſt, ſic*
*vita ſinè luce. Ignis igitur elementum eſt lucis, ac vitæ.
* Propterea
ſuſpicabar aliquando inter lucem, & vitam, analogiæ veſtigium
deprehendi poſſe, ex quo alterutrius naturam venaremur, adeò ve
ex manifeſtâ aliquâ Lucis facultate vitæ notio innoteſceret, atque
viciſſim ex aliquâ vitæ proprietate iucis naturam aſſequeremur.
Quemadmodum enim vis ipſa videndi, aut audiendi, vitalis qui-
dem eſt, & vt Scholæ loquuntur, eſt Vita in Actu Primo, &
in
homine perſeuerat, etiam ſianimus nullâ externâ viſione, aut au-
ditione pulſetur, quæ ſunt Vita in Actu Secundo: ita pariter vis
ipſa lucendi ingenita eſt atque inſita igniculis, non ſe tamen pro-
dit, niſi corporis compages accenſione diſſoluatur. Quod anima-
lia, & plantæ (his vita communiter tribuitur) vitalem faculta-
tem exercendo ſibi comparant, id illis in ipſo viuendi exordio Na-
tura non debuit, neque enim ſtirpibus, cum primùm germinant,
debita eſt aut trunci altitudo, aut ramorum explicatio, aut fru-
ctuum fœcunditas, neque animali, dum adhuc in materno vtero
concluditur, debite ſunt notitiæ, quas poſtmodum per ſenſus ac-
quirit. Sic quoquè igniculi, aut in ſilicis venis latitantes, aut
ex miſtis corporibus, ſub Spirituum ſeu acrium liquorum ſpecie,
educti nullam vim pati cenſendi ſunt, etiamſi minimè luceant:
cum enim ad corporum coagmentationem primò & per ſe fuerint à
Naturâ inſtituti, non eſt ijs debitus fulgor, quem ſolùm obtinent,
cum excutiuntur è Silice, aut ex pyrite, aut cum exardeſcit cor-
Fortaſſe etiam lux ipſa ſe vibrat, quemad-
modum viuens ipſum ſe mouet. Verùm analogiæ iſtæ parum mihi
lucis afferunt, vt mihi lucis ipſius natura affulgeat, quam breuiter,
& abſolutè, aptâ definitione exprimam.
Maur.
Id equidem, vt cum Cicerone loquar, *in principio fie-*
*ri in omnibus diſputationibus oportere cenſeo, vt, quid ſit illud, de*
*quo diſputetur, explanetur, ne vagari & errare cogatur oratio,*
*ſi ij, qui inter ſe diſſenſerint, non idem eſſe illud, de quo agitur,*
*intelligent:* non tamen accuratâ illâ definitione opus eſt, quæ ge-
nere declaratur, & proprìetate quadam, aut etiam communium
frequentiâ, ex quibus, proprium quid ſit, eluceat: id ſcilicet
diſputatione ipſâ ſæpè inquiritur; fruſtra autem diſputatio inſti-
tueretur de eius rei naturâ, cuius propria vis & poteſtas fuiſſet
iam dilucidè propoſita, atque definitione explicata. Satis igitur
fuerit, ſi, quęnam verbo ſubiecta ſit notio, inter diſputantes con-
ueniat: Nobis verò ne hoc quidem neceſſarium eſt;
audito enim
lucis vocabulo, idem omnes ſtatim intelligimus; ſed ſiquis ver-
bum hoc alijs vocibus interpretari voluerit, an eadem notio in
ſingulorum animis conſignanda ſit, ſubdubito. Quapropter ſo-
licitos nos eſſe non oportet, neque angi, quàm exquiſitâ defi-
nitione quid ſit lux, in huius diſſertationis principio expri-
mamus.
Dand.
Haud dubium, quin lux præſtantiſſima res ſit, adeò vt
à Philone lib. de mundo.
Sapienter dictum cenſeatur, ἐν τῶ σώ-
ματι τὸ ἡγεμουικώτατον ὄ Ψις ἐςιν, ἐν δὲ τῶ τιαν Τὶ ἡ τοῦ φωτὸς φύσις. *in corpore id, quod est longè omnium princeps, eſt aſpectus, in vni-*
*uer ſo autem lucis natura:* Neque minor in cognoſcendâ lucis na-
turâ ſuauitas & delectatio animum delinit, quàm ſit in illâ aſpi-
ciendâ oculorum voluptas: ideò, quid illa ſit, curiosè inquiri-
mus. Ariſtoteles tamen ipſe, vbi de videndi facultate diſſerit, non
videtur omnibus plenè ſatisfeciſſe lucem definiens reſpiciendo cor-
pora, quæ perſpicua dicuntur; φῶς δὲ ἑςιν ἡ τού του ἐνέργ{ει}α τοῦ
διαφανοῦς, ἡ διαφανές; ait lib.
2.
de anima text.
69.
Diaphanum verò
dixerat illud, quod ſub aſpectum quidem cadit, non tamen ſe-
cundum ſe, ſed propter alienum colorem, δἰ ἀλλότριον Χοῶμα:
vbi neſcio, quàm aptè Interpretes nonnulli hunc *alienum colorem*
intelligi voluerunt ipſum lumen, cum tamen ibi Ariſtoteles colo-
rem à lumine diſtinguat: perinde enim eſſet, ac ſi Philoſophus
lumen verò, quod definit *Actum Diaphani, quâ Diaphanum eſt,*
eſſe id, per quod Diaphanum conſtituitur Diaphanum, hoceſt,
aſpectabile propter lumen. Quæ definiendi ratio longè abeſt à Phi-
loſophi Sapientiâ. Sed Interpretes miſſos faciamus;
&
huic ver-
bo, cum *Perſpicuum* dicimus, hæc ſubiecta ſit notio, *quod cor-*
*poris diſſiti aſpectum non impedit, etiamſi inter illud & oculos in-*
*terijciatur;* neque enim alia videtur eſſe Diaphani ratio, quà Dia-
phanum eſt; cum videndi quippe facultate confertur id, quod
apparet, & aſpicitur;
idcirco tranſparens &
perſpicuum illud eſt,
trans quod, & per quod videri aliquid poteſt.
Quare autem per
aërem volantes auiculas, per aquam natantes piſces, per feneſtra-
rum vitra, quid ab hominibus in proximâ plateâ agatur, proſpi-
cere valeamus; contra verò nos lateant &
ſcena, quæ ſipario ob-
tenditur, & ſub nauigij foris collocatæ merces, &
captiui in fer-
reâ arcâ theſauri, vno verbo, quare hæc quidem corpora perſpi-
cua ſint, illa autem opaca, non ſatis explicari poſſe exiſtimo, niſi
etiam, qua ratione lux propagetur innoteſcat. Illud ratum ac fir-
mum ſit, lucis rationem, quamuis per ſe aſpectabilis ſit, per ſe
tamen & proximè ad videndi facultatem non referri, perſpicuum
vero, quâ peſpicuum eſt, aſpectui reſpondere: hinc de fonte Apo-
no Claudianus cecinit
Maur.
Ante omnia ſtatuere oportet, vtrum Lux Natura quæ-
dam ſit, an veròijs, quæ naturæ alicui attribuuntur, & in Scho-
lis Accidentia paſſim dicuntur, annumeranda ſit. Et quidem
primam illam lucem (de qua loquens S. Baſilius hom.
2.
in Hexaëm.
ait *Prima Dei uox lucis naturam creauit,* pauciſque interiectis
addit, *Aër autem omni ex parte illuſtrabatur; immò uerò totam*
*immixtam ſibi per omnia lucem babebat)* corpus quoddam fuiſſe,
quod & natura eſſet, &
aëri commiſceretur, ſplendorem vſque-
quaque emittens, plurimi Sacrorum librorum Interpretes opinan-
tur, atque ipſa Diuini imperij forma, *Fiat lux,* ſatis apertè indi-
cat; nam, vt idem S.
Baſilius loquitur, *imperium boc, opus ipſum*
mox enim fiebat natura, qua vnâ nibil poſſit bumana ratio-*
*cinatio comminiſci, & excogitare, quo ſe oblectet ſuauiùs.
* Poſt-
quam verò facta lux tenebras, quæ ſuper faciem abyſſi erant, diſ-
cuſſit, & à Diuino opifice laudata eſt, quòd eſſet bona, diuiſa eſt
à tenebris, ita vt lux dies appellaretur, tenebræ Nox, & ex vtriſ-
que Dies vnus componeretur, *ſiue illâ luce ſuum ſplendorem diſ-*
*fundente, ſeque rur ſum contrabente, idque pro menſurâ à Deode-*
*finitâ,* iuxta eiuſdem S. Doctoris ſententiam, ſiue illâ in molem
vnam compactâ, quæ terraquei globi partem alteram illuſtraret,
alteram tenebris obductam relinqueret, & certâ lege in gyrum acta
primo illo triduo, antè formatum Solem, eò rediens, vnde mo-
tum inchoauerat, diei menſuram conſtitueret. Qui proféctò mo-
tus, ſiue circuitus fuerit, ſiue lucis porrectio & ſubinde contra-
ctio, multo probabiliùs tribuitur corpori per aërem diffuſo, quàm
qualitati.
Dand.
De primæ illius lucis naturâ corporeâ plurimorum eſt
opinio conſentiens, quibus me fateor adhærere: quin etiam non
me inconſultâ temeritate ductum putarem, ſi lucem illam Ignem
fuiſſe affirmarem; quandoquidem ijſdem characteribus Aleph, Vau,
Reſc, vnius puncti mediæ literæ Vau appoſiti aut impoſiti diſcrimi-
ne, exprimitur Vr, ſcilicet Ignis, & Or ſcilicet lux, vt quidam He-
braicæ linguæ periti notârunt; ideò fortaſſe vtrumque Diuinus
Scriptor ſignificauit. Certè adſtipulator accederet S.
Cæſarius S.
Gregorij Nazianzeni frater, qui dialogo 1.
ſic interrogantem in-
ducit, *Cupimus ex te diſcere de ortu Ignis: Nuſquam enim in*
*Scripturâ legimus, quod dixerit Deus, Fiat ignis:* &
reſpondet;
*Omniũ*
*maximè efficax est natura ignis, uidetur que conſiſtere, & latitare in*
*creatione terræ. Quando lapidem percuſſeris, ex eo concipitur ignis;
*
*& ferro colliſo ſimiliter effici ſolet.
Sed &
lignis colliſis conſimiliter *
*conſpicitur, ut ostendit axis in curru ex preſſurâ oneris ardens*
*per admistum ignem. Neque id tantùm, ſed &
molæ ſi circum- *
*agantur inanes, apparet ignis exiliens: ad quarum ſimilitudi-*
*nem & nubium colliſiones ventis impulſarum efficere fulgura con- *
*ſueuerunt. Omnia cnim igni miſta ſunt, vt inquit Petrus il-*
*le claues regni cœlorum geſtans.* Et poſt pauca iterum interro-
ganti, *Vbinam dixerit Deus, Fiat ignis,* reſpondet, *Moſes*
*ſcribit, & dixit Deus, Fiat lux, &
facta eſt Lux;
*
*aidelicet Ignis natura. Non enim ſolummodo is ignis eſt,*
ſupernæ illæ poteſtates ignis eſ-*
*ſe uidentur, cognatæ ei, qui apud nos eſt.* Ex quibus videtur ve-
lut duplex Ignis genus agnoſcere, alterum terræ, alterum ſyderi-
bus cognatum.
Grad.
Fauent hæc ijs, quæ de Ignis loco diſputantes diximus;
igni etenim terræ cognato grauitatem tribuebamus, quæ vtique Sa-
libus atque Sulphuribus conuenit; Spiritibus, ſiqui ſunt cognati
ſyderibus, leuitas concedi poterit; quandoquidem non ægrè pa-
tiar aſſerentem plurimas illius primæ lucis particulas fuiſſe terræ,
aut etiam aquæ, immiſtas. Neque omnino præter rationem quis
dixerit, quemadmodum tellus abyſſo aquarum priùs circumfuſa
ita deinde apparuit arida congregatis aquis in maria, vt tamen
plurimum aquæ ſe in terræ viſcera inſinuauerit, eiuſque particulas
copulauerit, quare à S. Petro epiſt.
2.
cap.
3.
u.
5.
dicitur *terra de*
*aquâ, & per aquam conſiſtens uerbo Dei;
* Similiter quoquè fa-
ctum, vt quarto die potiſſima quidem lux coagmentata fuerit in
Solem & in cœtera ſydera, quæ lumine non mutuato fulgent, quaſi
ſplendida quędam cœlorum maria, plurimæ tamen reliquæ fue-
rint lucis particulæ per vniuerſum hunc infimum orbem diſperti-
tæ. Nihil verò ſolidi video, quod afferri poſſit ad adſtruendam
lucem illam primæuam prorſus homogeneam, adeò vt quæ aquam
proximè lambebat, eiuſdem planè naturæ eſſet cum eâ, quæ Cę-
lo finitima maximè diſtabat à terrâ. Quid enim incredibile aut ab-
ſurdum, ſi ſub eodem genere plures lucis ſpecies comprehendan-
tur in primâ rerum molitione circa vniuerſi centrum pro variâ ea-
rum naturâ collocatæ, atque diſtinctè & ordinatè diſpoſitæ?
in-
ſtituta ſcilicet fuerat lux, vt partim conglobaretur in tot aſtra vi-
ribus & proprietatibus diuerſa, ſiue illa ſint certis infixa locis, ſi-
ue non re, ſed vocabulo errantia, ad temperandas in infimo hoc
orbe eorum, quæ oriuntur & intereunt, viciſſitudines;
partim
vt aſpectabilibus corporibus immiſcerentur, ſiue ad repercutien-
dos extrinſecùs immiſſos alienæ lucis radios, ſiue ad ipſorum cor-
porum concinnitatem & decus:
adeoque lucis dignitati nihil of-
ficit multiplex natura diſſimilis. Hinc ſi diſſolutâ corporum ali-
quorum compage, inſitę lucis particulæ in libertatem vindicatæ
auolent, non continuò exiſtimandum eſt eas vſque ad ſydeream
regionem contendere, ſed vnaquæque à tellure certo ſibique de-
bito interuallo diſiuncta ſubſiſtet, niſi aut ab aſcenſu repella-
que iungant.
Dand.
Cœcum planè eſſe oporteat, qui lucem aliquam in ter-
ris hoſpitari pernegauerit. Quamuis enim Ariſtoteles lib.
2.
de Ani-
ma tex. 72.
dixerit, *Non omnia autem uiſibilia in lumine ſunt,*
*ſed ſolùm uniuſcuiuſque proprius color: Quædam enim in lumine*
*quidem non uidentur, in tenebris autem faciunt ſenſum, ut quæ*
*ignea uidentur & lucentia:
Innominata autem ſunt bæc uno no-*
*mine, ut fungus, cornu, capita piſcium, & ſquammæ, &
oculi:
*
*ſed nullius borum uidetur proprius color.* Negari tamen non poteſt
lucem eſſe eam, quæ in tenebris, hoc eſt, in loco nullâ aliâ lu-
ce perfuſo, videtur; eſto, lux illa tenuis ſit &
imbecilla;
lux
tamen eſt, quæ in oculos incurrit alienâ maiore luce non imbutos; quanquam ad videndum proprium vniuſcuiuſque colorem opus
ſit extrinſecâ luce huiuſmodi corporum ſuperficiem afficiente; vt
contingit lignis quernis putridis, quorum colorem noctu in tene-
bris non videmus, ſed ſolam lucem, contra verò in diurnâ luce
eorum colorem videmus, non autem lucem. Si quis linteum craſ-
ſiuſculo filo contextum (ſed ſpiſſo ſtamine) ad focum explicaue-
rit, tum vehementiùs calefactum arctè complicauerit, etiam poſt
vnam aut alteram horam in obſcuro conclaui ſi illud explicet, aut
confricet, ſcintillarum copioſam multitudinem emicare videbit.
Quo notiſſimo experimento excitatus ipſe aliquando cubitum itu-
rus, poſt extinctam candelam detracto thorace, ſtatim ſubuculæ
manicas vehementiùs manu perfricui, & modò quidem nullis, mo-
dò pauculis modò pluribus ſcintillulis micantes vidi. Si verò Seruius
Tullus adhuc puer (vt rem Hiſtoricorum celeberrimorum ſcriptis
teſtatam, verbis Dionyſij Halicarnaſſęi lib. 4.
Antiq.
Rom.
exponam)
*cum aliquando circa meridiem in regio thalamo conſedißet, ſomno-*
*que eſſet oppreſſus, flamma è capite ipſius emicuit: net priùs to-*
*tum eius caput flammâ collucere deſijt, quàm à matre accurren-*
*te excitaretur: quo facto, flamma ſimul cum ſomno diſperſa eua-*
*nuit:* Et Religioſo illi Carmelitani Ordinis, de quo Cardanus lib.
8: de rerum Variet.
cap.
43.
ſcribit, per annos tredecim perpetuos
contigit, vt quoties capillitium (alij legendum putant Capitium)
ad occiput reduceret, ſcintillæ ignis è capillis erumperent: Et
Heroinæ illius apud Scaligerum exerc. 174.
capillus, dum in me-
dijs tenebris pecteretur, ignem vomere videbatur: Et puellæ cu-
debant; id quod &
Chriſtiano V Daniæ Principi ſimiliter acci-
diſſe audiui. An non lux illa erat?
quanquam citrâ ardorem, aut
corporis miſti ſolutionem, aut noui alicuius corporis procreatio-
nem. Latebat igitur ipſa eadem lux vſque eò, dum excuſſa erum-
peret. Quid autem huiuſmodi lux ex humano capite exiliens di-
ſtet ab eâ luce, quæ in piſcium capitibus, aut ſquammis, aut
in aliquorum animalium oculis conſpicua eſt, non video. Qua-
re nimis exiguè & exiliter ad calculos reuocâſſe vocabula vide-
tur Ariſtoteles, qui corporum noctu lucentium (vt quidam
ſaltem interpretantur) ſplendorem, luminis nomine frau-
dauit.
Grad.
Habet Philoſophus aliquid excuſationis, fortaſſe non
illius quidem omnino iuſtę, ſed quæ ſaltem probari poſſe videatur. Luminis videlicet nomenclatione donandam ſolùm lucem illam
exiſtimauit, quæ præter ſe alia quoquè corpora facit conſpi-
cua: in tenebris verò exigua illa lux vix ipſa ſe conſpiciendam
exhibet.
Maur.
Mitem, atque Philoſopho beneuolum interpretem te
præbes, Gradonice, vt ſemper ſoles; neque diſſentio;
vſus enim
videtur Philoſophus oratione ad vulgarem popularemque ſenſum
accommodatâ, vbi de vocabulo agebatur. Cœterùm licèt vnicus
piſciculus exiguâ luce niteat, plures tamen ſi in vnum coëant, ſa-
tis notabiliter fulgent. Haleces maiores, quos communiter Ha-
ringas dicimus, turmatim incedunt tam denſo agmine, vt ſæpè
piſcatoribus in trahendis retibus, quin illa ſcindantur, non pa-
rum faceſſant negotij: agmina verò ipſa tam ampla ſunt, vt ali-
quando decem aut duodecim Leucas Gallicas (quemadmodum
ſcribit Fournier lib. 4.
Hydrogr.
cap.
30.)
longitudo, duas aut tres
latitudo occupet: hinc mare multâ luce perfuſum noctu apparet;
immò &
ipſum nocturnum aërem loco illi imminentem ſplendeſce-
re, & à procul poſitis videri fulgorem, non pauci teſtantur.
Pi-
ſcem, cui nomen à Lucernâ inditum eſt, commemorat Plinius
lib. 9.
cap.
27.
, qui *linguâ igneâ per os exertâ tranquillis noctibus*
*relucet:* ſi plures in vnum conuenirent, non mediocriter luce-
rent. Neque me difficilem præbeam ad credendum, ipſe enim,
cum ad vitandum diurnum æſtum noctuabundus iter haberem, ali-
quando tantam offendi Nitedularum volantium copiam, vt illis per
tur, omnino viderem.
Grad.
Profectò, vt ais, populariter locutus eſt Ariſtoteles, ſi-
quidem vulgus lucem abſolutè vocat eam, qua communiter reli-
qua dicuntur eſſe non in tenebris, ſed in lumine, ac fieri omni-
bus conſpicua. Omnibus, inquâm, quia non potuit ignorare
Philoſophus felium oculos ita lucidos eſſe, vt non ſolùm ipſi con-
ſpicui fiant, verùm etiam non admodum remotis corporibus lu-
cem aliquam inſpergant, quæ tanta ſit, quantâ opus
habent feles, vt vel intempeſtâ nocte perſequi valeant fugientem
murem, aut ſibi furtiuos cibos quærere: illa tamen lucula, quę
felibus ſatis eſt, vt ijs illuſtrata appareant corpora, non omnibus
ſufficit ad illa eadem videnda: id quod de muribus, cœteriſque
noctiuagis animantibus dicendum eſt; licèt enim ad inquirendos
cibos fortaſſe ſolo odoratu duci poſſint, quemadmodum & canes
venatici perueſtigant feram, quam nondum oculis perſpexerunt,
in fugâ tamen ab hoſte perſequente, niſi viderent, quo ſe recipe-
rent, non ſatis eorum incolumitati Natura conſuluiſſet. Cum ve-
rò in medijs felium oculis lucentibus nigra macula obſeruetur, argu-
mentum eſt atque indicium, non ex interioribus oculi partibus
poſt vueam tunicam poſitis erumpere lucem; alioquin illa ex me-
dio oculo per pupillam, hoc eſt, per vueæ tunicæ foramen, exili-
ret; ideò lux ipſa tunicæ vueæ tribuenda eſt:
Nam ſi humori aqueo,
aut corneæ tunicæ luminis origo adſcriberetur, non eſſet, cur ni-
gra macula in mediâ luce appareret, cum humor aqueus & Cornea
etiam pupillæ obtendatur. Id autem ad perficiendam viſionem
maximè neceſſarium fuit; quò enim imbecilliore lumine perfun-
ditur corpus, quod aſpiciendum eſt, eò magis obſcuram eſſe opor-
tet poſtremam oculi partem, ſcilicet Retinam, vt in eâ obiecti
corporis imago percipiatur, quæ nullum efficeret ſenſum, ſi maio-
ri aut æquali luce afficeretur Retina: afficeretur autem, ſi poft
vueam tunicam lux illa reſideret. Neque aliter philoſophandum
exiſtimo de Aſclepiodoro Philoſopho, qui, teſte Photio in Bi-
bliotheca, in denſis tenebris & literas legebat, &
adſtantes digno-
ſcebat; atque de Tiberio, quem noctu cuncta vidiſſe ſcribit Sue-
tonius cap. 68.
, &
Plinius lib.
11.
cap.
37.
Non enim lux illa intimam
oculi partem affeciſſe cenſenda eſt, ſed vel ex vueâ tunicâ, vel ex an-
teriori oculi parte erumpebat.
Maur.
Tuę huic ſententiæ fidem, &
autoritatem, &
firmamen-
tum adiungere poteſt exemplum eruditi cuiuſdam viri, qui cùm
animum ſtudendo feſſum recreare vellet fidibus ludendo, dum che-
lys neruum vnum intenderet, ille diſruptus dextrum oculum af-
flixit, atqueictu acrem dolorem inuſſit, adeò vt inflammationi
obuiam eundum fuerit adhibitis remedijs opthalmicis. Cum au-
tem nocte euigilans à ſomno cuncta, quæ in cubiculo erant, clarè
videret, ſi oculum læſum apertum teneret, hoc autem clau-
ſo, altero licèt aperto, nihil prorſus videret, manifeſtò ap-
paruit lucem illam oriri ex confluentibus ad membrum læ-
ſum multâ copiâ Spiritibus: Nam ad aliquot dies tantùm per-
manſit hoc ſymptoma, deinde ſenſim euanuit, prout conua-
leſcebat.
Grad.
Si adfuiſſem, hominis illius oculos in tenebris curiosè
conſiderâſſem, an mihi lucerent, ſicut felium oculos lucentes de-
prehendimus; interrogâſſem, anille ſcintillas videret, quemad-
modum aliquibus valdè tuſſientibus, aut multo conatu vomenti-
bus contingit; de quibus loquitur Alexander Aphrodiſæus ſect.
5.
Probl.
53.
, qui &
ſect.
4.
Probl.
59.
quærit, Curalapis cæſi ignem in-
tueantur?
Dand.
Huiuſmodi Lucem Spiritibus quidem facilè concedo;
Sed &
illam Salibus quoque aliquando tribuendam cenſeo.
Nam
ſi in tenebris cultro ſeces cucurbitam multo ſaccharo conditam, &
duriore cruſtâ obductam, micare videbis ſcintillulas; id quod
cum primùm ex inſperato adhuc iunior viderem, planè obſtupui.
Neque id mirum, nam & ipſa aqua marina noctu remis verberata,
ſaltem aliquando, ſcintillas emittit, vt à fide dignis accepi, qui
in triremibus nauigârunt. Et Guilielm.
Piſo de Medic.
Braſil.
lib.
1. pag.
3.
de Mari Braſilienſis plagæ diſſerens ait, *Æquor Bra-*
*ſilienſe rariſſimis procellis infeſtatur, & vt plurimum tranquil-*
*lum est. Cui temeritas Barbarorum ſe fidens, gemino ligno ſube-*
*roſo inſidentes ſecurè piſcaturam exercent aliquot leucas à litore*
*remoti. Cærulea &
ſubnigra eſt exterior eius facies, inte-*
*riùs viridis: agitatum noctu igneſcit, fortiuſque lumen emit-*
*tit; tum ſalſius quoquè deprebenditur, quàm verſùs Polos,*
*adeoque pellucidum, vt piſces vltra viginti vlnarum pro-*
*funditatem aureo colore micantes ex altis puppibus commo-*
*dè conſpiciantur meridiano tempore Sole ſplendente.* Vbi ob-
multam lucem in aquâ eâdem con-
iungi. Neque leue huius rei argumentum deſumi poſſe videtur
ex lignis quernis putridis noctu lucentibus; ligna enim querna gra-
uitate præſtant, non tantùm ob admiſtam terræ copiam, verùm
etiam ex ſale, quo abundant, vt indicat acidus liquor, qui exijs,
ſicut & ex guaiaco, alijſque lignis ponderoſis, extillatur;
acidus
quippe ſapor ex ſalis confluentis exaltatione ortum ducit. At li-
gna leuiora, vt populea, quæ ſale non abundant, etiamſi pu-
treſcant, noctu non lucent. Familiarem autem quercui eſſe ſa-
lem, ex noſtro hoc Veneto nauali diſcere poſſumus, in quo infrà
aquam ſalſam demerſa aliquot annos iacent ligna querna ad fabri-
candas naues maiores & triremes parata, vt ſolidiora fiant, nec
adeò facilè corruptioni obnoxia. Nec ineptè quis hìc addat, vbi
de lucis ac Salis communione in ligno querno ſermo eſt, inter mi-
tiora medicamenta pituitam tenuem & aquoſam, non verò viſci-
dam, purgantia enumerari Agaricum, ventriculo quidem non adeò
commodum (ideò aliquo additamento corrigendum) ſed in pri-
mis cerebri atque pulmonum excrementa educentem & obſtructa
viſcera aperientem: id quod fit Agarici ſale diſſoluto ab aqueo
humore, quem propterea ſecum educit, motum illi tribuens. Noctu autem Agaricus lucet.
De hoc ait Plinius lib.
16.
cap.
8.
*Galliarum glandiferæ maximè arbores Agaricum ferunt. Est au-*
*tem fungus candidus, odoratus, antidotis efficax, in ſummis ar-*
*boribus naſcens, nocte relucens. Signum boc eius, quo in tenebris de-*
*cerpitur.* Porrò inter Salem &
Lucem intercedere ſiue cognatio-
nem, ſiue affinitatem, ſiue amicitiam, documento eſt Phoſpho-
rus ex lapide Bononienſi: licèt enim optimæ notæ lapides ſeligan-
tur, ſplendidi, Diaphani, nullis ſordibus inquinati, ponderoſi,
ſciſſiles in bracteas, aut, cùm franguntur, diſſilientes in paruulos
cubos chryſtallinos; quantumuis meridiano Soli exponantur, nun-
quam tamen lucem combibunt, quam in tenebris oſtentent, niſi
priùs ope ignis in calcem excoquantur, atque Salinæ particulæ à
craſſo ſulphure (quo ipſos lapides abundare indicat fœtor, dum
igneſcunt) aliquâ ſaltem ratione liberentur. Immò verò neque
ſatis eſt ad concipiendam lucem integros lapides fornaci com-
mittere, diuque ac multum excoquere, ſed, vtignis omnes
minimas particulas exagitet, ad abſumendum ſulphur, opus eſt
illos in tenuiſſimum pollinem comminutos aut validiſſimo igne in
pollini ab omnibus ſordibus eluto modicè affusâ in trochiſcos ſeu
placentulas efformatos, ſuperque chartam bibulam exſiccatos,
in furnulum ſub dio, tempeſtate ſerenâ, immittere cum carboni-
bus, facto, vt Chymici loquuntur, ſtrato ſuper ſtratum. Fur-
nulo autem ſuâ ſponte refrigerato, demum eximuntur placentulę: &
ſiquæ lucem concipere deprehenduntur, ſeruantur ad vſum, re-
liquæ iterum ac tertiò igni magis excoquendæ traduntur, vt reli-
quum ſulphur, quoad eius fieri poterit, abſumatur. Remanet
igitur Sal acerrimus & mordax, nam poſt calcinationem lapi-
dis, illius puluis linguam acriter vellicat, vi cauſticâ pol-
let, & ex eo Pſilothra facilè parantur.
Cum hoc ſale demum
lux ſocietatem facilè init, eâque imbutus in loco obſcuro
lucet.
Grad.
Lapis iſte Bononienſis ex Sole, cui exponitur, lucem
concipiens, in memoriam mihi reuocat Nyctegretum plantam,
quæ poſt Æquinoctium Vernum eruitur radicitùs, & triginta
diebus ad Lunæ lumen ſiccata inſtar faculæ noctibus ſplendeſcit,
vt ſcribit Plinius lib. 24.
cap.
11.
Dum enim plantæ illius Sal ab
humore aqueo & phlegmatico liberatur (exſiccatur enim) tanta
fieri poteſt particularum ſolutio, vt illi lunare lumen iungatur; niſi
potiùs placuerit dicere plantam illam putreſcentem lucere, ſicut
lignum quernum.
Maur.
Addam &
ego, ex Ludouico Romano, in Inſulâ Zei-
lan arborem creſcere robuſto trunco, proceritate mediocri, mi-
nuto ac criſpo folio, colore corticis cinereo, quæ noctu fulgores
igneos ita vibrat, vt obſcuriſſimam etiam noctem rutilo ſplendo-
re vincat. Sicut Lapis Bononienſis lucem concipit, ita arbor hęc
diurno lumine imbuta poteſt illud ita ſeruare, vt noctu luceat. Id quod fortaſſe contingit Æthiopum campis iuxta Heſperium
montem, qui, vt Plinius ait lib.2.
cap.
106.
*Stellarum modo, no-*
*ctu nitent.* Quod verò aliqui magis mirari videntur, ſcilicet in
denſiſſimis tenebris lucere, hoceſt, quod minus habet admirabi-
litatis: minima quippe lux in ſummis tenebris conſpicua eſt, me-
diocris euaneſcit, quando à maiore luce obruitur.
Dand.
In dubium reuocaret fortaſſe aliquis, an in Æthiopum
Campis, quos commemorat Plinius ſtellarum modo noctu niten-
tes, glebæ ipſæ luceant: quis enim nouit, an non vermes ſint in
Apud Atlantem Sinicum in XIII Prouinciâ
Quangſi pag.146.
*Ho mons, ſiue igneus, ita dictus, quod ſingulis*
*noctibus quædam in eo appareant lumina, veluti candelæ accenſæ*
*forent: putant Sinæ eſſe animalcula, quæ carbunculos vocamus,*
*ſeu cicindelas, eaque ex flumine in montem exire, ibique collu-*
*cere.* Et in VIII Prouincia Kiangſi pag.
92.
*Tiencho mons ad vr-*
*bis* (Cancheu) *Orientalem partem eſt, in quo noctulux veluti*
*accenſorum carbonum apparet. Quidam ſerpentes eſſe putant, aut*
*araneos, quos fabulantur pretioſos quoſdam, quos capite gestent,*
*euomere lapillos, eoſque denuo ſorbere.* Quæ fabula euomendi la-
pillos, acreſorbendi, indicat lucem illam per interualla apparere,
vt nos quoquè in cicindelis obſeruamus: ideo probabiliùs lux illa
animalibus tribuitur, quàm lapillis. Eſto lapillis aliquibus lu-
cemà Naturâ datam non pauci exiſtiment; Sic in VI Prouincia
Suchuen pag.67.
*Chu flumen Cu ciuitatem præterlabitur, unio-*
*num uulgo dicitur, quia noctu in eo lumina micantia collucent,*
*quæputantilli carbunculos eſſe, ſeu lapides illos pretioſos, quos Si-*
*næ Yeming uocant, hoc eſt noctilucos.* Carbunculos enim noctu lu-
cere omnes ſcribunt, ſiue fuerint Lychnites, quoniam more flam-
marum lucernæ ſplendeant, ſiue Anthracites, in quibus veluti
ſcintillæ igneæ diſcurrere videantur, ſiue perfectum ruborem ob-
tineant, ex quo illis Rubinis factum eſt nomen, & in tenebris ra-
diantes dicuntur; quos tamen vix reperiri, omnes nouimus.
Fidem
quidem non abrogo M.Paulo Veneto admirabilem Rubini apud Re-
gem Orientalis Inſulæ Zeilan aſſeruati magnitudinem commemo-
ranti; quippe qui longitudine palmum æquaret, craſſitie huma-
num brachium, coruſcatione verò igneam flammam ſuperaret: Mihi tamen vitio non vertatur, ſi dubius hæream:
vix enim ad-
duci poſſum, vt mihi perſuadeam tantam fuiſſe lapidis pretiofiſ-
ſimià Naturâ efformati magnitudinem, tamque claram lucem, vt
igneæ flammæ fulgorem vinceret. Niſi fortè fuerit lapis ille ita ex
arte effictus, vt Rubinum colore mentiretur, & de Phoſphororum
genere, lucem in tenebris oſtentaret, eaque ratione Barbari exte-
ris hominibus imponerent.
Grad.
Aliquando me curioſitas vellicabat, vt ex perirer, an vera
ſint, quæ Alexius ſcribit, ad alliciendos in rete piſces oblato lu-
mine. Mugiles ſeu Capitones, quos Cephalos vulgariter dicimus,
à lumine allici, res eſt hìc Venetijs in æſtuario notiſſima: de reliquis
Iubet igitur ille cicinde-
las noctu lucentes in cucurbitâ vitreâ lento igne deſtillari, donec
aqua omnis exierit, tum aquam illam infundi in vitream phialam
cum argenti viui vncijs quatuor: Si enim phiala accurratè clauda-
tur, ne fluminis aquam excipiat, & diligenter (ne frangatur) in re-
te aliquo collocetur, ſpondet futurum, vt in aquis demerſa phiala
tam blandè luceat, vt piſces eò confertim accurrant lumine al-
lecti. Sed quia ſcribenti fidem non adhibebam, nunquam peri-
culum feci, an admittendum eſſet hoc Phoſphori genus aquis tan-
tummodo familiare.
Maur.
Suboſcurè aliquid inaudij de nouis quibuſdam Phoſpho-
ris, quos ars inuenit, & magnâ celebritate famæ in Germaniâ
innotuiſſe narratum eſt: Sed præter vocabula nihil intellexi, quod
rem ipſam notam faceret. Quid ſi, vt ſuſpicaris, Dandule, ali-
quid eiuſmodi ars excogitâſſet, quod Rubino tribueretur? Lapi-
dem Bononienſem, de quo paulò ante diſſerebas, notum habe-
mus, quem in calcem excoctum, ac deinde varias in figuras con-
formatum, ex Solijs radijs lucem combibere, quam in obſcuro
conclaui emittat, familiaris experientia docet: an autem, vir-
tutem hanc concipiendi ex Sole Lucem vix vltra annum ab eo ſer-
uari, vt quidam teſtantur, cum veritate cohęreat, non auſim af-
firmare (iudicare enim difficile eſt niſi expertum) quamuis veri ali-
quam ſimilitudinem habeat; nam &
calx vulgaris, temporis diu-
turnitate, effœta euadit. Ab hoc Bononienſi Phoſphoro narrant
differre alium, quem Magnetem Luminoſum, ſiue Phoſphorum
Hermeticum vocant; hunc ex aëre illuminato, Sole ſupra Hori-
zontem exiſtente, meliùs quàm exipſis Solis radijs, Lucem mu-
tuari aſſerunt. Sed ab his diſcrepare dicitur Phoſphorus;
qui à
Smaragdo nomen inuenit; non enim aut Solis radio, aut aëri il-
luminato ſplendorem ſuum acceptum refert, ſedigni; quia ſi
argenteæ, aut cupreæ laminę, huius Phoſphori particula impo-
natur, eique ardentes carbones ſubijciantur, ſplendor ex cæru-
leo albicans apparet. Nouiſſima inuenta duo celebrantur:
pri-
mum eſt Phoſphorus Fulgurans, quia in obſcuro conclaui inſtar
Lampyridis æſtiuis noctibus per aërem volitantis ſplendorem eiacu-
lari dicitur: Alterum eſt liquor quidam in vitreo vaſculo clauſus,
duplici parte conſtans; altera quidem craſſior, &
opaca, colore
imitata ſulphur impurum, ſubſidit; altera verò clara, &
tenuior,
Quandiu vi-
trum clauſum manet, & liquor in eo quieſcit, nullus eſt ſplend or;
at ſi in obſcuro loco vel leuiter moueatur vitrum ita, vt craſſior
pars liquoris cum tenuiori miſceatur, illico flamma per vitrum
circumacta peruagatur; breui tamen iterum extinguitur.
At ſi
commotum vitrum, detracto operculo, aperiatur, denſus fu-
mus, ad Allij odorem accedens, erumpit, adeò vt, ſi quis in com-
mouendo vitro perſeueraret, vniuerſus liquor eſſet in fumum abi-
turus. Chartam hoc liquore illitam in tenebris elegantiſſimè ſplen-
dere narrant quaſi ab igne accenſam, non tamen concipere flam-
mam ab ardente candelâ, ſi illi admoueatur. Eiuſdem liquoris
guttula manui inſtillata, & leui affrictu dilatata, ſoluitur in cæ-
ruleam flammam, quaſi Spiritus vini accenſus, quæ vſque eò du-
rat, dum fuerit liquor penitùs abſumptus. Quia verò hoc liquo-
re illita ardent innoxiâ flammâ, liquor hic Ignis Frigidi vocabu-
lum apud aliquos inuenit. Quanam arte parentur huiuſmodi
Phoſphori, ſi nobis innoteſceret, non leuem lucem noſtræ huic
diſputationi afferrent, ſed nos interim meris vocabulis contentos
eſſe oportet; quamquam hunc poſtremum liquorem ex ſalibus
volatilibus potiſſimùm conſtare indicent ea, quæ de illo narran-
tur. Certè laude maximâ digni ſunt tam ingenioſi atque in-
duſtrijartiſices, quorum ſtudio Phyſica ſcientia miram in modum
promouetur.
Grad.
Ex his, quæ hactenus diſſeruimus, illud confici poſſe
videtur, quod lux in eo corpore, quod lucidum dicitur, Natura
quædam ſit, & ſubſtantia, atque particula primæuæ illius lucis
abinitio conditæ, quæ licèt non ſemper ſe prodat, vim tamen
habeat ſuos radios proferendi, vbi ſe à cœteris particulis explicet,
quibus commiſcetur, aut alia ſubmoueantur impedimenta. Qua-
re fortaſſe redarguendi non ſunt, qui lucem à lumine diſtinguen-
dam eſſe opinantur, adeò vt illa ſit principium & radix illuſtra-
tionis atque ſplendoris, hoc autem ſit ipſe fulgor & illuſtratio:
de
quo videtur præcipua eſſe difficultas in explicando, qua ratione ſe
lux ipſa propaget illuſtrando corpora à ſe diſiuncta, aut incurre n-
do in oculos. Neque enim facilè aſſenſum præberem aſſerentibus,
nuſquam alibi lumen eſſe, quàm in ipſomet videntis oculo, ſicut
dolor non eſt in gladio, ſed in parte animalis, quę vulneratur. Siquidem quemadmodum eſt gladius, eſt gladij motus, eſt ex illo
hinc dolor;
ita eſt lux
ipſa, eſt fulgor, eſt huius incurſus in oculum, eſt aſpectus; hic au-
tem eſt in oculo, vt dolor in parte vulneratâ; at fulgor &
gladij
motus comparandi ſunt inuicem: alioquin, ſi lumen nuſquam eſt
niſi in oculo, neque ſonus erit niſi in aure; aut certè communes re-
rum notiones peruertere opus erit.
Maur.
Ipſum fulgorem ſeu illuſtrationem ſinè motu non perfi-
ci, didici ex Ariſtotele; &
quidem alicuius naturæ ſuam molem
habentis motum hunc eſſe conſtat. Quærit enim Philoſophus Pro-
bl. ſect.
11.
quæſt.
61.
*Cur aſpectus corpora penetrare ſolida non po-*
*teſt, vox autem poteſt?* Et quæſtionis ſolutioni iacto fundamento,
*quod aſpiciendi delatio ſimplex eſt, quæ per directum proſtuere ſo-*
*leat, vox autem motu multiplici ferri poteſt,* omnem demum
cauſam refert in meatuum diſpoſitionem, quiniſi fuerint directo
ordine collocati, aſpectum impediunt, cum ſolùmea, quæ ſunt
è regione poſita, cernere valeamus: *at vox, quoniam quoquò*
*verſùs profertur, omnia proreptat, penetrat, translapſa audiri*
*vndique poteſt.* Porrò in meatibus ipſis obſeruat Ariſtoteles non eo-
rum amplitudinem, ſed diſpoſitionem attendendam eſſe, *nec quic-*
*quam iuuat amplos eſſe meatus, niſi rectè ad lineam poſiti ſint,*
vt perſpici poſſint obiecta corpora; nam per vitrum, quod denſiſſi-
mum eſt, tranſpicere licet, non autem per ferulam, quæ rara, ſoluta-
que eſt; *in altero enim meatus reſpondent inter ſe, in alterâ variant.
*
Hinc aqua, ſimileſque humores perſpicui ſunt, *quoniam bumoris*
*meatus parui, denſi, continuatique ſunt, vt minimè aſpectus impe-*
*diatur, quominus tramite directo ingredi poſſit:* fit autem aqua
tenebroſa in nubibus aëris, vt Pſalmographi vocibus vtar, quia hu-
moris in vaporem ſoluti, atque attenuati, particulæ itaſunt diſſi-
patæ, vt meatus in directum non ſint poſiti, neque continuati,
cum ſint plures ſuperficies; ideò Sol, cui nubes obtenditur, vide-
ri nequit. Neque nobis quicquam ſcrupuli inijciant Ariſtotelis
verba, quę aſpectui potiùs, quàm radijs ab obiecto corpore emiſſis,
motum tribuere videntur, ac vim penetrandi; cum enim de hoc ibi
non eſſet quęſtio, ſatis habuit illud explicare, de quo quærebatur; perinde quippe erat, ſiue radij ab oculo, ſiue ab obiecto corpore
emiſſi, ingredi deberent. Cęterùm comparans cum ſono radios opti-
cos, ſatis oſtendit, quęnam fuerit eius ſententia. Reddens autem ra-
tionem, cur in aquâ vox minimè exaudiatur, meatuum anguſtias
*vox autem,* inquit, *minimè in aquâ ſentiri poteſt, quoniam mi-*
*nù s aquainanit,* hoc eſt minores & tenuiores habet inanitates, ſeu
poros, *quàm vt aërem capere, vocemque tranſmittere poſſit; vox enim*
*aër quidam eſt. Haud enim omner arius per meariſe patitur, niſietiam*
*meatus ei reſpondeant, quod permeare conetur, & congruant.
* Similiter
Probl.ſect.
25.
quæſt.
9.
quærens, *Cur aër, qui luce craſſior eſt, ſolida*
*valeat permeare, lux ipſa non valeat?* reſpondet, *quia lux per dire-*
*ctum tantummodo fertur; obeamque remoculus, qui tranſpicere per*
*rara non potest, vt per pumicem, quia meatus euariant, per vitrum*
*facilè poteſt, quia meatus poſiti è directo ſunt. At aër impedimento*
*nullo arcetur, quoniam, quà tranſit, tendere è directo non ſoleat.* His
addere poſſumus ex ſect. 23.
quæſtionem 15.
*Cur mare perſpectius &
*
*dilucidius est, quàm aqua potuidonea, cum craſſius ſit? dulcis enim*
*ſalſâ tenuior eſt.* Cui quæſtioni ſatisfacturus ait, *tenuitas cauſa non*
*eſt, cur mare dilucidius ſit, ſed directi meatus id faciunt, quos tum plu-*
*rimos, tum ampliſſimos continet: ergo illa potu idonea ſpiſſa ex tenui-*
*tate ſuarum partium est, ſalſa amplioribus interſtitijs inanit.* An pro-
poſitæ quæſtioni ſatisfaciat Philoſophus, non diſputo; eatenus tan-
tum eius verba attuli, vt intelligamus in aquâ meatus ab ipſo ad-
mitti. Cum itaque adeò ſibi conſtans fuerit Ariſtoteles in corporum
perſpicuitate explicandâ per meatus ſecundùm rectam lineam poſi-
tos, ex quo & illud conſequens eſt, quod lux ſit natura quædam per
huiuſmodi meatus tranſiens, audiendi non ſunt, qui, vt Philoſophi
authoritatem declinent, vbi cum eorum placitis non conſentiat,
illico ipſum cum Veteribus, non ex propriâ ſententiâ, locutum pro-
nunciant: hæc quippe, niſi me ipſe fallo, cum reliquis eiuſdem dog-
matis non pugnant: eſto, aliquibus, qui ſe Ariſtotelis aſſeclas proſi-
tentur, non arrideant. Qua enim ratione fieri poſſit, vt in Qualitatum
Categoriam referatur lux, quamuis ipſa ſit natura quędam, ſatis
conſtat exijs, quæ à nobis aliàs diſputata ſunt, cum de Calore age-
remus; nec opus eſt cramben recoquere.
Grad.
Si hęc quidem à formâ veritatis non abſunt, lucem defer-
ri, atque motu propagari neceſſe eſt. Quamuis autem hunc velociſſi-
mum eſſe admittamus, & Lucretium lib.
4.
200.
canentem audiamus,
Præterea ſiquę penitus corpuſcula rerum
Exalto in terras mittuntur, Solis vti lux,
Aut vapor, hæc puncto cernuntur lapſa diei
Per totum Cœli ſpatium diffundere ſeſe.
&
c.
Id quod confirmaturus ait, Hoc etiam inprimis ſpecimen ve-
rum eſſe videtur,
Quàm celeri motu rerum ſimulacra ferantur;
Quod ſimul ac primùm ſub diuo ſplendor aquai
Ponitur, extemplo, cœlo ſtellante, ſerena
Sydera reſpondent in aquâ ſtellantia mundi.
Iam ne vides igitur, quàm puncto tempore imago
Ætheris ex oris ad terrarum accidat oras?
Quamuis, inquam, maximam luci celeritatem tribuamus, fieri
tamen non poteſt, quin aliquâ temporis diuidui menſurâ motus
huiuſmodi definiatur. Hinc dubitandi anſam arripiunt non pau-
ci, an Meridianum circulum iam prætergreſſa ſit ſtella, quo mo-
mento, nobis videtur circuli illius orbitam attingere; cum enim
ſydera motu perpetuo, nec interrupto cieantur, eoque, ſupra
quàm intelligentiâ comprehendi valeat, velociſſimo, cum primùm
radius ex Meridiano emiſſus in oculos aſpicientis incurrit, iam
ſtella ſuo motu indè diſceſſit; adeoque nunquam eſſet, vbi ap-
pareret iuxta radij immiſſi directionem: quemadmodum ferè Sol,
cum iam occiderit, adhuc ſupra Horizontem apparet, ob radios
refractos ab humidâ Atmoſphæra, quorum directio ſpeciem Solis
in oculo efficit.
Dand.
Audiui &
ego non ſemel hæc eadem obijcientes;
ſed mi-
hi viſa ſunt leuioris momenti, quod quidem pertinet ad ſydera; hæc ſcilicet perpetuâ luce fulgent, nec minùs ſecum deferre ſuos
radios cenſenda videbantur, ac magnes ſuas magneticas expira-
tiones, aut potiùs, vt craſſiùs loquar, hiſtrix ſua ſpicula. Nam
ſi tellus aliò abſtraheretur, nonne facilè concederemus cum eâ pa-
riter Atmoſphęram transferri? Quidni igitur ſimiliter ſydus ſuos
ſecum radios deferat? qui quemadmodum ad tellurem pertinge-
bant, antequam ſydus oriretur, aut in illud oculi acies dirigere-
tur, ita nullo alio motu præter ſtellæ motum indigent, vt ab eâ
manantes ad oculum veniant, autſupra Horizontem appareant.
Hinc Lucretiani argumenti infirmitas deprehenditur; qui enim
radius terram at tingens non reflectebatur ad oculum, vt in illo ſy-
deris imago efformaretur, appoſito vaſe aquâ pleno humor ra-
dium reflectit, quin tunc
dius deſcendat. Quod verò de ſtellis dici poteſt, non alienum eſt
à reliquis corporibus, quorum ſplendor dudum lucet: dubitari,
tillæ ex ſilice excutiuntur, aut lignum inflammatur, aut potiùs
cùm bombarda procul poſita exploditur, ſeu fulgur in nube ac-
cenditur, an ſit mora aliqua notabilis, antequam ab igne lux
ad intuentium oculos perueniat. Verûm ſiue quis aſſerat, ſiue
quis neget, neuter ſolido argumento, vt equidem arbitror, per-
ſuadere poterit.
Grad.
Nihil hac in quæſtione ſtatui poſſe videtur, niſi inter
diſputantes conueniat, qua ratione contingat, corpus lucidum
procul poſitum ita ſuos radios euibrare, vt oculum feriant. Non
rarò ſiquidem accidit, vt viatori intempeſtâ nocte per auia & de-
uia erranti lucernæ fulgor ex ruſticanâ caſâ appareat, ad quam iter
dirigens non niſi poſt aliquarum horarum viam perueniat. Ex te-
nui illâ lucernæ flammulâ tantam ſplendidarum particularum vim
effluere, quibus vniuerſa ſphæra (ex quocunque ſcilicet eius in-
terualli puncto in orbem videri poteſt lux obiecta) compleatur,
quamuis à centro ad orbitam plura milliaria numerentur, aſſerere
non auderem, quia quaſi quiddam incredibile à me dici putarem,
meque dicentem (vobis quidem pro veſtrâ humanitate conniuen-
tibus) fortaſſe non pauci ſibilis exciperent. quamuis enim ma-
nantem ex roſâ odorem in minutiſſimas particulas diuidi, atque per
vniuerſum conclaue ita diſpergi concedam, vt eo alij recreentur,
alij moleſtiâ afficiantur; non eandem tamen eſſe lucis rationem in-
telligo, quæ à vento non diſſipatur, aut aliò defertur, quemad-
modum odor; diſſiparetur autem lux &
transferretur, ſi quid eſ-
@ aëri immiſtum; vt ſcintillis &
flammæ accidit.
Similiter aliam
eſſe video caloris ex prunarum aceruo erumpentis, atque lucis ex
eodem prodeuntis naturam; nam ſi vel tenui cineris integumento
obducantur prunæ, nulla lux apparet, calor tamen percipitur; contra verò per interiectum vitrum craſſiuſculum, aut per aquam
puram vitreo vaſi incluſam, illico lux videtur, at non item traij-
citur calor. Quapropter ſi lux, quâ lux eſt, propagaretur expi-
rationibus à lucido corpore prodeuntibus, hæ multo faciliùs per
ampliores, quàm per tenuiores interiecti corporis meatus progre-
derentur; adeoque lux permeans vitream laminam, vtique præ ci-
neribus arctiori particularum compactione denſam, etiam per cine-
res erumperet, ſeque videndam præberet, ſicuti calidi igniculi fa-
ciliùs permeant corpus rarum quàm denſum: neque enim rara &
opaca, reciprocantur, ita vt quæcunque
perſpicua ſint pariter rara, & opacitas cum denſitate perpetuò
coniungatur: raritas ſiquidem ex meatuum amplitudine, perſpi-
cuitas ex directâ eorundem meatuum poſitione modum accipere
videtur. Meigitur non improbabili coniecturâ duci exiſtimo ad opi-
nandum procul poſitam lucernæ flammulam videri, quin particu-
læ vllæ indè abſtractæ ad aſpicientis oculum veniant. Id quod de li-
gnis putridis noctu lucentibus potiſſimùm dixerim; neque enim mi-
hi perſuadeo tantam igniculorum lucidorum copiam à ligno putri-
do emitti continenter poſſe. Scio à pleriſque, qui ſe Peripatetico-
rum ſectam atque inſtitutionem proſequi profitentur, excogitatas
eſſe Opticas Species quaſdam, quas Intentionales vocant, ex genere
Qualitatum, quarum nulla prorſus ſit natura, cum inter mera Acci-
dentia recenſeantur: Sed ſi rem demum phyſicè explicare aggre-
diantur, in eas delabuntur difficultates, quibus non ſe admodum
feliciter expediant, vt ſibi cœteriſque plenè ſatisfaciant, atque
nec experimentis, nec Ariſtoteli refragentur. Quę enim ex Ariſto-
tele corporum perſpicuitatem conſtituente in directâ mea-
tuum poſitione nuper afferebas, Maurocene, quæ de radijs
reflexis Catoptrica, quę de refractis Dioptrica, diſpu-
tat, cum huiuſmodi ſpeciebus, quæ ſint mera Accidentia,
nec de corpore in corpus migrantia, ægrè cohærent, neque per has
illa ſatis dilucidè exponuntur. Idcirco (fortaſſe non temerè) du-
cebar aliquando ad ſuſpicandum quandam eſſe luci cum ſono ſimi-
litudinem, adeò vt, quemadmodum colliſa corpora interiectum
aërem conterunt, & ex eius motu ſubinde conſequens aër criſpa-
tur, donec aurem verberans in eâ efficiat ſenſum, ita pariter lux ipſa
lucido corpori inſidens ſuo motu cieatur, impellatque æthereas
particulas àëri immiſtas, quæ oculum ferientes aſpectum excitent. Hinc non ineptè Cicero de Natura.
*Ipſe aer nobiſcum uidet, nobiſ-*
*cum audit, nobiſcum ſonat.*
Maur.
Quicunque ſententiæ huius tuæ atque opinionis volue-
rit eſſe particeps, facillimè declarabit, minimo momento etiam
longè poſitam lucem apparere: nam cum interiectum corpus per-
ſpicuum ſit, in meatibus ſibi directè reſpondentibus æthereæ par-
ticulæ extremæ cum primis per intermedias (quamuis nullo nexu
inuicem copulentur) inter ſe quam aptiſſimè cohærent, adeò vt
lux ſibi proximam particulam impellens, eodem temporis puneto
nùs, quàm ſi quis longiſſimam ac rigidam haſtam impelleret; id
quod vtique fieret vno eodemque momento. Quoniam verò etiam
oculus æthereis huiuſinodi particulis plenos habet meatus, hæ ab
externis particulis impulſum recipiunt vſque eò, dum extremæ
particulæ æthereæ oculi fundo proximæ nerueas Retinæ fibrillas fe-
riant: pro Retinæ autem parte, quę afficitur, figura fſammę aut
alterius corporis lucidi ibi picta intelligitur, quæ demum euaneſcit
ceſſante particularum ætherearum impulſu. Sic etiam aër au-
rem implens ab externi aëris impulſu impetum recipit, ſi-
milibuſque vibrationibus mouetur, & auditûs organum per-
cellit.
Dand.
Hæc ſatis commodè dicta videntur;
nam tenebroſum
fieri aërem in conclaui priùs illuſtrato, ſi feneſtræ occludantur, at-
que ijs reſeratis iterum momento illuſtrari, ideò neceſſe eſt, quia
æthereæ particulæ à Sole commotæ in aëre externo, impellere ne-
queunt æthereas particulas in conclaui, cum illæ ab his diriman-
tur interiecto corpore, cuius meatus non ſunt in directum poſiti; illo autem ſublato, iterum communicatur impulſus.
Sic per pa-
rietis foramen audimus loquentem in proximâ plateâ, obſtructo
foramine nihil audimus, quia aëris motus interrumpitur. Fortaſ-
ſise tiam Lapidem Bononienſem ritè præparatum ideò ex Sole lu-
cem concipere, & aliquandiu ſeruare quis dixerit, quia æthereæ
aëris particulæ à Sole commotę excitant ad motum lucis proprium
ſalinas ipſius lapidis particulas, quę tandiu luceant, quandiu im-
pulſum validè à Sole per æthereas particulas impreſſum retinent;
nam & ærea, aut argentea regula ſuſpenſa, ſi validè percutiatur,
valdè diu ſonum edit, & longum habet tinnitum, quem maximè
quiſque percipere poteſt, ſi ex auribus fidiculæ neruo ſuſpenſa pen-
deat regula. Alia huiuſmodi non pauca facilem habent ſolutio-
nem, & phyſicè explicantur.
Duo tamen potiſſimùm explica-
tione egent: primum videlicet, quinam ſit motus lucis impel-
lentis æthereas particulas corpori perſpicuo immiſtas: alterum eſt,
quęnam figura æthereis particulis tribuenda ſit.
Maur.
Aſcendentem accenſæ ex puro oleo lucernæ flammulam
in quatuor partes intelligentiâ diſtinguite: tum inter oculum &
lucernam (ſed procul ab oculo) interiecta tabella occultet tres
ſupremas flammæ partes, ſolamque infimam conſpicuam relin quat:
cæruleam videbitis, & aliquo modo perſpicuam.
Paululum eleuata
tabella detegat etiam proximam ſecundam partem, quę aliquanto
lucidior apparebit, & nihil habere perſpicuitatis deprehendetur.
Tertia pars omnium lucidiſſima conſpicietur:
&
Quarta iuxta api-
cem erit valdè diminuta lumine, immò aliquando in rubrum ac
ſuboſcurum mucronem exacuetur. Vtique ijdem ſunt ex ellych-
nio proſilientes igniculi, qui per vniuerſum flammæ tractum fluunt,
& ſupra flammam inconſpicui vagantur.
Quare igitur primùm mi-
nore lucc micant, deinde auctiore, poſtmodum clariſſimâ, ite-
rum remiſſiore, demum nullâ? Præterea cur accenſæ candelæ (po-
tiſſimùm ſebaceæ) ellychnium emunctorio præcidi iubemus, vt lu-
cidiore flammâ fruamur? His extra omnem controuerſiam poſitis,
vtpote manifeſtis, ſic liceat ratiocinari. Cum in lucernâ flammę
apex præ cœteris eiuſdem flammę partibus inferioribus plus habeat
caloris (faciliùs quippe & citiùs admotum fomitem accendit) mi-
nus tamen lucis, hinc non obſcurum argumentum poſſumus du-
cere ad oſtendendum alium eſſe ijſdem igniculis motum, vt luceant,
alium, vt calefaciant; eos enim lucere videt oculus abſentes, at
manum non calefaciunt niſi præſentes, in quam ſe inſinuant.
Quando oleum integrum eſt (de cœteris, quę comburuntur, &
lucent, ſeruatâ analogiâ ſimilia dicta intelligantur) illiuſque om-
nes particulæ adhuc ritè compactę ac coagmentatæ, vt olei ſpe-
ciem exhibeant, nihil lucis emicare videmus: ingenitas tamen
habet aliquas particulas, quæ niſi à cœteris cohiberentur, eo mo-
tu ſe ipſæ agitarent, quo opus eſt, vt luceant. *Hoc oleo peculiare*
*eſt,* ait Plutarchus lib.de primo frigido:
*quod ſplendorem &
per-*
*ſpicuitatem in fundo aquæ præſtat, aëre bumorem diſſipante,*
*non enim dumtaxat in ſuperficie ijs, qui noctu ſpongias captant:*
*ſed etiam vrinando eas in profundo maris conſectantibus ex ore ef-*
*flatum lumen præbet.* Qua de re nihil dubitans S.
Ambroſius lib.
1. Hexaem.
cap.
9.
*Quid miramur,* inquit, *ſi Deus locutus eſt lucem,*
*& caliganti mundo lumen emicuit;
quando, ſi quis inter aquas mer-*
*ſus oleum ore emiſerit, clariora faciatea, quæ profundi tegeban-*
*tur occultis?* Quàm ergo in ſplendorem procliues ſunt particulę,
quibus ſatis eſt oris humani calor, vt ſe aliquam in libertatem ven-
dicent ad lucendum? quamuis idem calor non ſufficiat (ſaltem tam
breui tempore) ad olei temperationem prorſus diſſoluendam, ita
ardor enim igniculorum diſſipationem
corpori incenſo importat, at non item lux, quà lux eſt; vt ob-
ſeruare eſt in ligno querno putrido, cuius fruſtulum citrà accenſio-
nem diu lucet, cum tamen æquale ligni ſani & integri fruſtum in
cineres breui abiret, ſi inflammaretur. Quinimmo igniculos ſo-
lutos, & in plenam libertatem vindicatos non lucere palàm eſt,
quandoquidem neque igniculis ſupra flammæ apicem vllus eſt ful-
gor, quamuis vrendi facultate polleant, & chartam aut linteum
accendant, neque qui ex candela ad flammę latera, aut ex pru-
nis erumpunt, conſpiciuntur, licèt proximam manum calefa-
ciant. Lucent itaque igniculi nec planè ligati, vt in oleo adhuc
integro, aut in ligno ſano, nec omnino ſoluti, vt extra flammæ
ſpeciem, aut ab ardentibus prunis ſeparati. Reliquum igitur eſt,
vt moueantur quaſi fugam tentantes, ſed retenti: quem auo-
landi conatum ſæpiùs iterantes, ſed prohibiti, mouentur motu
quodam diaſtoles & ſyſtoles, ſeu porrectionis &
ſubinde contractio-
nis. Hinc ex huiuſmodi porrectionum amplitudine, &
crebritate,
iuxta impetùs rationem, oriri videtur ſplendoris claritas & effica-
citas.
Grad.
Aptiſſimè confirmas, quæ innuebam de luminis cum ſo
no ſimilitudine: quemadmodum enim corpora percuſſa, grauiter
aut acutè ſonant pro vibrationum raritate aut frequentiâ, remiſsè
verò aut intensè pro earundem vibrationum paruitate aut ampli-
tudine, prout validiore aut infirmiore impetu mouentur; ita pa-
riter videtur fulgoris maior quidem claritas pendere ex illarum
porrectionum crebritate, efficacitas verò ex earum amplitudine. Ideo, ſi ſatis mentem tuam aſſequor, flammæ baſis in lucernâ
languidiùs fulget, quia pluribus igniculis adhuc aliarum parti
cularum carcere concluſis, pauci ſoluti languidiùs & tardiûs egreſ-
ſum moliuntur, nec adeò frequenter, tantoque impulſu, ſe ex-
plicant, ac poſtmodum, quando diſtractis ampliùs particulis, pau-
lo plures igniculi in ſecundâ flammæ parte liberiùs moueri inci-
piunt. Vbi verò ex maiore igniculorum conatu &
agitatione, in
tertiâ flammæ parte, facta fuerit adhuc maior particularum diſ-
ſolutio, ita tamen, vt nondum illi turmatim erumpere valeant,
tunc creberrima eſt vibratio, adeoque lux clariſſima apparet: quæ
deinde in ſupremâ parte langueſcit, pluribus igniculis auolanti-
bus & reliquis mitiûs rariùſque micantibus;
qui demum omvi vin-
motus ille porrectionis & contractionis, quo crebris impulſioni-
bus vrgeant atque ſtimulent æthereas particulas oculum ferien-
tes. Ideò autem emunctorio candelæ ellychnium caſtigare opor-
tet, vt clarior flamma luceat, quia illud interiectum impedit, ne
igniculi celeriùs atque liberiùs agitentur in tertiâ illâ flammæ
parte.
Dand.
Hæc eadem ſoni atque luminis analogia videtur expli-
care, quare pro diſtantiâ à corpore lucido extenuetur lumen, &
languidiùs aſpectum feriat, ſicut ſonus procul excitatus remiſſior
venit ad auditum; quemadmodum ampliſſimi lacûs aqua ſta-
gnans, iniecto ſcrupulo, criſpatur in circulos, qui tamen quò
ampliorem in orbitam explicantur, eò minùs aſſurgunt, & tar-
diùs moueri videtur aqua. Quamquam non eadem prorſus ſit cau-
ſa, cur ſonus ſenſim remittatur, & aqua depreſſiùs criſpetur;
præterquamquod hæc per circulos explicatur, ille per ſphæram
quaquauerſùs propagatur; id quod lumini quoquè contingit
Concipio autem corpus ſuâ fulgens luce, quaſi nucleum in ſphæ
râ ex facilè mobilibus particulis coagmentatâ; qui nucleus ſice-
lerrimo motu intumeſcat, omnes circumſtantes ſphærę particu-
las propellit. Sed, quia impetus in plures particulas diſtributus,
minor eſt in ſingulis, quàm ſi ęqualis impetus inter pauciores par-
ticulas diuideretur, ſphæra autem in maioribus à centro interual-
lis plures partes complectitur, quàm prope centrum, idcirco
quæ remotæ ſunt ab illo nucleo particulæ, remiſſiorem impulſum
recipiunt. Lucido autem corpore ſe contrahente, &
iterum mi-
cante crebris vibrationibus, extremæ illę particulę iterum feriunt
ſphærę orbitam, aut ſaltem oculum ibi conſtitutum; cui leuiter
percuſſo lux apparet languida; qui ſi propiùs admitteret percuſ-
ſionem validiùs impulſarum particularum, etiam acrioris lucis
ſpeciem ſuſciperet. Nemo tamen ex huiuſmodi reciprocâ porre-
ctione & contractione timeat alternas lucis ac tenebrarum vices,
ſicut neque vocis & ſilentij viciſſitudo ab aure percipitur, quam-
uis ex corporis ſonantis tremore aër in aurem impellatur per vi-
ces; ita enim proximæ accidunt percuſſiones, prioremque alte-
ra ſubinde conſequitur, vt nihil diſtare videantur; immò hinc oria-
tur titillatio quędam.
Maur.
Ex his conſtat certos eſſe illuminationis fines;
licet enim
tamen ex quocunque interuallo: quia demum ita tenuis eſt impul-
ſus, vt nullum in oculo ſenſum efficiat. Neque mirum, ſi lu-
cerna remotiſſima videri nequeat, cum & aliquæ ſint ſtellæ, qua-
rum directi radij adeò ſunt imbecilli, vt aſpectum non mo-
ueant, niſi teleſcopij ope plures excipiantur, qui coniuncti id
præſtent, quod ſinguli nequeunt. Porrò &
illud hìc animaduer-
ſione dignum eſt, quod lucernę quidem flammulam procul vide-
mus, eiuſque luce afficitur oculus; ſed ab illâ non illuſtrantur cor-
pora reliqua nobis proxima: immo pręter flammulam illam ſępè
nihil conſpicimus abſentes eorum, quę in eâdem patente areâ il-
lius ope videntur à circumſtantibus; quia videlicet in tanto in-
teruallo directus ætherearum particularum appulſus ad oculum,
adhuc ſatis validus eſt, vt moueat ęthereas particulas oculo inſi-
dentes; at impetus idem debilior eſt, quàm vt valeat incidens
in obiecta corpora alias pręterea particulas vrgere, quę demum
oculum feriant. Equidem neque abſurdę, neque omnino incre-
dibilis notam inurerem opinioni aſſerenti corporibus ſingulis ſuam
ineſſe lucem, ſuos videlicet igniculos (ſulphureis particulis co-
lorem tribuendum eſſe affirmant Chymici) qui cœteris particulis
commiſti non concipiant motum illum porrectionis & contractio-
nis, niſi fuerint excitati ab alio corpore lucido, ęthereas particulas,
atque adeò ipſos, quos percutiunt, igniculos commouente. Sic amplus cyathus vitreus calathoides, ſiuè conicus, ſuo pe-
di inſiſtens, ſponte ſuâ nullum edit ſonum: ſed, ſi propè illum
vocem attollas vehementiùs, ſiue acuta ſit, ſiue grauis, ille
ex ſolo aëris motu concipit vibrationem, & ſonum ſuæ figuræ
congruentem edit, quem admotâ aure manifeſtè percipias. Ex-
citati igitur in motum, ex ætherearum particularum appulſu,
igniculi corporum ſuapte naturâ non lucidorum, imitantes quo-
dammodo motum lucidorum, alias priùs quieſcentes æthereas
particulas propellunt, alias repellunt appulſas, & aſpicientium
oculo coloris ſpeciem exhibent aliquando quidem diluti, ali-
quando verò ſaturati, pro externi luminis efficacitate, & varia
ipſorum igniculorum complexione ſuos motus inuicem temperan-
tium: Ex quo oritur colorum varietas;
aliqua enim ſunt, quæ
diurnâ in luce apparent cærulea, ſed noctu ad facis lumen viden-
tur viridia, & quò magis puræ lucis naturam participant, eò
Quapropter ſi à corpore luci-
do, ex: gr:
à lucernæ flammâ impulſæ æthereæ particulæ langui-
dè percutiant corpus procul â lucernâ poſitum, excitari ne-
queunt ad motum illius igniculi, nec videri poteſt eius color co-
lor; aut, ſi excitentur quidem igniculi ad motum, ab ijs ta-
men impulſæ particulę æthereæ ſiue oculum omnino non attin-
gant, ſiue ita exiguo impetu moueantur, vt ſub ſenſum non
cadant, neque æthereas oculi particulas irritent, pariter non
videtur.
Dand.
In tam mirâ ſonorum &
vocum varietate, ſi ex aëris
multipliciter impulſi motu, auditumque percutientis, tota res
pendet, haud ægrè patiar etiam colores, ex igniculorum ei-
dem corpori inſitorum motibus ſe viciſſim temperantibus, pen-
dere, ob varium ætherearum particularum motum, atque adeò
varios colores oculo apparere. Quod ſi per medium colore ali-
quo imbutum aſpiciatur aliud corpus, quia igniculi corporis
obiecti alium æthereis particulis motum imprimunt à motu,
quem igniculi ipſius medij perſpicui imprimunt, fit tertius mo-
tus ex vtroque compoſitus, & alius apparet color.
Sic etiam
conſonæ voces auditum titillant, ob motum aëris varium à
diuerſis corporibus ſimul ſonantibus. Nec plus difficultatis re-
perio in hoc, quod æthereę particulę oculi Retinam ſimul ferien-
tes hæ quidem hoc motu, aliæ verò alio motu, tertium colorem
exhibeant, quàm quod Infectores & Pictores commiſtis corpori-
bus non vno modo coloratis alium colorem producant; quemad-
modum ſi flauo rubrum craſſarum partium paruâ quantitate ad-
miſceant, aurantius color conflatur, ſi autem largiore, con-
ſurgit color, qualis maturis cubebis ineſt: Sic flauo pallido
multum diluto ſi quam minimum rubri craſſarum partium commi-
ſceatur, componitur color, quem Iſabellam dicimus: eadem-
que eſt de plurimis alijs ratio: Et Microſcopij ope innotuit, par-
ticulis tenuibus commiſtis, alium atque alium eſſe colorem ſin-
gulis, quę cum ob ſuam exiguitatem oculo nudo ſingulę non
appareant, ſimul omnes tertium colorem exhibent. Sed de colo-
ribus, ſi placet, opportuniorem in locum diſputationem reijciamus,
ne à lucis contemplatione longiùs recedamus.
Grad.
Hoc vnum, quod ad colores attinet, addere liceat, ni-
mirum his, quæ diximus, ſatis commodè conciliari inter ſe diſſi-
corporibus ineſſe affirmant, licèt lumine opus ſit, vt appareat,
alij lucem exigunt quaſi coloris complementum, aut partem: his enim damus, ab externo lumine incitari igniculos cœtero-
qui deſides corporis colorati; illis verò concedimus facultatem
hac vel illâ ratione propellendi æthereas particulas, quę in ocu-
lo huius vel illius coloris ſpeciem exhibeant, in ipſis eſſe corpori-
bus, quę colore imbuta dicuntur. Verùm in motu illo porre-
ctionis & contractionis, quo lucem moueri ponimus, difficile eſt
comprehendere æthereas particulas propelli, quin aër quoquè luci
proximus impellatur; cuius tamen motum nullum percipimus, qui
luci tribuendus ſit.
Maur.
Cum lucem ipſam iam tum à primo rerum exordio crea-
tam fuiſse, atque per corpora diſperſam ſtatuerimus, corpoream
illam eſſe, adeoque, ſi moueatur, obſtantia corpora protru-
dere, neceſſariò affirmandum eſt: ſi igitur illa nondum aliarum
particularum nexibus prorſus exſoluta conatur in flammâ ſe la-
tiûs explicare, etiam proximum aërem propelli non negârim: huius
quidem aëris motum, (quippe qui ſolo tactus ſenſu percipi valet ta-
ctus autem non facilè quolibet leui aëris appulſu afficitur) non ſenti-
mus, quia quæ apud nos lucent, non ita valido motu cientur: Si ta-
men vehemens eſſet lux, cuiuſmodi eſt Sol, neque aër terrenis expi-
rationibus agitaretur, non video, cur aëris à luce validè impulſi
motum percipere nequiremus. Orę maritimę ad Meridiem ſpe-
ctantis accolę, quibus Mare ab Ortu in Occaſum protenditur, cœ-
lo ſereno, & tranquillis fluctibus vt plurimum ventos eſſe S olis
aſſeclas, & cum Sole oriente Subſolanum, Zephyrum cum oc-
cidente, flare obſeruarunt. Quidni hoc Soli ipſi aërem cum ęthe-
re propellenti tribuatur, adeo vt aura illa Solis comes ſit motus
aëris à luce impulſi? Validiſſimam autem eſſe Solis lucem quis
neget? illum enim intueri nequimus aduerſum, eiuſque radijs
acies noſtra ſenſuſque vincitur, niſi inter oculum & Solem vi-
trum ſaturato colore infectum interijciatur, quo motûs il-
lius vehementia retundatur. Vitrum ſcilicet ſuâ ſoliditate
oculum ab aëris incurſione protegit, cum aëri, vtpote craſſo,
non pateat aditus in exiguos vitri meatus: Sed quia vitrum pu-
rum, ac planè perſpicuum, non impedit motum particularum
etherearum, quę externo aëri commiſcentur, & vitri poros ſubi-
plenos reperirent, his communicant impulſum, quem cœtero-
qui nimis validum temperat admiſtus vitro color. Quamuis au-
tem puriſſimum vitrum plurimos habeat, eoſque tenuiſſimos
meatus ita diſpoſitos, vt ſint quaquauerſus æthereis particulis
peruij, ipſa tamen vitri inter poros illos interiecti natura ea eſt,
quam æthereæ particulæ permeare non valeant; ac propterea nul-
lum eſt vitrum, quod luci expoſitum vmbram aliquam non ia-
ciat, cum ætherearum particularum in eius partes incurrentium
progreſſum impediat, ideoque reflectuntur: &
reſiliunt, atque
extrema vitri ſuperficies obtinet rationem ſpeculi, quatenus æ-
thereæ particulę cum progredi nequeant, & alias particulas im-
pellere iuxta directionem à lucido corpore impreſſam, prout inci-
dunt ſiuè ad perpendiculum, ſiuè obliquè, & ad angulos inæqua-
les, in vitri ſuperficiem, reſiliunt, aur reflectuntur, nouamque di-
rectionem proximis æthereis particulis imprimentes lumen aliò di-
rigunt.
Grad.
Neque ſolùm vitri facies, quę luci obuertitur, reflectit
lumen, ſed etiam oppoſita facies; nam ſi candelæ flammam in
conuexo perſpicilio aliquantulum remoto aſpiciam tanquam in
ſpeculo, triplicem flammæ imaginem, vnam quidem erectam
& minorem, duas verò euerſas &
maiores video;
quia à priore
ſuperficie conuexâ redditur imago directa, ſed à poſteriore, quæ
aſpicienti concaua eſt, redditur imago euerſa; quę duplex eſt,
ſi vtroque oculo intueor, ſingulæ enim imagines euerſæ à di-
uerſis partibus venientes ſingulis oculis reſpondent, vt con-
ſtat, ſi alter oculus claudatur, tunc ſcilicet vnica im a-
go euerſa videtur, ſiniſtra ab oculo dextro, dextra à ſi-
niſtro.
Maur.
Hæc pendent à legibus Dioptricis &
Catoptricis;
qui
enim radij à priore ſuperficie refringuntur, deinde à poſteriore
reflectunter, & iterum ex vitro in aërem exeuntes refracti ve-
niunt, hi quidem ad vnum, hi verò ad alterum oculum.
Dand.
Luminis reflexi &
refracti vocabulis perſonant Lycæa, &
Opticorum effatis conſonant: verùm vbi quæritur, quanam id
ratione, ex phyſicâ cauſâ, contingat, non ſatis dilucidè rem ex-
plicare videntur, qui in illuſtratione Qualitatem quandam Acci-
dentalem gigni exiſtimant in vniuerſo medio illuſtrato. Quid
quem candelæ lumen à ſpeculo reflectitur, quàm in reliquis con-
clauis partibus ſolo lumine directo, ſeu communi, illumina-
tis? Motum à lumine ablegantes abſtineant à vocabulis ex mo-
tu deſumptis, & rem phyſicè explicent, ſi valent.
Idem dico
de luminis refractione; nam ſi nullus eſt motus, qua lege cande-
læ flamma adigitur, vt ſui imaginem euerſam & lucidiorem pin-
gat in pariete, ſi inter flammam & parietem, ſeruatis congruis
interuallis, interijciatur lens vitrea conuexa? cum tamen, ſubla-
tâ lente, nuſquam in pariete, aut aliâ conclauis parte appareat
flammę imago. Quid porrò probabile afferent, quo explicetur
tanta luminis intenſio in foco lentis conuexæ, cum tamen in eâ-
dem diſtantiâ tam clarum lumen in reliquo aĕre non gignat can-
delæ flamma? in illâ ſcilicet hypotheſi luminis nullum motum
admittentis, neque radios, neque eorum decuſſationem vſurpa-
re poſſunt, quippe qui ſolâ mentis deſignatione, non re ipſâ ſta-
tuuntur. Propterea, nec diffiteor, in eam ſententiam aliquan-
do propendebam, quę lumen in expirationibus lucidis conſtituit
à corpore lucido effluentibus; his quippe plurima conueniunt eo-
rum, quæ ad explicanda lucis phœnomena communiter vſurpan-
tur, & ab omnibus admittuntur:
Cogebar tamen difficultates
non leues exſorbere, nec in omnibus ipſe mihi faciebam ſatis,
quamuis aliqua ſuppeterent, quibus aduerſarias argumentatio-
nes declinarem, ne elinguis eſſem. Nunc verò in hoc æthe-
rearum particularum appulſu, deſumptà ex ſono analogiâ,
lux quædam mihi oboritur ad facilem reflexionis & refra-
ctionis explicationem, cœterorumque luminis ſymptoma-
tum.
Maur.
In trudiculorum ludo ſæpiùs obſeruâſtis varium globo-
rum motum pro percuſſionis varietate, ſpectatâ directione mo. tus globi percutientis, &
illâ parte, qua ictum recipit globus
quieſcens percuſſus: Nam ſi in eadem rectâ lineâ, quam glo-
bus percutiens ſuo centro percurrit, reperiatur etiam globi per-
cuſſi centrum, adeoque etiam pars, quę ictum recipit, vti-
que rectâ pergit globus percuſſus. At ſi centrum illud ſit ex-
tra lineam motûs globi in alium impacti, globus quieſcens per-
cuſſus ad dextram impellitur aut ad ſiniſtram, iuxta lineam,
quæ partem percuſſam & ipſius globi centrum iungit.
Hinc ſi
in reflexio nis line â
directè incurrat in globum quieſcentem, illum pariter per li-
neam eandem propellit. Sin autem duo globi ſibi proximi fue-
rint, & in eos globus alius impingatur ita, vt vtrumque im-
mediatè percutiat, illi in diuerſa abeunt pro ratione ictûs, quo
ſinguli pelluntur: Contra verò, ſi globi duo fuerint in dire-
ctum diſpoſiti, & alter tantùm percutiatur, hic quidem pa-
rùm mouetur, ſed alter excutitur longiùs, licèt eum percutiens
globus non attigerit. Hinc ſimiliter intelligitis, ſi tres globuli
quieſcant, & ita proximi ſint, vt ſe contingant, atque duo
alij globi ſimul vnum ex illis tribus percutiant, duos reliquos
globos in diuerſa impelli iuxta directionem, quàm ſinguli à per-
cutiente ſibi reſpondente recipiunt, vnicum verò illum globum à
duobus percuſſum, miſtâ quadam directione aliquantulum moueri. Fingamus iam plurimos in alueolo eſſe globos inter ſe quam proxi-
mos: tum percuſſione globus vnus impellatur:
nonne vnius mo-
tus plures commouebit? alios quidem directè, alios verò obli-
què, prout ſingulis communicatur impulſus per intermedios.
Siqui autem ex intermedijs, dum mouentur, in aliquid incur-
rant ſibi obſiſtens, ne iuxta impreſſam directionem pergant,
vtique reflectuntur, & proximis, quos impellunt, globis
aliam imprimunt directionem ab eâ, quàm impreſſiſſent, niſi
paſſi fuiſſent reflexionem. Hæc in eburneis globis manifeſta, ipſiſ-
que oculis ſubiecta, ad æthereos globulos, quibus omnia ple-
na ſunt, cum ratione transferantur, & ea, quæ de radijs dire-
ctis, reflexis, & refractis dicuntur ab Opticis, ſatis probabilem
habent explicationem. Quia verò omnia illa percurrere non eſt
operæ pretium, neque nobis tantum ſuppetit nunc otij aut tem-
poris, quæ placuerint, interrogate, & conabor, citrà paradoxa,
explicare.
Grad.
Quandoquidem interrogandi facultatem præbes, illud
multis admiratione dignum videtur, quod in eodem aëris puncto
ſinè perturbatione aut confuſione ſint tot rerum obiectarum ſpe-
cies, vt vocant, Intentionales, quas aëri impreſſas & inhæren-
tes, vtpote Accidentia, ventus cum aëre non difflat, nec aliò
transfert: quando enim plures homines diuerſa corpora reſpi-
ciunt, hic equum, ille domum, alius arborem, & ſic de cę-
centro prodeuntes in orbem ſpecies miſceantur, quemadmo-
dum ipſæ ſphærę maximam ſpatij partem communem habent. Similiter cum in obſcurum conclaue per exiguum feneſtræ fora-
men admittuntur externorum corporum ſpecies, in appoſitâ
chartâ inuerſam eorum imaginem exhibentes, vtique aërem
foramen illud implentem neceſſariò dicendum eſt omnium obie-
ctorum corporum ſpeciebus affici, nec tamen ex illarum miſtio-
ne tertiam quandam ſpeciem gigni, quemadmodum, cùm per
vitrum cæruleo colore infectum aſpicimus roſam, tertius qui-
dam color apparet ex cærulei vitri, & purpureę roſæ ſpeciebus
conflatus. Qui verò non ſpecies illas ad Qualitatis categoriam
ſpectantes ponunt, ſed à corporibus viſis manare expirationes
putant, non videntur ſe difficultati ſubducere; non enim per an-
guſtias illas omnes ſimul diuerſorum corporum expirationes, ſuâ
mole non carentes, tranſire poſſunt, quippe quæ ſe viciſſim pe-
netrare nequeunt corpoream naturam participantes: ſin autem
aliæ priores atque fortiores præcurrunt, & præuertunt eas, quæ
debiliores ſunt, vix apparet, qua ratione ſieri poſſit, vt integra
imago vno momento exhibeatur, ſi per partes veniunt aliæ alijs
priores.
Maur.
Nihil hæc apud nos habent difficultatis;
nam vnica
ætherea particula (globulum vocemus, claritatis gratiâ) poteſt
à duobus vel etiam tribus globulis, quos ante ſe habet, aut ad
latera, ſimul eodemque momento percuti, & impelli iuxta va-
riam ſingulorum directionem, atque adeò per vnum globulum
æthereum poſſunt impelli poſteriores alij globuli, quos contin-
git, ita vt impetus à parte dextrà veniens ad globulum illum in-
termedium imprimat ſecundùm eandem directionem motum po-
ſteriori globulo, qui eſt ad ſiniſtram, & viciſſim veniens à læuâ
poſteriorem dexterum impellat: ideò radios in eo puncto de-
cuſſatos concipimus. Non eſt autem in exiguo feneſtræ forami-
ne vnicus globulus æthereus, ac proprerea non in ſingulis, quos
foramen complectitur, globulis radij omnes decuſſantur, ſed
vnicum eſt poſt foramen punctum, in quo conueniunt omnes ab
obiectis corporibus directæ luminis percuſſiones, quibus poſteriores
globuli propelluntur, & radij diuaricari intelliguntur.
Dand.
Cum igitur poſſit vnus &
idem globulus æthereus di-
uerſis impulſibus in diuerſas partes dirigi, quas directiones con-
ſequentibus globulis communicat, contingere poteſt, vnum im-
pulſum adeò cœteris validiorem eſſe, vt illi vix, aut ne vix qui-
dem, iuxta ſuam directionem impetum valeant conſequentibus
globulis imprimere. Hinc quærenti, cur candela noctu vniuerſum
conclaue illuſtrans, non itidem id præſtet interdiu Sole lucente,
niſi clauſis feneſtris obſcuratum fuerit cubiculum, Reſponderem
id accidere, quia æthereæ particulæ adeò validè propelluntur à
Solis luce, vt impelli non valeant à flammâ candelæ, niſi fortaſſe
valdè propè, & ibi etiam eius impetus retunditur ab aliâ vali-
diore directione. Sed vt exitum tandem aliquem hodiernæ collo-
cutionis inueniamus, luce ipſâ diurnâ ad occaſum properante,
cum Reflexionis ratio non videatur diſficilem habere explicatio-
nem, ſupereſt vt aliquid de Refractione breuiter dicamus, quæ
ex mediorum raritate & denſitate pendet;
qui enim radij directè
procedunt, incidentem in ſuperſiciem medij diap hani quidem,
ſed denſioris, ſi ad angulos inæquales cadant, non directè per-
gunt, ſed versùs perpendiculum flectuntur intrà nouum illud me-
dium, ſin autem à denſo ad rarum diaphanum tranſeant, ne-
que tunc ſuſceptam directionem retinent, ſed magis à perpendicu-
lo deflectunt.
Maur.
Æthereas particulas minutiſſimas eſſe ſupra omnem, quę
excogitari poſſit, exiguitatem (nam vitrum permeant, quod ab
ipſis Spiritibus tenuiſſimis penetrari non poteſt) extra omnem
controuerſiam ſtatuendum eſt, ſi quamlibet vel minimam inani-
tatem à corporibus ablegamus: ideò minimum omnium mea-
tum in corpore aliquo vna ſaltem ætherea particula implet: ex
quo illud conſequens eſt, quod paulò ampliores meatus admit-
tant non vnicam, ſed plures æthereas particulas. At verò cor-
porum diuerſorum coagmentatio ea eſt, vt non omnes, & ſin-
guli eorum meatus eâdem pręditi ſint figurâ: neceſſe igitur eſt,
eius eſſe naturę ęthereas particulas, quę poſſit ad replendum ſpa-
tium citrà quamlibet inanitatem accommodari: neque enim fin-
gere poſſumus diuerſas eſſe ętherearum particularum figuras, quę
ſingulorum meatuum figurę & capacitati prorſus conueniant;
alioquin quę angulatę eſſent, non niſi ęgerrimè mouerentur:
tam variè conformatæ, vt illico pręſto eſſent ad congruum mea-
tum replendum. Cum itaque ſimiliter figuratas, vtpote eiuſ-
dem naturæ, atque ad motum aptiſſimas ponere cogamur huiuſ-
modi æthereas particulas, globoſas & rotundas probabili conie-
cturâ ſtatuimus: Sed quia appoſiti ac propinqui globi ſpatium
non replent, globulos hoſce æthereos compreſſionis alicuius pa-
tientes, vt angulorum flexionibus aptentur, affirmare oportet; qui deinde, remoto impedimento, ſe in globum reſtituant, vir-
tute ſuâ elaſticâ. Hinc lux (celerrimum illum porrectionis &
con-
tractionis motum perficiens) æthereos, quos porrectione im-
pellit, globulos ſi comprimat, vbi aliquid motui obſiſtens inue-
nerint, illi deinde contractionis motum ſibi obſecundantem ſta-
tim habentes ſe reſtituunt, ſimulque cum luce motum recipro-
cant. Quapropter ætherei globuli extimam vitri ſuperficiem
proximè attingentes, ab alijs globulis inter ipſos & corpus luci-
dum interiectis propulſi aduersùs vitrum, impellunt globulos
in vitri poris concluſos. Et quidem quorum globulorum dire-
ctio à puncto lucis ducta cadit ad angulos æquales in vitri ſuper-
ficiem, non mutatur, & in vitro globuli ætherei ſecundùm ean-
dem lineam poſiti iuxta directionem eandem pelluntur; quia vi-
delicet ex aëre in patentem vitri meatum ſe liberè inſinuat globu-
lus æthereus, quin ad hoc vel illud pori latus alliſus cogatur ab
eiuſdem motûs rectitudine deflectere: ideò radij perpendiculares
nullam patiuntur refractionem. Globuli verò, quorum motûs di-
rectio ab eodem lucis puncto ducta ad angulos inęquales cadit in
vitri ſuperficiem, neceſſariò in alterum latus pori ſibi congruen-
tis incurrunt, vbi inuenientes reſiſtentiam, nec vlteriùs rectâ
pergere valentes, reflectuntur versùs perpendiculum, ſiue ma-
gis, ſiue minùs, pro maiore aut minore obliquitate. Perpen-
diculum, inquam, ex eodem ſuperficiei puncto excitatum: Si-
quidem in ipſo patentis meatûs oſculo vtrumque labrum atten-
dendum eſt, alterum quidem, quod propiùs reſpicit punctum,
à quo radius procedit; &
in hoc incurrens globulus vno ſui
latere, prohibetur, né recto itinere progrediatur, ſed flectitur
versùs impedimentum: Sic ſi quis in directum ambulans offen-
dat imprudens ſiniſtro armo angulum domûs, dextera eius pars
Alterum oſculi labrum,
quod remotius eſt, excipit impulſi globuli ictum, illumque iux-
ta Reflexionis leges reflectit, vt interiores vitri globulos æthe-
reos ſecundùm nouam directionem impellat. Porrò in hac cele-
ri globulorum protruſione intrà anguſtiores corporis magis den-
ſi, nec facilè diuidui meatus, fieri non poteſt, quin aliqua
contingat globulorum compreſſio, qui vi ſuâ elaſticâ conantes
ſe reſtituere validiùs impellant aduerſos globulos, non ſinè ali-
quâ etiam iſtorum preſſione, adeò vt extremi in vitro globuli
ætherei hoc impulſu erumpentes in aërem ex anguſtijs pororum
vitri, liberiùs ſe explicent ad ſuam figuram recuperandam: quia verò omnes circumſtant globulum, qui perpendiculo reſ-
pondet ducto à puncto lucido, ſe vtique explicare nequeunt ac-
cedendo ad perpendiculum, ſed in latus ſecedendo ab illo. Cum
igitur duplicem habeant directionem hi globuli erumpentes, ſci-
licet alteram ab impulſu iuxta directionem globulorum in vitro
propellentium, alteram in latus à virtute propriâ elaſticâ, im-
primunt proximis globulis æthereis, quos in aëre offendunt,
impetum cum directione magis deflectente à perpendiculo. Ad-
de globulum ex vitro erumpentem obliquè, vno ſui latere tange-
re labrum oſculi meatûs, ac proinde reliquo latere flecti, & dirigi
quaſi circa illud ſe conuertendo; ac propterea magis à perpendicu-
lo declinat. Iam ſatis conſtat directionem motûs, quo globuli
ætherei impelluntur in vitrum, obliquam eſſe, aut rectam ad vi-
tri ſuperſiciem, prout ipſa ſuperſicies plana eſt, aut caua, aut
conuexa, atque ex illâ refractionis modum deſumi. Ex quo
oritur radios à vitreâ lente conuexâ refractos, dum extra il-
lam ſinguli habent directionem à ſuo perpendiculo deflecten-
tem, ita in oppoſitas partes vergere, vt ſibi inuicem occur-
rant, hoc eſt, omnium globulorum poſtremæ vitri ſuperſiciei
proximorum motum eſſe cum eâ directione, vt multi globuli
pauciores protrudant, atque hi adhuc alios pauciores, do-
nec impulſus deueniat ad globulos æthereos exiguo ſpatio com-
prehenſos; qui propterea recipientes à multis impetum, ſi eo in
loco apponatur corpus aliquod opacum, validiùs repercutiunt
alios globulos ad oculum venientes, & paruulum circulum in
ſigniter lucidiorem repræſentant, quàm ſi propè vitrum ill@
ſionem impediens. Quod ſi vitrum illud conuexum exponatur Soli,
in eo radiorum occurſu valdè notabilis calor conſurgit, & accen-
ditur ignis; quia nimirum lux illa vehemens multo impetu pro-
pellit globulos ęthereos ſibi proximos & omnes conſequentes,
qui vitri ſuperficiei reſpondent; per hos propeilit globulos in
vitreâ lente conſtitutos, per quos impetum imprimit globu-
lis immiſtis aëri poſt vitrum, adeò vt vniuerſus impetus in
paucis globulis coactus, dum his obijcitur corpus impediens,
ne alios ſubinde globulos ſinguli iuxta ſuam directionem pro-
pellant, vehementer illos ſibi tum directè, tum reflexè oc-
currentes exagitet, ita vt etiam obiecti ligni, aut alterius cor-
poris, particulas commoueant, earumque compagem diſſol-
uant, & excitetur ignis:
Id quod feliciùs contingit, quo am-
pliores fuerint huiuſmodi lentes vitreæ, atque affabrè confor-
matæ, quia amplior ſnperſicies plures excipit ab eodem So-
lis puncto radios, & perfecta figura radios dirigit iuxta refra-
ctionis leges, vt coëant. Sed hìc video vos ad interrogandum
paratos, cur obiecta candida charta ignem non concipiat,
quemadmodum ea, quæ alijs coloribus imbuta fuerint. Bre-
uiter dixerim corpora alba multum habere lucis inſitæ, quę
dum externo lumine percuſſa excitatur, ipſa quoquè ſe vi-
brat motu illo porrectionis & contractionis, quo repel-
lens globulos æthereos aduersùs ſe à Sole impactos prohi-
bet, ne hi ſuâ agitatione corporis particulas diſſoluant.
MAur.
Affinis valdè luci eſt Colorum natura;
ideò poſt Ignis
lucem hìc nobis videtur inſtituenda diſputatio de Ignis
facultate, qua rerum plura ſiquidem
@@tituto noſtro congruit: ſatis fuerit ipſam Colorum mutatio-
Et quidem non
exiſtimo eſſe operæ pretium immorari in fucatis coloribus, quos
rebus induxiſſe videtur ardens cereus ex variâ pinguedinis, &
diſcolorum ac multiformium pigmentorum commiſtione com-
poſitus: cum enim accenſæ pinguedinis lux à pigmento-
rum colore temperatur, res perinde eſt, ac quando ſincera
lux per vitrum coloratum traijcitur. Sed in diſputationem quæ-
ſtionemque vtiliùs vocantur colores rebus ipſis inſiti, cuiuſmodi
in communi luce conſtanter apparent, & apud omnes ſimile voca-
bulum obtinent: in his ſiquidem per Ignem contingit aliqua mu-
tatio.
Grad.
Hanc colorum mutationem locupletiſſima experimenta
teſtantur, & nemo eſt, qui inficiari audeat.
Non omnibus ta-
men æquè facilè accidet cauſam exponere. Quibus vocabula fa-
ciunt ſatis, paucis ſe expediunt aſſerentes Ignem, validiſſimum
Naturæ inſtrumentum, pro variâ Primarum Qualitatum com-
plexione, quam in obiectis corporibus offendit, alios atque alios
Colores, qui inter Secundas Qualitates recenſentur, producere
& gignere.
Quod ſi in vno eodemque igne adeò multiplicem vir-
tutem etiam oppoſitos colores gignendi adſtruere quis ægrè ferat,
Colorem ipſum reſultare aiunt ex Primis Qualitatibus, quarum
vtique complexionem ignis mutat ſuo Calore & ſiccitare.
Verûm
aut hæc mera ſunt vocabula, aut ego oppidò hebes ſum non in-
telligens, quid ſit nouam Qualitatem reſultare, ſeu emanare, ita
vt illa ſit aliquid de nouo exiſtens, quin habeat eſſicientem cau-
ſam, ex qua proximè pendeat: hanc verò probabiliter ab ijs aſſi-
gnari, valdè operoſum puto, ſi ſuis inſiſtant veſtigijs.
Maur.
Niſi ad lucis temperationem confugiamus, vix coloris
naturam explicare poſſumus: cum enim corpora hoc vel illo colore
affecta dicamus, quatenus ex eorum aſpectu hoc vel illo modo af-
ficitur oculus, ſi certam impreſſionem hic recipiat, quando nihil
eſt præter lucem, cui illa tribuatur, (quemadmodum cum per
vitreum priſma trigonum congruâ ratione inclinatum reſpicimus)
quidni, ſimiliter temperatam lucem à corpore, in quod incidit,
& à quo ad oculum reflectitur, dicamus efficere ſimilem viſionem?
Hoc vnum videlicet intercedit diſcrimen, quòd amoto ab oculis
vitreo priſmate venit lux temperata ab ipſo tantummodo corpore,
quod intuemur, illa verò dum per priſma traijcitur (eâ ratione,
tionem ſuſcipit, quæ colores Iridis æmulos exhibet, quodcunque
tandem ſit, & quocunque colore imbutum fuerit corpus, quod per
priſma aſpicimus.
Dand.
Propterea fortaſſe Colores in opaci ac Diaphani ſecun-
dùm varias Rationes permiſtione ſtatuendos cenſent aliqui, quip-
pe quos ex luce pendere obſeruant: ad lucem autem opacitas at-
que perſpicuitas referuntur. Vereor tamen plurimum, vt res ſa-
tis ab omnibus explicetur, qui cauſas huic ſententiæ congruen-
tes afferre conantur. Illa enim opaci &
perſpicui commiſtio, ſi
meam excutio intelligentiam, quam animo notionem imprimat,
non video. An particularum, quibus corpus conſtat, ea eſt com-
plicatio atque permiſtio, vt aliæ perſpicuæ ſint, aliæ lucem non
admittant? Quæ igitur corpora magis luci peruia ſunt, cum eam
minùs reflectant, magis ad atrum colorem accedunt; nam aquæ
puriſſimæ altus gurges nigrorem oſtentat; quemadmodum &
aper-
tæ conclauium feneſtræ procul viſæ; quia à gurgitis fundo, atque
à cubiculi pariete interiori reflexa lux ad oculum non venit: Con-
tra verò aqua turbida à Sole collucens albeſcit. Non tamen con-
tinuò inferre licet, quæcunque atra ſunt, pluribus perſpicuis con-
ſtare particulis, quàm opacis: vix enim auderem hoc de fuligine
caminis adhærente affirmare, aut de ferro. An quia corporum mo-
les ita coagmentata eſt, vt eorum meatus aliqui ſint in directum
poſiti, ſed conſequentes ab eadem rectitudine deflectant, ideò
opacum miſceri dicitur cum perſpicuo? Sic craſſior lapidis ſpecu-
laris gleba perſpicua non eſt, atque ex Talco tabella libro impo-
fita characteres occultat; ſi verò in tenues lamellas diſſecentur, &
lapide ſpeculari munitæ ædium feneſtræ lucem tranſmittunt, &
Talci tenuitas characteres legendos relinquit; quia ſcilicet ſubtilis
lamellæ pori facilè, cum pauci ſint, directum ordinem ſuſcipiunt,
at non itidem, ſi craſſior fuerit lamina, meatus omnes ſibi recto
ordine reſpondent, quamuis ſingulæ lamellæ perſpicuæ ſint: quem-
admodum & ſubtiliſſimis rarioris texturæ velaminibus ſericis, ſi
ſimplicia quidem ſint, tegumentum mentiuntur minùs prudentes
mulierculæ, duplicia autem aut triplicia adhibent matronæ,
quibus honeſtas & pudor cordi eſt.
Equidem luci ad aliquam cor-
poris altitudinem admiſſæ, ac poſtmodum, non reſpondentib us
meatibus, repercuſſæ temperationem aliquam accedere admitto:
ficulter perſuadeo; neque enim ex ſolâ particularum poſitione,
ſed & ex earum naturâ lux extrinſecùs immiſſa temperatur;
alio-
quin corpora, ſpecie longè diuerſa, quæ ſimilem opacitatis at-
que perſpicuitatis menſuram obtinerent, eodem colore prædita
eſſent; aut ſi æquè colorata apparerent, etiam æquè perſpicua &
opaca cenſenda eſſent, ſiue flores ſint, ſiue naturales ſucci, ſiue pig-
menta, ſiue marmora, ſiue gemmæ; id quod videtur à probabilitate
remotum.
Grad.
Haud dubium, quin pro variâ lucis reflexione, aut re-
fractione, in corporis alicuius particulis etiam varius appareat
color, etiamſi eadem corporis natura permaneat. Sic in Valla-
chiâ ſalis foſſilis venam reperiri ſcribunt, ex qua eductæ Salis gle-
bæ duritie marmor imitantes colorem exhibent violaceum; at ſi
conterantur, atque comminuantur, iam minutiſſimæ ſalis parti-
culæ ſatis albæ apparent. Sic &
cornua quædam integra quidem
nigra ſunt, limæ autem aut ſerræ ſubiecta albam ſcobem relin-
quunt. Id quod luci, non perinde à diſiunctis, vt à coniun-
ctis, particulis temperatæ tribuendum eſt. Cum verò non æquè
omnia colorem alium induant, ſi conterantur, aut in ſcobem
redigantur, immò plerunque colorem eundem retineant partes
diuiſæ, quem oſtentabant coniunctæ, etiam ad ipſam vniuſcuiuſ-
que corporis naturam referenda eſt cauſa coloris.
Maur.
Sed hìc, antequam progrediamur, quaſi prætereuntes
animum aduertamus, quàm inſirma ſit argumentandi ratio, quę
indiſcriminatim partium collectioni id tribuere vult, quod ſin-
gulis. Opacum ſi opaco addatur, fit magis opacum:
id qui-
dem rectè: at ſi quis hinc inferat, igitur perſpicuum additum
perſpicuo facit magis perſpicuum; hoc præter veritatem:
&
coarguere ac refellere infirmam conſecutionem facile erit, ſi vi-
tri aut Talci plures laminas nitidiſſimas ſibi apprimè cohærentes
inter oculum & obiecta corpora interponas;
quia videlicet per-
ſpicuitas in directo meatuum ordine conſiſtit, opacitas in fle-
xuoſâ meatuum poſitione; rectitudinis forma vnica eſt, flexio-
num multiplex: plures igitur anfractus rectam luci viam non ape-
riunt, ſed tortuoſo itinere magis obſiſtunt; ideò nunquam opa-
corum corporum complexio perſpicuitatem valet inducere: at
cundùm eandem rectam lineam ſibi viciſſim exquiſitiſſimè occur-
rant, illâ ipſâ flexione à perſpicuitate deſciſcunt, non quidem
ſingula, ſed compoſita. Præterea variè temperatum in oculo
globulorum æthereorum motum poſſe varios colores referre,
quamuis nullam patiatur mutationem natura corporis, quod ſub
aliâ atque aliâ ſpecie videtur, mirum non eſt, cum quid ſimile
accidat auditui, à quo ſonus accipitur ab eodem corpore percuſ-
ſo proueniens, ſed ſub aliâ atque aliâ formâ. Suſpendatur ex
fidiculæ neruo argenteum aut æreum tintinnabulum, ex quo
percuſſo certus percipitur ſonus: tum vtraque nerui extremitas
deſinat in anſam, cui alicuius ex præſentibus vtraque auris in-
ſeratur; iterum percuſſum tintinnabulum eundem quidem cœte-
ris edit ſonum, ac priùs, ſed longè aliter & grauiùs ſonat ei, ex
cuius auribus pendet; &
adhuc grauiùs ſonabit, ſi vtroque ma-
nuum indice aures obſtruat, atque ex indicibus ſuſpenſum pen-
deat tintinnabulum, quod percutitur. Sicut igitur, quamuis
ſimilis ſit percuſſi tintinnabuli vibratio, non tamen ſimiliter aë-
rem auribus inſitum criſpat, ſi cum illis connectatur medio ner-
uo illo, aut etiam digitis; ita ſieri poteſt, vt eadem Salis na-
tura (quem commemorabas, Gradonice,) ſi in minutas parti-
culas contritus fuerit, album colorem referat aliter commouen-
do ac repellendo æthereos globos, ac quando in vnam mo-
lem particulæ omnes concreuerant, atque adeò qui motus
æthereorum globulorum coloris violacei ſpeciem oculo impri-
mebat, aliâ ratione commouebat & vrgebat ęthereos globulos
oculo inſidentes.
Grad.
At graue non ſit paulò explicatiùs exponere modificatum
illum ætherearum particularum motum, ex quo colorum varietas
oriri poſſe creditur.
Maur.
Latet me, fateor, craſſis occultata &
circumfuſa tene-
bris colorum natura, nihilque habeo, tentatis rebus omnibus,
in quo plenè acquieſcam. Vobis tamen morem gerere non de-
trecto, meamque inſcitiam magis prodere. Lucis, qua cœtera
corpora illuſtrantur, motum diximus ſitum eſſe in porrectione
& contractione, ſeu diaſtole quadam &
ſyſtole, corporis luci-
di impellentis æthereos globulos, quibus replentur meatus aë-
Por-
rò corporibus ipſis inſitas eſſe primæuæ lucis particulas, non ſi-
nè aliquâ probabili coniecturâ & ratione admittimus, ſiuè ſpiri-
tibus, ſiuè ſalibus, ſiuè ſulphuribus coniuncta illa ſit. Æthe-
reorum igitur globulorum aërem replentium impulſione excita-
tur lux inſita corpori illuſtrato; eaque pariter agitata dum ſuâ
porrectione repellit incidentes æthereos globulos, hi à tergo, &
à lateribus impulſi conuerſione quadam circùm ſe torquentur &
verſantur, adeò vt reflexus ille globuli impacti motus duplici qua-
dam impreſſione feratur, progreſſione vide icet, quatenus à cor-
pore non peruio aliorſum reflectitur, & conuerſione, quatenus
nouo impulſu circa ſuum centrum concitatur. Hic verò globuli
motus à luce corporis reflectentis ſic modiſicatus, ſimilem con-
uerſionis ſimul atque progreſſionis impetum imprimit proximo,
in quem dirigitur, globulo, atque hic porrò conſequentibus vſ-
que ad extremos æthereos globulos oculi Retinam proximè con-
tingentes. Hinc, quoniam pro lucis illuſtrantis, atque lucis re-
flectentis viribus diſſimilibus, aut inæqualibus, varia eſt tum
progreſſionis, tum conuerſionis concitatio, atque ſecundùm
aliam atque aliam Rationem contingit earum complexio, ita
vt nunc quidem progreſſio validior ſit conuerſione, nunc verò
conuerſio excedat progreſſionem, iuxta multiplicem exuperan-
tiæ menſuram, ideò etiam multipliciter affectus oculus ex globo-
rum ſic in retinam incurrentium appulſu, alios atque alios co-
lores videre dicitur.
Dand.
Quæſo à vobis, vt mihi detis hanc veniam, vt patia-
mini dicentem Maurocenum à me interpellari, quò expeditiùs
eius aſſequar ſententiam, quæ mihi non parum arridet. Vnius
globuli motum ex progreſſione & conuerſione compoſitum dum
exponis, vtique idem contingere neceſſe eſt reliquis globulis
eandem corporis illuſtrati ſuperſiciem contingentibus, vtpote ab
eodem lucido corpore propulſis, atque ab eâdem repulſis ſuperſi-
cie. Ex quo ſit non ſimilem eſſe globulis omnibus reflexio-
nem & impulſionem, propter ſuperſiciei illuſtratæ aſperitatem,
ſaltem aliquam, ac propterea alijs aliam progreſſionem, aliam-
que conuerſionem tribui, adeò vt non rarò qui eſſet ſingulo-
rum globulorum motus, ab alijs globulis ſecundùm aliam
alium colorem oculo exhibeat ſuperſicies obliquè viſa, ac ſi dire-
ctè aſpiceretur.
Maur.
Profectò ad coloris ſpeciem pertinere ſuperſiciei aſperi-
tatem, manifeſtum faciunt argentea vaſa; qua enim parte poli-
ta ac læuigata eſt eorum facies, obſcurum quid, & ad ni-
grorem accedens repræſentat; qua verò parte rudis eſt &
aſpera
facies, modò ſordibus careat, albeſcit: tam multæ ſiquidem
ſuperſicies aſperitatem conſtituentes, variè inclinatæ, dum ſibi
proximos globulos impactos, pro ſua quæque inclinatione, re-
flectunt, alij globuli multipliciter hinc & hinc pulſati validiùs
propellunt conſequentes globulos, & luci affinem colorem, ſci-
licet albedinem, referunt. Præterea ſalebræ illæ, ac prominulæ
particulę, quas in aſperâ aliquâ ſuperſicie intuemur, obliquè aſ-
picienti occultant particulas depreſſiores, à quibus reflexa lux
ad oculum non venit, ſaltem integra: vt in ſericis, aut laneis
pannis vario ſtamine contextis obſeruamus, quorum color va-
rius apparet ex variâ poſitione, prout illos obliquè aut directè
propoſitos intuemur. Sed &
hoc addo, quod non eadem vide-
tur eſſe lucis efficacitas, quæ Spiritibus, quæ Salibus, quę Sul-
phuribus tribuenda eſt; nam fortaſſe infirmior eſt in Salibus mo-
tus porrectionis, quàm in Spiritibus, Sulphuribus medio loco
ſe habentibus: Ex horum autem complicatione multiplici, pro
diuerſâ corporum naturâ, quàm varium recipiunt impulſionis &
conuerſionis modum globuli ætherei in eos impacti? Hinc ex
commiſtione ſecundùm varias Rationes corporum alio atque alio
colore imbutorum Infectores atque Pictores tam varios gradus
ſuis pariter nominibus diſtinctos noſtra hac ætate, in Galliâ prę-
ſertim atque in Angliâ, excogitârunt: id quod Salium atque
Sulphurum commiſtioni adſcribendum eſt. Cuius rei argumen-
tum non leue ducere poſſumus ex Tincturâ, quæ cum Sale Tar-
tari educitur ex Sulphure communi; hæc enim eſt inſigniter ru-
bra; ſed præcipitatione cum aceto deſtillato abit in puluerem al-
bicantem, qui à colore *Lac Sulphuris* vocatur. Hic autem pul-
uis iterum ſolutus in aquâ, admiſto Sale Alkali cuiuſdam
plantæ, priſtinum acquirit Sulphuris colorem. Ex quibus
patere videtur, non Sulphuri tantummodo, vt non pauci
rum colores.
Dand.
Memini me apud Sennertum lib.
de conſenſu &
diſſen-
ſu Chymicorum cum Galeniſtis. cap.
19.
aliquando legiſſe aliquid,
quod huic argumento ſidem & firmamentum adiungat;
ſcribit
ſiquidem Argento per Mercurium Sublimatum calcinato ſi affun-
datur Spiritus Salis, ſieri indè colorem viridem inſtar Smarag-
di; ſi verò affundatur Spiritus vini Sale vrinæ imprægnatus (vt
Chymici loquuntur) fieri colorem cæruleum. Non parum igitur
momenti habent Salinæ particulæ ad conſtituendos colores; eſto, admiſcendæ ſint cum ſulphureis.
Quod ſi etiam Spi-
ritus plures, pro Ratione cœterarum particularum, admi-
ſceantur, videtur ſplendor quidam coloribus accedere: ho-
rum verò ſi minor fuerit Ratio, aut ſaturatior ſit color, aut muta-
tur. Id quod ne à me temerè dictum putetis, vadem accipite
Cardanum lib.8.
de ſubtilitate pag.
mihi 264.
loquentem de ligno
Braſilio, ſeu Verzino. *Lignum*, inquit, *in tenuiſſima fila dedu-*
*ctum ſeco in fruſtula, quæ aquæ decuplo pondere immitto, relin-*
*quens infuſum horis ſaltem ſex: indè excoquitur aqua cum ligno*,
*donec tres è quatuor partibus decedant, fitque color rubeus ſplen-*
*didus; ſi paulò plus excoquas, ſanguineus ruber;
ſi adhuc diu-*
*tiùs, cæruleus.* Et poſt pauca addit:
*Ex eâdem planta Indi omnes*
*colores, coquendo diutiùs, aut breuiori tempore, excipiunt.*
Cum enim ex ligni particulis probè maceratis faciliùs præ cœte-
ris particulis educantur Spiritus & Sales volatiles, hi per aquam
diffuſi cum particulis ſulphureis non adeò multis, ſicut cùm diu-
tius excoquuntur, ſplendidum ruborem aquæ communicant: vbi
verò diuturniore ignis ardore abſumitur aquæ pars, & aliæ ſul-
phureæ ex ligno educuntur, ac aliqui Spiritus, Saleſque vo-
latiles cum vapore abſcedunt, iam ſanguineum ruborem aqua
induit. Quandoquidem à congruâ diſſolutione ſulphuris rubi-
cundam ſanguinis tincturam in animali oriri veriſimile eſt; ete-
nim corpora ſulphurea, præ cœteris quibuſcunque, men-
ſtruo ſoluenti colorem rubedine maximè ſaturatum imper-
tiunt; &
ſiquando ob nimiam cruditatem ſulphur minùs diſsoluitur,
ſanguis aquoſus & pallidus exiſtit, vt vix lintea rubore inſiciat.
Grad.
Ipſum tamen ſulphur ſi ardeat, cæruleam abit in
&
prunæ ipſæ ſi flatu irritentur, cùm vapore aqueo ca-
reant, ſulphureas particulas emittunt in flammulâ cæruleâ.
Dand.
Valdè diſpar eſt ſulphuris diſſolutio, ſi exardeſcat,
atque ſi menſtruo ſoluatur; atque adeò nil mirum, ſi non idem
illi contingat color: Sulphur ſiquidem menſtruo ſolutum, cùm
ſuum colorem exhibet, externam lucem reflectit, qua opus
habet, vt videatur; at ſi ardeat, ſuâ ſe luce prodit, etiam
in tenebris: ardore enim ſit corporis combuſti, &
principiorum
illud componentium reſolutio: at in menſtruo ſoluente videtur
fieri potiùs quædam particularum minuta conciſio, ac diſſipatio,
atque cum ipſius menſtrui ſoluentis particulis confuſio. Pro va-
riâ igitur particularum poſitione, ac miſtione, ſeu ſeparatione,
alius atq; alius æthereis globulis aërem implentibus communicatur
motus conuerſionis (ſiuè ille ſit rotatio, ſiuè turbinatio, ſiuè
gyrum compleant, ſiuè interrumpant, ſiuè ex pluribus minutiſ-
ſimis motibus, ab vno ad alium tranſeuntes, integrum motum
componant) ac proinde diuerſis impulſionibus pulſatur aſpectus,
& diuerſa colorum ſpecies exhibetur.
Quid niue ipſâ candidius
nobis innotuit? ſi tamen illa nondum compreſſa, cauernis aliqui-
bus propè ſuperſiciem excauata fuerit, cærulea apparet, ſed colore
diluto; videlicet lux diurna per niuem traiecta ita commouet
æthereos globulos in ſubobſcuris cauernulis illis, vt reflexa à niueis
cauernæ parietibus à candore deſciſcat, & cærulei coloris ſpeciem
intuenti oculo imprimat.
Maur.
Hyeme cum tellurem vſquequaque niues obſident, cœlo
ſereno ac Sole lucente, in obſcurum conclaue per apertum in fene-
ſtrâ foramen ſi quis niuis ſpeciem excipiat, niuis à Sole illuſtratæ
imaginem in aduerſo pariete depictam candidam videbit, niuis
verò, quę in vmbrâ iacet, imago colore Sapphirino imbuta ap-
parebit: eſto, in aëre libero eiuſdem niuis color non appareat cæ-
ruleus; multum quippe lumen in oculos incurrens, vi ſuâ ita
obtundit motum globulorum æthereorum in oculo, vt candoris
potiùs, quàm cærulei coloris ſpeciem referat. Ex quibus ſatis
coaſtare videtur ex variè modiſicato ætherearum particularum
motu, præſertim in oculo, pendere colorum varietatem, prout à
nobis videntur.
Grad.
Huc pertinere non puto ruborem, quem nix vetuſtate
5.
de Hiſtor.
Animal.
cap.
19.
hæc ſcribit:
*Quin etiam in ijs, quæ putredinem nullam*
*poſſe recipere existimantur, naſci animalia nouimus, vt vermes*
*in niue vetuſtiore, qui hirti ſunt pilis, & rubidi;
quoniam &
*
*ipſa nix vetustate rubeſcit.* Hunc etenim ruborem non tantum
ex variatâ partium poſitione contingere arbitror, ſed ex ali orum
corporum commiſtione, maximè ſi aquâ aſperſæ fuerint niues ſub
dio, aut aliqua earum pars liquefacta fuerit; aqua ſcilicet ipſa putre-
ſcit, & adhærent particulæ plures per aërem delatæ, ex quarum com-
miſtione cum aquâ putreſcente, & cum niue, color rubidus reſultat,
atque concolores vermes oriuntur.
Maur.
Cum itaque ex mutatâ particularum corpus aliquod
componentium poſitione conſurgat aliquando alius color, ſæpè
non alia quærenda erit cauſa, cur ignis appoſiti corporis, ſeu
liquoris, colorem immutet, præter ipſam particularum agita-
tionem ab igneo calore factam, eductis in ſuperficiem particulis
aliquibus, quæ latebant, & aliam habent facultatem repellen-
di æthereos globulos. Vt plurimum tamen hoc habet ignis, vt di-
uerſa corpora vi caloris commiſceat; &
ex huiuſmodi commiſtione
nouus color reſultat.
Dand.
Ioannes Beguinus Tyrocinij Chymici lib.
2.
cap.
2.
, vbi
de Panaceâ Vitrioli, ait: Diſſolue Vitriolum cæruleum in aquâ
pluuiali deſtillatâ calidâ, quam tertiò filtratam lento balnei ca-
lore euaporare facies, donec cuticulam in ſuperficie contrahat: Tum liquorem reſtantem calidum proijce in vas plumbeum, in
quo priùs bacillos hinc indè tranſuerſos per circuitum poſueris.
Ita per triduum in loco frigido relinque, vt chryſtallos virides
producat: quibus ſeparatis, liquorem reſtantem decoque, &
in vaſe plumbeo repone; toties id repetendo, donec omnis li-
quor in chryſtallos abierit. En vitrioli tranſitus à colore cæruleo
ad viridem, ex particularum poſitione mutatâ; niſi quis dixe-
rit calidum liquorem ex plumbeo vaſe eduxiſſe particulas aliquas
vi coagulandi præditas, quę vitrioli ſalibus additæ efficiant chry-
ſtallos virides. Verùm quia chryſtallorum huiuſmodi colorem ad
cæruleum potiùs quàm ad viridem vergerenotat in hunc Beguini
locum Chriſtophorus Glükradt, hìc fortaſſe non contingit nota-
bilis coloris mutatio: illud quidem obſeruandum, quod, eodem
chryſtalli, atramenti inſtar, nigreſcant: ſi enim lignum quer-
num, ex quo fortè compactæ ſunt feneſtrarum valuæ, vbi aquâ
pluuiâ diluatur, dimittit particulas atro colore inficientes tecto-
rium parietis, per quem aqua delabitur, facilè intelligimus eo-
dem colore inficere poſſe ſolutionem Vitrioli, adeò vt chryſtalli
nigreſcant. Si igitur ex particularum diuerſarum commiſtio-
ne in liquoribus contingit coloris mutatio, multo magis id ac-
cidere poteſt accedente igneo calore, cui multa vis ineſt ad permi-
ſcendum. Sic Sulphur vſtum cum ære, colorem violaceum, cum
argento, cęruleum producit.
Maur.
Ex hac ſanè corporum commiſtione, quorum non ea-
dem ſit natura, ſæpè originem ducit coloris mutatio, quę igne
perſicitur. Quis Mercurio ſit color, quis Sulphuri communi,
omnes nouimus: Sed Cinnabari vulgari, quod ex Mercurio &
Sulphure conſicitur, quàm alius eſt color? immò ex ęqualibus
partibus Antimonij & Mercurij ſublimati per Retortam, igne ritè
adminiſtrato, elegantiſſimum Cinnabari elicitur: quamquam hìc
non vniuerſa Antimonij natura Mercurio miſcetur, ſed potiſſimùm
pars ſulphurea; ſiquidem remanet in Retortâ Caput Mortuum;
ſul-
phureis videlicet particulis, quibus Antimonium abundat, cõmiſtis
cum Mercurij ſublimati particulis, ex quibus diuerſis particulis ſic
commiſtis oritur motus compoſitus æthereorum globulorũ, qui co-
loris Cinnabari conuenientis ſpeciem exhibet. Similiter ex Sale Tar-
tari iuncto cum pari quantitate Mercurij Sublimat communis, de-
ſtillando ex arenâ, in Retortę collum ſublimatur Sal aurei coloris.
Grad.
Ignis calor vim habet diſſoluendi corpora in tenui ſſimas
particulas, eaſque diſſolutas agitando commiſcet adeò, vt ex ijs
componatur aliquid habens virtutem aliter repercutiendi lumen
extrinſecùs immiſſum. Neque mirum id calori igneo conuenire, cum
etiam ſimile quid pręſtent aliqua, quę dicuntur Virtute calida. Cęrulea tinctura violarum, vel charta ſaltem huiuſmodi colore im-
buta, Oleo Vitrioli ſuffuſa, purpuraſcit: huic ſi guttas aliquas
Spiritûs ex Cornu Cerui affundas, color ille purpureus ſtatim in
viridem conuertitur. Vulgaris eſt Methodus ceruſſam puriſſimam
& candidiſſimam pictoribus &
pharmacopœis vſitatam conſicien-
di, infuſo in plumbeum vas aceto accrrimo, quod ita plumbeam
aceti particulis vnâ cum plumbeis, quas aceti acrimonia abſtraxit,
vt intrà paucos dies candida ceruſſa colligatur. Similiter vapore ace-
ti laminæ cupreæ inficiuntur ærugine.
Dand.
Hæc quidem, quę de Ceruſſâ &
Ærugine dicta ſunt, ma-
nifeſtam habent particularum commiſtionem, & charta cærulea
oleum Vitrioli, deinde Spiritum ex Cornu Cerui combibit. Sed
aliqua ſunt, quæ virtute igniculorum huiuſmodi, quos ſenſus
non percipit, & ſinè manifeſtâ commiſtione, colorem mutant,
vel ſaltem perficiunt. *Cor alium*, ſi Mizaldo Memorab.
cent.
2.
num.
86.
credimus, *Semine Sinapino obrutum, rubicundius &
*
*præſtantius euadit*: quo pariter authore num.
26.
*Succinum quodcun-*
*que in adipe lactentis ſuis decoctum, non ſolùm pellucidius rcdditur*,
*ſed & multo præſtantius.
*
Maur.
Quandoquidem facta Mizaldi mentio in mentem mihi
reuocat duos capilli ſuperſtitioſos cultores, adoleſcentem alterum,
alterum ſenem, quibus, ex eodem Authore, ridens pręſcribe-
bam, qua arte capillis alienum colorem tribuerent, quia res eſt
à præſenti diſſertatione non admodum remota, patiemini hic à
me remedia illa commemorari. Adoleſcenti ex cent.
1.
num.
40.
hoc
præſcribebam. *Capilli vt aurum flaue ſcent, ſi acceperis alumi-*
*nis rupei vncias ſex, vitrioli vncias quatuor, Salis Nitrivncias*
*duas, & ex ijs ſtillatitiam aquam extraxeris, capillitiumque*,
*vel cæſariem, ſpongiâ in eâ made factâ, & tantillum expreſsâ*,
*tinxeris, ac identidem repetiueris.* Quibus confirmantur ea,
quæ paulò antè Dandulus aſſerebat, videlicet colores non ex
ſulphuribus tantùm, verùm etiam ex Salibus, pendere. Seni
autem, cui non placebat ex canis autoritatem affectare, cum eo-
dem Mizaldo cent.1.
num.
49.
dicebam:
*Capillos ſic denigrabis.
*
*Tere herbam Callitrichum ex oleo, & coque cum ouo coruino;
ta-*
*lique vnguine capillum ſæpius illine, & nigre ſcit.
* Sed &
illud addit.
*Quod ſi cutem albiſſimam ac delic atam babere voles, fac vt libra*
*vna lithargyri argenti in aceto deſtillato ferueat: quo partes ſua-*
*uiter madefac, & illine.
* In his autem, atque ſimilibus, dubi-
tari poteſt, vtrùm illa coloris mutatio oriatur ſolùm ex additis
particulis aliquibus; an verò ex eo, quod virtute appoſiti medica-
menti aliquæ particulæ reſoluantur: an demum quod vtrumque
auolent
atque ex recentibus aliquę in abeuntium locum ſe inſinuent.
Dand.
Vtique dubitationi locus eſt.
Nam ex Georgio Marcgra-
uio in Hiſtor. rerum Natur.
Braſiliæ lib.
3.
cap.
12.
pag.
117.
*Mui-*
*ua arboris folia ſiccata, eolatere, quod virebat, euadunt niger-*
*rima pulchro aſpectu*: humore igitur auolante cum aliquibus par-
ticulis ſulphureis atque Spiritibus, reliquæ particulæ ſiccatæ ni-
grorem præſeferunt. Et cap.
13.
pag.
119.
*Ex ligno veteri arbo-*
*ris Tatai-iba parant tincturam egregiè flanam, coquendo*: vetu-
ſtate ſcilicet expirant è ligno aliquæ particulæ, adeò vt ex ijs, quæ
reliquæ ſunt, coquendo eliciantur, & à cœteris ſeiungantur alię
particulæ flauum colorem exhibentes. Similiter ex lib.
3.
cap.
8.
pag.
106.
*Arariba arbor cortice cinereo, inſtar Fraxini interiùs*
*albo, qui in aquâ coctus fit ruber, & cum illo tingitur.
* Et lib.
1.
cap.9.
pag.
17.
Ietica Braſilienſibus, Luſitanis Batata, herba eſt
ſuper terram ſerpens. Radices colore ſunt exteriùs albo flaueſcen-
te, interiùs albiſſimo; præbent de ſe ſuccum lacteum.
Coquun-
tur, aut ſub cineribus aſſantur, ſuntque optimi ſaporis, & præ-
ferendæ noſtris rapis. *Quædam ſunt rubri coloris per totam ſub-*
*ſtantiam, ac coctæ tingunt manus cæruleo. Cuticula eſt obſcurè*
*rubra: cultro conciſa nigreſcit instar atr amenti ſcriptorij.
* Ex qui-
bus ſatis liquet ſępiùs ope caloris fieri aliquam partium diuulſio-
nem, quibus ſemotis reliquę lucem immiſſam ita repercutiunt,
vt color alius appareat. Quod verò inſtar atramenti nigreſcat cu-
ticula Batatę rubrę, ſi ferreo cultro concidatur, fortaſſe ex ferro
aliquid ſulphuris commiſcetur acri ſucco cuticulæ radicis illius;
ſic enim & apud diligentes pharmacopœos aliqua ſunt, quæ oſ-
ſeo aut lapideo cultro conciduntur, ne quid prauæ qualitatis
contrahaItidem ex lib.
1.
cap.
24.
pag.
51.
*Omenapo γ ei-*
*ma BroRadix cruda eſt alba, ſed co-*
*cta fit rubra.*
Grad.
Aliquando acceſſione, aliquando deceſſione particula-
rum perignem factâ colorem mutari, videtur manifeſtum. Vidi
ipſe roſam omninò rubram (ex ijs, quę ad Rhodoſaccharum confi-
ciendum adhibentur) ſulphuris fumo illicò albeſcere, admoto ſci-
licet filo ſulphura@o accenſo. Fuluum auri colorem vapore fumo-
ue ſulphuris palleſcere, omnes nôrunt: &
à Nobili noſtro conci-
audiui pretioſis aulæis, quibus aurum aut intertextum erat, aut
in tęnias deductum, plurimum ſplendoris deceſſiſſe, quòd ex li-
thanthrace, cuius glebis ibi inſtruitur focus, vapor ſulphureus
conclaue peruagatus aurum infecerat. Auro videlicet, aut roſis,
adhęrent ſulphuris particulę, quę natiui coloris ſuauitatem per-
dunt: Sic marmoris candorem infuſcat aqua ex caſtaneis deducta;
tam obſcuris etenim maculis ex illius contactu fœdatur, vt ad
illas delendas non ſatis ſit extimam ſuperſiciem abradere. Contra
verò colorem mutari abſtractis aliquibus particulis videturſuadere
tùm Ochra, quę lutea cum ſit, in Rubricam exuſtione conuerti-
tur; tùm Ceruſſa, cuius candor, ſi in crucibulo igni validiſſimo
exponatur, abit in rubedinem, & eſt Minium vulgare officina-
rum. Quemadmodum enim Infectores Crocum ſacculo incluſum
in profluente aquâ tandiu pedibus ſubiectum pulſant, dum ex-
cluſis aliquibus particulis, & croceo colore diſiecto ſolus rubor
remaneat, & *Crocum lotum* vocant:
ita pariter vi caloris ignei
Ochra (Sil latinis dici colligit Daniel Barbarus ex Vitruuij lib. 7.
cap.7.)
&
Auripigmentum ſi exurantur, amittunt aliquas parti-
culas, quas ſecum auolantcs igniculi rapiunt, adeò vt reliquæ
particulę rubeſcant. Aquâ nimirum atque igne ſimiliter elui vi-
dentur ſordes ſiuè ex lineis, ſiuè ex Asbeſtinis mappis; aquę enim
lixiuię immiſti ſales, addito aliquo motu, peruadunt telę fila, ſi-
bique vniunt particulas, quas demum ſecum auehunt, cùm ex
linteo exprimitur aqua. Sic ex Atlante Sinico pag.
82.
in VII Pro-
uinciâ Huquang. *Propè Choxam amnis est Cungyang, cuius aqua*
*maculas omnes facilè è veſtibus eximit, & ad ferramenta exacue n-*
*da optima eſſe ſcribitur; quòd neſcio quid mordacitatis habere videa-*
*tur.* Sed &
igniculi ſe inſinuantes in corpus aliquod, &
ſul-
phuris non modicam copiam abſtrahentes, ſpirituumque nexum,
aut Salium volatilium, diſſoluentes, partim expellunt, partim
ſecum rapiunt.
Maur.
Vtique ea eſt caloris ignei efficacitas, vt pro variâ par-
ticularum reſolutione corpora lucem excipiendo eam aliter ad in-
tuentium oculos reflectant, aliumque, ac priùs, colorem repræ-
ſentent. Hoc compertum eſt effectoribus gemmarum, quibus faci-
lè imponant minùs peritis, effictas gemmas pro natiuis obtrudendo:
coloris, deponere dicitur, atque duritiem cum perſpicuitate con-
iunctam acquirere adeò, vt Adamantem mentiatur: id quod alij
pręſtare ſe poſſe conſidunt, ſi quatuor horarum ſpatio Sapphirum in
auro liquefacto detineant, cum illum, quaſi Adamantem, album
educant. A viro fide digniſſimo accepi, Topatium in crucibulo
Aurichalci Scobe pleno, ſubiecto igne moderato, ad aliquot horas
detentum, tandem ex illâ ſcobe erutum, aureo natiuo colore ſpo-
liatum inuentum eſſe, & quaſi Adamantem ſplendidè tranſparen-
tem. Chryſtallus autem ex rupe, fuſci obſcurique coloris, detenta
ſub validis cineribus (cauendum tamen ne nimio calore ſcindatur)
primùm poſt breue tempus indè educta reperitur leui aureo colore
tincta, quaſi topatium ęmulata: ſi verò ſub illis cineribus diutiùs
detineatur, acquirit claritatem ſplendoremque pellucidum. Certè
Anſelmus Boëtius lib.2.
de gemmis cap.
32.
ſcribit Amethyſtum
Orientalem vſtione ita album fieri, vt vix periti gemmarij eum à ve-
ro Adamante ſecernere valeant: id quod profectò accidere nequit,
niſi igne abſumente ſordes, hoc eſt, igniculis illas ſuo motu & agi-
tatione pulſantibus, concutientibus, atque demum abſtrahenti-
bus, vtpote non adeò connexas, ſicut particulę ipſam gemmam
componentes & conſtituentes.
Contra verò Rubini granati tam
firmo & conſtanti colore ſunt referti, vt, adnotante eodem Boëtio,
nullâ ignis violentiâ poſſit auferri: valido ſcilicet nexu particulę
omnes colligantur, quem incurrentium igniculorum impetus labe-
factare nequeat. Si autem ſaxa, quę in calcem excoquuntur, vt
ſcribit Vitruuius lib.2.
cap.
5.
, *quo pondere conijciuntur in fornacem*,
*cùm eximuntur, non poſſunt ad id re ſpondere, ſed, cum expendun-*
*tur, eâdem magnitudine permanente, excocto liquore, circiter tertiâ*
*parte ponderis imminuta inueniuntur*; facilè perſuademur alia quo-
que corpora igniculorum incurſionibus aliquas deperdere particu-
las, licct ponderis imminutio non ſit manifeſta.
Grad.
Sed etiam ipſe ignis ſuas inſerens particulas corpori, eius
colorem mutare poteſt; ſicut multa ſunt, quę aqueo humore im-
buta alium habent colorem, ac ſicca: id quod manifeſtum eſt in
agrorum glebis, quæ arentes albeſcunt, poſt pluuiam nigræ appa-
rent. Huius rei argumentum ſanè palmare ſuppeditat Glükradt in
Notis ad Beguini lib.2.
cap.
18.
Accipe, inquit, Salis Tartari fre-
coagulatione ſummè depurati, quantũ volueris:
huic affunde de aceto deſtillato, vel potiùs de Spiritu vini, quantum
pro ſolutione Salis ſufficit; abſtrahe acetum, ſiuè vini ſpiritum, lento
ignein balneo, vt euaporet: affunde denuo acetum deſtillatum nouũ,
vt priùs, & abſtrahe, eodem modo reiterando laborem, donec ace-
tum egrediatur eiuſdem ſaporis; quod octauâ, vel nonâ, imbibitione
& deſtillatione fiet:
&
hoc Chymicis eſt imprægnare.
Huius Salis
Spiritu aceti imprægnati, & exſiccati accipe ex:
gr:
ſeſcunciam, flo-
rum Antimonij alborum vnciam vnam. Miſce, &
in crucibulo ad
ignem ſubito liqueſcant. *Maſſam liquefactam, ferè instar ſan-*
*guinis rubram, effunde ſupra marmor; quæ vbi refrixerit, erit*
*coloris cinericij.* Ecce, quandiu liquenti materiæ &
feruenti commi-
ſti ſunt igniculi (fortaſsè ſulphurei) inſtar ſanguinis rubeſcit mate-
ria; igniculis auolantibus dum refrigeſcit, cinereum colorem in-
duit.
Dand.
Aptiſſimè ex humore ſe in corporis poros inſinuante, &
colorem illius mutante, ſimilitudinem deduxiſti, vt coloris muta-
tionem ex admiſtis igniculis explicares. Atlas Sinicus in VIII Pro-
uinciâ Kiangſi pag. 90.
ait, *Ad Orientalem vrbis*, Vucheu, *partem*
*mons eſt dictus Rang*k*iu, in quo mirabilem ſtatuam, quæ hominem*
*repræſentat, eſſe memorant; eam aiunt pro variâ aëris futuri tem-*
*perie varios induere colores, ex quibus accolæ cœli ſerenitatem, aut*
*pluuias imminentes facilè ſoleant colligere.* Id mihi nullam incutit
admirationem, qui puer ex gradibus ſcalarum domeſticarum, citrà
errorem, futuram pluuiam coniectabam; lapis enim, ex quo gra-
dus erant, ita humidi vaporis particulas ex aëre combibebat, vt bi-
duo antè pluuiam atrum colorem indueret, cum cinereus appareret
ſereno cœlo. Quod autem ſimiliter, igniculis commiſtis, color acce-
dat, illis auolantibus, recedat, habemus in examine Minij. Minium
ex Vitruuio lib.7.
cap.
9.
vt probetur ſincerum, in ferreâ laminâ col-
locandum eſt, donec candeſcat; quando autem à vehementi ignis
calore in atrum colorem mutatum fuerit, lamina ab igne eſt remo-
uenda; &
quando refrigeratum acquiſiuerit colorem priſtinum,
procul dubio Minium non eſſe adulteratum deprehendes. Porrò ex
commiſtione partium ſulphurearum, ſiuè ſalinarum, ſiuè pneuma-
ticarum, quæ ab ardentibus carbonibus ſeparantur, dum penetrant
meatus corporis, fieri nouum colorem, non magis fidem ſuperat,
gat, ſi comminuta in tenuiſſimas particulas agitatione permiſcean-
tur, etiam ſi nullus ſit ardor. Hoc videre eſt in conficiendo Magiſte-
rio Tartari iuxta Beguinum lib.2.
cap.
19.
cum Notis nuper laudati
Glükradt. Accipe Olei Tartari ex Sale reſoluti &
purificati vncias
quatuor, & Spiritûs Vitrioli vnciam vnam, aut etiam alteram.
Hunc
guttatim ſupra Oleum Tartari in vitrum capax inſtilla; Sic fiet duo-
rum iſtorum diuerſis inter ſe naturis pugnantium ebullitio cum ca-
lore, & tandem amica pax, *&
coagulum albiſſimum.
* Humiditas ſu-
pernatans euocetur lento calore, veleuaporando, vel deſtillando ad
ſiccitatem Salis: ſuper quo deſtilla ter vel quater Spiritum vini.
At-
que ita habebis Tartari albi Vitriolati fixi vncias duas & Drach-
mas duas. Quis autem Tartaro color, ex quo paratum eſt Oleum?
quis Vitriolo, ex quo eductus eſt Spiritus?
&
tamen demum poſt
Olei Tartari atque Spiritûs Vitrioli luctam habetur coagulum illud
albiſſimum. Quidni igitur igniculi ex ardentibus carbonibus erum-
pentes ſimile quid præſtare valeant, quod Spiritus Vitrioli?
Maur.
Ignis itaque, ſui caloris facultate, rerum colores mutare
valet, aut aliam poſitionem homogeneis corporis particulis tri-
buendo, aut diuerſæ naturæ particulas idem corpus conſtituentes
agitando, atque aliter commiſcendo, & priùs occultas in ſuperfi-
ciem euocando, aut alieni corporis particulas addendo, aut ab eo-
dem corpore particulas aliquas abſtrahendo, aut etiam ſuos ignicu-
los inſinuando: Immò vt plurimum contingit huiuſmodi motuum
complexio, ita vt ignis non ſolum ab admoto corpore extrudat par-
ticulas aliquas, ſed ſimul etiã ſuas in illuis poros inſinuet, aut ipſius
corporis particulas diſſoluat & agitet, ſimulque alienas commiſceat
ſuoſq; igniculos, ſi non ſemper, certè ſæpiùs immittat:
Neque facilè
erit dijudicare, vtrùm in illâ coloris mutatione vnus, an plures ex
enumeratis motibus interueniat. Quod verò de Igne dicitur, ſeruatâ
analogiâ, ad Solem transferri rationabiliter poteſt, cui tribuenda vi-
detur coloris mutatio in Roſâ Sinicâ, de qua Atlas Sinicus in XII
Prouincia Quangtung pag. 132.
hæc enim *diebus ſingulis colorem*
*mutat, purpureaque modò tota, modò rurſus omnino alba euadit.* Sic
Sol agricolarum faciem & manus denigrat, ceram dealbat;
&
plura
alia huiuſmodi.
Grad.
Vnum videretur ſupereſſe explicandum, cur videlicet ignis
hunc potiùs quàm alium colorem inducat corpori, in quod ſuas vi-
Hæmatites vſtus, authore Braſauolo, in Minium ver-
titur; at Lapis Renalis (qui à loco natali Sardiniâ Sardus vocatur)
nigerrimus cum ſit, & maximi ponderis, euadit candidiſſimus &
le-
uiſſimus, ſi ſpatio horæ vnius candenti ferro impoſitus igni admo-
ueatur, vt ſcribit Aldrouandus de Mineral. lib.
4.
cap.
9.
pag.
598.
Similiter Belemnites lapis ſi aduratur, fit cinereus vel candidus.
Ceruſſa verò in crucibulo validiſſimo igni expoſita intrà exiguum
tempus intenſam rubedinem acquirit, & eſt Minium, ſed, ſi diu in
igne reliqu@tur, in nigram ſcoriam degenerat. Hoc vtique con-
tingit pro variâ ipſorum corporum igni expoſitorum naturâ; ſed
quænam partes igne abſumantur, vt hic vel ille color conſurgat,
quænam exintimis receſſibus in ſuperſiciem euocentur, cuius gene-
ris igniculi addantur, hoc illud eſt, quod curioſitatem irritat.
Maur.
Ingentem &
cæcam ingrederemur ſyluam, ex qua exi-
tum reperire difficile eſſet: ſingulas naturas perſpectas habere opor-
teret, earumque particulas; id quod immenſum eſſet, ac ſummi
laboris Chymici in ſingulis corporibus diſſoluendis in ſua principia,
tùm quę integra ſunt antequam ignem patiantur, tum quæ vim
ignis experta colorem mutârunt. In multis, immò ferè in omni-
b us, diuinare opus eſſet; neque certa aliqua regula ſtatui poſſet:
quamuis enim aliqua, quę lutei coloris ſunt, ope ignis in rubrum
tranſeant, vt Ochra in Rubricam, & Auripigmentum exuſtum
in Sandaracham vertitur, quæ rubra eſt; Sandaracha autem tri-
ta, & in aquâ diſſoluta, ac ad picturæ opus accommodata, non
rubicundum, ſedintensè luteum colorem refert: hæc tamen non
vniuerſim accipienda ſunt, quaſi omnia lutea corpora vi ignis
rubeſcerent, & iterum colorem luteum aſſumerent, ſi in aquâ
diſſoluantur. Idem de cœteris coloribus dicendum.
Præterquam
quod, ſiex modificato æthereorum globulorum motu, prout affi-
citur oculi retina, obiecta corpora hoc vel illo colore imbuta pro-
nunciamus, id autem pendet ex motibus porrectionis & conuer-
ſionis (vt paulo ante dicebamus) ſecundùm varias Rationes com-
poſitis, ſincerè fatendum eſt non poſſe à nobis niſi temerè ſtatui
huiuſmodi motuum menſuras ad definiendam ſingulorum colo-
rum naturam. Illud, vt ſummum, generatim non ſinè probabi-
litate aſſerere licet, quod blandi colores, quibus viſus recreatur,
ij cenſendi videntur, quorum porrectionis motus non eſt cum
perturbata; ſed ex eorum appulſu fibrillæ tunicę retiformis cum
quadam ſuauitate titillantur æquabiliter. Cęterùm affirmare non
auſim, in hoc quidem colore porrectionem æqualem eſſe globulo-
rum conuerſioni, in illo autem minorem, in alio globulos per-
petuâ conuolutione ferri, in alio interruptâ: nullo enim ſolido ar-
gumento duci poſſem. Quare mihi huiuſmodi rerum ignoratio-
nem profiteri ſatius eſt, quàm diuinare.
Imprimatur.
Fr.
Io:
Thomas Rouetta Inquiſit.
Gener.
Venet.
*A*Caiu arboris Braſilienſis fructus vi
cauſticà præditus, & ſucco morda-
ciſſimo plenus. pag.
313.
Cur matu-
reſcendo vtrumque amittat. 314
Accidentia quomodo proximè gignãt ſub-
ſtantiam, ſi in mutatione nihil fit de no-
uo, niſi noua complexio naturarum ſim-
plicium. 90.
Non migrant de ſubiecto in
ſubiectum, licet ab vno corpore in aliud
fiat corpuſculorum tranſinigratio etiam
iuxtà Ariſtotelem. 142.
&
ſeq.
Vera acci-
dentium notio conciliatur cum corpu-
ſculis ſubſtantialibus; &
quæ ex iſtis ſint
accidentia metaphyſica naturæ ſimplicis
non traſinigrantia; quæ verò Phyſica, &
migrantia, explicatur 143. &
ſeq.
Eadem
ratione exponitur, quando per accidens,
vel ex naturæ inſtituto ineſſe, & accidere
corpori mixto, & abundare, &
poſſe ſine
interitu ſubiecti abeſſe dicenda ſint. 144.
&
ſeq.
&
156.
Hinc explicatur phyſicè,
quomodo vis, & facultas efficiendi ſit
accidentalis, & ſtatuenda ſit in ipſis cor-
puſculis, quæ accidunt. 145.
Accidentis
vera notio etiam iuxtà Ariſtotelem. 117.
& ſeq.
Accenſio, &
excitatio flammæ quandonam
in incaleſcentibus fiat, vel non fiat. 218.
&
ſeq.
Acetum licet refrigeret, an calidis ſit annu-
merandum. 160.
Non eſt frigidum, nec
propter hoc Ignem extinguit; ſed quia
reprimit Igniculos erumpentes. 228.
&
ſeq. Quomodo refrigeret.
ibid.
Ratione
ſalium acrius eſt Omphacio, & deſtilla-
tum minùs eſt acre, licet magis penetret. 316.
&
ſeq.
&
331.
Acidorum diuerſitas ex diuerſitate ſalium.
317.
Acor in fructibus immaturis, vel in liquori-
bus vetuſtate coaceſcentibus prouenit
ex ſalibus do minantibus, nec coercitis. 314.
&
316.
ex diuerſis tamen ſalibus aco-
res etiam diuerſi ſunt. 320.
Adamas quomodo ſalibus aquæ mercuria-
lis natiuis à maculis purgetur. 313.
Aeris grauitatem quomodo ex mercurio in
fiſtula ſuſpenſo aliqui adſtruant. 38.
Im-
pugnantur, & aere comparatè tantum
graui, vel leui, vt omnia alia, conſtituto,
quæ ad illud experimentum ſpectant,
examinantur, & ex aeris Grauitate, &
Preſſione non fieri oſtenditur à 4z. ad
53. Alia eandem aeris Grauitatem ſuade-
re viſa argumenta; &
experimenta affe-
runtur, & refelluntur.
53.
&
ſeq.
Affertur
pariter pro eà, & refellitur experimen-
tum mercurij Siphone in ęqualiũ crurum
vtraque extremitate hiante à 56. ad 59.
Eadem aeris Grauitas comprimens, &
extrudens flammam aſcendentem impu-
gnatur ab huius figura, quæ non eſſet
Conica, ſi ab aere premente extrudere-
tur. 59.
&
251.
&
ſeq.
aer non rarefactus
fumo abſolutè grauior; rarefactus verò
leuior Boylæà in machina apparuit. 258.
& ſeq.
Rarefactus flammam ſugit, &
ex-
tinguit, ac veſicam inflatam attrahit, ac
diſcindit. 262.
&
ſeq.
eadem valida attra-
ctione, dum rarefit carbones citiùs ex-
tinguit, quàm eoſdem extinguat non ra-
refactus in vaſe clauſo eos ſuffocando.
264. Tribuenda eſt aeri, vt alijs, vis ela-
ſtica ſe etiam contrahendi, ſi nimis rare-
ſcendo diſtrahatur, quo in conatu tra-
hit, & ſugit igniculos, &
flammam ex-
tinguit. 266.
Aeris vis elaſtica cohæret
etiam cum Boylæis experimentis. 269.
Rarefactus ſe contrahens, & flammam
attrahens magis conſpicuas reddit ſcin-
tillas in eo raro excuſſas chalybe, & ſili-
ce, & maiores in flammas pyrium pulue-
rem accendit, quàm in aperto aere, &
fluctuantem fumum cogit vndulare.
268.
Ananas fructus Braſilienſis mirè ſalibus
abundans, & ferum corrodens.
312.
Animantium etiam corpora, vt omnia alia,
ex certa plurium rerum complexione
componuntur. 90.
Animalcula plura minutiſſima recenſentur
à 110. ad 113.
Antiperiſtaſis fit agitatione ſpirituum
igneorum ad interiora recedentium,
135.
&
137.
ac
ſeq.
Aqua vt numen habita.
4.
Eius cum Igne
comparatio à 2. ad 8.
Quomodo ardo-
rem validiorem reddat. 203.
Quædam
aqua, vel ſputo adſperſa accenduntur
Sale diſcedente, & liberatis, ac irritatis
Spiritibus, & particulis ſulphureis.
213.
&
à 215.
ad 218.
Aquæ fortes cur Stygiæ dictæ.
305.
Metalla
erodunt, & in calcem rediguut.
ibid.
Corpora efficaciùs igne ſoluunt, &
in
calcem redigunt. 307.
Earum confectio,
& vis corroſiua.
311.
Hæc vis corroſiua
oritur è ſalibus; nec tamen æquè omnes
ſunt efficaces, & corroſiuæ argenti, vel
auri. 321.
Aquafortis ſeparationis, vel
Regia aurum ſoluens intacto argento,
vel argentum intacto auro. ibid.
Eius
conficiendæ varij modi. ibid.
&
ſeq.
&
326. Aquæ fortis ſales metalla diſſoluen.
tes eorum ſales ſibi vniunt. 324.
eius ſales
agitati metalla terunt. 333.
Aquæ mercurialis adamantem lauantis ra-
tio, & virtus.
313.
Aqua ſalſa retium fila, &
lintea adurens.
312.
&
ſeq.
Arena luto grauior.
285.
Præſertim arena
maris, & Cur.
ibid.
Cur arena maris ſit
minùs apta in ædium ſtructura, vt cum
calce miſceatur. ibid.
Cur eadem præ
alio ſabulo ad agros fœcundandos con-
ducat. 290.
Argumenti à diſtributiuo ad Collectiuum
infirmitas patet in Opaci, ac diaphani
conſtitutione. 377.
Aſtroites, ſen Stellarius lapis Cur in aceto
moueatur. 331.
Auri ab argento ſeparandi ratio ope ſul-
phuris. 327.
&
ſeq.
Aurum an conſumi
carnibus, vel abſorberi, vel alia ratione
in puluerem verti, & iterum ſuo ſtatui
reddi verum ſit. 329.
Aurum fulminans quomodo paretur, vel
fulminandi poteſtate ſpolietur. 326.
eius
fulmineæ poteſtatis Cauſa conſideratur
à 335. ad 340.
S.
*B*Aſilij ſententia de Aquarum multi-
tudine, & Igne eas abſumente.
5.
Boyle Roberti obſeruatio de Mercurij in
fiſtula ſuſpenſi maiori, & minori altitu-
dine. 47.
Eiuſdem experimentum circa
partes nitri vehementi in agitatione ca-
lorem reddentes. 120.
&
ſeq.
Eiuſdem
machina Pneumatica. 50.
&
255.
experi-
mentum in ea ſumptum ante rarefactio-
nem aeris de candelis, & facibus ibi
clauſis, & maioribus celeriùs extinctis
præ minoribus. 256.
experimentum rare-
facto ibidem per antliæ agitationem ae-
re ſumptum de celeriori extinctione, &
varijs flammæ primò ſe contrahentis,
mox cæruleæ factæ, ac demùm in apicem
ellychnij recedentis, & expirantis ſym-
ptomatibus. 262.
Cereolus pariter ib dem
recedente ſenſim ad fummitatem elly-
chnij flammula extinctus; ſed longius
exardens, quàm faces maiores. 258.
expe-
rimentum ibidem ſumptum de igne ex
puluere pyrio accenſo, & flamma aſcen-
dente etiam poſt aeris ingentem rarefa-
ctionem. 251.
experimentum Fumi ibi-
dem aſcendentis ante aerem ſimpliciter
rarefactum, etſi incaluiſſet; non aſcen-
dentis verò poſt ſubſecutam ex antlia ra-
refactionem. 258.
&
ſeq.
Mira aeris in ea
machina Rarefactio ad tredecies millies
maius ſpatium occupandum, quàm
antea. 259.
Indicia violentiæ aeri in ea
rarefactione illatæ. 46.
&
261.
experi-
mentum veſicæ in eadem machina ap-
penfæ, & inflatæ, quæ diſrumpitur in
conatu, quo aer eam circumplexus rare-
ſcens ſe contrahit. 262.
experimentum
ibidem ſumptum de accenſis carboni-
bus poſttria minuta extinctis, & iterum,
poſtquam inde ſunt extracti, accenſis,
præſertim per circumrotationem. 263.
&
ſeq.
ijdem ibidem incluſi ſine exhau-
ſtione, & rarefactione aeris poſt quattuor
minuta, & tardiùs, quàm in aere rarefa.
cto ſunt extincti. 264.
experimentum ibi-
dem ſumptum defune igniario accenſo,
qui ſenſim dum aer per antliam exhauri-
retur eſt extinctus, mox admiſſo aere re-
uixit, tùm nimia repetita exhauſtione pe-
nitus interijt. 266.
&
ſeq.
Idem tentatum
in vaſe minori, vbi illicò Ignis funi ad-
hæreſcens ſuffocatus eſt; mox poſt leui-
ter procuratam aeris exhauſtionem aper-
to vaſe, & aere reſtituto reuixit, ac ite-
rum clauſus facta exhauſtione perijt.
267. experimentum ſcintillarum in ea-
dem machina excuſſarum percuſſo in-
trà eam per chalybem ſilice, & pyrij
pulueris in flammas maiores, quàm in
aperto aere accenſi, & fumiflamma ex-
268.
experimenta à
Roberto Boyle allata pro ſua hypotheſi
explicanda, opportunè, cum non ſint
dubiæ apud eum fidei, afferuntur pro
contraria ſtabilienda. 254 &
ſeq.
Optimè
explicantur per vim aeris elaſtica@n ſe
contrahendi, vel explicandi, vnde Ignem
in vaſe clauſo vel per ſuffocationem, vel
per attractionem extinguat. 269.
Buxus cur difficulter ardeat.
194.
*C*Alefactio corporum explicata per
igniculos immiſſos intrà texturam
corpuſculorum corpora componen-
tium. 116.
&
ſeq.
Ita eam fieri, &
gigni
calorem ſuadent remedia, quibus pori
obſtruendi curantur, ne ſentiatur ignis. 135.
&
ſeq.
Calefactio mutua corporis
frigidi, & frigefactio calidi explicatur
per ſpiritus igneos, qui in frigidos in-
currunt, vt commoueant, & frigidos, qui
dum vi elaſtica ſe conſtringunt igneos
arripiunt, qui & diffugiunt.
135.
Calida qua ratione aliquando ob mixtio-
nem Spiritum frigidorum, & depulſio-
nem humoris adſtringant. 170.
&
ſeq.
Calida virtute in calefaciendi modo non
differunt à calidis actu, & eorum verum
diſcrimen affertur, & experimentis con-
firmatur. 147 &
ſeq.
&
158.
Plura eorum
genera afferuntur. 157.
Sola applicatione
congrua excitatis ſine confricatione
igniculis actu calefaciunt 152. Quomodo
per accidens refrigerent vel ſe ſolis, vel
etiam aliquibus frigidis ſpiritibus im-
miſſis à 160. ad 164.
&
167 ac ſeq.
Quo-
modo cum frigidis temperentur, vel
etiam cum alijs calidis dinerfæ naturæ
infirmentnr, vt conſtat experimentis. 169.
&
ſeq.
Actu calefaciunt immiſſis
igniculis attritu, vel calore animalis ap-
plicatis, vel cum eſſent ſopiti, excitatis,
quod pluribus experimentis præſertim
expirationum odoriferarum ſuadetur à
152. ad 156.
Calor cur aeris, &
Ignis proprius.
27.
An ſit
qualitas, & in qua ſpecie qualitatis.
108.
&
ſeq.
Calor eſt ſubſtantia, &
ſimul acci-
dens iuxtà ipſum Ariſtotelem. 117.
&
ſeq.
Conſiſtit in Igniculis cum commotione,
& agitatione;
vnde ratione etiam motus
inter Accidentia recenſetur. 119.
expo-
nnntur quæ ad eum ſpectant pluribus ex-
perimentis comprobantibus, eum expli-
candum effe per hanc Spirituum igneo-
rum agitationem etiam iuxtà Ariltote-
lem à 119. ad 122.
Caloris diuerſiſſimief-
fectus, dum aliqua liquefacit, & alia ob-
durat eadem ratione per igniculorum
agitationem fieri oſtenduntur à 121. ad
132. In quo ſenſu calor iuxtà vulgatum
dictum, & quænam homogenea congre-
get, ac heterogenea diſgreget, cum alio-
qui etiam iuxtà Ariſtotelem præcipuum
ſit Inſtrumentum componendi mixta.
131. &
ſeq.
Caloris, &
Frigoris pugna, ac
Temperamentum in ſpiritibus Igneis, &
Frigidis ſe mutuò impellentibus, & con-
ſtringentibus proponitur, & experimen-
tis confirmatur à 138. ad 141.
Calx eſt cinis ſaxorum.
286.
&
a cinere vul-
gari aliarum rerum differt efficacitate
ob Salis copiam, quæ ineſt ſaxis. 303.
Cal-
cinatio ab Igne quorum propriè fiat. 280.
&
303.
&
ſeq.
Calx cur alia mitior, vel
acrior. 305.
Calcinatio cuius commodi
cauſa ex arte ſit inuenta, & exerceatur.
305. Eius conficiendæ iuxtà diuerſa cor-
pora diuerſa ratio. ibid.
&
ſeq.
quomodo
differat à metallorum Cœmentatione.
306. Quando per eam corpora ſpolientur
ſpiritibus, oleo, & ſale volatili, vel illa
retineant. ibid.
Igne potentiali per aquas
fortes fit, & conuenit cum magiſterio
Chymico. 307 experimentum de ponde-
ris Calcis augmento, eo quòd ratione Sa-
lis apprehendat alias particulas. 295.
eius
aqua affuſæ calor oritur ex Igniculis, &
partibus ſulphureis diſſoluto per aquam
ſale, quo conſtringebantur, erumpenti-
bus; &
reliqua ad eam ſpectantia hinc
explicantur à 171 ad 174.
Camphora addita in compoſitione Tæda-
rum vento inextinguibilium, cadentibus
etiam imbribus eas collucere quis ſcri-
pſerit. 272.
Canopi Ægyptiorum dei origo.
4.
Carbonum duplex genus.
231.
eorum expi-
rationes noxiæ, vel ſalubres ibid. &
ſeq.
vnde oriatur mira eorum firmitas aduer-
ſus putredinem. 236.
&
ſeq.
Pro eorum
diuerſitate flamma ab ipſis excitata me-
tallis fuſis duritiem, aut fragilitatem
communicat. 238.
In olla ignita clauſa
an accendantur, & igneſcant, nec tamen
conſumantur. 242.
&
ſeq.
Quàratione, &
cur in vaſe clauſo, & aere rarefacto, per
exſuctionem igniculorum; per ſuffoca-
in aere autem libero ſenſim extinguan-
tur per expirationem, incipiendo à parti-
bus extremis. 264.
&
ſeq.
Cardiacarum affectionum remedia è ſali-
bus petenda. 318.
Cauſæ æquiuocæ notio non ſufficienter in
plurimis experimentis de rebus virtute
ſolùm, non actu calidis, vel frigidis ex-
plicatur, niſi corpuſcula immiſſa, & per-
re pentia admittantur. 146.
&
ſeq.
Cera calore molleſcit, vel liqueſcit, dum
igniculi eius particulas ita commouent,
vt vel illæ locum faciant compreſſioni,
vel earum nexus ſoluatur. 123.
Cinis quorum combuſtorum propriè ſit, &
quatenus à Calce differat. 280.
&
ſeq.
&
303. &
ſeq.
Quomodo differat à fauilla.
281.
Quomodo ex fœno combuſto, vel
lignis, dum ardent, ſuccum emittentibus
lapideſcat in vitrum, vel maſſulas ſaxeas.
211. &
ſeq &
282.
De eo lapideſcente in-
relligendum eſt, quod de eo alicubi à
ventis non diſſipato narratur. 282.
Cine-
res, quorum vſus eſt in vitro conflando,
& alij etiam ſalibus abundant.
287.
Vſus
cinerum in cibis, & medicamentis.
ibid.
& 296.
&
ſeq.
eorum diuerſa virtus, &
potiſſimùm ex ſale. 287.
&
ſeq.
&
292.
&
ſeq. ſal ex ijs educitur, &
lixiuium para-
tur. 288.
&
295.
vſus cinerum in agris pa-
luſtibus purgandis. 288.
et ſeq.
Ratio cur
agros, et plantas fœcundent à 290. ad
293. Cineres præſertim ficulnei an odo-
rem ſeruent, quo mures arceant à 293. ad
295. Cineres in aqua cæmenti loco ſaxa
mirè conglutinantes. 303.
Collocutio cum abſentibus miniſterio
Ignis. 14.
eius ratio facilis.
15.
Color ex ſulphuribus lucem temperanti-
bus, et variè repercutientibus. 174.
Colo-
rum efformatio, et varietas ex Igniculo-
rum vibratorum complexione, et motu. 364.
et ſeq.
conciliantur, qui colorem to-
tum corporibus ineſſe, vel à luce com-
pleri dicunt. 366.
Fit ex temperatione lu-
cis facta vel in ipſo corpore, vel iterum
per vitrum confecta. 375.
Colorum mu-
tatio difficilè iuxtà vocabula Peripateti-
corum explicatur. ibid.
eorum pariter
varietas difficilè explicatur per ſolam
diaphani, ſeu perſpicui, et opaci commi-
ſtionem. 376.
et ſeq.
lucitemperatæ in
ipſius corporis particulis tribuenda eſt.
377. Quod confirmatur exemplo ſoni.
378. Idem corpus integrum, vel commi-
nutum diuerſos habet colores, quia variè
lux temperatur. 377.
et ſeq.
Ipſa corporis
aſperitate, vel læuitate colores varian-
tur. 380.
Gignuntur omniumigniculo-
rum, nec ſolius ſulphuris; ſed etiam ſa-
lium motu. ibid.
quod experimentis con-
firmatur. 381.
et 385.
variari etiam ex mu-
tata compoſitione particularum corpo-
ris experimento Chymico probatur. 383.
et ſeq variari etiam ex corporum commi-
ſtione pluribus experimentis conſtat.
384. et ſeq.
variari etiam additione, vel
amiſſione particularum pluribus experi-
mentis confirmatur à 386. ad 392.
Colo-
res blandi ſenſum recreantes vnde pro-
ueniant. 391.
et ſeq.
Combuſtio à diſſolutione in cineres quo-
modo diſtinguatur, et quando iungantur
ſimul 280.
Complexio plurium facta caſu, vel faciens
vnum per accidens quomodo etiam iux-
tà Ariſtotelem differat à varia comple-
xione elementorum facta à natura. 85.
et
ſeq.
Corpora componi ex lgne, et aqua quinam
ſenſerint. 6.
et præſertim ex Igne.
7.
et ſeq.
corporum, et membrorum certa confor-
matio, et figura ſpiritibus, et ſalibus ſic
particulas diſponentibus eſt tribuenda.
90. vndenam figura coniectandi funda-
mentum præbeat Phyſiognomonibus,
vel ſtirpium, herbarum, & c.
virtutem in-
dicet. 91.
Corpora conſtant minimis par-
ticulis intra certos terminos, et figuras
circumſcriptis. 109.
et 112.
Inter corpu-
ſcula non dantur ſpatiola vacua. 113.
non
ex ſola corpuſculorum figura, qua inui-
cem cohæreant; ſed aliunde etiam cor-
porum ex eis formatorum denſitas, ſoli-
ditas, fluidas petenda eſt à 113. ad 115.
corporibus an vltrà vim impulſiuam
aliorum obuiorum, ne detur penetratio,
data ſit etiam à natura vis tractiua con-
tiguorum, ad impediendum vacuum.
265. et ſe q.
Creta communiter in Igne obdureſcens
flexilis etiam redditur ex nimio calore,
et copia ſalium, quibus abundant ligna,
queisilla excoquitur. 285.
Cucurbitulæ medicorum attrahentes car-
nem, quomodo per aerem, quicarnem
premat, ab aliquibus exponantur. 51.
Im-
pugnantur. 52.
Cupri argento dealbandi ratio.
328.
*D*Ecoctionum, et Infuſionum conſide-
ratio. 308.
et ſeq.
Democritus, et alij atomorum aſſertores in
quo errauerint, vel non errauerint 115. et ſeq.
Dentium dolori quibus cineribus, et qua-
tenùs aliqui medeantur. 296.
et ſeq.
et
aquis fortibus. 304.
Diaphani explicatio ex Ariſtotele, et eius
Interpretibus. 341.
et ſeq.
eius vera notio
reſpectu aſpicientis ſumenda. 343.
ei us
perſpicuitas ſemper à directis meatibus,
per quos lux penetrat, ab Ariſtotele ex-
plicatur. 355.
et ſeq.
et 359.
Quomodo in
opacum tranſeat, ſi meatus directè non
reſpondeant. 376.
Digeſtio naturalis ciborum in anima libus
fit ex igneorum ſpirituum agitatione. 131.
Huius imitatione pariter fiunt Chy-
micæ operationes. ibid.
Diſſolutio Chymica corporum fit in tria
prima principia, ſeu elementa, nimirùm
mercurium, ſalem, et ſulphur. 30.
Dulcia palato ſulphure abundare oſtendi-
tur à 314. ad 317.
*E*Benum cur difficulter ardeat.
194.
Ebullitio fit ex igniculis vas clauſum
permeantibus, qui ibi concluſi, & ab
oporculo reflexitumultuantur; non au-
tem ab externo frigore obſidente peten-
da ſuadetur pluribus experimentis. 130.
et ſeq.
Elementum quid ſit iuxtà veram eius no-
tionem. 23.
Elementorum numerus ex
numero variarum complexionum quali-
tatum. 25.
elementa apud nos non ſunt
pura elementa iuxtà veram notionem ac-
oepta. 28.
Sed ſunt alijs mixta.
34.
elemen-
ta ſingula ita ſunt ſub genere elementi,
vt vnumquodque plures ſub ſe habeat
ſpecies. 29.
elementa Phyſica omnium
rerum ſunt quattuor; tria autem apud
chymicos. 31.
In quo ſenſu accepta ele.
menta ſint, vel non ſint principia muta-
tionis, et materia omnium, etiam iuxtà
Ariſtotelem. 82.
et ſeq.
et 84.
In quo ſenſu
eadem ſint, vel non ſint dicenda eſſe in
mixto, etiam iuxtà Ariſtotelem. 88.
et
ſeq.
Epheſtites aquam feruentem quomodo re-
frigeret. 138.
Eſdræ locus pro grauitate Ignis expendi-
tur. 60.
Euchariſtiæ myſterium optimè cum Acci-
dentibus, et qualitatibus per corpuſcula
explicatis conciliatur, et exponitur à
174. ad 176.
Exarſio corporum eſt ſolum vehemens
calor, ſeu vehemens concitatio Ignicu-
lorum ſoluentium coagmentationem
corporis, quod comburitur. 187.
nihil in
ea de nouo producitur; ſed ſolùm inci-
pit moueri Ignis, et ſoluere compagem
corporis, cui inerat, et quod compone-
bat. 188.
Aliqua ab exarſione in Igne vel
penitùs, vel aliquatenus, et quomodo
immunia à 199. ad 203.
Pinguia ſolùm, et
oleoſa non exardent, quia nimis cohæ-
reſcunt, vnde ellychnium, vel cineres
adhibentur, vt aditus detur Igniculis
erupturis. 241.
Exiccatio humidorum fit per extruſionem
particularum aquæ factam ab Igniculis
incurrentibus 122.
Experimentum magdeburgicum affertur,
et examinatur. 45.
et ſeq.
experimentum
mercurij in fiſtula hiante. 49.
Alia
experimenta vide ſupra in verbo Boyle.
Exuſtio æquè ac conglaciatio non eſt vl-
lius nouæ ſubſtantiæ productio, etiam
iuxtà Ariſtotelem à 97. ad 100.
In quo
differat à Glacie. 99.
eſt Ignis in materia,
quæ diſſipatur, quod non accidit in Fer-
ro candente. 105.
Quibus rationibus hoc
ſuadeatur. ibid.
et ſeq.
quid demùm ſit
etiam iuxtà Ariſtotelem. 107.
*F*Aces extinctæ cur in angulis parietum,
vel parieti, aut pauim ento admotæ ite-
rum accedantur. 247.
et 275.
Faces vento
inextinguibiles quomodo formentur, et
vnde hoc habeant. 272.
Fermentatio ſine igneorum Spirituum agi-
tatione commodè non explicatur. 131.
eius ratio in muſto, vt addebitam matu-
ritatem perducatur, vel vino vt cor-
rumpatur. ibid.
Et à 209.
ad 211.
Fermen-
ti, et Fermentationis natura, modus, et
ſeries in pane à 206 ad 209.
Ferrum candens quomodo Ignem habeat.
104.
In eo non fit exuſtio, quia non diſ-
ſoluitur. 105.
Flamma, &
Prunæ ardentes Ignis ſunt;
ſed
non de nouo productus, etiam iuxtà Ari-
ſtotelem à 100. ad 104.
Flamma, licet
Igniculi ſint pluſquam aer graues, in ae-
re grauiori aſcendit, & eſt illo leuior
ratione vaporis Igniculos abripientis. 60.
Quomodo aerem impellat, &
alium at-
trahat. 250.
Aere etiam rarefacto in pari
mole leuior. Boylæo experimento argui-
tur, quamuis Igniculi ſint graues. 251.
Non ideò Flammatota aere leuior aſcen-
dit, quò d ab eo grauiore ſit preſſa; ſed
ſponte erumpens aſcendit, & aerem pro-
pellit; nec eſſet cuſpidata, ſi aſcenderet
ab aere circumfluo preſſa, & extruſa in
altum. 59.
&
251.
&
ſeq.
Eadem aeris pro-
pulſio per flammam Igniculis erumpen-
tibus facta; &
flammæ in apicem faſtigia-
tæ ratio aſſeritur. 271.
Ratio item, cur
flamma ſit cuſpidata, & ſemper agitetur,
& ex maiori materia incenſa amplior
prorumpat. 251.
&
ſeq.
Flammæ colores
vari@ ex varia materiæ accenſæ natura.
253. Eius cæruleus color exſulphure.
ibid. &
263.
Quomodo flamma erumpat,
poſtquam ſpiritus ignei, ſales volatiles, &
ſulphureæ particulæ à partibus fixis ſunt
ſolutæ, & quomodo ceſſet à 220.
ad 222.
& 224.
&
ſeq.
non ſemper lucet, licet
vrat. 222.
Aliquando eſt fumus, velfumo-
ſa exhalatio, etiam iuxtà Ariſtotelem.
ibid. Plura, è quibus gignitur ad pellen-
das tenebras. 223.
Ad eam excitandam
requiritur humor, vel pingue aliquid.
225. &
230.
Amplior ex ſarmentis, quàm
carbonibus, & in apice efficacior ob at-
tenuatum humorem. 131.
In ignibus arti-
ficioſis cur, & quomodo amplior in
aquis erumpat. 229.
&
ſeq.
Flammæ aliæ
alijs acriores, & cur.
236.
Cur ex carboni-
bus, quàm exligno flamma ſit purior, &
validior. 237.
&
ſeq.
Ratio, cur licet vim
habeat vrendi, ſæpè tamen per eam inno-
xiè manustraijciatur, quæ vix calefit,
cum traijci nequeat per aquam feruen-
tem, cui calefaciendi ſolùm; non autem
vrendi vis ineſt. 238.
&
ſeq.
Flammæ
aliquæ cur inualidiores. 239.
&
ſeq.
In
Æthna quomodo innoxiæ dicantur ni-
uibus. 240.
Iuxtà materiam diuturniores,
vel minores. 249.
&
ſeq.
Phyſica redditur
ratio, cur flamma in prunis flatu accen-
datur; in ellychnio verò extinguatur, &
mox codem flatu iterum accendatur à
266. ad 273.
Flammæ notio non in folis
particulis igneis ſolutis, & agitatis;
ſed in
vehementi, & continuata earum eruptio-
ne, & effluuio, ac humore, &
vapore ac-
cenſo conſiſtit. 257.
&
269.
Quali flatu ſit
propellenda, vt extinguatur. 269.
&
ſeq.
Cur aliquando in apicem faſtigiata non
ſit; ſed conglobata in ijs, quæ vnico im-
petu tota ſimul, & non per partes exar-
deſcunt. 271.
Quà ratione præcedentis
flammæ erumpentis fuga iuuet alterius
ſubſequentis eruptionem. ibid.
&
ſeq.
Eo
ſolùm flatu extinguitur, qui & aſcenden-
ti obſiſtat, & vlterius eam diuellat à ma-
teria, nec ad eam corripiendam deferat,
quod fit in incendijs, quando vi venti
augeſcit. 270.
Paratos ſimul igniculos ad
emptionem, & ſubſecuturos debet fla-
tus diſſipare, vt flamma pereat. 272.
ex-
tinguitur etiam, ſi in aere celeriter agi-
tetur, ita vc in motu diſſipentur igniculi
erumpentes. ibid.
Flatu accenditur in
prunis, quia igneas particulas ingerit, &
alijs addit, vt mox confertim erumpant.
273. Cur flamma minor maiori admota
extinguatur, & modicum incendium
ſcloporum diſploſione diſcutiatur. 279.
Iuxtà materiæ ardentis naturam flamma
extinguitur, ſi igniculi flatu diſijciantur;
vel accenditur, ſi eo ingerantur, & colli-
gantur. ibid.
&
ſeq.
Fœni ſpontaneum incendium ex ſalium
diſceſſione prouenit, vnde ad illud exci-
tandum ſulphurei, & ignei ſpiritus liberè
prorumpunt. 211.
&
ſeq.
&
214.
Fontium, &
fluuiorum origo commodè
nequit explicari, niſi proprius locus Ignis
ſit in centro terræ. 72.
Fons gelidus, in-
quo faces accendi ſolitas ſcribunt S. Au-
guſtinus, & Plinius, cum accenſas, &
im-
merſas extingueret, vix per antiperiſta-
ſim explicabilis; vel ſolùm poſt extin-
ctionem eas ſtatim admotas accendebat. 274.
&
ſeq.
Forma rei etiam iuxtà Ariſtotelem nihil
aliud eſt, quàm certa complexio eorum,
ex quibus res componitur; &
ſunt eius
materia. 87.
&
ſeq.
Ita explicatur eius
eductio ex potentia materiæ, & deſtru-
ctio. 89.
Forma re, vel notione diſtincta à
materia quænam ſit iuxtà Ariſtotelem
95. &
ſeq.
Formicæ ſalem acrem habent.
310.
earum
vſus, vt neruorum doloribus, & paralyſi
ſubueniatur. ibid.
Frigus cur terræ, &
Igni tribuendum.
27.
vaporem reſolui deſinant, explicatur per
defectum igniculorum ſuccedentium ad
continuandam diuulſionem vncinulo-
rum ſingularum partium, quæ iterum
ſua vi elaſtica adſtringutur. 125.
Non eſt
ſola priuatio igniculorum; ſed conſtat
particulis natura frigidis, ſeu pugnanci-
bus cum calidis à 132. ad 136.
&
137.
&
ſeq.
Fumi cum flamma cognatio.
222.
&
ſeq.
non ſolæ lignorum expirationes fumus
ſunt; ſed etiam metallorum, &
omnium,
quæ flammæ ſpeciem induere poſſunt.
223. &
ſeq.
Plurimis ſalis, &
terræ parti-
culis abundat. 225.
variæ fumi in varijs
ſuffitibus virtutes ex rerum, vnde exha-
let, expirationibus ſalinis, ſulphureis, & c.
à 233. ad 236.
Fumus, licet particulas ha-
beat grauiores aere non rarefacto; eius
tamen totam molem aliunde eſſe ſecun-
dum ſpeciem aere leuiorem; aere autem
iam rarefacto grauiorem, & ideò in eo
non aſcendere, niſi aliquantiſper propel-
latur, Boylæo experimento patuit. 258.
&
ſeq.
*G*Agates lapis fumo, &
nidore morbo
comitiali laborantibus opitulatur, &
ſerpentes fugat, & cur.
232.
&
ſeq.
Idem
fœminis, quas hyſtericæ Paſſiones inua-
dunt leuamen affert, non autem arreptis
à dæmone. 234.
Glacies in vaſe quomodo ſolidior fiat, ſi
circa vas nix aqua ardente, vel ſale con-
ſpergatur. 140.
Grauia omnia eſſequi aſſerunt, idem tenen-
tur dicere de Igne. 36.
eorum opinio non
ideò admittenda, quia facilè ommia ex-
plicant. 37.
Grauitas, &
leuitas propriæ vnde ſumen-
dæ à 39. ad 42.
Comparatè tantùm cor-
poribus tribuendæ. 59.
S.
Gregorij Nazianzeni ſententia de Igne
lignum abſumente, cui antea inerat. 190.
*H*æmatites quomodo aquam feruen-
tem refrigeret, ſanguinem ſiſtat, & à
ſolis feruore defendat. 138.
Halitus odorati cur è longinquo ſuauiores
ſint, affertur Ariſtotelica, & aliæ ratio-
nes. 225.
&
ſeq.
cur ijdem ſint ſuauiores, ſi
aromata cineribus, quàm ſi carbonibus
imponantur. ibid.
Hau mons ſinicus ſub Zona torrida frigi-
dus, & vnde.
138.
Humiditas aeris, &
aquæ propria, &
quo-
modo. 26.
Hyacinthus gemma quomodo magis fri.
geſcat in ore.
137.
*I*Aracatia lignum Braſilicum facis loco
flammam fouet, & cur.
194.
Igniculi corporibus inhærentes quatenus
ea calida virtute poſſint denominare a
149. ad 153.
Igniculorum nomine venit
quodlibet ex principijs calidis, ſiue ſpiri-
tus ignei ſint, ſiue ſales, ſiue particulæ
ſulphureæ 187. Igniculos omnia vaſa, &
vitrum etiam penetrare pluribus experi-
men is oſtenditur à 127. ad 13@.
quod
præſertim ſuadetur communi ex vſu
operculorum, quæ vaſis adhibentur, vt
liquor ebulliat. 130.
Igniculis debitus eſt
fulgor, ſed non lucent, cum latent, &
corpora componunt; fulgent autem, cum
educti vibrantur. 341.
Ignes miſſiles in motu inextinguibiles ſæpè
vſitati vnde hoc habeant. 273.
Ignis vt numen cultus.
3.
deum eſſe qui pu-
tarint. 18.
Feris terrificus.
8.
ſerpentes fu-
gat. ibid.
&
ſeq.
eius vtilitates, &
commo-
da ad humanam vitam. 10.
&
à 12.
ad 14.
eius damna.
16.
Quomodo iuxtà lactan-
tium dici poſſit index immortalitatis
humani animi. 10.
&
ſeq.
In ſymbolum
Potentiæ, & regiæ dignitatis adhibitus.
16. &
ſeq.
In ſymbolum etiam aſſumptus
diuinitatis. 18.
&
ſeq.
eius vſus in religio-
nis exercitio. 17.
&
ſeq.
Ignis variæ ſpecies ex diuerſis locis, quali-
tatibus, & naturis.
21.
&
ſeq.
eius defini-
tio, & diuiſio.
32.
Proprium eius locum
ſublimem eſſe popularis fert opinio. 35.
Refellitur.
ibid.
&
ſeq.
Poteſt eſſe grauis,
etiamſi aſcendat. &
Flamma ſit aere le.
uior. 60.
Argumenta pro eius grauitate
ducta ab experimentis. 61.
experimenta
in contrarium ſoluuntur. 62.
experimenta
pro eius grauitate confirmantur reiecto
recurſu ad ſuligines. 63.
ab igniculis ſo-
lis intruſis pondus rerum augeri oſten-
ditur à 64. ad 68.
Argumenta pro loco
proprio Ignis omnium elementorum gra
do. 68.
&
ſeq.
Argumenta contrà locum
Ignis in terræ centro conſtitutum di-
luuntur, & alia pro eodem tuendo affe-
runtur, & aliorum autoritates adducun-
tur à 73. ad 78.
Ignis elementaris ſinceri,
& in centro terræ pabulo non indigen-
tis, & ſine luce ſtagnantis diſcrimina à
noſtro materiæ admixto. 74.
&
ſeq.
Quid
Ignis ſincerus elementaris in centro ter-
ræ iuxtà, vel ſupra naturam agat. 75.
Igni
duplex eſt, terrenus, & grauis, quia ſali-
bus, & ſulphuribus conſtat;
cœleſtis verò
leuis cœleſtibus ſydereis ſpiritibus con-
ſtans. 345.
Ignis iam ineſt, antequam ex-
cudatur, chalybi, ſilici, chryſtallo, ony-
chi, & alijs;
nec ijs colliſis ex aere gigni
pluribus experimentis firmatur contra
id, quod Ariſtoteli excidit à 147. ad 152.
&
190.
Eius accédendi, ſeu, cumiam la-
te@s præexiſteret, in motum incitandi
inuentores, & variæ rationes.
189.
&
ſeq.
In Pithecuſis calidum; ſed non aduren-
tem eſſe iuxtà Ariſtotelis teſtimonium,
an fabula ſit, & vnde orta - 239.
&
ſeq.
Apud antiquos in lucernis, & aris perpe-
tuus erat; ſed non inextinguibilis;
at ſo-
lum inextinctus ob perpetuum fomitem
oblatum. 243.
&
ſeq.
Igne pereunte an
aer; an verò nihil noui oriatur, contrariæ
Heraoliti, & Ariſtotelis ſententiæ conci-
liatæ. 253.
&
ſeq.
Varijs ex cauſis perit
iuxtà diuerſas materias, in quibus eſt ac-
cenſus. 254.
Cur extinguatur, dum aqua,
vel terra iniecta, vel alio modo Igniculi
erumpentes anguſtijs compeſcuntur.
256. Cur citiùs maior Ignis;
tardius verò
minor cereoli in vaſe clauſo extingua-
tur, vera affertur ratio poſita ſententia,
quòd exarſio non ſit vllius nouæ ſub-
ſtantiæ generatio; ſed ſolummodo Igni-
culorum motus, & agitatio ad corpus
diſſoluendum; flamma autem ſit conti-
nua, & vehemens eorum eruptio.
257.
&
ſeq. Citius extinguitur in aere rareſcen-
te, non quia hic ab alio aere compreſſus,
& ſe dilatans flammam ſuffocet.
262.
Sed
quia aer rareſcens dum diſtrahitur, tra-
hit, & exſugit particulas vi Ignis diſſolu-
tas, vnde nequeunt continuam flammæ
accēſionem, & fluxum efficere.
ibid.
Ra-
tio, cur in eodem rarefacto Ignis flamma
primò contrahatur, mox cærulea reddi-
ta, & in apicem ellychnij recedens expi-
ret. ibid.
&
ſeq.
Cur ignis funis igniarij
accenſi in vaſe clauſo ſuffocetur; vel, ſi
aer exhauriatur, & rarefiat, primò perfe-
ctiùs igneſcat; tùm ſenſim exſuctus expi-
ret penitus, vel ita vt iterum reuiuiſcat
aere reſticuto. 267.
&
ſeq.
Ignis aquæ im-
merſus ita extinguitur, vt aliquas eius
particulas in fumum ſolua@; igniculi ve-
rò alij comprimantur ab aqua poros
corporis igniti occludente, ne erumpant;
alij autem in eadem aqua remaneant,
dum vt aſcendant erumpentes in ea ex-
cipiuntur. 274.
Ignis communiter extin-
guitur obſtructis poris corporis exarde-
ſcentis. ibid.
Aqua inextinguibilis vbi eſſe
ſcribatur, & qua arte paretur.
272.
&
275.
vnde inextinguibilitas proueniat. 276.
Cur quilibet Ignis terra ſuffocetur; Cine-
@ibus autem, præſertim iuniperi ſolum
flamma compeſcatur; exarſio verò fo-
ueatur, & quanto tempore.
ibid.
Siaqua
ſit nimia, & impediat igniculorum agi-
tationem, omnis Ignis aqua, & oleo
etiam, ac cera extinguitur. 277.
&
ſeq.
Ignis in Hibernia perpetuò accenſus
numquam aucta Cinerum mole. 281.
Cur
Igne lutum, & creta obdureſcat;
arenæ
autem, vnde fit vitrum, & ſales lique-
ſcant. 284.
Conditiones materiæ, cui iam
Ignis ineſt, vt accendatur, & propage-
tur; præſertim verò raritas plurimis expe-
rimentis traditur à 191. ad 206.
Ignis quo-
modo nouum colorem rebus inducat.
383. variè res commiſcendo colores va-
riat. 384.
Suos vel inſerendo igniculos,
vel Corporis particulas abſtrahendo, aut
alias addendo colores mutat à 388. ad
391. Cur hunc potiùs, quàm al@um colo-
rem inducat, pendet ex ipſa particularum
corporis natura, vbi Igniculorum, ſeu lu-
cis, & ætherearum particularum in ocu-
lum appellentium motus modificatur.
391. &
ſeq.
Infuſionum, &
decoctionum conſideratio.
308.
&
ſeq.
Inſcribendi lapidibus ratio, ſine Cœlo, ſo-
lius liquoris acrimonia. 311.
S.
Iſidori Peluſiotæ ſententia de Igne cor-
poribus inſito etiam antequam ardeant,
& eadem componente, quæ deinde diſ-
ſoluit, dum excitati ad motum igniculi
feruent. 188.
*L*Actantij opinio de corporum compoſi-
tione ex Igne, vnde humanæ nobilita-
immortalitatis argumentum ſu-
mit à 9. ad 12.
Lapis Bononienſis vt noctu luceat igne in
calcem̀ excoquendus indicat, ſali lu-
cem eſſe tribuendam, qui ideo coctione
à ſulphure liberandus eſt. 350.
&
ſeq.
Quomodo explicari poſſit, lucem ab eo
concipi, & ſeruari.
360.
Larix facilè Ignem non recipit, &
cur à
197. ad 199.
Liquefactio rerum ex calore fit ex Igniculis
partes diſſoluentibus. 123.
Liquida non pinguia facilius ex calore in
vaporem ſoluuntur, quia præ pinguibus
leuiores habent partes ab igniculis diſſi-
pabiles. 123.
&
ſeq.
Liquorum acrimonia ex ſalibus.
310.
Cor-
pora ſoluunt, dum in eorum meatus pe-
netrant. ibid.
Certis rebus diſſoluendis
acriores etiam liquores ſunt adhibendi. ibid.
Lucerna ſemper ardens quomodo minùs
olei eadem vno anno, quam altero abſu-
mat. 244.
lucernarum perpetuarum hiſto-
riæ minus certæ quid contineant fide
non dignum. 243.
&
245.
&
251.
Cum
flamma ſit continuata eruptio ſalium,
ſpirituum, & c.
vt perennis eſſet lucerna
ardens, deberet fomes abſumptus iterum
concreſcere, & excogitari reciprocatio
materiæ exardeſcentis, & concreſcentis,
velut in vaſe circulatorio. 246.
&
250.
Ra-
tio huius intenti obtinendi in vaſe Coni-
co. 247.
&
ſeq.
Ratio conflandi pro lucer.
na perpetua liquoris lu centis;
non autem
ardentis. 249.
Lucernas perpetuas, ſi verè
extiterunt, lucentes, non ardentes fuiſſe,
veroſimilius eſt. 246.
&
248.
ex pabulo, &
motu proprio flammæ, & aeris quem illa
impellit, vnde ab aere craſſo, & compref.
ſo ſuffocatur; eius in vaſe clauſo diutur-
nitas, adeoque lucernarum perpetuarum
incertitudo arguitur. 250.
&
ſeq.
Lumen, ſeu ipſa Illuſtratio eſt Splendor lu.
cis, &
ab ea diſtinguitur, vt à radice ha-
bente vim ſe prodendi, & lucendi.
354.
Non eſt in ſolo oculo vidente; ſed etiam
in medio, per quod in oculum incurrit.
ibit. &
ſeq.
eius reflexio, &
refractio per
motum optime explicatur à 367. ad 375.
Cur eius refractione excitetur Ignis in
corpore non albo. 374.
Lunæ effluxus in terram non ſunt negandi,
& illis tribuendum eſt, quòd flores ſati
in nouilunio elegantiores proueniant, &
alia paſſim in terra fieri agnoſcendum
eſt ex lunaribus expirationibus. 298.
&
ſeq.
Lux ab Ariſtotele definitur;
ſed eius defini-
tio minùs ſatisfacit. 342.
&
ſeq.
eius prima
notio non à reſpectu ad facultatem vi-
dendi eſt ſumenda. 343.
An fit ſubſtantia,
& natura;
an verò accidens à 343.
ad 355.
Lucem prima die Creationis mundi ſub-
ſtantiam, & quidem ipſum Ignem fuiſſe
plurium eſt opinion. 343.
&
ſeq.
Lux du-
plex, cœleſtis in ſole, & ſyderibus con-
gregata quarto die creationis mundi, &
terrena per orbem diſpertita. 345.
lucis
plures ſpecies. ibid.
Lux terrena ineſt
corporibus, nec vbi liberè exilit, ad Cæ-
lum contendit. ibid.
Lucem eſſe in terris,
& ineſſe corporibus, &
exilire citrà eo-
rum ſolutionem, vel ardorem pluribus
experimentis adſtruitur, & eam veram
eſſe lucem probatur; non verò inomina-
tum aliquid, vt viſus eſt dicere Ariſtote-
les à 346. ad 349.
Non ſolis ſpiritibus
igneis; ſed &
ſalibus tribuenda experi-
mentis probatur à 349. ad 352.
Antequam
fulgeret per motum inerat oleo, & alijs.
361. Quomodo omnia corpora ſuos ha-
beant igniculos, qui ſi ab alijs excitentur,
& vibrentur, lucent, &
colores varios ef-
ficiunt, & hinc corpora ſua natura lucida
à non lucidis diſtinguantur à 364. ad 366.
Lux eſt ſubſtantia non ſemper ſe pro-
dens, niſi vim liberatur ab alijs partiou-
lis; ſed tamen eſt habens cum ſplenden-
di. 354.
diſtinguitur à lumine, quod eſt
ipſe ſplendor, & Illuſtratio lucis.
ibid.
eius propagatio, & Illuſtratio in oculos
incurrens fit motu celer rimo, licet verè
diuiduo à 354. ad 357.
quomodo à ſyde-
ribus circumferatur ſecum, & inde ad
terram vſque eodem temporis puncto
pertingat. 357.
Quomodo exigua lux diſ-
ſitiſſime poſita ſtatim videatur à 358. ad
361. Lucis illu@ratio fit à motu ignicu-
lorum proprio, vt luceant, ſyſtoles nem-
pè veluti, & diaſtoles, ſeu porrectionis, &
contractionis, longè diuerſo ab eo, quo
agitantur, vt fiat flamma. 361.
&
ſeq.
eius
propagatio, & diminutio, &
variorum per
eam colorum efformatio confirmatur
paritate ſoni. ibid.
ad vſque 366.
eius mo-
tu ſi ſit vehemens, vt motus lucis ſolis
aer etiam impellitur, & oculi læduntur,
366.
&
ſeq.
Hoc motu plura explicantur,
quæ difficilè exponuntur, ſi lux ſit quali-
tas, vel expiratio corporea. 370.
&
ſeq.
Lucis temperatio, ſeu motus ætherearum
particularum variè, præſertim in oculo
modificatus, & varios colores gignens
expli@atur. 378.
&
ſeq.
Confirmatur.
379.
& ſeq.
&
382.
*M*Anichæorum deliria circa Ignem, &
Fumum. 235.
&
ſeq.
Manus gelida cur dolorem ſentiat, ſi ni-
mium Igni admoueatur. 137.
Magiſterij Chymici Vitri, Pumicis, Mar-
garitarum, & c.
explicatio, &
vſus.
306.
&
ſeq.
Maris æſtus in fluxu, &
refluxu, ex luna, &
fundo maris exceptis eius expirationi-
bus fermenteſcente quom@do poſſit ex-
plicari à 299. ad 303.
Materiæ etiam iuxtà Ariſtotelem vera no-
tio non alligata vni materiæ communi
omnibus Corporibus. 80.
&
ſeq.
Mellis natura ſulphureo ſalina.
315.
Mercurius diſſolutus aqua forti quomodo
auro, vel Cupro abſorbeatur. 329.
Metalla quomodo ratione ſalium lique-
fiant, & iterum concreſcant.
286.
Aquis
fortibus eroſain calcem rediguntur. 305.
Quomodo fiat eorum Cœmentatio.
306.
metallorum generatio vulgo tributa ſo-
li, & aſtris impugnatur.
69.
&
ſeq.
Igni in
Centro terræ reſidenti adſcribitur.
71.
Mixta ijs conſtare dicendum eſt, in quæ
reſoluuntur, nec quidquam noui in eo-
rum corruptione gigni pluribus ſimili-
bus confirmatur. 176.
&
ſeq.
Per artem
numquam fit eorum diſſolutio in natu-
ras omninò ſimplices, & ſinceras, quas
tamen ibi eſſe ſatis innoteſcit. 177.
&
ſeq.
Mollitudo diuerſa luti ex aqua, &
Ceræ ex
calore quomodo explicetur. 123.
Mutationes corporum etiam per Ignem
factæ explicari poſſunt ſine materia pri-
ma Peripateticorum. 79.
*N*Aphta cur ignem è longinquo conci-
piat. 228.
Cur eum diutiùs ſeruet in
aqua. 229.
Neotericorum opinio circa materiam, &
Formam ſola notione diſtinctas magis
explicat quid ſit ſentiendum, an materia
omni Forma carere poſſit; vel, an duas
ſimul formas poſſit habere. 92.
&
ſeq.
ex-
plicat etiam quid ſit ſentiendum de For-
mis partialibus. 94.
Nili aqua Ægypti agros;
imò &
mulieres
eam bibentes fertiles reddit nitro, quod
continet. 291.
Nix variè lucem réflectens variè colorata
oculo apparet. 382.
quomodo rubra fiat:
383.
Nouilunij ex Cineribus aquæ immerſis, &
bullas emittentibus obſeruandiratio, &
defenſio. 298.
&
ſeq.
*O*Bduratio luti ex Calore fit ab ignicu-
lis aquæ particulas expellentibus, dum
aridas natura terræ particulas permeant,
quæ redundante aqua ita connecteban-
tur, vt facilè comprimi poſſent, in quo
ſita erat luti mollitudo. 123.
Oculi felium, &
aliorum noctu, vel in tuſſi,
ac vomitu vehementi lucentes lucem
habent in ſpiritibus ad vueam oculi tu-
nicam confluentibus; non verò erum-
pentem ex interioribus oculi partibus,
vel adſcribendam retinæ, aut corneæ tu-
nicæ, aut humori aqueo, & cur.
348.
&
ſeq.
Odoris cognatio cum Igniculis ex Ariſto-
tele. 130.
odores quomodo in corpuſcu-
lorum effluuio ſine conſpicua diminu-
tione corporis odorati ſtatui poſſint à
236. ad 228.
ex hoc, quod lint expiratio-
nes corporum, & corpuſcula miram, &
variam vim habent. 234.
&
ſeq.
Omphacij ab aceto diuerſitas ex ſalibus.
316.
&
ſeq.
Oſſifragæ herbæ in Noruegia mira vis, &
vnde. 297.
Oui albumine illita cur ignem non conci-
piant. 195.
Oui albumini quomodo in-
ſcribi poſſint literæ. 310.
*P*Eci ſinenſis fructus, cuius ſuccus acci-
dus cuprum emollit. 323.
Pelagius S.
Auguſtinum deridens ſuper
peccatis permiſſione aliorum à Deo pu-
nitis, retuſus ipſo exemplo Ignis per
Ignem extincti. 279.
Peripatetici formas ſubſtantiales nouas in
mutatione gigni aſſerentes ægrè tueri
hoc poſſunt, dum in vaſe clauſo Ignis
extinguitur. 257.
eandem nouæ ſub-
ſtantiæ produtionem in mutatione tueri
nequeunt, dum eiuſdem ellychnij, &
candelæ flamma eodem oris flatu, quo
extinguitur, etiam accenditur, nec no-
uæ ſubſtantiæ flammæ cauſam poſſunt
afferre præter ipſum flatum, qui eam in
eadem materia ellychnij deſtruxit. 269.
Phoſphori plures noctu lucentes, &
qui-
dem vi ſalium recenſentur à 350. ad
355.
Phyſicà rerum explicatio vt tradatur, non
ſola ratione; ſed etiam iuxtà ſenſus, &
eorum experimenta eſt philoſophan-
dum, ipſo teſte Ariſtotelc. 120.
Plinij commentum de fraxino ſerpentibus
inimico. 9.
Principia rerum actiua, vtpotè Calida, &
natura motum habentia ſunt Spiritus
ignei, ſal, & ſulphur;
Paſſiua verò ſe
ipſis quieſcentia ſunt terra, aqua, &
Spiritus frigidi habentes vim elaſticam
ſe conſtringendi. 164.
Horum exiſten-
tia, & numerus Phyſicis experimentis
adſtruitur, cum tamen ſi res metaphy-
ſicè conſiderentur earum Principia, ſeu
elementa ad quattuor reducantur. 178.
&
ſeq.
eorum inuicem cohærentia, vel
repugnantia. 180.
&
ſeq.
ſingula plures
habent ſub ſe ſpecies alias alijs præſtan-
tiores. 181.
Calidorum mobilitas in ordi-
ne ad mixta componenda diſtinguitur
à Grauitate, & leuitate;
vnde etiam par-
ticulæ ſulphureæ, & ſales, licet graues,
natura, eadem tamem natura ſunt mo-
biles, quia calidi non ſecus ac ſpiritus
@gneià 182. ad 185.
Promethei furtum iuxtà Platonem ſymbo
lum vtilitatum Ignis. 13.
*Q*Valitatum origo, &
diuiſio in Primas,
& ſecundas.
24.
Primæ ſolùm qua-
litates in elementorum conſideratione
attendendæ. ibid.
Qualitates primæ
actiuæ vel Paſſiuæ. 25.
Quot qualitates
ſingulis elementis, poſſint conuenire. ibid.
Qualitates tùm actiuæ, tùm Paſſi-
uæ quomodo inuicem temperentur, &
aliqua exillis ſemper in quolibet elemen-
to præcellat. 27.
&
ſeq.
qualitates eſſe
aliquam naturam argui poteſt ex ipſo
Ariſtotele. 134.
Quartanæ febris remedia.
168.
*R*Arefactio ex Calore fit non per ſolam
immiſſionem igniculorum; ſed ex
æthere ſuccedente in locum relictu m à
partibus diſiunctis, vnde differt à tu-
meſactione, quæ eſt ſola immiſſio cor-
poris in aliud à 125. ad 128.
Quomodo
à varijs, explicetur per vacuum admiſ-
ſum, & impugnatum.
259.
&
ſeq.
Quo-
modo admittentes Grauitatem; &
Preſſionem aeris ætherem dicant intru-
di à reliquo aere compreſſo in locum
relictum à corpore rarefacto, qui & im-
pugnantur. ibid.
Quomodo dici poſſit
in rarefactione æther attractus ab aere ra-
reſcente. ibid.
Quomodo ſuſtineri poſſit
Ariſtotelicorum loquendi modus, dum
dicunt, rarefactionem fieri per maiorem
vbicationem eiuſdem. Corporis rare-
ſcentis. 260.
&
ſeq.
Ritus ſponſarum antiquitus tangentium
Ignem, & aquam quò ſpectaret.
7.
Roſa an Calidis poteſtate, an Frigidis ad-
numeranda ſit. 159.
*S*Acchari natural, &
præparatio, pur-
gatio, & concoctio conſiderantur.
315.
&
ſeq.
Sal natura eſt igneus, licet conglaciatio-
nem iuuet, & eſt aqua grauior.
33.
Sali-
bus vis caloris omninò tribuenda pluri-
bus experimentis ſtatuitur. 186.
&
ſeq.
ſal
oleo mixtus cur diuturniorem flammam. 244.
&
ſeq.
Cur ſit ſaltuaris in cibis.
131.
Cur, & quomodo agros, &
nonnullas
arbores; imò &
mulieres obeſas fertiles
reddat à 288. ad 293.
Eius vſus ad exte-
nuanda corpora. 289.
Salis in Calce, &
Cineribus virtus vniendi ſibi alias par-
ticulas. 295.
&
ſeq.
ſal aquæ vnitus cor-
pora penetrat, & mollia efficit.
297.
Eius cum aqua cognatio. ibid.
Eius
vis corroſiua etiam ferri patet in vitrio-
lo, & alijs.
312.
Salium diuerſitas in
cauſa eſt, cur diuerſa ab ijs apprehen-
dantur, & non omnia ab omnibus.
296.
Salium acrimoniæ efficacitas in lapidi-
bus, & metallis, dum ijs inſcribitur
liquore ſalſo, erodendis, vel in era-
dendis è charta inſcripta literis. 311.
&
ſeq. diuerſa eorum natura.
312.
Refel.
luntur, qui Sales omnes ſimiles affir-
mant. 320.
&
ſeq.
Salium diuerſitas &
præſertim differentia volatilium à fixis.
ibid. &
325.
eos ſe viciſſim apprehen-
dere, & metalli ſales, &
particulas
ſibi vnire, eas etiam diuellere, vel ab
alijs incurrentibus ſalibus priores ſales
à iam apprehenſis metalli particulis di-
ſtrahi experimentis chymicis ſuadetur
à 324. ad 328.
&
à 330.
ad 333.
&
334.
&
ſeq. ſalium exponitur vis ſe agitandi,
donec cum alijs complicentur. 328.
&
ſeq. Hæc eorum vis ſe agitandi calore
etiam, & externo impulſu iuuatur.
330.
eam non exerunt, niſi cum luctandum
eſt, & cum diuerſæ ſpeciei ſales ſimul
coeunt à 332. ad 334.
Sanguis ratione ſalium quomodo ab acci-
dis iuuetur. 317.
&
ſeq.
Sanguinis Circu-
latione poſita explicatur mors, vel con-
ualeſcentia laborantium pleuritide. 318.
&
ſeq.
Sanguinis Circulationem
quæ etiam ex ſacris literis videantur ſua-
dere. 319.
Sapor fit ex ſalibus linguæ, &
Palati ner-
uos vellicantibus. 174.
Saxa, &
lapides ſerra potiſſimum, &
ſale
conſtant. 284.
Cur non liqueſcant ve-
luti metalla; ſed ſoluantur in calcem.
286.
Aliqua liqueſount.
ibid.
ob co-
piam ſalis, qui ſaxis ineſt Calx ferui-
dior eſt Cinere. 303.
Senſus Caloris, &
Frigoris, dum tactu
percipiuntur, exponitur anatomicè in
fibris neruorum conſtrictis per frigidos,
& leniter, vel vehementer agitatis per
igneos ſpiritus. 136.
&
ſeq.
Siccitas Terræ, &
Igni quomodo conue-
niat. 26.
Simile quomodo non agat in ſimile, dum
in duobus corporibus æqua eſt portio
Spirituum igneorum, & frigidorum.
135.
Socialis hominum vitæ origo ex Igne iuxtà
vitruuium. 9.
Solini narratio de Ignibus ſine fauillis di-
ſcuſſa. 281.
Sonus Flammæ è Carbonibus erumpen-
tis, & in vſtrinis fabrorum, &
in el-
lychnij cita extinctione fit ab igniculis
confertim erumpentibus vel exturba-
tis, qui aerem findunt maiore ſtrepitu,
quam ſi ipſe flatus diuidatur à Corpore
ſolido, in quod incidat. 273.
Idem
euenit in ſciſſione aquæ facta per igni-
culos, dumilli ferrum ignitum immer-
gitur. ibid.
Spirituum natura frigidorum præter Cali-
dos exiſtentiam, vim elaſticam ſe con-
trahendi, & alia adſtringendi, &
eo-
rum vnà cum Calidis aſcenſionem in
Corporum diſſolutione, ac diuerſam
naturam, & efficacitatem quæ ſua-
deant à 164. ad 168.
&
179.
&
ſeq.
Spirituum igneorum, &
ſalium virtus
ſe, & cætera mouendi comparatur, &
vtri ſint calidiores exquiritur. 181.
&
ſeq. Inuicem præſtant;
nam Spiritus
ignei promptiorem habent virtutem,
ſales validiorem eſſicacitatem. 185.
&
ſeq.
Stygijs fluuij in Theſſalia aquæ vis mira
corrodendi. 305.
Succinum quomodo molleſcat.
141.
Sudor hominis prouenit, dum eo incale.
ſcente igniculi humorem ſub cute laten-
tem expellunt. 123.
Sulphuris ardentis, vel ſoluti diuerſus
motus diuerſos exhibet colores. 381.
&
ſeq.
*T*Elluris ignem concipientis, &
exarſio-
ni aptæ varia genera, & natura à 203.
ad
206.
Tepefactio prouenit à ſegniori agitatione
ſpirituum. 132.
Teſtudinis fœminæ ſcutum quomodo
ebullitionem impediat. 128.
*V*Aporis efformatio in reſolutione li-
quorum ex calore quatenus limæ ſi-
militudine exprimatur. 124.
&
ſeq.
For-
matur ex diſgregatione partium etiam
iuxtà Ariſtotelem. 125.
Explicatur per lu-
xationem corpuſculorum aduncorum
ſe inuicem apprehendentium, & compa-
gem formantium, quæ ab intruſis ignicu-
lis labefactatur. ibid.
Vas qua ratione aquæ, &
cineris ſimul tan-
tumdem admittat, quantum & vtriuſ-
que ſeorſim. 297.
&
ſeq.
Vetronius Turinus iubente Alexandro Se-
uero fumo enecatus & cur.
236.
Vinum quomodo igniculorum agitatione
fermenteſcens matureſcat, vel corrum-
patur, vel aliquando aqua congru enti
admixta egeat. 131.
&
ſeq.
Vina dulcia
præ auſteris ſulphure abundant, & ideò
calore vitali concocta in ſtomacho bi. lem gignunt, &
calore æſtiuo faciliùs
coaceſcunt. 314.
Vitæ in Actu primo, &
ſecundo conſidera-
tæ analogia cum Igniculis vel actu lu-
centibus, vel lucendi ſolùm facultatem
habentibus. 341.
Vitrioli efficacitas ratione ſalium in me-
talla reliqua. 322.
et ſeq.
Vitrum poros habere, et eſſe igniculis per-
uium oſtenditur à 127. ad 130.
vitri ori-
go, et conflatio, et qua arena, vel ſaxis,
vel herbarum cinere, et quanto igne, et
ſalibus opus habeat. 283.
et ſeq.
et 286.
et
ſeq etiam arenæ cum ſahbus in ipſum li-
queſcentes confluunt. 284.
In vitri for-
matione ſales materia frigeſcente ſua
virtute concreſcunt, et particulas terreas
adſtringunt. ibid.
Cæteris paribus vi-
trum grauius eſt quouis fictili ratione
maioris copiæ ſalis, quàm terræ. 285.
vis
liqueſcendi, et concreſcendi in vitro pro-
uenit ex ſalibus. 286.
et ſeq.
*Z*Ingnites lapis quomodo lignum accen-
ſum poſſit extinguere. 274.
POſterior bæc de Igne lucubratio
Tibi debita eſt, Sereniſſime Ma-
gne Dux, qui priores Diſſertatio-
nes, quamvis mutilas, tàm bene-
volo, clementique oculo excepiſti, ut non erraſſe in
Epiſtola Nuncupatoria Typotheta cenſendus ſit qui Te
Coſmum Secundum tunc inſcripſit, non quaſi numeri
ordinem perturbans, ſed de me augurans, qui ſecundiſ-
ſimam Tuam benignitatem eſſem experturus. Cæterùm
Tu veriùs, quàm apud Poetam Turnus, haud ulli
veterum virtute ſecundus, gloriam babens non ex
majorum numero profluentem, ſed propriæ virtutis
fructum, is es, quem ſeri nepotes, ad imitandum,
propoſitum ſibi primum exemplar admirari poſſint. Cum
igitur quod perfectum & abſolutum eſt, omnes numeros
habere, juxta Stoicorum placita, veteres dixerint, Tibi,
qui contines omnes numeros virtutis, nihil detractum
puta, quòd inter Sereniſſimos Coſmos non Tertium, ſed
Secundum imprudens Typographus numeraverit. Mihi
verò ad Tuos pedes iterum accidenti, quæ Tibi eſt
ſemper ſibi ſimilis benignitas, ſpem iniicit ſecundis ocu-
lis aſpiciendas baſce meæ tenuitatis curas, quas immor-
talis obſervantiæ monumentum Tibi obſequentiſſimus
ſiſto.
CUM opus, cui titulus, De Igne, Diſser-
tationum Phyſicarum, Pars Poſterior, à
P. Paulo Caſato noſtræ Societatis Sacer-
dote conſcriptum, aliquot ejuſdem So-
cietatis Theologi recognoverint, & in lucem edi
poſſe probaverint, facultatem, facimus, ut typis
mandetur, ſi iis ad quos pertinet, ità videbitur; Cujus rei gratia has literas manu noſtra ſubſcrip-
tas, & Sigillo noſtro munitas dedimus.
Romæ
25. Julii 1691.
*THYRSUS GONZALEZ.
*
Locus
IMPRIMATUR,
Fr.
Joannes Carolus Falconi Inquiſitor Generalis
Sancti Officii Parmæ, Burgi Sancti Donnini, & c.
IMPRIMATUR,
Joſeph Pallavicinus Provicarius.
VIDIT,
Nicellus Præſes Cameræ.
PRioribus de Igne Diſſerta-
tionibus, quas tunc auctiores
edere non licuit, datum eſt per
aliquot vacua horarum reſegmi-
na, alias addere, ad idem argu-
mentum ſpectantes. Iterùm te
monitum volo, Lector benevo-
le, Collocutores Maurocenum,
Gradonicum, Dandulum, nihil prorſus definitè
pronuntiare, ſed utentes familiaris colloquij liber-
tate de propoſità quæſtione diſſerere, eaque profer-
re, in quibus ſaltem tenuis aliqua veriſimilitudinis
lux mentis oculo blandiri videatur. Cæterùm ſi
quid cum aliquorum placitis non conveniens pro-
ponatur, non continuò animus eſt illa convellere,
ſed tantummodò indicare, poſſe res alià metho-
do explicari, nec quidem omninò abſurdè. Quid
prætereà addere hìc oporteat, non habeo. Vale.
MAur.
De hoc, quem noſtris uſibus accom-
modatum ipſi excitamus ignem, ſatìs
diſſeruiſſe videmur, ejúſque præcipua
Symptomata examinavimus, ea quæ no-
bis probabiliora viſa ſunt, afferentes, ut
illorum cauſam aliquam in medium tan-
tiſper proferremus, dum à ſapientiori-
bus Naturæ ſcrutatoribus meliora do-
ceamur. Nunc abs re non fuerit, ſi vo-
bis quidem placeat, diſputationem no-
ſtram transferre ad Ignes, quos citrà humanum miniſterium in
Montium viſceribus Natura accendit, accenſósque tam diù,
vel per ſæcula foviſſe compertum eſt ex Hiſtoricis, ut perpetuos
indigitari aliqui non dubitaverint.
Grad.
Placet ſanè:
ſed perpetuos dicere non auſim, quos
conceſſerim accenſos: perpetua ſiquidem eſſe nequit conflagra-
tio, quâ materies uſque diſſolvitur, atque diſſipatur, niſi hanc
ſtatuamus infinitam:
Nec quæ ſulphureis ardet fornacibus Ætna,
Ignea ſemper erit; neque enim fuit ignea ſemper.
ut canebat Ovidius.
Nimirùm non, quemadmodum fluviorum
perennitatem aquis in orbem redeuntibus adſcribimus (cùm
ſcilicet in imas telluris latebras influens ex mari liquor, vicalo-
ubi refrigeſcens iterùm concreſcit, atque per rivulos defluit in
fluminis alveum, ac demùm in mare) ità pariter opinari licet,
flammam in ſublime evectam, atque in auras abeuntem, ite-
rùm cogi; ac ſimilem, auteundem in ſinum, ex quo eruperat,
deſcendentem iterùm exardeſcere: plurium quippè ſimplicium
naturarum, quibus illa conſtat, nexus ità ſolvitur, ut in ean-
dem flammę naturam denuò coalituras ſperari non poſſit. Quan-
quam non diffitear particulas alias ſponte ſuâ (ſicut & terrei
viſculi) deorsùm conniti, & ſubſidere, alias vaporibus impli-
citas cum rore, aut pluviâ in terram detrudi.
Dand.
Certè Veſuvium poſt conceptum ſemel ignem non
ſemper arſiſſe, teſtis eſt Strabo lib. 5.
ubi ait.
Mons Veſuvius amœ-
niſſimis habitatus agris, excepto cacumine. Id magna ex parte plani-
tiem habet fructum nullum omninò ferentem, & cineres in proſpectu ha-
bens, cavernoſ aque monſtr at antra combuſtis ex petris, ut color indi-
cat, utpotè quas ignis abroſerit. Quare conjecturis aſſequare plagam
iſtam prioribus annis ardere ſolitam, & ignis habere crateras, reſtin-
ctam autem eſſe ceſſ ante materia. Id quod &
alijs montibus, quos
Ignivomos hiſtoriæ commemorant, contigiſſe nullus dubito; quandoquidem nunc de ijs Fama ſilet.
Veſuvij autem extinctos
ignes revixiſſe poſt Strabonis ætatem, in comperto eſt. Ideò vo-
cabulo venia aliqua danda videtur: ſi enim, ut Ariſtoteli pla-
cuit, lib. 1.
De Cœlo text.
111.
Impoſſibile dicitur dupliciter, aut enim
ſimpliciter, quia non verum eſt dicere, quòd factum utique erit, aut
quia nonfacilè, neque citò, aut benè: quid ni etiam Perpetuum di-
catur tùmid, quod omninò ſemper manet, neque unquam de-
feciſſe deprehenditur, tùm id, quod diutiſſimè perſeverat, ma-
ximè ſi per intervalla reſtituatur? Proptereà non valdè pugna-
rem, ſi quis perpetuum dixerit Veſuvijignem, quem poſt diu-
turnum fervorem, deindè ſopitum potiùs, quàm extinctum
exiſtimare potuit, quamdiù nec fumo, nec flammâ ſe prodidit,
neque ex tàm profundo ſpecu uſque ad ſummum crateris verti-
cem calorem evibrare valuit cineribus conſepultus; cùm maxi-
mè flammarum ſemina montem in ſinu foviſſe indicaverit ite-
rata conflagratio.
Maur.
Quandoquidem in ipſa Montium viſcera, noſtrâ hac
diſputatione ignem veſtigantes penetrare ſtatuimus, antequam
rem ipſam aggrediamur, vos rogatos velim, an cum ijs ſentia-
tis, qui crateres hujuſmodi eſſe ſæviſpir acula Ditis, ut Poeta Æ-
neid. 7.
loquitur, flammáſque ab imis Tartari ſedibus continuo
ut, quæ nobis in philoſo-
phando ineunda ſit via, perſpiciamus.
Dand.
Nil opus eſt tam procul ignem evocare, cui infimum
in Syſtemate Elementari locum deberi olim perſuaſum habui-
mus; ideóque non erumpere cenſendus eſt, quaſi carcerem in-
dignatus.
Grad.
Sed neque id fieri potuiſſet antè decimum ſeptimum ab
Orbe condito ſæculum, videlicèt, antequam univerſa tellus a-
quis obrueretur in Cataclyſmo, ſi quorumdam, qui ſibi plus
æquo placent, hypotheſes audiamus. Hypotheſes dico, ut mi-
tiſſimo utar vocabulo: cæterùm nobis illas obtrudunt, quaſi rem
ipſam loquantur; cùm tamen à meris nugis nihil diſtent.
Dand.
Quid autem prohibuiſſet ex eorum ſententia?
Grad.
Aqua univerſæ terræ, quam primi homines incole-
bant, ſubjecta; quam ſcilicèt permeare ignis nequiviſſet.
Ajunt
enim, initio materiam omnem confuſam, atque informem pro-
ductam, poſtmodum in centrum confluxiſſe ignem, atque cir-
cà illum conglobatam terram ex partibus craſſioribus, atq; gra-
vioribus, cui ſuperfuſa remanſerit aqua, huic verò circumfuſus
aër adhuc plurimis refertus terræ particulis. Quoniam autem
aquæ ſuperficiem occupabat liquor pinguis, & oleaceus, huic
deſcendentes ex aëre terreæ particulæ commiſcebantur, adeò ut
demùm coaluerint in cruſtam, quæ fuerit terra uſque ad dilu-
vium habitabilis, nullis montibus aſperata, ſed æquabiliter fu-
ſa. Ovum puta, adeò ut interior ille ex igne, &
terrâ nucleus
vitellum referat, aqua illum complectens, albumen, extima
terræ habitabilis cruſta, putamen. Satìs igitur manifeſtum eſt,
ex intimâ illâ fornace non potuiſſe, per altiſſimam aquarum a-
byſſum, flammam aſcendere ad ultimam terræ ſuperficiem,
quin tantâ aquarum vi præſocaretur.
Dand.
Quorſum ſpectant iſthæc commenta fabulis æquè ſi-
milia, acovum ovo, & lac lacti?
Grad.
Concretam in aquarum ſuperficie hujuſmodi cruſtam
idcircò potiſſimùm adſtruunt, ut faciliùs explicent, quâ ratione
Aquæ prævaluerunt nimìs ſuper terram, opertique ſunt montes excelſi
ſub univerſo Cælo. Quindecim cubitis altior fuit aqua ſuper montes,
quos operuerat. Gen.
7.
19.
Cùm enim non inveniant, undè tot a-
quas derivent ad globum terraqueum ſubmergendum, & qui-
dem eâ altitudine, quæ omnes excelſos montes quindecim cubi-
tis excederet (pluribus ſcilicèt Oceanis opus fuiſſet) neque vi-
deant, quem demùm in locum aquæ illæ abeuntes ſe recepiſſent,
ræ tunc habitabilis cruſtam dehiſcentem plurimas in partes in-
æqualiter diffractam corruiſſe, eáſque à ſubjectâ abyſſo abſor-
ptas, adeò ut aquæ omninò eminerent; fragmina verò illa in-
compoſita, fortuito caſu, cavernis, ac montibus ortum dediſ-
ſe; in quibus ordinem atque concinnitatem non agnoſcentes à
primâ rerum molitione illos excludunt.
Maur.
Plura hìc involvuntnr, quæ enucleatiùs examinare,
aut explicare, nec inſtituta à nobis diſputatio, nec temporis fert
ratio. Illa profectò Divinis literis ſatìs conſona non videntur,
niſi opinatores hujuſmodi violentâ interpretatione Moyſis voces
ad ſua ſomnia detorqueant. Et nè poſtremum hoc, quod ad con-
cinnitatem ſpectat, intactum relinquam, an quemadmodum
in pompâ nuptiarum argentea vaſa ex ordine in abaco exponun-
tur, aut dapes in mensâ ex Architriclini arte inſtruuntur, ità
montes collocari oportuit, ut venuſtatis ſpeciem eorum ſeries
intuentibus exhiberet? Hos ſi in conſilium adhibuiſſet Naturæ
Author, ſydera in quincuncem, velut in agro arboribus conſi-
to, diſponi voluiſſent. Quanto ſit emolumento tàm varia ac
multiplex montium poſitio, illi admirantur, qui hìnc vento-
rum directiones atquc inflexiones, aquarum defluxûs ad irrigan-
dam terræ faciem, & ad miſcenda com̃ercia opportunos, plan-
tarum pro aliâ, atque aliâ Cœli plagâ, quam clivus reſpicit, ori-
ginem, ſexcentáq; alia, nobis quidem ignota, ſed ſummo Opi-
fici optimè perſpecta, pendere intelligunt; cujus pariter nuti-
bus (ut & allatis commentis inſiſtam) fragminum illorum mo-
lem, caſum, ſitum, ordinem tribuat neceſſe eſt, quiſquis Deum
ſingula, vel minutiſſima, moderantem agnoſcat. Quærentibus
verò, quò ſe demùm receperint aquæ, areſcente poſt diluvium
tellure, ſatìs me feciſſe exiſtimem digitum intendens in illum
eundem locum, quem, abyſſi aquis ſubductis, ut terræ nova
ſacies appareret, ipſi aſſignent. Viderint autem, quàm aptè ex-
plicent factam die tertio congregationem aquarum ſub Cœlo in
Mare, ità ut apparuerit arida terra, ſi terra concreviſſet in ſu-
perſicie abyſſi; erat enim Mare etiam ante diluvium, in quo e-
rant Cete grandia, & dixerat Deus Gen.
1.
31.
Dominamini piſci-
bus Maris. Erat etiam Tigris, &
Euphrates Gen.
2.
14.
, qui utíq;
non permanſiſſent, ſi terra diſſiluiſſet, &
præceps in abyſſum
delapſa fuiſſet. Fateor quidem in Geneſeos libro antè diluvij de-
ſcriptionem nullam fieri de montibus mentionem; non tamen
continuò ortos poſt diluvium montes legitimâ conſecutione di-
pluribus alijs, quæ non niſi in poſterioribus pagi-
nis Divinus Codex commemorata continet, tàm ſeram origi-
nem tribuamus. Certè David Deum antè omnia extitiſſe deſcri-
bens cecinit Pſ.89.
2.
Priuſquam Montes fierent, aut formaretur ter-
ra, & Orbis, à ſeculo, &
uſque in ſeculum tu es Deus:
&
apud Sa-
lomonem Prov. 8.
25.
Sapientia ait, Nec dum Montes gravi mole
conſtiter ant, ante colles ego parturiebar, adhuc terram non fecerat,
& flumina, &
cardines orbis terræ:
ubi Montium conſtitutio cum
terræ formatione conjuncta illos indicat huic coævos. Quòd ſi
terra diffracta ſubſidiſſet in abyſſo, quàm rectè ſcripſiſſet Moy-
ſes? Gen.
7.
17.
Multiplicatæ ſunt aquæ, &
elevaverunt arc am in ſub-
lime à terra; vehementer enim inundaverunt, &
omnia repleverunt in
ſuperficie terræ. His enim ex vocibus &
terræ eandem manſiſſe ſu-
perficiem, & aquas inundâſſe, &
arcam à terrâ, cui inſidebat,
aquarum vievectam, non autem terram ſe arcæ ſubduxiſſe de-
ſcendendo, omnes intelligunt.
Grad.
Nunquam, puto, fabulam hanc (ſic liceat appellare)
comminiſci auſi fuiſſent, niſi eos deterruiſſet difficultas inve-
niendi eam aquarum copiam, quæ pluribus Oceanis par fuiſſet,
ut tellurem univerſam, excelſiſſimósq; montes obrueret.
Plu-
via enim, quantacunque illa ſit, terraquei globi humorem non
auget; quippè quæ concreſcit ex vapore, in quem attenuata fue-
rat pars aquæ: aliam autem atque aliam ſubindè aquam, quæ in
pluviam caderet, à Deo ex nullâ materiâ creatam adſtruere, ab-
ſurdum, atque ſubinſulſum opinantur, niſi validius aliquod id
aſſerendi fundamentum accedat. Subterraneos ſpecus tantam
aquarum vim continuiſſe, quam evomerent, ut Orbis univer-
ſus obvolveretur, & eâ quidem altitudine, quæ excelſiſſimum
omnium montem ſuperaret, probabile non ducunt, quia, ſi res
ad calculos revocetur (etiamſi maximum omnium montium
perpendiculum non niſi quinque milliaribus definiamus, aquis
verò generatim & universè ſumptis dimidiam totius globi ſuper-
ficiem tribuamus, atque altitudinem ad ſeſquimilliare deprima-
mus) quinque ut minimum Oceanis æqualem aquam ex terræ
viſceribus educere oportuiſſet. Præterquàm quod, quæ cauſa
abyſſi aquas ſurſum tantâ copiâ expreſſiſſet? à multiplicandis
ſcilicet miraculis religiosè abhorrent. Sed &
aquas ex ſupremo
Cœlorum hydrophylacio effuſas minùs credibile putant; tùm
quia aquas noſtris ſimiles ibì cuſtodiri vix ſi bi perſuadent, tùm
quia quadragenario dierum atque noctium ſpatio diluvium per-
fectum eſt; ad delabendum verò ex immensâ illâ altitudine non
Idcircò
rem totam unâ operâ perfectam eſſe autumant, diſſiliente in
plures partes terrâ tunc habitabili, atque aby ſſo eas cadentes ex-
cipiente.
Dand.
Siex naturalium cauſarum conſecutione maxima illa
univerſi Orbis inundatio ortum habuiſſet, utíque ſolicitos nos
eſſe deceret, ut philoſophando rationem aliquam aſſequeremur,
quâ facilè, & dilucidè rem totam, citrà miracula, explicare-
mus: Sed cùm generalis illa ſcelerum vindicta ultoris Judicis
manum agnoſcat, quidni multa pręter, & ſuprà naturam con-
tingere potuiſſe fateamur? Quid factum ſit, non niſi ex ipſis Di-
vinis literis docendi ſumus, ubi dicitur Gen. 7.
11.
Rupti ſunt om-
nes fontes Abyſſimagnæ, & cat arac̃tæ Cœli apertæ ſunt, &
facta eſt
pluvia ſuper terram. Ex quibus conſtat, &
dilatatas fontium om-
nium ſcatebras, ut è terrâ majore copiâ citiùs exilirent undæ, &
delapſas ex aperto Cœlo aquas, & ſolutas in pluviam nubes, qua-
draginta dierum ac noctium ſpatio diluvium ſimul effeciſſe; quod tunc ceſsavit;
cùm Gen.
8.
2.
Clauſi ſunt fontes Abyſſi, &
ca-
taractæ Cœli, & probibitæ ſunt pluviæ de Cœlo.
Hìc autem eos, qui
diffractam terram ex ſacro Codice adſtruere conantur, quia di-
citur Rupti ſunt fontes Abyſſi, libenter rogarem, ut indicarent,
quâ ratione Clauſi ſunt fontes Abyſſi? Illi utíque fontes, qui fue-
rant rupti. At fragmina illa, in quæ dehiſcentem terram diſſi-
lijſſe fabulantur, Abyſſi fundum petijſſent, neciterùm coaluiſ-
ſent, ut clauſi fontes dicerentur.
Maur.
Ità planè, ut ſapienter ais, Dandule.
Divina opera ſi
cogitationibus noſtris metiri voluerimus, quàm ſæpè timen-
dum, ne à conſideratione contemplationéque Naturæ abducta
mens de veritatis viâ deflectat? Quæ mira, ac præter Naturæ
ordinem patravit Deus, non eâ perfecit Methodo, quam nos
facilè intelligeremus, ſed quæ ſapientiſſimis ejus conſilijs atque
decretis congrueret. Si plures enim hypotheſes difficultati pro-
poſitæ ſatisfacere poſſe videantur, neque ullo manifeſto argu-
mento deprehendatur, quænam præ cęteris admittenda ſit, ab
eoipſo, qui rem præſtitit, quærenda veritas eſt: proptereà ubi
Naturam non ſuis nutibus obſecundantem Domino paruiſſe fa-
temur, Divinis oraculis preſsè omninò inſiſtendum, nec à pla-
nâ ſacrorum verborum ſignificatione temerè recedendum. Deo
igitur per Moyſem loquenti fidem adhibeamus, & triplicem il-
lam ab aquis ſubterraneis, cœleſtibus, atque pluvijs cauſam di-
luvij agnoſcamus. Certè anno ſęculari proximè elapſo 1600.
pto aëre ob ſtagnantes aquas, planitiem longè latéque ad duo
paſſuum millia occupantes, ſuperjecto nonnullis locis ad octo
pedum altitudinem æquore: Siquidem, ad radices Gecalæ mon-
tis proximi, è duodecim puteis ad ima montis rudi opere defoſ-
ſis, ut ad irrigandos agros uſui forent, tanta facta eſt aquarum
eruptio uſque ad quintum menſem, ut fluctus in divortia dedu-
cti, ne urbem everterent, in vicinum flumen immittendi, im-
plerent alveum altum ad quinque pedes, latum ad novem, tor-
rentis in morem decurrentes. In veteribus monumentis habetur
idipſum eodem loco ſuperioribus ſęculis accidere ſolitum nona-
geſimo quoque anno: ſeróſque Nepotes monitos voluere pij Ma-
jores antiquo elogio lapidi inſcripto his verbis, Cùm vernum dilu-
vium in agris tuis, Nolane, videris, mors mora, vit a fugaerit. Utíq;
hæc tanta aquarum eruptio indicat ingentem aquæ vim colle-
ctam fuiſſe in ampliſſimâ montis cavernâ ſpatio annorum nona-
ginta; ipſius verò rupis latus perforatum eſſe duplici hiatu deor-
sùm reſpiciente, altero quidem intrà cavernam, altero autem
extrà illam, ita tamen, ut continuus ſit utriuſque canalis du-
ctus, & in ſupremâ parte jungantur in morem ſpiritalis Diabe-
tis. Ex quo fit ex interiore canali aquam non poſſe in fluere in ex-
teriorem, niſi quando aquæ ſuperficies ſupergreſſa fuerit locum,
ubi canales junguntur: tunc enim, repleto uſque ad ſummum
interiore canali, dilabens aqua per exteriorem attrahit conſe-
quentem aquam, lacúmque exhaurit uſque ad infimum interio-
ris canalis foramen. Et quidem plura eſſe, eáque ampliſſima, a-
quarum in terræ cavernis conceptacula, nemo dubitaverit, cui
Fournerij Hydrographiam lib. 9.
cap.
8.
legere placuerit.
Has ve-
rò aquas per patentes hiatus educere in terræ ſuperficiem, cui ſu-
perfunderentur, non fuit difficile, partim fundo, fermenti in
morem, intumeſcente, & incumbentes aquas ſursùm propel-
lente, partim in fiſtuloſæ terræ pervios meatus, vi ruentium
nimborum, immiſſo aëre, atque compreſſo, qui virtute ſuâ ela-
ſticâ ſubterraneam aquam ſursùm exprimeret; quemadmodum
& in pneumaticis fonticulis, ex arte ſatìs vulgari, elaboratis ſa-
lientes obſervamus, aëre aquam per fiſtulas expellente. Ex quo
etiam contingere poterat, ut Mare ſe ſuas in voragines exonera-
re nequiret, adeóque, fermenteſcente præter modum in pelagi
fundo materiâ, altiſſimis fluctibus æſtuaret, procellísque agi-
tatum eximiè intumeſcens ultrà antiquos limites ſe ſe in terram
undequaq; effunderet:
Nam &
videmus, non ſolùm quotidianis
ad aliquot
leucas excurrere, verùm etiam in ſemiplenis ollis aquam effer-
veſcentem, nullo facto aquæ additamento, ſupergredi labra, &
effundi.
Jam verò quod ad Cœleſtes aquas attinet, in ſupremâ regione
jam tum à primâ rerum molitione collocatas, mihi nullus relin-
quitur dubitandi locus; nam Gen.
1.
7.
Fecit Deus Firmamentnm, di-
viſitq; aquas, quæ erant ſub Firmamento, ab his, quæ er ant ſuper Fir-
mamentum; fecítque ſtellas v.
17.
&
poſ uit eas in Firmamento Cœli:
Aquæ igitùr, quæ ſuper Firmamentum, remotiores à terrâ fue-
runt, quàm ſtellæ in Firmamento: &
Pſ.
103.
dicitur Deus exten-
dens Cœlum ſicut pellem, qui tegis aquis ſuperiora ejus. Quare cùm
vocaverit Deus Firmamentum Cœlum, cataractas Cœli apertas
quid aliud fuiſſe exiſtimandum eſt præter hiatus in ipſo Firma-
mento, per quos aquæ cœleſtes deciderint? Porrò nihil moror
immenſam illam altitudinem, quaſi longiſſimo tempore opus
habuiſſent, ut demùm terram attingerent: Nam &
potuit Deus
earum motum ſuprà Naturæ vires incitare, & dierum decades
quatuor abundè ſuffecerunt, ut ingens aquarum moles ad per-
pendiculum è Cœlo devoluta tantum ſpatium abſolveret; motu
nova ſubindè incrementa naturaliter ſuſcipiente. Cùm enim ſpa-
tia motu naturaliter accelerato decurſa (ut notum eſt) Ratio-
nem inter ſe habeant, quam temporum quadrata (ex quo ali-
quando deprehendi argillaceum globulum unciarum octo ex al-
titudine ſemidiametrorum terreſtrium 14000. deſcenſurum in-
trà ſeſquidiurnum tempus, hoc eſt horas 36., atque adeò intrà
quadraginta dies poſſe perſicere ferè mille myria des ſemidiame-
trorum terreſtrium, videlicèt 9955555.) quanta fuerit delapſa-
rum à ſummo Cœlo aquarum velocitas, is facilè æſtimabit, qui
aliquando præcipitem ex altâ rupe rivum, aut fluvium obſer-
vaverit. Adde tantâ velociſſimè ac denſiſſimè ruentium aqua-
rum vi propulſum aërem validiſſimo impetu ſubjectas marium
undas impuliſſe, vehementibúsque procellis concitatis altiùs
elevâſſe: nam &
nos, æſtate potiſſimùm, ex eâ plagâ, ubi nim-
bus decidit, flantem ventum experimur. Demùm vapores om-
nes, quos Atmoſphæra complectitur, in pluviam concreviſſe,
purúmque aërem reliquiſſe, difficultate vacat.
Hìnc poſt quadrageſimum diem clauſi dicuntur fontes Abyſſi,
& cataractæ Cœli, quia tunc aqua indè manare in terram deſijt:
ceſſante autem procellæ impulſu, ingeſtus aër erumpere cœpit
ex aquis multâ agitatione euntibus, & redeuntibus, excitatúſq;
8.
1.
Deus adduxit ſpiritum ſuper terram, &
imminutæ ſunt aquæ.
Sol
ipſe nullâ prohibente nube, plurimam aquam ſuo calore atte-
nuans exhauriebat, adeò ut demùm primâ die menſis decimi ap-
paruerint montium cacumina. Deindè ſubſidente tùm A byſſi,
tùm Maris fundo, quod intumuerat, & Mare ſubſidit priore
litore circumſcriptum, & Abyſſus, quas evomuerat aquas, re-
ſorbuit. Negotij aliquid faceſſunt, fateor, aquæ Cœlo delapſæ,
quò ſe demum receperint: neque enim in nihilum abijſſe facilè
dixerim. Si eas iterùm in Cœlum Divinâ virtute receptas nolue-
ris, dic partim in vaporem reſolutas, partim in terræ cavernas,
quas olim aër occupaverat, detruſas, partim mari additas: plu-
rimum quippè aquarum inundantium incrementum, aëri im-
miſto tribuendum non abſurdè cenſerem: Nam &
Poſſidonius
apud Strabonem lib.6.
pag.
mihi 552.
ſe meminiſſe inquit æſtivo ſol-
ſtitio, illuceſ cente Aurora, inter Hieram, & Evonymam pelagus mi-
randum in modum in ſublime conſcendens apparuiſſe, & aliquo tempo-
ris ſpatio permanſiſſe aſſiduis erectum flatibus, dein deſijſſe. Hoc quod
ibicontigit, potuit pluribus ſimul in locis fieri, ac mare tume-
facere.
Hisigitùr ità conſtitutis, &
Montes antè diluvium extitiſſe,
quin opus fuerit Abyſſum diloricare, negandum non eſt, & po-
tuiſſe etiam ab intimis terræ viſceribus, citrà aquæ impedimen-
tum, Naturam ignem accerſere ad conflagrandum, ſi nunc
quoque indè petendus fuerit: id quod nobis à propoſito tantiſper
digrediendi anſam aliquam præbuit.
Dand.
Infernum illum ignem tenebroſum eſſe, ac luce pror-
sùs carere, ferè omnes, & quidem abſque gravi controverſiâ ad-
mittunt; erumpentes autem ex montium crateribus flammas
ſplendeſcere videmus: proptereà hiatus hujuſmodi non eſſe In-
fernæ fornacis ſpiramenta non pauci exiſtimabunt, ne tenebras
lucis parentem agnoſcant. Mihi tamen non ſatìs firma videtur
argumentatio; quippè qui ſæpiùs ſuprà ardentis candelæ flam-
mam à circumfluo aëre non agitatam obſervavi ignem eſſe mini-
mè conſpicuum, qui tamen aliam extinctam candelam facilli-
mè accenderet ellychnij fila ſubito impetu pervadens. Quid ni
pariter ex corde terræ extruſus ignis, quanquam non lucidus,
incurrens in materiam flammæ capacem, háncque accendens
flammam conſpicuam emittat? quæ tamen non ignis illius, ſed
conflagrantis materiæ flamma ſit, quamvis ab illo ortum ducat.
Grad.
Sed &
illud fortaſsè addi non incongruè poſſet, quod
ſed eundem ipſum ignem ex infimâ terræ regione deductum ad
ſupremum erumpere, mirum non eſſet, coarctatum, atq; in-
trò cohibitum ſplendore carere, ſed tunc ſolùm lucere, quando
explicare ſe, atque vibrare poteſt in aëre circumfuſo: ſic enim
etiam in pyrite, atque in ſilice concluſæ ſcintillæ non lucent, niſi
cum primùm percuſſione diffractis repagulis excuſſæ moveri poſ-
ſunt motu illo porrectionis & ſubinde contractionis, quem luci-
dis igniculis convenire olim dicebamus.
Maur.
Equidem ægrè in animum induco, ut mihi perſua-
deam Montes ignivomos eſſe Inferorum vaporaria: telluris enim
centrum à ſuperſicie abeſt milliaria Italica, ut minimur, 3500. circiter:
tam altum verò hiatum ſtatuere, quæ nos cogit neceſ-
ſitas? Neque ſatìs extenuatur hujuſmodi altitudo, ſi quis aſse-
rat non ab imo centro, ſed ab ipſius ignei globi ſuperficie definien-
dum eſſe intervallum. Quandoquidem ſi doctiſſimorum Viro-
rum cum Vendelino de Pluviâ purpureâ pag. 18.
opinioni adhæ-
reamus, qui admirabilem Lunaris motûs librationem conſenti-
re cum ſubterraneo illo igneo nucleo exiſtimant, quem totius
terreni globi quadrantem præciſiſſimè ſtatuunt, erit univerſus
globus terraqueus ad incluſum globum igneum ut 4. ad 1.
, ſeu
ut 32. ad 8.
Et quia ſphæræ ſunt in triplicatâ Ratione diametro-
rum (ſi Ratio 32. ad 8.
dividaturita, ut duo ſint termini medij
in proportione continuâ, memini me olim inveniſſe ſecundum
terminum eſſe minorem quàm 21., &
tertium minorem quàm
13., adeóque diametros eſſe proximè ut 3.
ad 2.
, ac magis accura-
tè ut 27. ad 17.)
erit terrena diameter ad diametrum ignis proxi-
mè ut 3. ad 2.
, ſeu ut 27.
ad 17.
; &
eadem eſt ſemidiametrorum
Ratio. Quapropter ignis ſemidiameter minuit terrenam ſemi-
diametrum conſtitutam milliarium 3500., duabus tertijs parti-
bus ferè, hoc eſt milliaribus 2300., &
adhuc ignei globi ſuperfi-
cies abeſſet à telluris ſuperſicie plusquam mille milliarium inter-
vallo: quam caminorum altitudinem non adducar ut credam,
niſi validioribus argumentis fiat probabilis; cùm maximè aliâ
ratione hujuſmodi ſubterranei ignes accendi poſſint, & quæ illis
multipliciter accidunt, explicari nequeant, niſi pro variâ ma-
teriæ naturâ in montium cavernis abſtrusâ.
Grad.
Plurima ſanè ſunt, quæ, etiam evocato ex Inferis igne,
niſi intercurrentis materiæ habeatur ratio, vix, aut ne vix qui-
dem, explicari commodè valeant: &
, ut cætera ſileam, ipſa
conflagrationis viciſſitudo ex eodem igne, quem conſtantem eſſe
quid interveniat, quod fervorem obtundat, aut comprimat. A-
pud Ariſtotelem lib. de admir.
audit.
num.
35.
Ignem qui in Lipard
extat, aliquando anno decimoſexto deficere, decimo verò ſeptimo redi-
re, refert Xenophanes. &
num.
36.
Exhalationem Ætnæ nec flam-
meam, nec continuam eſſe, ſed pluribus annis fieri aſſeverant. &
ſimi-
liter num. 37.
Circa Lydiam ignem quamplurimum ſurſum ferri, ac
ſeptem dierum diſcrimine flagrare inquiunt. Præterquam quòd in-
cendia ipſa ex cratere eodem effuſa non uniuſmodi ſunt ſemper,
ſed ſæpè inæqualia, modò mitiùs aſſurgunt innocua, modò flam-
marum globos eructantia vaſtitatem finitimis regionibus mini-
tantur. Id quod non niſi pro aliâ atque aliâ materiâ contingere
nemo non intelligit.
Dand.
Sunt etiam qui ſcribant Inſulam Ormuz ſeptennio
conflagrâſſe, tùm abſumptâ materiâ extinctus eſtignis. Æolias
Inſulas, Liparam cum reliquis, ob ignes erumpentes, Vulca-
nias dictas ita vulgatum eſt, ut meminiſſe ſupervacaneum ſit; nunc verò incendia deſierunt.
Ipſius Ætnæ non ſemper eaſdem
eſſe iras teſtatur Virgilius lib. 3.
Æneid.
.
.
.
.
Horrificis juxtà tonat Ætna caminis,
Interdúmque atram prorumpit ad æthera nubem
Turbine fumantem piceo, & candente favillâ,
Attollítque globos flammarum, & ſidera lamb@t.
Interdùm ſcopulos, avulſáque viſcera Montis
Erigit eructans, liquefactáque ſaxa ſub auras
Cum gemitu glomerat, fundóque exæſtuat imo.
&
Strabo lib.
6.
pag.
546.
de Ætnâ loquensait, Ipſaverò montis ca-
cumina multas ſuſ cipiunt mut ationes, veſcentibus incendijs, nunc qui-
dem unum in craterem collabente igne, nunc diviſo effluente, nunc ignei
emittuntur rivi, nunc flammæ, fumoſæve fuligines; nunc ardentes ex-
halat lapides. Et quidem quod ad fuligines fumoſas attinet, ali-
quando tantæ fuerunt, ut ſcripſerit Cicero lib. 2.
de Nat.
Nos au-
tem tenebras cogitemus tantas, quantæ quondam eruptione Ætnæorum
ignium finitimas regiones obſcuraviſſe dicuntur, ut per biduum nemo ho-
minem homo agnoſceret; cùm autem tertio die Sol illuxiſſet, tùm ut re-
vixiſſe ſibividerentur. Java Inſula montem ſemper habet arden-
tem; non tamen ſemper perindè furit ibi Vulcanus, atque an-
no 1586., cùm tanto impetu eruperunt flammæ, ut ferè decem
millia hominum ab ijs extincta dicantur, projectis in urbem la-
pidibus, tantáque cineris ac fumi copia, toto triduo, aërem oc-
cupavit, ut nocturnæ tenebræ diem invaſiſſe viderentur. Quæ
redundantis, modò diminutæ, aut abſumptæ, modò etiam di-
verſæ, petenda eſt.
Maur.
Ex hac incendiorum ceſſatione non obſcurè intelligi
datur, potiſſimam eorum effectricem cauſam ſtatuendam eſſe
ſulphur: Nam Lipara, ut Plinius ac Dioſcorides teſtantur, opti-
mo ſulphure abundabat, ſed & ignibus æſtuabat;
nunc neque
ignes habet, neque ſulphuris indè eruti ulla eſt fama. Contra ve-
rò quæ loca thermalibus aquis ſcatent, ſulphur in ſinu fovent,
quod & ipſæ aquæ redolent;
ut in celeberrimo noſtro agri Pata-
vini fonte Apono manifeſtum eſt, & in cæteris permultis in uni-
versâ paſſim Europâ. Montes pariter, quos flammiferos eſſe no-
vimus, proximas habent ſulphuris venas: ſic in Mexicano regno
ſulphuris copia colligitur circa Montes, qui flammam, & lapi-
des eructant: Et ne tam procul exempla petemus, Ætna, quola-
tere Eurum & Aphricum flantes excipit, ſpeluncas habet ſul-
phuris plenas uſque ad mare deductas. Et quidem ſulphureum
fuiſſe ignem, qui ab Ætnâ in mare ejectus multos piſces extin-
xit, ſuo malo didicere Liparenſes, quos hujuſmodi piſcibus ſul-
phure infectis veſcentesalvi fluxus (hæc ſcilicet inter cęteras ſul-
phuris noxasà Medicis enumeratur) conſumpſit, ut legiſſe me
memini apud Ludov. Vives in Notis ad lib.
3.
de Civ.
Dei.
cap.
31.
ex Julio obſequente.
Quòd ſi fœni non ſatis ſicci acervus in loco
ventis minimè pervio tandem flam̃am ſponte ſuâ concipit, pro-
pter ſulphurearum particularum exhalationem, quidni etiam
in cavernâ ſulphureis exhalationibus plenâ ignis non aliundè e-
vocatus accendatur?
Dand.
At plurimæ ſunt terræ, ex quibus eruitur ſulphur, nec
tamen ex ijs ignis ullus erumpit: eſto non effodiantur cuniculi,
ſed ſub aperto Cœlo ſulphurea gleba abſcindatur, ne calore &
graveolentiâ ſuffocentur foſſores ſubterranei.
Grad.
Sulphur quidem conceptæ ſemel flammæ fomitem ſub-
miniſtrat, donec abſumatur, ſed ipſum ex pingui terrâ compa-
ctum ſponte ſuâ non exit in ignem: prima ſiquidem accenſio tri-
buenda eſt igniculis ſolutis, ac tumultuantibus, tanto impetu
agitatis, ut proximæ materiæ compagem ſolvant: at ſi ſulphu-
reis halitibus imbutus humor terræ commiſceatur, illi invicem
disjuncti, atq; compediti, ſeditionem conflare nequeunt.
Qua-
propter etiamſi ſpongiæ in morem fiſtuloſa terra meatus pluri-
mos habeat, per quos ſulphurei halitus ſe inſinuent, atque ex-
currant, parietibus tamen illis diviſi non eam vim habent ſe con-
ampliorem coirent: quemadmodum &
ſingulis aquarum rivu-
lis exilis impetus contingit, qui validior fit, ſi unum in alveum
confluant, & collectis viribus aggerem impetant;
quo diſrupto
concitatior eſt aquarum fluxus. Simili ferè ratione ſulphurei ha-
litus cavernulam nacti, in qua ſe liberiùs agitari valeant, parie-
tem multiplici impulſu arrodentes demoliuntur, ita ut exitum
inveniant, quo ſe in ampliora ſpatia recipiant, aliíſque aliunde
venientibus halitibus conjuncti agmine facto validiús irrumpant
in obſtantes terræ particulas. Hoc pariter incrementum ſubter-
raneis aquis accidit; nam, ut Curtius lib.
6.
narrat, ex ipſis radi-
cibus Montium, Zioberis amnis effunditur, qui tria ferè ſtadia
in longitudinem univerſus fluit: deinde ſaxo, quod alveolum in-
terpolat, repercuſſus duo itinera velut diſpenſatis aquis aperit. Indè torrens, &
ſaxorum, per quæ incurrit, aſperitate violentior
terram præceps ſubit. Per trecenta ſtadia conditus labitur, rur-
ſúsque velut ex alio fonte conceptus editur, & novum alveum
intendit priore ſui parte ſpatioſior; quippè in latitudinem trede-
cim ſtadiorum diffunditur. Eundémque eſſe amnem cognovit
Alexander duos tauros, quâ ſubeunt aquæ terram, præcipitari
jubens; quorum corpora, ubirurſus erumpit, expulſa videre qui
miſſi fuerant, ut exciperent. Aucti igitur plurium acceſſione
ſulphurei halitus, ſi in materiam incurrant igneſcendi capacem,
ita illam invadunt, ut ignem concipiat, primùm ut carbones,
deinde, ſerpente malo, ut flamma erumpat. Hoc autem contin-
git in loco clauſo, non ſub dio: ideò Plinius lib.
18.
cap.
28.
ne con-
volvulus fiat in vineâ, jubet amurcæ congios duos decoctos in craſſi-
tudinem mellis, rurſus cum bit uminis tertià parte, & ſulphuris quartà,
ſub dio coqui, ne excandeſcat ſubtecto: hoc vites circa capita, ac
brachia, ungi.
Dand.
Quandoquidem in ſubterraneos ſpecus penetrare non
datur, hæc (ut in re latebrosâ) ſatis probabiliter dicta viden-
tur. Etquidem quod de carbonibus accenſis innuiíti, mihi ſug-
gerit, quæ de Inſulâ Hierâ, Liparæ, & Siciliæ interjectâ, ſcri-
pta reliquit Strabo lib. 6.
qui eam Thermiſſam vocat priſcis Meli-
gunim appellatam. Hæc enim eſt, de qua cecinit Virgilius lib.
8.
Inſula Sicanium juxta latus, Æoliámque
Erigitur Liparen, fumantibus ardua ſaxis,
Quam ſubter ſpecus, & Cyclopum exeſa caminis
Antra Ætnæatonant, validísque incudibusictus
Auditi referunt gemitum, ſtridúntque cavernis
fornacibus ignisanhelat:
Vulcanidomus, &
Vulcania nomine tellus.
Dicta eſt autem Hiera, quia Vulcano ſacra, cùm priùs appella-
tur Theraſia, ut docet Plinius lib. 3.
cap.
9.
Hæc, inquam ex Stra-
bone, ſaxoſa tota, & deſerta, &
ignita, trifariámque quaſi
ternis ex crateribus efflat: è longà verò creditum eſt obſervatione
flammas ipſas flatibus concit aritùm hìc, tùm in Ætnà, quibus ceſſan-
tibus ceſſant & flammæ.
Sic ex congeſtis prunis nullam aut vix te-
nuem flammulam expirantibus, majorem aſſurgere flammam
experimur, ſi follium flatu irritentur; quibus ceſſantibus flam-
ma ſubſidit.
Maur.
Fuit hæc antiquorum ſatis vulgata ſententia, ut pari-
ter conſtat ex Juſtino lib. 4.
initio:
ubide Siciliâ, atque ejus mon-
te Ætnâ loquens ait: Eſt autem ipſa terra tenuis, ac fragilis, &
cavernis quibuſdam fiſtulíſque ita penetrabilis, ut ventorum to-
ta fermè flatibus pateat: nec non &
ignibus generandis, nutrien-
dísque ſoli ipſius naturalis materia; quippè intrinſecùs ſtratum
ſulphure & bitumine traditur:
quæ res facit, ut ſpiritu cum igne
inter interiora luctante frequenter, & compluribus locis, nunc
flammas, nunc vaporem, nunc fumumeructet. Indè denique
Ætnæ montis per tot ſęcula durat incendium. Et paulò infra
concurrentibus in Freto Mamertino undis, ſéque collidentibus
cauſam tribuit, quæ Ætnæ montis perpetuos ignes facit, Nam,
inquit, aquarum ille concurſus raptumſecum ſpiritum in imum fundum
trahit, atque ibì ſuffocatum tamdiu tenet, donec per ſpiramenta terræ
diffuſus nutrimentaignis accendat. Verùm, ut cuique liberum ſit
Veterum opinioni adhærere, mihi tamen non æquè proclive eſt
in eam ſententiam deſcendere: quando enim ventus irruens in
Ætnæ latus aërem propellit in obvias cavernas, ſi illum impelle-
ret per fiſtuloſæ terræ meatus uſque ad focum, ubi ignis ardet,
quàm longo tractu deductos hujuſmodi cuniculos fateri oporte-
ret? quos utique non niſi obliquos, multifariam inflexos, atque
in diverſa abeuntes admittere neceſſe eſſet; ac pronide, quamvis
ventus validiùs ſpiraret, extenuato aëris impetu, languidiùs pul-
ſaretur ignis. Præterquam quod licèt in uſtrinâ continuo flatu
urgeantur prunarum igniculi, ut metallum ſubeant, in dome-
ſticis tamen caminis, ubi ligna flammam conceperint, follium
opera ceſſat, & flamma materiam depaſcens ſuis incrementis
augetur, acſubinde, deficiente materiâ, minuitur. Quidni ſimi-
lia ſubterraneis ignibus contingant abſque ventorum ope? Quic-
quid autem fuerit de flammis in Hieræ crateribus ceſſante vento
3.
cap.
8.
dicitur
Nocturnis mirus incendijs, non videtur obſervatum, cujus interio-
res ignes nem ni innoteſcunt niſi ex flamma erumpente; neque
tamen ſingulis noctibus montem venti perflant. Hæc tamen ita
dicta velim, ut non omninò negem ignitas in montium intimis
viſceribus glebas flatibus excitari, non ſolùm ad propagandum
fervorem, ſed etiam ad ejaculandas flammas; verùm intrà mon-
tesipſos concipi flatum exiſtimo. Notæ ſunt vobis, quas vocant,
Æolipilæ, vaſa ſcilicet ærea in ſphæram conformata unicotan-
tùm, & illo quidem valdètenui, foramine aëri pervia.
Igniad-
mota Æolipila ita incaleſcit, ut incluſus aër raritatem aſſumens
per apertum foramen erumpat: tum illa ab igne remota, ſtatímq;
oſculo in aquam immerſo, dum refrigeſcit, &
aër incluſus ſe ſe
contrahens in minora ſpatia ſe recipit, aquam ſorbet. At ſi ite-
rum Æolipila partim aëre, partim aqua plena, candentibus pru-
nis imponatur, & incaleſcat, aqua in vaporem ſolvitur, quiex
foramine erumpit in ſpiritum. Cum itaque quaſi pro Naturæ
miraculo habeat Plinius lib 2. cap.
103.
exilire fontes etiam in
Ætnæ flagrantis radicibus, non videtur relictus dubitandi locus,
an aquæ intra montis viſcera contineantur: hæ igitur vi proximi
ignis incaleſcentes, & in halitum extenuatæ, majora quærentes
ſpatia ex conceptaculi anguſtijs ſe proripiunt per rimas, quasin-
veniunt, & in accenſam glebam incurrentes follium munere
funguntur. Sic quidam in Inſula Sancti Michaëlis diſtante 30.
leucis ab Tertia, hiatus terræ vidit, per quos evadente fumo, fragor
intus audiebatur ex imo ſpir antium ignium, non ſecus atque ſivehementi
follium ſpiritu cierentur, ut legitur in Hiſt. Soc.
Jeſu par.
3.
lib.
6.
n.
177.
Grad.
Hinc illi ſivè gemitus, ſivè mugitus exauditi;
quando
ſcilicet intima montis antra multiplicato ſono referunt tùm ſibi-
lum erumpentis cum impetu ſpiritûs, tùm delati in ignem unà
cum halitu humoris crepitum, tùm propulſorum ex ardente
gleba igniculorum ſtridorem. Nam neq;
ſine ſtrepitu, aut aërem
ex ore per fiſtulam, ſive per labia parùm diducta, & compreſſis
dentibus, exprimimus; aut humoris gutta ſuper candentem æ-
ream laminam decidens abſumitur; aut ardentes prunæ follium
flatu ſolicitantur; id quod extinctis carbonibus non accidit.
Ad-
de nonnunquam diſſilientium ex vehementi fervore ſaxorum
fragorem. Porrò antra in monte &
ab abſumpta materia relin-
qui, & latiùs ab igne excavari nemodubitat, qui in foco ipſo ob-
ſervaverit congeſtos majores carbones accenſos ita ſemutuo igni-
culorum commercio atterere, ut cavernulas relinquant.
Maur.
Quamvis autem primam accenſionem ſulphureis hali-
tibus tribuendam eſſe dixerimus, non continuò ſolam ſulphu-
ream glebam ignis materiam eſſe cenſendum eſt, ſed additur illi
bitumen, ſuccus videlicet concretus, pinguis, & limoſus, cujuſ-
cunque tandem ſit generis; hic enim ſua pinguedine eſt aptiſſi-
mus nutriendis ignibus fomes; &
quia lentus, ac tenax glutinis
in morem, ardoris diuturnitatem juvat. Idcircò quo plus habet
ſordium admiſtum bitumen, obſcurior ac tetrior aſſurgit flam-
ma; quæ enim ex ſulphure prodit, cærulea eſt, quemadmodum
& illa, quæ ex ardentium prunarum acervo emicat ſine fumo.
Ex quo licebit inferre Strongylem Inſulam ſuis ignibus puriora
alimenta ſubminiſtraſſe, quàm quibus ardebat Lipara, cum
Plinius lib. 3.
cap.
9.
enumerans Inſulas illas ſcribat, Tertia Stron-
gyle, quæ à Liparà liquidiore flammà tantùm differt: de qua pariter
ſcribens Strabo lib. 6.
ait, aliam Strongylam à figura, ideſt rotundam
vocant. Eſt hæc ipſ aignibus ſcatens, flammarum quidem viminor, lu-
mine verò major. In hac Æoli domicilium fuiſſe, memoriæ proditum eſt.
Grad.
Æoli mentio in memoriam mihi revocatea, quæibi
Plinius ſubdit de Strongyles flamma, è cujus fumo, quinam flaturi
ſint venti, in triduum prædicere incolæ traduntur: unde ventos Æolo
paruiſſe exiſtimatum. Hæccine cum veritate convenire ſatis, pu-
tandum eſt?
Maur.
Aëris motus aliquando ita tenuis ac languiduseſt, ut
illum incurrentem non ſentiamus, adeóque ventiforma, ac no-
mine tantiſper careat, dum majore impulſu urgeatur, ac ſui ſen-
ſum excitet: præſagitio igitur futuri venti haberi poterit, ſi ra-
tio inveniatur, qua exilis ille motus innoteſcat. In ſumma æquo-
ris malacia, quando ſine anchoris eodem in loco hæret navis, &
longa jam tædia cœperunt nautas ventum præſtolantes, ſclopum
explodunt, auditúrque ſatis diu ſonus in immenſa illa planitie
ſenſim langueſcens: qui ſi, antequam omninò pereat, vires re-
ſumere videatur, & aliquantulum validior exaudiatur, exilla
plaga, in quam facta eſt exploſio, aut ex qua ſonus invaleſcit,
aëris motum dirigi conjectantur, & indè venturi venti ſpem
concipiunt. Fieri igitur potuit, ut Inſulæ illius incolæ, nullum
adhuc in ima planitie aëris motum percipientes, obſervarenta-
cuto intuitu ſupremos & altiſſimos fumi halitus jam tenuiores
factos, atque impetu, quo ſurſum propellebantur, deſtitutos
certam aliquam in plagam conſtanter inflecti; ac proinde ean-
dem in plagam dirigi ſuperioris illius aëris motum deprehenden-
tes, ex adverſa plaga expectandum ventum præſagirent; quando
fimum aërem eſſent agitaturi. Nam (ſi adhuc animo hærent,
quæ jamdudum Olympi cineres noſtra diſputatione fodicantes
diximus) expirationes, ſive ex terra, ſive ex mari prodeuntes
extenuatæ, ac aëre iſto infimo leviores, ſponte ſua aſcendunt,
motúmque naruraliter accelerant facto acquiſiti impetûs incre-
mento; perinde atque corpora gravia deſcendendo.
Ideò quem-
admodum lignea pila ex alto deſcendens in aquam, viconcepti
impetûs, immergitur, ex qua deinde emergit pro ratione ſuæ
minoris gravitatis; ita pariter expiratio, vi concepti impetûs, aſ-
cendit ultrà terminos ſuæ levitati a Natura præſcriptos, in aërem
puriorem, ac leviorem; ideò deficiente impetu acquiſito deſ-
cendit in locum ſuę minori levitati debitum: Verùm deſcendens
obviam habet aliam expirationem aſcendentem, cuialiæ, atque
aliæ ſuccedunt; hincque oritur conflictus, quo priores deſcen-
dentes à poſterioribus aſcendentibus urgentur, ac ſurſum impel-
luntur, atque illæ viciſſim iterum deorſum conantur, utà ſupe-
riore loco ſibi minimè debito recedant. Quapropter ubi factus
fuerit conatus aſcendentium halituum minor reſiſtentia ſupe-
riorum, aliqui intermedij dum ab aſcendentibus urgentur, com-
primuntur, deinde virtute ſua elaſtica, cum neque ſeorſum,
neque deorſum explicare ſe valeant, obliquam ſibi ſemitam ape-
riunt, qua pariter conſequentes procedunt, & aërem impellunt;
atque hæc obliqui ventorum motûs cauſa aliqua videtur.
Cum
itaque conflictus ille proculà terra incipiat, contingere poteſt,
ut halitus neque turmatim, neque valido impetu aſcendant, ac
proinde, ex quo primùm obliquè ferri, ſed languidè, cœperunt,
non modicum temporis ſpatium elabatur, ut etiam inferiores,
ac terræ proximi halitus confertim, & obliquè moveantur:
quàm ſæpè enim perflant altiſſima venti, & in ſubjecta planitie
arborum frondes nulla aura commoventur? Hinc fieri potuit,
ut Æoliarum Inſularum incolæ ex fumi motu in altiſſima aëris
regione obſervato prædicerent ſimilem aëris motum pariter in
hac infima futurum, huncque non niſi poſt triduum contigiſſe.
Dand.
Venit mihi in mentem ſubvereri, ne aliquid non om-
ninò ſynceri attulerint, qui ex fumo futuros ventos ſe prænôſſe
jactabant, cùm tamen fortaſſis aliunde argumenta deſumerent. Nam de Inſula Hiera apud Strabonem lib.
6.
pag.
mihi 550.
Poly-
bius, ſi ſpiraturus eſt Auſter, nebuloſam circùm Inſulam effundicali-
ginem, dicit, adeò ut longè Sicilia cerni neque at: flante verò Borea
puras flammas ex cratere altiùs extolli, ac majores emitti ſtrepitus: Ze-
Id quod cumijs,
quæ experimur, conſentit: ut enim notavit Plinius lib.
18.
cap.
34.
Aquilonem prænuntiat terra ſicceſcens repente, Auſtrum humeſcens
rore occulto. Neque nos dubitare poſſumus, quos paſſim immi-
nente Auſtro lubrica marmora quaſi oleo peruncta monent, ut
cauti incedamus. Mihi certè notiſſimæ ſunt in Amici ædibus ſca-
læ, quarum gradus exlapide coloris leucophæi, ſeu cinerei, a-
deò humoris bibulo, ut vel ipſi pueri prædicant intrà triduum
futuram pluviam, cùm viderint gradus ex concepto humore ni-
greſcere, & iterum lapide nativum colorem reſumente proxi-
mam ſerenitatem expectent. Quare occultum rorem, quo terra
humeſcebat, igneus viſcerum calor reſolvens in nebulam, quæ
Inſulam circumplecteretur, flaturum Auſtrum prænuntiabat,
& ipſe aër multo humore fœtus flammam comprimebat, ne adeò
altè clara aſſurgeret, ac quando tempeſtas Borealis purum aërem
efficiebat.
Grad.
Quodcunque tandem illud eſſet, quod futurum ven-
tum prænotaret, ſatis fuit, ut fabulæ locus eſſet Æolum vento-
rum cuſtodem comminiſcenti. Ego tamen (ut, quod ſentio, elo-
quar) vero magis ſimilia exiſtimo, quæ à Poly bio afferuntur; quippe quæ ex longa obſervatione innoteſcere potuerunt, &
cum
Natura conſentire videntur: flante enim Borea majores emitti
ſtrepitus facilè intelligo, quia frigidi Boreales halitus dum terræ
meatus conſtringunt, difficilem præbent exitum ſubterraneis
expirationibus; quæ propterea majore copia irrumpentes in cra-
teris ignem validiore impetu illum irritant, adeóque majorem
edit ſtrepitum. Sic velociùs incitati folles in uſtrina &
majorem
excitant ſtridorem, & flammam altiùs attollunt.
Hæctamen
nonita dicta velim, quaſi major ille ſtrepitus ſit certum flantis
Boreæ indicium; neque enim, ut paulò ante innuebam, ita ſub-
terraneis flatibus interiorem illum fremitum tribuendum cen-
ſeo, ut eam unicam eſſe cauſam mihi perſuadeam: ſed quem-
admodum ligna quædam arida intrà meatus, quos olim humor
ſupervacaneus occupabat, ſpiritum continentia in valido igne
crepitant, ſpititu illo rareſcente; ſimiliter ex proxima ignibus
terra, valido, ac ſubito impetu, erumpere poſſunt vi caloris ra-
refactæ aëris particulæ, atque ſtrepitum illum edere.
Dand.
Exijs, quæ in oculos incurrunt, &
paſſim obſervan-
tur, licet abditorum cauſas inveſtigare. Nonne ſi in magnum
ignem aliquid aquæ injecerimus, protinus exauditur fragor, &
aſcendente uberiore fumo multiplicata apparet flamma? Quan-
ne plenam vel gutta aquæ inciderit? Quis audeat eliquatum me-
tallum ſaliva irritare? Quidni igitur ſimilia contingant, ſi quan-
do ex vena aqueus latex, maximè ſalinis particulis fœtus, in
ignem illum, atque ardens bitumen, ſeuetiam metallicam ma-
teriam decidat?
Maur.
An Juſtino lib.
4.
faves?
Perpetui, inquit, Ætnæ mon-
tisignes, & Inſularum Æolidum;
veluti ipſis undis alatur incendium:
neque enim in tam anguſtis terminis aliter durare tot ſæculis tantus ignis
potuiſſet, niſihumoris nutrimentis aleretur.
Dand.
Placeat ſua Trogo, atque Juſtino ſententia, qui ſyn-
ceram proximi maris aquam ignium fomitem ſtatuiſſe videntur: cum illis opinari non auſim, quantamlibet mari pinguedinem
concedendam velint, propter quam reſtinguendis incendijs mi-
nùs aptam marinam aquam communiter dicunt: ego verò licet
aquam marinam obadmiſtum ſalem non ita facilè ſe in ardentis
materiæ poros inſinuare, ſicut aqua pura, concedam, ſi utraque
parcè affundatur, tamen accenſos titiones in mare projectos ex-
tingui video, ſi immergantur, cum pariter accenſum lampadis
ellychnium in oleo depreſſum flammam omnem amittat. Ideò,
ſi ex mari ingens aquarum vis Ætnæo igni ſuperfunderetur, ar-
dentísque materiæ ſuperficiem omnem contegeret, non acquieſ-
cerem affirmanti futurum, ut indè ignis incrementa ſumeret:
quippe qui novi in privatæ cujuſdam domusincendio, cum ad
manum aqua non eſſet, everſo confeſtim, atque uno impetu, ex
alto ingenti vaſe oleario, plurimo illo oleo compreſſam ex parte
flammam locum feciſſe, ut reliquæ domui ſuccurreretur; cùm
tamen idem oleum paulatim affuſum incenſioni alimentum ſub-
miniſtraſſet: id quod de aqua modicè affuſa non pariter admitto;
neque enim ignem ſemper ex amplitudine flammæ æſtimo; a-
deóque quamvis aſperſas à Fabro ferrario prunas follibus irrita-
tas plus aliquid flammæ emittere videam, non illicò auctum ig-
nem dixerim, ſed fumum, in quem vi caloris aqua inſperſa diſ-
ſolvitur; ſiquidem igniculi plures expirantes, qui per ſe non eſ-
ſent conſpicui, immiſti vapori non nimis attenuato apparent, &
flammæ ſpeciem exhibent. Hinc intelligitur, quare Mons Ling-
fung (de quo Atlas Sinicus pag. 91.
in VIII.
Provincia Kiangſi)
poſt pluvias ardens videatur. Propè Xangcao, inquit, mons eſt,
Lingfung vocant, inquopoſt diurnas pluvias noctu ſemper ingens flam-
ma apparet, ſicco tempore non item: quia videlicet expirationes
igneæ ſine fumi, ſeu vaporis aliquantulum concreti, conſortio
pluvia autem aqua imbutus mons ignem in ſinu fo-
vens, illam ſolvit in vaporem. Quapropter etiamſi aqua in Æt-
næam fornacem per intervalla decidens vim haberet excitandi
novas flammas, cùm ſoluta in vaporem aſcenderet immiſta ig-
neis expirationibus, non continuò aqua eſſet ignium nutrimen-
tum, ſed fumi. Hoctamen non nihil faceret ad incendij diutur-
nitatem longiorem; materiæ ſiquidem pars, quæ priùs ardebat,
compreſſis ab aqua incidente igniculis, interturbato tantiſper
fervore ardere deſinit, donec humorem excuſſerit: cúmque id
per vices contingat, diuturnior eſt conflagratio; ſicut diutiùs
peregrinatur viator, qui plures moras motui interſerat. Cæte-
rùm ad explicandam hujuſmodi incendiorum perennitatem fru-
ſtrà videntur evocari ex proximo mariaquæ quandoquidem &
in locis ab æquore valde remotis ignes è tellure erumpunt. Præ-
terquam quod, ſi ex mari in fornacem ipſam influeret aqua, à
ſummo crateris labro ad materiam exardeſcentem tantum eſſet
intervallum, quantum ipſius altitudinem metitur perpendicu-
lum: id quod (ut in aliquibus fortaſſe verum ſit) non omnibus
contingere probabile eſt: nam in altiſſimis Americæ montibus,
Cordillera vocant, quatuordecim montes ignivomi enumeran-
turab Ovalle in Relatione Regni Chilenſis, nec niſi temerè ſin-
gulorum materiam ſuperficiei maris reſpondentem ſtatuere-
mus. Eſto Polybius apud Strabonem lib.
6.
pag.
550.
aſſerat in In-
ſula Hiera maximo crateri labrum ade ſſe rotundum ad ſtadia quinque,
in magnit udinemque paulatim conduci ad pedum quinquaginta diame-
trum. Cujus quidem profundit atem uſ que ad mare ſtadij ſpatio eſſe, ſi-
cutin ventorum languore licet intueri. Viſus eſt autem Strabo de his
ſubdubitare, addens, Quod ſihæc ipſa credibilia cenſueris, fortè fi-
dem non abrogaveris ijs, quæ de Empedocle vulgò fabulantur. Verùm
quò proclivius eſt aliena refellere, (apertè, atq; ingenuè loquor)
eò mihi operoſius eſt probabilia adſtruere, ut congruam alendis
in multa ſæcula ignibus materiam inveniſſe me profitear.
Maur.
Nullus dubito, quin ſulphuream, atque bitumine re-
fertam materiam, qua abundare loca hujuſmodi conflagratio-
nibus obnoxia paulò antè dicebamus, exiſtimes idoneum eſſe
ignibus nutrimentum: ſed in eo verti difficultatis cardinem in-
telligis, quomodo tam diturnis ardoribus ſufficere potuerit. Ignis eſt natura curioſos temerè propiùs accedentes repellens;
propterea in caminos illos introſpicere, & quid ibi contingat ve-
ſtigare non licet velijs, quos ardens ſciendi cupiditas ſtimulat;
multò minùs ſperandum id fuit à rudibus accolis, quibus datum
quippè qui ſatis
habuerunt procul rei novitatem admirari: idcircò nobis neceſſe
eſt conjecturas perſequi. Et primò quidem non ita peculiares ſunt
montibus ignes, aut ſolùm è crateribus exiliunt, quin etiam
aliquando in planitie incenſionis capaces materiæ conflagrarint. In Cilicia ardentes foſſas per camporum planitiem legimus;
*Cam-*
*pus Babyloniæ flagrat, quadam veluti piſ cina jugeri magnit udine*, ait
Plinius lib.2.
cap.
106.
Duos ignes commemorat Ariſtoteles libr.
de admir. audit.
num.
33.
, alterum in Medijs, alterum in Pſitta-
cinæ gentis, ac Perſidis confinio, ille quidem minùs, hic verò
magis, & ſyncera flamma ardet, *uterque locis planis, nec inæqua-*
*libus ineſt.* Iter noctu agentibus Bononia Florentiolam conſpicuus
fit ignis, nec ullus ibi crater, aut vorago. Si igitur in planitie in-
veniri potuit materia, quæ incenderetur, nil prohibet, quin ſi-
milis materia in ſummo montis vertice reperiretur, quæ vel ca-
ſu, paſtoribus ad arcendum frigus ſtipulas incendentibus, ardo-
rem conciperet, vel delapſo è nubibus fulmine accenderetur,
vel ſponte ſua inardeſceret ſulphureo halitu ex inferioribus par-
tibus copioſiùs expirante, & ſulphureas glebæ particulas exti-
mulante. Certè Ætnæi incendij initia in ſummo montis vertice
fuiſſe exiſtimo, & quidem tam miti fervore, ut propiùs accede-
re liceret; ſcribit enim Lactantius Firm.
lib.
1.
Div.
inſtit.
cap.
21.
*Quia facibus ex Ætnæ vertice accenſis Proſerpinam quæſiſſe in Sicilia*
*Ceres dicitur, idcircò ſacra ejus ardentium tædarum jactatione cele-*
*brantur.* Et Cicero 5.
Verr.
*Quam cum inveſtigare Ceres vellet, dici-*
*tur inflammaſſe tædas ijs ignibus, quiex Ætnæ vertice erumpunt.* Con-
ſequentibus ſanè ſæculis nemo facem admovere in illo vertice
potuit flam̃æ, ut eam accenderet: ſiquidem narrat Strabo lib.
6.
pag. 547.
*Duos*, qui Ætnæ ſummum in verticem aſcenderant,
*in campum progredi auſos, cum ferventiores, altioresque calcaſſent pe-*
*dibus arenas, retuliſſe gradum, cum nibil ampliùs explic andum babe-*
*rent, quàm quod longè intuentibus apparuiſſet.* Terram itaque bitu-
mine, ac ſulphure refertam, Belgico lithanthraci, qui non ſu-
bita flamma corripitur, ſicut ſtipulæ, & virgultorum faſciculi,
ſed lento igne abſumitur, aut nihil, aut parùm abſimilem con-
cipio in ſummo Ætnæ vertice (idem de pluribus alijs ignivomis
montibus fermè dicendum, niſi fortè ex diſrupta per terræmo-
tum rupe ignis ſubita flamma emicuerit) accenſam ſenſim pro-
pagaſſe ardorem in proxima ſimili materia, tum quæ ad latera,
tum quæ ſubtus jacebat; adeòque cum ignis ſerperet in inferio-
res partes, cavum efficiebat, ſimili ferè ratione ac majoris craſ-
Hinc
creſcente, atque dilatata conflagratione facta ſunt crateris ini-
tia, cujus amplitudo incrementum ſumpſit tùm abſumpta cir-
cumquaque materia bituminea, tùm etiam ſaxis ab aſcendente
igneo vapore eroſis. Ætnæ crater, Plinio teſte lib.
3.
cap.
8.
patet
ambitu ſfadia viginti, adeóque ejus ſumma diameter eſt ſtadio-
rum ſex cum triente; ex quo fit, aream ſupremi illius circuli,
(rem craſſiu ſculè citra Geometricam ſubtilitatem accipio) com-
plecti pluſquam triginta ſtadia quadrata; ducta videlicet peri-
pheria in diametrum, & accepto numeri ex multiplicatione
producti quadrante. Et, ut ex notiſſima menſura res clariùs in-
noteſcat, jam noſtis octo ſtadiorum longitudinem æquari paſſi-
bus mille, ſtadiíſque ſingulis tribuendos paſſus 125. hoc eſt pe-
des 625: Area igitur unius ſtadij quadrati complectitur pedes qua-
dratos (liceat mihi arrepto calamo hanc aream ad calculos re-
vocare) 390625; qui numerus trigeſima patentis crateris pars
dat totius circuli aream pedum quadratorum 11.718750.
Qua-
propter altitudine unici pedis aſſumpta, terræ bitumineæ pedes
cubicos habemus definitos undecim millionibus, ſeptingentis
octodecim millibus, ſeptingentis quinquaginta. Si nota eſſet
voraginis illius altitudo, atque figura ſivè cylindrum, ſivè co-
num æmulata, difficile non eſſet univerſæ materiæ hactenùs
igne abſumptæ rationem ſupputare: certum eſt non poſſe bre-
vibus numeris circumſcribi: ſed adhuc perſeverans ardor vetat
propiùs accedere.
Grad.
Fortaſsè etiam materia ſub ſaxis latens, cùm ad eam
depaſcendam venit ignis, reliquit concamerationes, & furno-
rum in morem teſtudineata tecta: harum cavernarum amplitu-
dinem æſtimare nemo poteſt; quæ tamen addenda eſſet cylin-
dro, aut cono decurtato ipſius crateris. Neq;
enim cenſendum
eſt crateris tantùm amplitudini reſpondere ignium materiam,
ſed illam etiam aliundè evocatam aliquando fuiſſe maximè con-
ſtare videtur, quando ex cratere factę ſunt igneę eruptiones; de quibus S.
Auguſt.
lib.
3.
de Civ.
Dei cap.
31.
ait, *Legimus Æt-*
*næis ignibus ab ipſo montis vertice uſque ad litus proximum decurrenti-*
*bus it a ferviſſe mare, ut rupes exurerentur, & pices navium ſolveren-*
*tur.* &
lib.
4.
cap.
2.
ex Apuleio narrat, *ex Ætnæ verticibus quon-*
*dam effuſis crateribus, per diluvia, incendio Divino, torrentis vice*
*flammarum flumina cucurriſſe.* Quia nimirum in alia montis parte
accenſum bitumen ſulphure miſtum dum proximum humo-
rem nitroſis, atque alumineis particulis fœtum ſuo calore rare-
mas, quæ in craterem deducebant, atque per has dilatatas in-
fluxit multo impetu pariter cum humore plurimum bitumen
accenſum: ex quo factum eſt, ut intumeſcente aqua ſuperna-
tans bitumen ita fuerit elevatum, ut ſupra crateris labrum ex-
undaverit; quia tunc non adeò profundè excavata fuerat vora-
go. Sed poſtremis hiſce temporibus, non ex ſummo crateris
labro, ſed aperto montis latere defluxit torrens flammeus: quemadmodum &
in lib.
de Mundo, qui Ariſtoteli tribuitur,
cap 7. *Crateres Ætnæ abrupta terra patefacti conflagr ationem emi-*
*ſerunt inſtar torrentis, per terram, graſſabundam. Quo tempore qui*
*è mort alium genere pietate erant imbuti, ij à Numine Divino eximio*
*bonore, ingentique affecti ſunt. Siquidem juvenes &
robore valentes*
*cùm parentes ſuos ætate jam confectos bumeris ſuſtuliſſent igneo flumine*
*jam opprimendi, in eo erant ipſi, ut interirent: Cùm ecce flumen ipſum*
*ita ſe ſcidit, ut bùc & illùc diverſi fluctus digrederentur, juveneſque*
*int actos cum ſenibus tranſmitterent.* Hanc narrationem innuit de
Catana loquens Strabo lib.6.
pag.
536.
dicens, *Quæ de filiorum in*
*parentes pietate fama diſſeminat, Ampbinomi, & Anapiæ bìc geſta*
*ſunt. Hi, cùm clades ipſa portaretur, parentes bumeris bajulantes in-*
*columes, & ſalvos eduxerunt.
Et poſt pauca addit, Fluxus autem*
*ille ad ſolidit atem permut ans terræ ſuperficiem, ad magnam profundi-*
*tatem ſaxificat, adeò ut priſtinam volentibus detegere ſuperficiem, la-*
*pides excindere ſit neceſſe: liqueſcente enim in ipſis crateribus petra,*
*deinde ſparſa, bumor ſuper verticem diffuſus nigreſcit in limum è*
*monte defluens, deinde duritiem aſſumens, lapis molaris efficitur.*
Nihil hìc moror Strabonem philoſophantem: quæ hiſtoricus
affert, conveniunt cum ijs, quę in nuperrima Ætnę eruptione
contigere; facta eſt enim ſaxea ſuperficies, obdureſcente bitu-
mine, cui fortaſſe permixta etiam fuit materia aliqua metalli-
ca: quamquam bitumen per ſe ipſum durum non ſit, ſed len-
tum, ac tenax; ideò pręcepit Deus Noë arcam bitumine liniri
intrinſecùs, & extrinſecùs;
atque in turris Babylonicæ ſtructu-
ra Gen. 11.
3.
*babuerunt lateres pro ſaxis, &
bitumen pro cemento.
*
Sic memini me legiſſe apud Ælianum in var. hiſt.
lib.
13.
cap.
16.
circa Apolloniatarum urbem (hodie Vallonam vocant) Epi-
dauro finitimam, & in ſinu Jonico ſitam, bituminis fodinam
eſſe, quę, veluti alię fontium ſcatebrę aquas fundunt, bitu-
men emittit. Id quod fortaſſe idem eſt cum eo, quod ſcripſit
Strabo lib. 7.
pag.
631.
In ipſis Apolloniatarum finibus celeber
locus extat, quem Nimphęum vocitant; ibi verò &
petra eſt
ſcatent, dum ipſa bituminis petra uritur.
Propè verò in tumulo
ejus metalli effoſſilis locus eſt, quod exciſum temporis ſpatio de-
nuò repletur, cùmque tellus intrà foſſas aggeſta ſit, in bitumen
transformatur, Poſſidonio teſte. Hæc ille.
Similiter apud Orte-
lium legimus montem inſtar Ætnæ ignivomum, fontémque
ignitæ aquæ in Groënlandia reperiri, ac tractu temporis aquam
in bitumen denſari, quo regionis incolæ imbuunt ſolidiſſima
opera adversùs omnem temporum injuriam. Eſt igitur bitumen
ejuſmodi naturæ, ut etiam per rimas ſaxorum inſinuare ſe va-
leat, ac proinde etiam ex longinquo ſenſim influere poteſt in
craterem, ignibúsque nutrimentum ſubminiſtrare. Novum
autem bitumen in ipſa vena gigni, non plus habet difficultatis,
quàm fontium perennitas. Sed &
illud non videtur diſſimulan-
dum, quod vi caloris ſaxa excoquuntur in calcem, & cinis ipſe
decidens in ardentem illam pinguem materiam, ejus vehemen-
tiorem conflagrationem retardat. Quæ omnia ad incendij diu-
turnitatem ſpectant.
Dand.
Nec deſunt, qui opinentur ad hujuſmodi diuturnita-
tem aliquid etiam facere inflammationis viciſſitudinem; ſi enim
ad unum aliquod efficiendum plures cauſę conveniant, & coëant,
licèt ſingulæ tenues, non tamen leve eſt, quod efficitur. Opi-
nentur, inquam, non contemnendam illam viciſſitudinem no-
cturnæ flammæ & diurnæ caliginis;
dicitur ſiquidem Ætna à
Plinio lib. 3.
cap.
8.
*Nocturnis mirus incendijs*, &
ut ait ſæpè lauda-
tus Strabo, *per noctem quidem lucet, & ſplendens apparet;
interdiu*
*autem fumo, & caligine obſidetur.
* Sicut igitur craſſiores ſtipites
flammam per intervalla emittentes (aqueo humore priùs ſolu-
to in fumum, quàm flamma erumpat) diutiùs ignem in dome-
ſtico camino fovent, quàm ſi perpetuâ flammâ arderent; idem
pariter autumant contingere glebæ tùm humore aqueo, tùm
bitumine, & ſulphure refertæ quæ propterea non ita citò ab-
ſumatur. Verùm conſtans illa diurni fumi, &
nocturni ſplen-
doris viciſſitudo, quaſi diem calor impendat in abſumendo hu-
more aqueo, noctem verò in depaſcendo ſulphure, ac bitumi-
ne, ſuſpectam mihi facit eorum ſententiam: dies enim atque
noctes non æqualem ſemper horarum numerum complectun-
tur; ſtatuere autem humoris menſuram diei longitudini ſemper
reſpondentem, atque bituminis, ac ſulphuris modum pro no-
ctis ſpatio, ita ſufficiente argumento caret, ut fabulam ſapiat. Ego ſanè viciſſitudinem illam fumi &
flammæ non agnoſco;
atque, ut arbitror, ſi, quacun-
que tandem ex cauſa, tenebræ diem occuparent, tunc etiam
ante noctem flamma appareret. Quis neſcit diurnâ luce obtundi
flammarum fulgorem, maximè ſi procul aſpiciantur? In mari-
timis ſpeculis, ut adventantium Pyratarum ſignum accolæ mo-
mento temporis accipiant, parata ſtipula accenditur, aut ſar-
menta, aut virgulta, tam noctu, quàm interdiu, ſed in luce
fumum procul vident, in tenebris fulgorem: Speculator ipſe,
qui materiam accendit, quia propè eſt, interdiu aliquid quidem
fulgentis flammæ intuetur, ſed quaſi languentis, noctu autem
clariſſimam flam̃am. Quapropter Ætnææ flammæ fumus tan-
tùm dignoſcitur, quando dies eſt, licèt cum fumo aſcendant
etiam particulæ lucidæ, quæ in tenebris ſuum exerunt lumen. Quod ſi qui crateres ignei narrantur tam interdiu, quàm noctu
lucerc, quemadmodum Plinius lib. 2.
cap 106.
loquitur, *flagrat*
*mons Chimœra immortali diebus ac noctibus flamma;* &
de Hekla
monte in Islandia, flammarum globos eructare nunquam ceſ-
ſante, fama eſt; illius ignis lux vehementior eſt, quàm ut om-
ninò opprimatur à majore Solis luce, quamvis hebes fiat; &
ſpectatores habuit non valdè remotos: ſic nos quoque in agro ar-
dentes ſtipulæ acervos propè ſpectantes, flammeum colorem,
ſed diminutum, obſervamus.
Grad.
Parum abfuit, quin interrogarem de hac, in aſcenden-
te flamma, diurna lucis compreſſione, aut extenuatione, utrùm
re ipsâ fulgor ipſe igniculorum impediatur, quia concitatior So-
lis exporrectio atque contractio, in qua lumen conſiſtere olim
diximus, tam validè æthereas particulas uſquequaque impellat,
ut tenues igniculi prohibeantur, ne ſe valeant explicare, prout
fert lucis ratio; an verò igniculi quidem ſuum motum luci con-
ſentaneum pro ſua virtute perficiant, ſed ætherei globuli alior-
ſum majore impulſu directi non valeant intuentium oculos per-
cellere. Verùm mihi ipſe tacitus illicò reſpondi, utrumlibet
ſatis eſſe ad id, de quo ſermo eſt, aut fortaſſe etiam utrumque
ex parte concurrere: modum autem huic diſſertationi, reciſis
quęſtiunculis eſſe ponendum. Subdubito potiùs, an tanta ſit
flamma ex cratere erumpens, quanta procul aſpicientibus ap-
paret: ſi enim minor fuerit, jam faciliùs explicabitur materiam
ſufficere diuturnæ conflagrationi. Ad dubitandum anſam præ-
bet, quod & lucernæ flammula noctu procul viſa, major con-
ſpicitur, quàm pro ratione tantulæ molis, ex tanto intervallo: nec deſunt qui affirment ſibi ampliorem videri remotam, quàm
Solis lucem per laminæ foramen deductam, eò ma-
jorem in oppoſito plano ſui imaginem deſcribere, quò amplius
patet foramen, retento ſemper eodem laminæ, & plani inter-
vallo, omnibus notiſſimum eſt; &
Aſtronomi apparentem So-
lis diametrum inveſtigaturi, antequam rationes ex Trigonome-
triæ legibus conficiant, ex diametro imaginis diametrum fora-
minis demendam nôrunt. Simili ratione in oculi intima, &
po-
ſtrema parte, Retinam vocant, excipitur objecti lucidi corpo-
ris imago eò amplior, quò ampliùs diducta patet pupilla: Sa-
pientiſſimo autem Naturæ conſilio factum eſt, ut pupilla mul-
tam lucem, quæ nocere poſſet, facilè arceat ſe ipſam conſtrin-
gendo, in tenebris verò, ſemoto hujuſmodi periculo, ſe ipſa
dilatet: ex quo fit, ut lucernæ accen ſæ procul poſitæ imaginem
ampliorem oculus excipiat in tenebris poſitus. Nec levis illud
eſſe momenti puto, quòd flammulæ radijs extremis obliquè in
oculi ſuperficiem incidentibus, adeóq; magis refractis, ita lan-
guidè pulſatur Retina, ut præ validiore incurſu radiorum me-
diorum, vix ſe percelli ſentiat, quando propinquæ lucernæ va-
lidior eſt impreſſio: at procul, &
in tenebris, radij medij mi-
tiùs feriunt oculum, extremi verò minùs obliquè incedentes,
minúsque refracti, ita Retinam afficiunt, ut eorum impreſſio
non multò languidior impreſſione mediorum, ſenſum ferè ſimi-
lem efficiat, ac proinde major appareat flamma. Hoc, quod ar-
denti lucernæ contingit, etiam Ætnæ flammam eructanti acci-
dere poteſt, ſi procul, & in tenebris aſpiciatur.
Quòd ſi Piſcium
aliquorum turmatim & denſo agmine incedentium lux ita no-
cturnum aërem imminentem afficit, ut etiam procul appareat
lucidus; facilè aſſentirem affirmanti ex interioribus crateris car-
bonibus accenſis emiſſam lucem ita excipi à fumo flammæ pro-
ximo, & vi nocturni frigoris, atque vaporis, aliquâ ex parte
denſato, ut fulgorem adaugeat.
Maur.
Hoc quidem, quod poſtremo loco innuiſti, admitti
poteſt, quando ingens aliquis crater patet, & multus in imâ vo-
ragine eſt ignis, ſuâq; naturâ valdè lucidus:
at non item ſi con-
tingat alicubi non unum ingentem eſſe ignem, ſed plures mino-
res & disjunctos;
cujuſmodi narratur in Atlante Sinico pag.
71.
in V I.
Provinciâ Suchuen ad ſecundam Civitatem Muicheu:
*Eſt etiam ad occaſum*, inquit, *Mons Peping, cujus vertex noctu*
*quaſi accenſis candelis collucet;* de quibus flammulis ea tantùm dici
poterunt, quæ de lucernæ flammâ attuliſti. Cæterùm ut aſcen-
dens vapor luce imbuatur à ſubjecto igne emiſsâ, requiritur, ut
reperiri aſſerunt, qui de regione illa ſcripſerunt. Atlas Sinicus
pag. 37.
in II.
Provinciâ Xanſi ait.
Res in hac Provinciâ dictu
mira eſt. Ignei ibi putei ſunt, non ſecus atque aquei apud nos:
paſſim illi hìc viſuntur, magnóque compendio, &
ſumptuum
parſimoniâ, ad cibos coquendos adhibentur. Putei os ita clau-
ditur, ut foramina aliqua ad cacabum, quæ eum capere poſſint,
relinquantur, atque ita nullo penè labore cibos ibi coquere con-
ſueverunt incolæ. Audivi quandoque hunc ignem craſſum eſſe,
nec admodum lucentem, aut diaphanum; calidus quidem eſt,
ſed ligna injecta minimè comburit. Quin &
in cannarum majo-
rum tubis collectus facilè circumfertur, ut, cum lubet, ad co-
quendum eo uti quis poſſit aperto in cannâ foramine, quo erum-
pens ignis res leviores facilè elixat, donec expiraverit; miro na-
turæ arcano, ſi res ita ſe habet; neque enim ipſe id coram vidi,
adeóque fides ſit penes hoſce Sinicos Auctores, quos in ijs, quæ
comperi, rarò inveni fallaces. Et pag.
41.
addit.
Hiaoy mons eſt
Coatang, in quo thermæ, ac calidi fontes plurimi, & ignis il-
lius, de quo ſupra egi, putei crebri viſuntur. Hæc Atlas Sini-
cus, quia ſpectator non fuit, quaſi fubdubitanter affert: ſed
antè illum etiam Alvarus Semedus part. 3.
Relat.
Cinenſis cap.
3.
de hiſce ijſdem puteis mentionem fecit: quapropter fidem huic
narrationi non auſim abrogare; hinc potiùs aliqua obſervatione
elicio, quæ à re præſenti aliena non fuerint. Et primò quidem
ignis ille non eſt gleba ardens, ſicut carbo foſſilis, ſed materia
liquida, & ſine flammâ, quæ etiam arundineis tubis infundi
queat, & transferri;
ſi autem flammam haberet, hæc procul
dubio extingueretur in arundine incluſa. Deinde plurimum ha-
bet caloris, quem expiret, ad coquendos cibos ſufficientis, nec
tamen immiſſum lignum, aut arundinem comburat, etiamſi
illam impleat: ſic enim fervens oleum calidiſſimum eſt, &
cum
ne leviter quidem citrà acerbiſſimum dolorem tangi queat, præ
ſuâ pinguedine non ita ingredi poteſt immiſſi ligni meatus, ut
illud valeat incendere: incluſam verò in arundinis tubo igneam
illam materiam, viatoris commodo, calorem ſervare nemo mi-
retur, qui novit ferventem aquam æreis, aut ſtanneis, aut ar-
genteis vaſis, cochleâ optimè occluſis infuſam ad plures horas
adversùs vim frigoris in cymbâ, aut etiam in lecto, ſuccurrere:
porrò ad elixandum aliquod coctu facile edulium ſatis eſſe ignis
illius translati calorem ex apertæ arundinis foramine erumpen-
tem, haud ægrè admittent, qui audierint, aut ipſi viderint,
carnes, ex earum autem vapore aſcendente, & in aliud vas lo-
co operculi impoſitum incurrente, excoqui pulmentum. Po-
ſtremò ignis ille craſſus, nec admodum lucens, quamvis cali-
dus, indicat igniculos ex materiâ illâ erumpentes eſſe quidem
maximè mobiles, prout caloris ratio exigit, ſed, quandiu in
craſsâ illâ materiâ complicati manent, non habere niſi langui-
dum motum exporrectionis & contractionis, qui luci congruit.
Grad.
Sitanta ibi eſt puteorum hujuſmodi frequentia, &
qui-
dem igneorum, regio illa non erit terræmotibus valdè obno-
xia; quandoquidem per illa ſpiramenta facilem exitum inve-
niunt ſpiritus, qui concluſi terram concutiunt. Sic in Regni
Chilenſis relatione lib. 1.
cap.
6.
pag.
16.
Ovalle ex his quæ ſcripſit
Didacus Ordoñes Savallos lib. 3.
cap.
18.
narrat diſrupto monte
propè Ariquipam, quæ & perijt quaſſata, cineribúsque conſe-
pulta, desijſſe terræmotus, qui prius ibi vehementiſſimi erant; ideóque mitiùs Regnum Chilenſe quàm Peruanum concuti exi-
ſtimat, quia illud in montibus plures habet (quatuordecim
enumerat) hiatus, per quos ignes erumpunt. Strabo pariter
lib. 7.
pag.
515.
de Inſulis circa fretum Mamertinum poſitis, quas
putat perinde atque Siciliam terræmotibus à continenti avulſas,
apertóſque in ijs crateres, notat *nunc biſce reſer atis oribus, per quæ*
*ignis reſpirat, & ignitilapides, &
aquæ effluunt, rarò vicinam freto*
*tellurem motibus quaſſari. Eo autem tempore, cùm omnes ad ſuperfi-*
*ciem meatus occluderentur, in ſubterraneis concavit atibus ardentes*
*ignes, & ſpiritus vebementes, terræmotus efficiebant.
* Hinc frequen-
tem terrorem Neapolitanis incutiunt terræ concuſſiones, ſi-
quando Veſuvius diffractis crateris ſaxis, atq; delapſis, obſtruat
os camini, ex quo intimus ignis exiliebat; quibus demum in ci-
nerem ſolutis, quietis ſpes redit, ubi flamma ſe liberè attollit.
Dand.
Probabilis ſanè ratio ſuadet, ſubterraneos ignes, ſi
paratum atque expeditum exitum inveniant, aut nullatenus,
aut ſaltem mitiori concuſſione terram vexare: nam &
oppugna-
torum cuniculis ad mœnium ruinam pyrio pulvere gravidatis
abortionem afferunt ductæ propugnatorum induſtriâ foſſæ, aut
excavati opportuno loco putei. Non tamen omni prorſus terræ-
motus periculo vacare cenſenda eſt regio, quæ ab hujuſmodi
caminis non procul abeſt. Sicut enim concluſus intrà telluris
viſcera ſpiritus valido calore ſubitam raritatem aſſumens, & ad
ampliora ſpatia ſe explicans, aut in latera diſcurrens atque re-
currens vehementi impulſu regionem tremefacit, aut firmiſſimo
adeò ut flumina in contrarias partes fluant, aliquando autem &
labes fiat, & terræ deſcendant, &
ſubterraneæ aquæ in lacum
confluant, aut ignis ex aperto hiatu erumpat: Ita contingere
poteſt, ut tantâ copiâ, támque celeri accenſione intumeſcat
ſpiritus, ut uno impetu non valens evadere prę meatuum angu-
ſtiâ, quibus in patentem craterem deducitur, montem ipſum,
finitimámque regionem reciprocato motu concutiat, auditis
inſolitis fragoribus, horrendísque mugitibus, & quaſi bombar-
darum exploſionibus, cùm per intervalla ſpiritus ex ſaxorum
rimis erumpit.
Grad.
Vix iſta fiunt, quin cineris, quo caminus ille abundat,
eructatio conſequatur: flatus videlicet ex nitro &
naphthę ha-
litibus potiſſimùm ab accenſo ſulphure excitatus, & in crate-
rem maximâ violentiâ delatus cinerem ſurſum propellit, qui
non ſolùm proximis agris ſuo fervore vaſtitatem infert, ſed &
remotis plagis terrorem inijcit. In Inſulâ Hierâ, ut ſcribit Ari-
ſtoteles lib. 2.
Meteor.
ſumma 3.
cap.
2.
*intumuit aliquid terræ, &
*
*aſcendit velut collis moles cum ſono; tandem autem rupta exivit ſpiri-*
*tus multus, & favillam &
cinerem elevavit, &
Lyparæornm civit a-*
*tem, exiſtentem non longè, omnem incineravit, & adquaſdam in Ita-*
*lia civit atum venit: &
nunc adbuc, ubi exſufflavit, manifeſtum eſt.
*
Paulus Diac. lib.
6.
cap.
4.
De geſtis Longob.
ait.
*Anno Conſtantini*
*decimo ſexto, Menſe Martio, Veſuvius exarſit, & ignes per aliquot*
*dies, & cinerem evomuit, adeò ut omnia virentia circumquaque per-*
*deret.* In Quito (regione finitimâ regno Peruano) legi locum
eſſe, quem Vulcanum vulgus appellat: hic flammam eructat,
& cineres octoginta, &
eo amplius milliaria procul jactat.
Ve-
ſuvius mons in Campaniâ anno 472. Sigonio teſte lib.
14.
Imper.
Occid.
*viſcera exuſta evomuit, nocturnisque in die tenebris incumben-*
*tibus omnem Europam minuto cinere cooperuit.* Eâ re Lèo Imp.
ex-
territus urbe exceſſit, atque ad S. Mamantem conſedit:
An-
nuámque ejus portenti memoriam Conſtantinopolitani inſti-
tuerunt VIII. Idus Novembris.
Idem Veſuvius circa annum
512. eodem Sigonio teſte lib.
16.
*biatum ingentem edidit;
indè ſpiri-*
*tus quidam ater adeò ac denſus erupit, ut lucem Solis caligine tenebrisq;*
*involveret, ſtrepitu it a borrendo, ut vicina loca concuteret: Cinis indè*
*tantus effundebatur, ut Provincias quoque Tranſmarinas obrueret.*
*In Campania verò quidam quaſi pulverei amnes fluebant, & arenæ im-*
*petu fervente, more fiuminis decurrebant.* Vadem me vobis non
dabo pro Hiſtorico; penes illum ſit fides.
Quæ de nocturnis
ſed pro regione, quæ Campaniam & proxima loca complecti-
tur. Quod ſpectat ad minutum cinerem in remotas uſque plagas
disjectum, hoc non ſolùm halitui ſe explicanti, ſed etiam aëri
tribuendum exiſtimo, qui ab exiliente unà cum cineribus ſpiri-
tu validè propulſus, atque momento compreſſus, dum ſe reſti-
tuit, univerſum circumquaque aërem impellit, à quo defertur
immiſſus cinis: minutiores autem pulviſculi diutiùs ab aëre re-
tinentur, ac longiùs devehuntur. Demum pulvereos amnes,
ferventésque arenas fluminis in morem decurrentes potuit flatus
ipſe devolvere ex directione acceptâ in ipsâ eruptione per viſcera
hiantis montis.
Dand.
*Ænæ favilla*, ait Plinius lib.
3.
cap.
8.
, *Taurominium &
*
*Catanam uſque pervenit fervens:* tamen aliquando etiam longiùs
provehitur; nam lib.
2.
cap.
103.
in tantum flagrare Ætnam aſ-
ſerit, ut *quinquagena, & centena millia paſſuum arenas flammarum*
*globus eructet.* Cęterum ut ſcribit Strabo lib.
6.
pag.
537.
*proni Ca-*
*tanenſium colles alto exundant cinere, qui aliquando magno illos affi-*
*ciens mœrore, poſterioribus annis magnum terris attulit beneficium;*
*quippe tam læta reddidit illis vineta, & ſingulari bonit ate fructuoſa,*
*ut reliqua nulla vini nobilit ate eis compar abilia exiſtant:* &
pergit di-
cere de paſcuorum pinguedine; quibus confirmari poſſunt ea,
quæ olim de cineribus ad agrorum fœcunditatem, diſſoluto à
pluvijs ſale, diximus.
Maur.
Non cineres ſolùm terrorem incutiunt, ſed &
timen-
dum, ne flatu interiori ſurſum propellente ultra crateris labrum
in aëre diſpergatur accenſa materia bituminea, quæ pluviæ in
morem decidens abſumat, quæcunque tetigerit. Hujuſmodi
fortaſsè fuerit ingens illa flam̃a, quæ, non multo ante noſtram
ætatem, in Inſulâ D. Georgij (una eſt ex ijs, quas Tertias di-
cunt) erupit, ita ut & ipſa ſaxa comminueret, hominésque &
jumenta in cineres momento redigeret. Imò Joannes Vaſeus in
Hiſpaniæ Chronico anno Chriſtianæ Æræ 939. ait.
*F.
Alpbonſus*
*Venerus memoriæ prodidit boc anno ignem è mari ortum in diverſas Hi-*
*ſpaniæ partes Zamoram uſque diffuſum, multa Hiſpaniæ oppida incen-*
*dio conſumpſiſſe.* Nam &
infra mare cavernas reperiri, in quibus
ignes accendantur, non magis mirandum eſt, quàm perpetuis
nivibus candidoseſſe vertices trium in Islandiâ montium, quo-
rum radices perenni æſtuant incendio. Probabile itaque eſt ac-
cenſum halitum diffracto maris fundo erupiſſe cum ardente ma-
teriâ eodem temporis momento per diductas aquas, altiúsque
tem materiam, & pluribus Oppidis perniciem intuliſſe.
Ali-
quando tamen accidere poteſt, ut non adeò vehemens ſit ignis
atque ſpiritûs, nec tota ſimul, ſed per partes, eruptio: cùm
enim in maris fundo non inveniat reſiſtentem ſaxeam duritiem,
verùm raritatem quandam ac mollitudinem, intumeſcet qui-
dem, & incumbentes aquas elevabit;
ſed fundum turbabit, eíq;
permiſcebit bitumen, atque diſperſus halitus igneus tetro odore
aquam inficiet; ſubſidente autem procellâ, enatabit bitumen;
quod, ſi adhuc igniculos tumultuantes foveat, etiam ardebit,
ubi in apertum aërem venerit. Non alio pacto conarer explicare
ea, quæ Poſidonius à me circa hujus Diſſertationis initium alla-
tus narrat, quando inter Hieram, & Evonymam pelagus ali-
quo temporis ſpatio aſſiduis erectum flatibus permanſit: addit
enim quoſdam adnavigâſſe illuc auſos, exanimatos vidiſſe piſ-
ces, quos fluctus ageret; quoſdam verò vapore &
odore malo
percuſſos fugam captâſſe; unámque è naviculis propiùs admo-
tam, nonnullis amiſſis, reliquos Liparam vix incolumes repor-
tâſſe; qui nunc quidem inſtar eorum, qui comitiali morbo ca-
piuntur, deſiperent, nunc ad proprios ſenſus reſipiſcerent. Plu-
ribus poſt diebus viſum eſſe cœnum mari ſupernè germinans, &
multis etiam locis flammas, & fumum, &
caliginem erum-
pentes; poſtremò congelatum, &
molaribus lapidibus ſimilem
glaciem extitiſſe. Hæc Strabo ex Poſidonio.
Aliquando ſolus
flatus erumpit, & aquam ac navim exagitat quaſi ſubverten-
dam perinde ac ſi in ſyrtes impingeretur. Sic in Diario Guilielmi
Schouten poſt deprehenſum Fretum, cui factum eſt nomen le
Maire, nocte intercedente inter diem 28., &
29.
Julij anni 1616.
legimus, terruit nos terræmotus, it a ut ſocij omnes è lectulis exilirent
acti tremore; videbatur navis vado illidi;
bolis ſæpè eijcitur, fundum
non deprebenditur.
Dand.
Submarinis hiſce ignibus atque flatibus tribuendam
aliqui volunt Inſularum in medio pelago extantium originem. Nam quemadmodum Inſulas Promontorijs obverſas exiſtimant
terras eſſe terræ motuum impetu à continenti avulſas, ſive quia
exiliens ſpiritus diſrupti montis partem reclinaverit in mare,
ſive potiùs quia terram intercidi contigerit apertâ voragine, in
quam mare influeret, & terras freto disjungeret:
ita Inſulis à
continenti remotis ortum tribuunt ex terrâ & ſaxis, quæ ex
maris fundo egeſſerit, atque aggeraverit ſpiritus ſubterraneum
carcerem indignatus, & repagula diffringens.
Equidem incluſo
ſolùm ſcindendi rupem, ſed etiam ejaculandi prægrandes lapi-
des, cùm ſatis vulgato ex perimento compertum ſit, quid in mi-
litaribus cuniculis præſtet pyrius pulvis accenſus: in ſubterra-
neis autem ſpecubus ſi fuerit aliquid argenti vivi, multò vehe-
mentiùs diſſilient ſaxa. Quapropter enatos aliquando hoc pacto
in medio mari ſcopulos affirmantibus, litem non intendo; par-
vam aliquam in ſulam potuiſſe ex inopinato emergere, ultrò ad-
mitto. Sed inſulas omnes generatim, atque universè, etiam in-
gentes, aut in quibus altiſſimi montes aſſurgunt, ex diſrupto
ab ſpiritu maris fundo efformatas, mihi perſuaderi non patior,
quippe quas Divinâ Providentiâ conſtitutas ad plurimas huma-
næ ſocietatis utilitates agnoſco. Legimus autem in Divinis Lite-
ris ex Japhet filio Noë ortum eſſe Javan, & de quatuor hujus
filijs ſcribitur Gen. 10.
5.
Ab bis diviſæ ſunt Inſulæ Gentium in regio-
nibus ſuis, unuſquiſque ſecundùm linguam ſuam, & familias ſuas in
nationibus ſuis. Hinc non detortâ conſecutione conficitur, Inſu-
las jam tum fuiſſe habitabiles, atque humano victui accommo-
datas, adeóque jam pridem arboribus conveſtitas etiam antè di-
luvium, non verò recentia maris ejectamenta: id quod ſi fuiſ-
ſet, vix accidiſſet, quin majoribus inſulis adhuc adhærerent
voragines & abyſſi aquarum:
unde enim advecta fuiſſet mate-
ria, quæ hiatum obſtruxiſſet? Video ex ſacro Codice non con-
fici filios ipſos Javan migrâſſe in Inſulas, ſed ſatis fuiſſe Moy ſi
ſcribenti id factum fuiſſe ſaltem à ſeris eorum nepotibus, ut in-
telligerent Hebræi, ex quo ſtipite prodijſſent In ſularum incolæ. Cæterùm valdè mirandum eſſet Sacri Hiſtorici ſilentium, ſi In-
ſularum origo fuiſſet diluvio poſterior; cum maximè ubique
apud Prophetas Inſularum mentio nobis ingerat cognitionem
rei non fortuitæ, ſed partium Orbis habitabilis conſpicua-
rum.
Maur.
Mihi faciliùs perſuaderi poterit ingentem Inſulam ab
igne intus ſæviente in plures minores diſcerpi ac diſtrahi, ita ut
illam quærentibus nova facies illudat, quàm ut credam Inſulam
multis milliaribus circum ſcriptam unico impetu repentè ena-
tam: ſi enim per Inſulæ viſcera excurrens ſpiritus, pro caver-
narum ratione, quibus continetur, facilem eruptionem pluri-
bus in locis inveniat, continuò intelligimus Inſulam pluribus
hiatibus, in quos ſe pelagus inſinuet, interciſam. At verò ex
æquoris fundo ejectam tantam ſaxorum & terræ vim, quanta
non ſolùm profundum mare adæquet, ſed & in altiſſimos mon-
in planitiei ampliſſima ſpatia excurrat, niſi quis
me cogat etiam fabulis credere, fidem non adjungam.
Grad.
Duram illam opinionem fortaſsè mollire tentabunt,
& extenuare, nos ad hiſtoriarum monumenta revocando, atq;
inculcando tantos terræmotus, ut ſcripſit Cicero lib.
1.
de Divin.
in Liguribus, totaque Italia factos eſſe, ut multa oppida corruerint;
item Apuliam maximis terræmotibus conquaſſ at am eſſe. Ex Seneca
nat. quæſt.
lib.
6.
cap.
1.
Aſia duo de cim urbes ſimul per didit.
Anno prio-
re Acbaiam & Macedoniam, quæcumque eſt iſta vis mali, quæ incur-
rit, nunc Campaniam læſit. Ex Plinio lib.
2.
cap.
83.
1.
Martio &
Sex. Julio Coſs.
in agro Mutinenſi montes duo inter ſe concurre-
runt crepitu maximo aſſultantes, recedentésq;, inter eos flam-
mâ fumóque exeunte interdiu, ſpectante è viâ Æ miliâ magnâ
Equitum Romanorum, familiarúmque, & viatorum multi-
tudine. Eo concurſu villæ omnes eliſæ, animalia permulta, quæ
intrà fuerant, exanimata ſunt, anno ante ſociale bellum. Quin
imò & recentem memoriam refricando, cùm nos in hoc æſtua-
rio poſitos perterrefecit tremor, quo ſub Æ quinoctium vernum
Æmilia fuit validiùs concuſſa. Ex quo intelligi volent poſſe tel-
luris partem ingentibus Inſulis æqualem ab incluſo ſpiritu com-
moveri.
Maur.
Amplas regiones à terræmotibus aliquando vexatas
ultrò Hiſtoricis concedo; quamquam in certum videri poſſit, an
regionis ejuſdem loca omnia fuerint ſimul uno impetu concuſſa,
an verò, per intervalla, modò hæc, modò illa oppida malum
occupaverit. Sed ingentem Inſulam particulatim eructare ſpi-
ritus non poſſet, quin erumpens cum ejectâ terrâ hiatum relin-
queret, & illicò primam illam voraginem aquæ implerent:
prior autem enatæ Inſulæ pars in crementum non acciperet, niſi
ſpiritus reſiduus ſecundo impetu multò majorem terræ vim eij-
ceret, quæ ſcilicet & aquam ex relictâ primâ illâ voragine ex-
truderet, & prætereà ſuperaggeſta ex maris ſuperficie emerge-
ret. Ex quo illud conſequens eſt, quod poſterior hic hiatus eſſet
priore multò major: atque ita deinceps majores voragines im-
pleri non poſſent, niſi majore ſaxorum & terræ copiâ:
id quod
utique contingere nequiret, niſi validioribus viribus ſe reliquus
ſpiritus explicaret: probabile autem non eſt, ſpiritum prioribus
eruptionibus im minutum valid orem eſſe. Quare ſi ex terræ mo-
tu emerſiſſet ex Oceano Inſula, oportuiſſet illam unico impetu
ejectam fuiſſe. Atqui nullo terræmotu, quantumvis horrifico,
legimus tantam labem in terrâ factam fuiſſe, quæ Inſulæ alicui
etiamſi illa fuiſſet, quam Ci-
cero lib. 1.
de Divin.
commemorat, labes agri Privernatis, cùm ad
infinit am altit udinem terra deſe diſſet. Igitur neque credibile fuerit
ex maris fundo à ſubterraneo ſpiritu extruſas fuiſſe hujuſmodi
Inſulas. Quis enim non intelligat, longè difficilius eſſe ingentem
terræ molem uno impetu avellere, ac ſurſum pellere, quàm il-
lam concutere?
Grad.
Utique tremorem facilè concipiunt corpora ſolida;
ſed
externo & adventitio pulſu non æquè ex ſuâ ſede &
ſtatu dimo-
ventur. Siquando noſtra plebecula, poſtquam ludicrâ concerta-
tione pugnis decertaverit, in contentione palmam ſe tuliſſe ge-
ſtiens, per compita diſcurrat vel unum timpanum pulſando,
quot ædes ex aëris vibratione contremiſcere percipimus? At u-
nius vaporarijex tecto eminens faſtigium non deturbaretur (ut
mihi quidem perſuadeo) ſi omnia ſimul pulſarentur timpana,
quotquot in armamentario ſervantur. Verùm adeò ſum hebes
ad intelligendum, ut mihi proclivius ſit concipere labefactatam
vehementi impulſione telluris coag mentationem, atque ingen-
tium ſaxorum emiſſionem, quàm explicare ſimplices ejuſdem
concuſſiones. Sicut enim in militari cuniculo validis repagulis
concluſus nitratus pulvis ubi flammam conceperit, tanto ſe im-
petu explicat, ut impoſitum propugnaculum elevans illud diſ-
ijciat: ita ſulphuris ac nitri particulas plurimas in terræ viſceri-
bus permiſtas ſi animo fingam, continuò haud ægrè intelligo
accedente igneo calore ſulphur accendi, ac nitrum rareſcere tàm
ſubitâ expanſione, ut impoſitam molem excutiat, & amplas
urbes diruat, atq; ex illâ ſpiritus eruptione, multò magis quàm
in bellicorum tormentorum exploſione, finitimam regionem
treme factam quaſſari. Quòd ſi rareſcens ſpiritus rimam ad latus
vel inveniat, vel ſibi aperiat, per quam exitum in amplam ca-
vernam habeat, exploſionem bombardis ſimilem, ſimilémque
tremorem effici concedo: ſed neque ſemper, in terræ motibus,
hujuſmodi crepitus exauditur, neque facilè tanta cavernæ am-
plitudo admittetur, ut interni aëris vibratio poſſit amplam re-
gionem concutere.
Maur.
Terræmotum non ad ingentia ſpatia diffuſum fortaſſe,
citrà nitroſas aſpirationes, aut ullam accenſionem, aër ipſe in
antro concluſus eſſicere poſſit: ſi videlicet aqua influens aërem,
cui exitus non pateat, ita conſtipet, ut facultate ſuâ elaſticâ
conatus ſe explicare rimam ſibi paret, ex quâ cum impetu erum-
pens tellurem concutiat, perinde ferè atque ſpiritus nitroſus.
concamerationes inſti-
tuimus, ita ut aquæ influenti locum concedens aër exire non
valeat per tubum niſi reſerato epiſtomio, adeóque ab aqua ur-
gente conſtipetur, & demum recluſo tubo tantâ vi exeat, ut
marmoreus Satyriſcus cornu validè inflet. Eſſe autem tellurem
pluribus ſpecubus interruptam, ejúſq; viſcera non ſolùm aquis
affatim imbuta, ſed & alicubi profundos lacus complexa, com-
munis fert opinio: immò ſi quando terrę deſederunt, nec ex con-
cuſſione facta èſt labes, tribuendum eſt humori, quo ſenſim
putreſcens argilla ſoluta eſt, nec potuit demum ferre impoſitum
onus.
Grad.
Hoc, quod de aqua aërem in ſpecu præter modum con-
ftipante, ac propterea cum exploſione erumpentem, innuiſti,
plus habet probabilitatis, quàm eorum ſententia, qui putant à
vento extrinſecùs irruente aërem in cavernas contrudi, atque
ibi graſſantem ſpiritum terras pulſare. His enim minimè ac-
quieſco, tum quia terræmotus ut plurimum tranquillâ tempe-
ſtate accidunt; tum quia experimur à vento per patentem fene-
ſtram ingrediente nihil in conclavi turbari, ſi fores ſint clauſæ; ideó que niſi irruenti in cavernam vento exitus pateat, non pote-
rit concluſus aër admodum à venti impulſu conſtipari, ita ut
tumultum excitet, & cavernæ latera quatiat;
tum quia caver-
nas tam longo tractu, quem terræmotus occupat, diffuſas æ-
gerrimè admitterem, pre ſertim in regione depreſſiore atque
humidâ, cujus extimos meatus humor obſti uens ventum re-
pellit. Fieriquidem poteſt, ut vapor, &
aër cavernam implens,
quamvis accenſionis non ſit capax, tamen incaleſcat vehemen-
ter à ſubjecto igne, & ſubito impetu rareſcens diffringat carce-
rem, quo detinebatur: Sic vitrei globuli aëre pleni, ſic caſta-
neæ integro cortice, inter prunas diſrumpuntur. At ſi non fiat
ſimilis exploſio, ſed fiat ſimplex flatûs excurſio per cavernas,
hunc mihi ex animo ſcrupulum evellere nequeo, qui tot, & tam
longè porrectas cavernas diſſuadet; earúmque latera à molli
ſpiritu, qui facilè comprimi, collidíque poſſit, perinde atque
ab æneo ariete pulſari, ita ut circumpoſita regio contremiſcat,
non ſat is intelligo. Propterea mecum ipſe aliquando cogitabam,
quid accideret, ſi vaſa, ſive figuram, ſive altitudinem ſpectes,
multiformia impoſita eſſent menſæ, cujus altera extremitas in-
niteretur validiuſculo elateri? ſi quis enim extremitatem illam
tantiſper attollat, dum ſe elater allevatus penitùs explicet, tum
menſam dimittat, illa ſuo pondere deſcendet, atque elaterem
quidem, ob impetum in deſcenſu conceptum, ali-
quantò ampliùs, quàm ipſa gravitas ferat; ideóque elater mul-
tâ vi ſe reſtituens menſam iterum non nihil elevabit: quo in mo-
tu utique vaſa nutantia in hanc & in illam partem toties incli-
narentur, quoties menſæ extremitas ab elatere elevaretur; &
quidem majore motu agitarentur vaſa, quò propiora eſſent ex-
tremitati elevatæ; imò quæ altiora eſſent, faciliùs etia mdetur-
barentur. Placuiſſet ſimilitudo, quæ plura terræmotuum phę-
nomena ſatis dilucidè explicaret; niſi omnem fidem ſuperaret
tàm ampla planities à reliquis telluris circumjacentis partibus
avulſa, quæ à rareſcente ſpiritu ſecundùm alteram extremita-
tem elevaretur. Ut igitur majorum terræ motuum cauſam pro-
babiliorem inquirerem, illud cum Ariſtotele lib. 2.
Meteor.
ſumma 3.
cap.
2.
ſtatuendum duxi, quòd corpus tantos motus
efficiens neceſſe eſt ad plurimum natum ire, & vebementiſſimum ma-
ximè tale eſſe. Vebementiſſimum igitur eſt ex neceſſitate, quod citiſſimè
fertur. Ad plurimim autem natum eſt pertranſire, quod per omne ire
maximè poteſt: tale autem eſt, quod ſubtiliſſimum.
Cum autem ignea
celeritas ſubitâ exarſione ſe explicans, ejúsque tenuitas facilli-
mè corpora permeans, nihil habeant, à quo ſuperentur; ac-
cenſioni in terræ viſceribus factæ tribuenda videtur potiſſima
terręmotuum origo. Ideò ferè aſſimilem ſpongie raritatem in
terrâ admittens, cavernarum amplitudinem reijcio (quod qui-
dem ad rem pręſentem attinet) ſiquidem quò ampliores ſunt
cavernę, eò plus aëris continent, eumque proptereà, diſtributâ
in plures partes violentiâ, minùs comprimit eadem ignei ſpiri-
rûs expanſio, cui, ſi in parvo, & anguſto loco concludatur,
quęrendum eſt ſpatium, in quo ſe explicet; adeò ut ob caver-
narum amplitudinem cenſenda ſit regio minùs obnoxia terrę-
motibus; modò cęteroqui paria paribus reſpondeant.
Sic in mi-
litaribus cuniculis, ſi cella (Furnum vocant) amplior ſit, quàm
pro ratione nitrati pulveris, languidè concutitur hoſtile pro-
pugnaculum. Hìnc terręmotus, in quibus ex ipsâ, ut ajunt,
partium conſenſione loca aliqua concutiuntur, & nullus uſ-
quam contingit hiatus, hac ego ratione fieri opinarer. Accendi-
tur ſubterranea aſpiratio copioſa nitro-ſulphurea, quę ſubito
impetu vehementer rareſcens ſpatia ſibi querit incumbentem
terrę partem attollendo: hęc licet turgeat, non tamen à cęteris
partibus divulſa, mox detumeſcit, & ſuo pondere recidens
compreſſum ſpiritum exprimít in circumſtantes telluris mea-
tus, ubi deprehenſa materia nitro-ſulphurea ipſa quoque ignem
impellens
ex agitat, & rarum facit, atque conſimili pulſu terram impo-
ſitam elevat; quæ pariter inſitæ gravitati obſecundans deſidit.
Quòd ſi compreſſus ſpiritus non alios in meatus exprimatur, ne-
que ita latè diffundatur, ut non egeat novo ſpatio, vires reſu-
mit, iterúmque rareſcit, & reciprocatur toties motus, donec
uſque eò diſſipata fuerit aſpiratio, ut acciſæ vires nequeant ad-
versùs incumbentem molem intumeſcere.
Dand.
Eſt igitur (ſi ſatis tuam mentem aſſequor) eo in loco
quaſi fons & origo terræmotûs, ubi primùm aſpirationis nitro-
ſulphureæ fit accenſio; quæ non valens erumpere velut igneus
torrens devolvitur in latera, aërem ſimul incluſum multo im-
petu pellens, ac vi caloris rarum faciens; &
ſi quas alias in a ſpi-
rationes ſimiliter nitro-ſulphureas incidat, illas accendens, mo-
túmque propagans tantâ celeritate, ut, licèt motus ſuccedat
motui, tota regio eodem planè momento concuti videatur. Ex
hoc autem obliquo fluxu in latus, inflatione ſubinde per viſcera
ſerpente, conſtat ea, quæ telluri inſi ſtunt, inclinari, mox re-
ſtitui reſidente ſpiritûs tumore, atque reciprocato motu, non
citrà ruinæ periculum, ſi ex halatio maximè turgida ſubitò com-
preſſa valdè detumeſcat, & excelſæ fuerint turres, aut alta pa-
latia: dum enim nutant, &
ſuprema pars ultrà perpendiculum
in fundamenta cadens inclinata, cum redit, concepto impetu
celeriter movetur, faciliùs diſſolvitur ſaxorum compages, quo
periculo vacant humiliores ædiculæ, quarum faſtigium exiguo
ſuo motu parùm ſuperat motum inferiorum partium. Unum
eſt, quod fortaſſe dubitationem aliquam inijciat, videlicet cum
Tremore circumjacentium partium conjungi ſemper Pulſum
loci, ubi eſt terræmotûs origo, cum tamen hunc rarò contin-
gere affirmet A riſtoteles lib. 2.
Meteor.
ſumm 3.
cap.
2.
ſub finem.
Quando fuerit, inquit, multus ſpiritus, movet terram, ut Tremor,
ad latus quidem; fit autem rarò, ſecundùm aliqua loca, velut Pulſus
ſurſum deſubter; quapropter &
rariùs quaſſat boc modo;
non enim
facile ſic multum convenire principium; ad longit udinem enim multipli-
catior, quàmea, quæ à profundo ſecretior. Video quidem te ſcru-
pulum hunc pręvertiſſe, ſtatuendo exhalationem non valentem
erumpere, cum Ariſtoteles addat, Ubicunque autem factus fuerit
talis terræmotus, egreditur multitudo lapidum: boc enim modo facto
terræmotu, quæ circà Sipylon, everſa ſunt, & campus vocatus Pble-
græus, & quæ circa Liguſticam regionem.
Attamen Pulſui propior,
accensâ aſpiratione non obliquè impellatur.
Grad.
Id aliquando contingere poſſe non negaverim, nimi-
rum terram, ſub quâ fit prima exhalationis accenſio ſur ſum re-
ctâ impelli, ſi rareſcens ſpirit us æqualem circumquaque obſi-
ſtentiam inveniat: hoc autem perrarò accidit;
quia ſubjectum
exhalationi ſolum aut non eſt Horizonti parallelum, aut partim
molle locum dat, & cedit, partim durum reſiſtit;
incumbens
autem terræ moles aut non eſt æquè compacta ſicut argilla & la-
pis, aut non æquè gravis; latera verò non æquè facilè pervios
meatus habent. Quibus ex cauſis oritur inæqualis terræ eleva-
tio, adeóq; turrium ac ædium inclinatio, &
viciſſim compreſſo
ſpiritu illarum reſtitutio, ac proinde ſimiliter nutant atque ea,
quæ obliquo ſpiritûs fluxu impelluntur. Ex militaribus cunicu-
lis hujus rei documentum capere poſſumus, qui ita conſtruun-
tur ab aggreſſoribus, ut ab igne, non omninò rectâ ſurſum,
ſed obliquè in alterum latus, conante diruti muriruinæ devol-
vantur in foſſam, non in pomærium, quò paretur facilior aſ-
cenſus in oppugnatum propugnaculum, aut caſtellum. Fieri
igitur poteſt, ut ſimili ratione exhalatio accenſa terram elevet
cum eâ inclinatione, quæ in latus propelleret lapides, ſi illos
eructaret. Hæc certè calidarum a ſpirationum accenſio innotuit
aliquando, cum validam telluris concuſſionem ſubſecutus
eſt tantus æſtus ac fervor aëris, ut homines ægrè
ſpiritum ducerent.
DAnd.
Injecto terrore concuſſionum &
incendiorum,
quorum cauſas tellus in ſinu fovet, horreſcebat po-
ſtrema noſtra Diſſertatio: ad mitiorum Ignium ge-
nus, quos aër hoſpites recipit, transferendus eſt
ſermo. Mitiores autem voco Ignes Aëreos, quia li-
cèt inter illos Fulmina enumerentur, tamen ad plurimos qui-
dem metus, ſed ad pauciſſimos periculum pertinet: reliqui ferè
ſunt innoxij.
Grad.
Siquidem ubicunque impreſſa Ignis veſtigia deprehen-
dimus, eò, vel in cæca telluris viſcera, noſtræ diſputationis
curſum intendimus, utique mentis aciem avertere non licet ab
Ignibus, qui ſponte ſuâ citrà noſtrum miniſterium in hoc ſpira-
bili aëre orti, lucem, ut plurimum à fervore ſejungentes, in
oculos ipſos incurrunt, cujuſmodi ſunt, quos Poëta hiſce ver-
ſiculis comprehenſos voluit,
Saltantes Capreę.
Currentia Sydera.
Flammæ.
Lancea.
Stella cadens.
Ignis Perpendicularis.
Fax. Ignis Fatuus:
Lambens.
Draco.
Caſtore Pollux,
Cúmq; Helenâ.
Tonitru.
Fulgur.
Fulménque.
Cometa.
Maur.
Multa nomina, ſed non multarum rerum notæ:
plu-
rium enim ex enumeratis Ignibus totum diſcrimen in figurâ,
aut in motu, poſitum videtur, cum eadem ſit natura. Sed ne
præpoſtero ordine Diſſertationem noſtram inſtituamus, à tui
illius Poëtæ, ſaltantes Capreas protinus inſequentis, ordine re-
cedendum; cum potiùs qui nobis propiores ſunt ignes, priorem
in Diſputatione ſibi locum vendicent. Primò igitur ſpectandos
ſe præbent ignes, quibus Fatuis nomen fecere: neque eatenus
ab ignium cenſu excludendi ſunt, quatenus nihil ardoris exhi-
nam ab alterutrâ ignis vulgaris pro-
prietate, five luce, ſive calore, nomen ſatis commodè deſu-
mitur; quemadmodum inter ignes connumerantur, qui lucis
expertes facultate tantum cauſticâ ſunt præditi: hi Mortui, illi
Fatui generatim dicuntur: generatim, inquam, ſpeciei voca-
bulo ad genus traducto; eſt quippe ſpecies, quam peculiari ignis
Fatui nomine indigitamus: huic autem valde affinis eſt ignis
Lambens. Nam Fatuus à Lambente hoc ſolùm diſtare videtur,
quòd Fatuus, ut plurimum, nulli corpori adhæreat, Lambens
verò hom̀inum capiti, aut animalium pilis circumfuſus appa-
reat; ideò ubi Ignis Lambentis conſtitutio innotuerit, de Fatui
naturâ conſtabit; quamvis Plinius lib.
2.
cap.
37.
ſcripſerit, Ho-
minum quoque capita, veſpertinis boris, magno præſagio circumful-
gent. Omnia incertaratione, &
in Naturæ Majeſtate abdita.
Grad.
Abigne tamen Lambente (ſi res ſingulas ſuo certo ac
proprio vocabulo nominare oporteat) ſcintillationem fecernen-
dam puto; quando videlicet ab hominis, aut animalis corpore
ſcintillæ emicant; ut ſæpè videre contingit, ſi quis in tenebris
feles, aut equos, adverſo pilo perfricuerit. Sic Scaliger exercit,
174. de equo ſuo narrat, Ad Catapbracti uſum è Calabria candi-
dum habuimus. Is in tenebris, ubi ſtrigili fricaretur, ſcintillas ejacu-
lari videbatur.
Dand.
Appoſitè erumpentes ſcintillas dixiſti, ne fortè quæ-
libet lux in aliquâ animalis parte fulgens ad præſentem cauſam
pertinere intelligatur. Oppianus lib.
2.
άλιεντιχῶ, De Delphinis
noctivagis loquensait, . .
.
.
.
βέλος ώςε, θάλασσαγ
Γπτανται, φλογόεν τε σέλας πέμπουσιγ ὀμπονσιγ ὀπωπᾶτς
ΟΠ\’ντατογ . .
.
.
.
teli inſtar per mare volant, flammeumque fulgorem emittunt oculis
acutiſſimum. Hanc autem fulgoris emiſſionem non aliam intelli-
go, quàm quæ felium oculis, piſcium capitibus, lignis putridis
convenit, quin ſcintillæ propriè dictæ erumpant. An verò ful-
gorille ex Delphini oculis prodeat, an ex toto corpòre, qui ſit
flammeus, & aſpectui acutiſſimus, hoc eſt, clariſſimus, am-
bigi poteſt ex Oppiani verbis. Sic etiam adamantem ve ſtibus
affrictum, vel duriore corpore compreſſum lucere in tenebris,
lucémque cicindelarum æmulari obſervârunt Boylæus, & Tho-
mas Bartolinus de luce hominum & brutorum lib.
3.
cap.
7.
probl.
6.
Apud Iſidorum lib.
16.
cap.
13.
Carbunculus dictus,
quòd ſit ignitus ut carbo, cujus fulgor nec nocte vincitur; lucet
enim in tenebris adeò, ut flammas ad oculos vibret. Et cap.
14.
igne vocata gemma, aurea enim eſt
die, & nocte ignea.
Et ſi quid huju ſmodi ob ſervatum reperitun
Nihil ſcilicet hinc eruitur, niſi lucem corporibus ipſis inhæren-
tem eſſe aſpectabilem in tenebris, quia luce diurnâ obruitur: ſicut experiri quilibet poteſt, ſi carbones ignitos ſoli exponat;
tum in locum obſcurum eos inferat; priùs enim vix accenſi ocu-
lis apparent, deinde eorum fulgor cernitur. Cæterùm non radij
tantùm optici, quos oculus excipit, quandiu lux ipſa manet,
ſed & ſcintillæ ex animalis corpore aliquando proſiliunt, &
con-
tinuò evaneſcunt, ferè quemadmodum cum è ſilice excutiun-
tur: ut contigit puero Jenenſi, cui, ut narrat Libavius lib.
r.
De origine rerum, detracta per occiput interula ſcintillas co-
pioſas unà deterſit.
Grad.
Huic ſi addas puerum alium Romanum duodennem,
qui, Alexandro Taſſono teſte lib. 5.
quæſt.
36.
, frictione ſcintil-
lasè capillis proliciebat, ejúsque caput olebat ſulphur, quodam
odore ſuſpicionis ſenties non omninò differre ſcintillas huju ſmo-
di ab igniculis è ſilice, aut è cryſtallo, alióve lapide pretioſo,
chaly bis percuſſione excuſſis, quos non rarò ſulphureum odo-
rem manifeſtò efflare experimur. Ut tamen pueri illius caput
deprehenſum fuerit olere ſulphur, quo abundaverit, hoc ad
Idioſy ncraſiam referendum eſt; ſiquidem neque omnes ſcintil-
læ è ſilice excuſſæ ſulphùr omninò redolent; eſto, ſulphuris par-
ticipes ſint, cùm vim incendendi obtineant. Scintillas verò ex
animalis alicujus corpore prodeuntes incendium excitaſſe nuſ-
quam legr, nec unquam audivi. Quapropter illas citrà accen-
ſionem, ut plurimum ſaltem, proſilijſſe crediderim, ſed ipiri-
tum ſali volatili miſtum, ex cutis meatibus frictione apertis,
prodijſſe unà cum pingui vapore, cui complicatus, motu ex-
porrectionis & contractionis, lucis ſpeciem ex hibuerit;
quæ
continuò perierit diſſipato vapore atque ſpiritu: nam, ſicut aliàs
in lucernæ flammâ obſervavimus, non lucent igniculi à vapore
ſejuncti. Ideò licèt calidas particulas plurimas animalium cor-
pora emittant, illæ tamen non ſemper lucent, quia vel nullo
pinguiuſculo vapore continentur, vel nimis tenui, vel præter
modum craſſo, ita ut vibrare ſe nequeant. Nihiligitur habet
oſtenti ex Alexandri acriùs pugnantis capite ſcintillas emicuiſſe; nemo enim neſcit in æſtuantis animi contentione, quam comi-
tetur corporis labor, ex capite plures ſpiritus confertim erum-
pere, atque hurnorem in vapores reſolvi, cùm multo ſudore
caput manat; nam &
ſæpiùs ex aliquor um capite, ob æſtiv um
ponas, illud inſici manifeſtò videbis.
Maur.
Si itaque hujuſmodi ſpirituum, atque ſalium volati-
lium, cum pingui vapore complicatorum eruptio ſiat non ſepa-
ratim & per intervalla, ſed conjunctim, quaſi ex uno eodémq;
loco prodeant, jam non ſcintillarum, ſed flammæ ſpecies appa-
rebit. Hoc Lucio Martio concionanti contigiſie putandum eſt,
cuifuſam è capite flammam ſcribit Livius, & Valer.
Max.
lib.
1.
cap. 6.
Hoc Tiberio, cui veſtiment a mut anti tunica ardere viſ a eſt,
ut habemus apud Suetonium in Tiberio cap. 14.
Hoc Antonio
Cianfio. Bibliopolæ Piſano, qui, ſicut narrat Licetus de Mon-
ſtrorum cauſis lib.2.
cap.
28.
, cum lineam ſubuculam arctiorem,
quàm pro corporis mole, exueret, flammas è dorſo brachiisq;
cum crepitu, magno totius familiæ horrore, efflavit. Peculia-
ris autem hic fuit crepitus erumpentis flammæ; fortaſſe quia du-
rior ſatis compactæ cutis temperies anguſtos meatus admittebat,
qui, licèt induſij tritu dilatati, minùs patebant, quàm ut multi
ſpiritus ſimulcum vapore rareſcente, nullâ vi ad hibitâ, liberè,
& ſine tumultu exilire poſſent;
ideóque cum exploſione erupe-
runt flammulæ ex anguſtis poris.
Dand.
Ego ſanè non multo ſtudio rogandus eſſem, ut aſſen-
tirer opinanti aliquam ſieri accenſionem, cum primùm ſulphu-
reæ atque nitroſæ particulæ libertatem nanciſci poſſunt è cutis
meatibus erumpendo, vaporísque aquei guttulas calore inflatas
diſſilire, at que crepitum edere. Sic videmus aliquando ex can-
delæ flammâ ſimiles crepitus audiri, ſi fortè materiæ ardenti
aliquid ſalis fuerit admiſtum, aut ellychnium antequam cerâ
vel ſebo indueretur, non fuit perfectè ab omni humore aqueo
liberum. Hujus ſententiæ at que opinionis participes eſſe non re-
nuetis, ſi mihi liceat, pace veſtrâ, exponere ferè totidem ver-
bis, quæ de Matronâ Veronenſi narrat Ezechiel de Caſtro, po-
ſtea Petrus dictus, in libello de Igne Lambente, & affertur à
Th. Bartolino de luce hom.
&
brut.
lib.
1.
cap.
19.
Erat illa æta-
tis conſiſtentis, corporis habitu mediocri, univerſalis tempera-
turæ calidæ & humidæ, hepatis calidioris ſicciorisque, adeóque
bilioſo atróque ſanguine abundantis, ab innato fervore, adu-
ſtione, ætate proportionatâ, & animi mœrentis pathematis ve-
hementibus procreato; reliquis coctionis, vitæ, &
ſensûs in-
ſtramentis caliditate inſigni, humore non pauco exuberantibus; unde compactatotius temperies.
Huic Matronæ, quoties levi-
ter linteo corpus tangeret, ſcintillæ ex artubus copiosè proflue-
terentur, comitante etiam ſtridore omnibus audito. Sæpè d u-
ctâ manu per induſij manicam ſcintillas excipientem, obſervavit
flammam caudato radio inſtar accenſarum exhalationum de-
currentem; à quâ ſæpè deluſæ ancillæ arbitrabantur ignem ſe
intrà ſtragula linea ingeſſiſſe per incuriam, cùm cubile, hyemali
tempore frigidiori, de more calefacerent; quo tempore etiam
copioſiores & clariores micabant ſcintillæ.
Ignis autem hic non
niſi noctu, aut obſcuro loco cernebatur, nec extra ſe urebat ma-
teriam ad inflammationem promptiſſimam. Hæc ille.
Quapro-
pter ſi cauſas obiter inquiramus, bilio ſum atrúmque ſanguinem
ſalinis particulis abundare (nam & amara bilis eſt) negare ne-
mo poteſt; ſed &
ſulphur copioſum calor acrior indicat in vitæ
ac ſensûs inſtrumentis deprehenſus. Hujus igitur ſanguinis par-
ticulæ per venas aut arterias capillares ad extremam c utim dela-
tæ poterunt levi tritu in motum & d ſſolutionem excitari, ex
quo accenſionem oriri olim vidimus etiam in durioribus lignis: ſalem autem in igne crepitare reseſt vulgatiſſima.
Si verò acce-
dat etiam pinguiuſculus vapor, jam igniculi fieri poſſunt con-
ſpicui: à quibus non incendi præſentem materiam quantumli-
bet aridam non eſt mirum, quia non adeò valido impetu caloris
proprio ſe agitant, ut præſentis materiæ particulas laxare &
diſſolvere valeant, neque in illius poros penetrare poſſunt com-
plicati cum vapore.
Maur.
Quæ de Matronæ illius animi mœrentis pathematis
vehementibus commemorâſti, non parum favent obſervationi
eorum, qui animadverterunt ignes hujuſmodi (quantum qui-
dem ab hiſtoriâ docemur) ut plurimum prodijſſe ex eorum ho-
minum corporibus, quorum temperatio aliquid melancholici
humoris admiſtum habuerit; hunc videlicet cutis conſtipatio
conſequitur, ſicut & frigidam tempeſtatem;
ideò plures &
cla-
riores ſcintillæ hyeme emicabant, utpote igniculi plures in u-
num coacti, atque coërciti, poſtea ubi primùm exitus patuit,
majore conatu evadentes ex anguſtis meatibus, aërem finden-
tes cum ſtridore ſe velociùs vibrabant. Sic equis &
felibus corpo-
ris conſtitutionem melancholicam eſſe omnes novimus, & cu-
tem pilis densè obſitam; qui verò eos adverſo pilo perfricuerit,
cutis ſpiramenta reſerat, exitum parans igniculis erumpenti-
bus.
Dand.
Siquem timor magnus corripuerit, &
animi anxietas,
poros cutis laxari, & expirationes prodire mihi compertum eſt:
veheretur vento ſatis valido acta, juvenis quidam Hollandus,
ad quem plura vini dolia pertinebant, ſolicitus, ne per Navar-
chi incuriam carina altiùs arenis infigeretur, & navis dehiſcens
aquam hauriret cum vini jacturâ, totus, ſed maximè caput,
ſudore multo manabat, quandiu periculum manſit. Si tenebræ
fuiſſent, ſuſpicor potuiſſe luculam aliquam apparere. Scaliger
de ſe ſcribit exercit. 104.
Ad Montem Bellum in excubijs milit aribus,
procul in arbore viſa eſt lucis ſpecies. Senſim acceſſi, miratus immobi-
lem. Gallina er at candida, quæ metu ob tumultum rapinamque Ger-
manorum peditum conterrita, ex villa cum aufugiſſet, ibi pernoctabat. Lucis illa ſpecies non erat candori omninò tribuenda;
neq;
enim
omnia candida noctu ſplendent, ſed expirationibus calidis ex
Gallinæ conterritæ corpore prodeuntibus. Nam, licèt primus &
repentinus timoris impetus ſanguinem atque ſpiritum ad inte-
riora revocet, conſequens an xietas animum in diverſa verſans,
vehementi crebráque cordis pulſatione ſanguinem affatim ex-
primit ad extimas corporis partes: ex quo languor atque defectio
virium: Nam &
curæ Græcis μωθῆ ςες dicuntur, quaſi μωεοθῆςες,
quòd vires & robur corporis &
animi depaſcant ferino more.
Ideò non ineptè Poëta in ſummo illo incenſæ Troiæ diſcrimine
ex pueri Aſcanij capite flammam erumpentem deſcribit lib. 2.
Æneid.
Namque manus inter, mœſtorúmq;
ora parentum
Ecce levis ſummo de vertice viſus Juli
Fundere lumen apex, tactúque innoxia molli
Lambere flamma comas, &
circùm tempora paſci.
Nos pavidi trepidare metu, crinémque flagrantem
Excutere, &
ſanctos reſtinguere fontibus ignes.
Maur.
Et quidem puero id congruentiùs adſcribitur;
illa
quippè ætas & calore abundat, &
humore in vaporem facilè ſo-
lubili, tenerámq; cutem permeante;
qui tamen ob pinguiu ſcu-
lam naturam non ſtatim diſſipatur, ſed quaſi modicè concretus
capillis complicatur, capitíque inſtar Atmoſphæræ adhæret,
adeò ut lucidi igniculi pariter erumpentes, ſéque intrà vaporem
explicantes, flammam innoxiè lambentem mentiantur, quan-
diu vapor ipſe perſeverat, & igniculorum eruptio.
Quam vis au-
tem ut ex hominis aut animalis corpore proſilientes igniculi ſub
aſpectum cadant, & luceant, opus ſit vapore, quo continean-
tur, & proprium lucis motum exporrectionis &
contractionis
exerceant, non eſt tamen neceſſe vaporem ipſum ex eodem ani-
excipiat lucidas expirationes. Nam videmus etiam ſereno a ëre
emiſſos à Sole radios in eâ tantùm Cœli plagâ conſpicuos eſſe, u bi
vapori alicui complicantur. Si igitur contigerit animalis corpus
circumfundi vapore hujuſmodi pingui, ſimúlque emittere cali-
das & lucidas expirationes, utique lucidum apparebit.
Ideò ſi
fidem habea mus narrantibus locum in Dania eſſe, per quem ſi equi
tranſeant, quaſi undique igniti conſpiciuntur, ut ſcripſit Th. Bart.
De luce hom.
&
anim.
lib.
2.
cap.
3.
, cum id alijs animalibus præ-
ter Equos accidere non fuerit obſervatum, neque ipſis Equis an-
tequam eò venerint, dicendum videtur, vaporibus ex terrâ illâ
expirantibus repletum aërem, cui immiſti ſint peculiares ſales
volatiles, ita Equorum pilis adhærere, ut ſales volatiles Equi-
nam cutim vellicantes proritent ſpiritus, ac in motum excitent,
adeóque erumpentes luceant, & undique ignitum Equum oſten-
tent.
Grad.
Hinc admirationem non habere cenſenda eſt flamma,
quæ non ſemel exilire viſa eſt ex ore ebrioſorum, qui ſe ſpiritu
vini immodicè ingurgitârunt; ſatis quippe conſtat potuiſſe illos
ex ventriculo craſſum vaporem ſpiritibus miſtum eructare. Id
quod ſi animadvertiſſet Julius Obſequens, minimè inter prodi-
gia recenſuiſſet, quòd ſub Coſs. T.
Gracco, &
M.
Juventio ad
forum Esij bovem flamma, ex ipſius ore nata, non læſit. Parvi nimi-
rum refert, qua ex parte corporis proſiliant ſpiritus, qui cum
vapore complicati luceant. Sed Obſequenti quæcunque rariora,
ſunt prodigia: ideò etiam oſtentis annumerat ſub Coſs.
C.
Vale-
rio, & M.
Herennio in Lucanis gregem vervecum, cum paſceretur,
nocte in ſtabulo flammam circumdatam nibil aduſſiſſe. Quid autem
in hoc admirabilitatis invenitur, quòd in ſtabulo ſit pinguis va-
por, & grex vervecum calidioribus fortaſſe herbis paſtorum no-
ctu emittat tantam ſpirituum copiam, ut luce ſuâ flammam
mentiantur, quandiu concreto illo craſſóque vapore concluſi
manent?
Dand.
Si ex vivorum animalium corporibus proſiliunt ſpiri-
tus, qui in tenebris luceant, ſatis conſtat ex corruptis eorum ca-
daveribus, factâ particularum diſſolutione, poſſe ſimiliter pro-
dire ſpiritus & ſales volatiles, qui à pingui vapore comprehenſi
ſplendere valeant æquè ac in lignis quernis putridis; ita tamen
ut in hac ligni putridi comparatione diſcrimen poſitum intelli-
gatur in eo, quod ſpiritus ſalibus admiſti, atque pinguis vapor
in ipsâ ligni extimâ facie apparent, at vapor ſpiritibus lucidis
niſi fortè
aliquando ex hominis ſuſpenſi capite erumpentes ſpiritus proxi-
mum aërem pinguem imbuant ita, ut Ignis Lambens videatur. Cæterum ex terrâ, ſub quâ plura cadavera fuere, aliquando tot
calidæ expirationes prodeunt, ut vi nocturni frigoris conſtipatæ
in unum coëant, & intrà vaporem pinguem, quo hujuſmodi lo-
ca abundant, concluſæ vel invicem irritatæ accendantur, vel in
ſolum motum luci congruum exeant. Ex putredine, ait Galenus
lib. 2.
De Morb.
diff.
cap.
2.
calefiunt tum corpora reliqua omnia, tum
maximè ſemina, aut ſtercora. Equidem vidi columbarum ſtercora ob
putredinem accenſa arſiſſe. Hoc ego non vidi, ſed ex viro fide di-
gno audivi ingens illud incendium, quo maximum & antiquiſ-
ſimum Piſanæ Urbis templum olim abſumptum fuit, & poſteæ
reparatum, ortum habuiſſe ex ingenti acervo ſtercorum, quæ
infra tectum reliquerant per annos & ſæcula columbarum ibi
nidificantium agmina. Putreſcentia igitur cadavera incaleſcunt,
& reſolutas particulas igneas emittunt;
quæ ſi non adeò multæ
ſint, ut in ſlammam erumpant, aut ſi deficiat materia accenſio-
nis capax, ſaltem lucere poſſunt: &
in hoc cum lignis putridis
conveniunt, quòd ſicut hæc ex alio in alium locum translata ſe-
cum lucem devehunt, quia igniculorum & humoris putreſcen-
tis complexio non diſſipatur; ita quoque ſepulcretis incumbens
vapor excipit lucidos ſpiritus, & ſi cum aëre vapor impellatur,
etiam lux ipſa transfertur. Ideò Ignibus Fatuis nomen factum
eſt; videntur ſiquidem fugere ab accedentibus, quia aër propel-
litur, perſequi recedentes, quia in abeuntis locum aër, qui ponè
eſt, ſuccedit.
Maur.
Vixit hìc apud nos ſuperioribus annis Medicus non in-
celebris famæ, mihi quoque notus, Joſeph de Aromatarijs, quo
indicante factum experimentum cuique obvium narrat paulò
ante laudatus Bartholinus lib. 3.
cap.
10.
pag.
517.
Expreſſus, in-
quit, noctilucarum fulgens humor, & in profluentem amnem abjectus,
lato diſſeminatur circulo, quantum nec infinitæ muſcæ complerent, &
aquas ſucceſſivo impetu allapſ as clariſſimo ſplendore, quà ſubſiſtit, infi-
cit. Hinc perſpicuum eſt fulgorem ex animalis vitâ non pendere,
modò facta ſit congrua humoris atq; ſpirituum lucidorum com-
miſtio: proptereà ſi viventibus corporibus adhæret Flam̃a Lam-
bens, in ſepulchretis non eſt mirum aliquando confpici Ignes
Fatuos; qui etiam quandoque ex locis paluſtribus, &
uliginoſis
excitantur, eductis ab æſtivo Sole ſpiritibus & pingui vapore-
Exiſtimarem autem inter Ignes Fatuos connumerandum illum,
224.
Methodius ait ſe vidiſſe in
Olympo Lyciæ Monte ignem ſponte ſua in montis cacumine ex imo terræ
enaſcentem, juxt a quem ſtirps erat, cui Pyragnus nomen, adeò florida,
virens, & opaca, ut è fonte potiùs nata videretur.
Quid enim prohi-
bet in ſummo montis vertice reperiri uliginoſam terram, quæ
ſtirpi humorem abundè ſuppeditet, & ex illâ pinguem vaporem
ſpiritibus miſtum erumpere inſtar ignis lucentem, citrà caloris
fervorem? Nemo verò nos cogit, ut perſuaſum habeamus per-
petuum fuiſſe ignem, quem ſemel Methodius vidit. Scio Pli-
nium lib. 2.
cap.
107.
ſcripſiſſe unam Fraxinum reperiri ad aquas
Scantias, quæ perpetuò viret, cum tamen ibi fons ignitus ſit, &
qui ſemper ignem emittat: ſed ignis ille Fatuus cenſendus eſt.
Quamvis autem ſinè ardore propriè dicto lucere poſſint Ignes
Fatui, ut de Nocticularum humore, & lignis putridis indica-
tum eſt, generatim tamen, & universè non negârim, contin-
gere aliquam exarſionem, igniculis ipſis pinguem vaporem,
lentè diſſolventibus, ferè quemadmodum & accenſus carbo
abſumitur; eſto non æquè ac prunarum igniculi proximam
materiam adurant, ut de Igne Lambente paulò ante Dandulus
diſſerebat. Sicut igitur nonnunquam accenſos carbones crepi-
tantes audimus, ſpiritu intus concluſo ſubitam raritatem aſſu-
mente, ita etiam fieri poteſt, ut in illâ vaporis pinguis coag men-
tatione pars aliqua ſit ex craſſiore materiâ conſtans, ac ſpiritum
continens, qui in flatum ſolutus erumpat crepitando, ubi fuerit
ab igniculis irritatus: ideòque iis, quos lux ipſa jam terruit, cre-
pitus voces mentiri viſus timorem auget; maximè, ſi flatus ille
in flammulam incurrens ſtridorem aliquandiu continuum effi-
ciat ſimilem illi, quem Riſum Vulcani appellavit Ariſtoteles; cui
addi poteſt ſtrepitus aliquis guttularum nocturni roris ſubinde
occurrentium accenſis igniculis, & ſtridorem illum identidem
interrumpens, ita ut meticuloſis vox articulatim diviſa videa-
tur, ac Divinum aliquid reſonare.
Grad.
His demum animi præ timore, quamvis vano, flu-
ctuantis perturbatione commotis venia aliqua danda eſt: ſed
planè ridendi ſunt Ethnici, quorum mentes ſuperſtitio occupa-
verat. Cum enim Caſtorem &
Pollucem, quòd Mare piratis
liberârint, tanquam Deos Marinos coluerint, quos in tempe-
ſtate invocarent, ſi quando duplicem flammam navium malo,
aut antennis adhæreſcere conſpicerent, Tyndaridas Cœlo delap-
ſos, ut opem ferrent, ſomniabant, vel ſaltem Helenam, ſi
unica eſſet flammula. Opem autem tuliſſe eatenus arbitraban-
;
Oh ſanctas gentes, quibus hæc naſcuntur in undis Numina!
liceat mihi ab hortis ad Mare Poëtę ſcomma detorquere. Utique
& Ignis Fatuus in ſepulcreto collucens aliquam ſibi Divinitatis
particulam vindicabit; hic nempe à Caſtore illo &
Polluce non
diſtat naturâ, ſed loco; ſiquidem ex ſimili omnes materiâ coaleſ-
cunt; nec quicquam intereſt, humíne?
an ſublime ardeant.
Vidi, ait Plin.
lib.
2.
cap.
37.
Nocturnis militum vigiliis, inhærere pili s
pro vallo fulgorem, effigie ea. Inter militare pilum &
navis malum,
quod ad rem præſentem attinet, vix ullum diſcrimen agnoſco,
hoc uno excepto, quòd infixum vallo pilum in terra hæret, ma-
lus ex navis carinâ erectus in ſalo fluctuat; fulgor tenue pilum
circumplectens ejuſdem effigiem exprimit, craſſiorem autem
malum non complectitur, nec ad ejus formam effingitur. Quis
neſciat haſtam ſub dio erectam nocturno vapore telluri circum-
fuſo humeſcere? Si igitur vapor ipſe, quem terra exhalavit,
pinguis fuerit, habeátque immiſtos lucidos igniculos, cum ha-
ſtæ adhæreat, in tenebris ſplendentis haſtæ, aut eju ſdem ferreæ
cuſpidis, cui faciliùs humor adhæret, ſpeciem exhibebit. Cur
autem vapor ille pilis adhærens ſplendeſceret, at non item aër
ipſe pilis interiectus, quamvis ſimili naturæ vapore imbutus,
duplicem cauſam agnoſcerem: Altera eſt petita ex lucis naturâ;
cum enim motu exporrectionis & contractionis cieatur, neque
quâ parte lignum aut ferrum tangit, explicare ſe valeat, vires
ſuas omnes exerit, quâ parte nihil obſtat; adeóque validiùs ur-
gens æthereos globulos impreſſionem facit in intuentium oculos:
id quod præſtare nequit, cùm movetur languidiùs in aëre inter-
medio liberè circumquaque ſe explicans. Altera verò cauſa,
ducitur ex vapore ipſo, qui ſenſim alius atque alius haſtæ, aut
ferreæ eju ſdem cuſpidi adhærens craſſeſcit (perinde ferè atque
exilis vapor herbarum foliis adhærens in rorem concreſcit)
lucidos autem igniculos non fieri conſpicuos nimis tenui vapori
immiſtos obſervavimus in lucernæ flammâ.
Dand.
Ex terrâ quidem à diurno Solis fervore evocatos cum
igneis exhalationibus aqueos vapores haud ægrè concipimus, qui
militaribus haſtis adhærentes noctu luceant; ſed ex navi ſimi-
lem vaporis & igniculorum complexionem exurgere uſque ad
ſummum carcheſium, aut ad antennam, non eſt cur ſuſpice-
mur; cum maximè hujuſmodi ignes non niſi procellam ſubſe-
quantur: Quapropter illud conſequens eſt, quòd aliunde accer-
ſitus vapor in navis malo, aut in antennâ conſideat. Verùm quî
excitante potiùs diſſipari debuiſſet?
Grad.
Non ex navi ortum ducere Caſtorem illum &
Pollu-
cem, ſive Helenam, ſatis manifeſtum videtur, adeóq; aliunde
advectos fuiſſe igniculos vapore pingui incluſos: hi ſcilicet non
ſolùm ex domeſticis caminis, & ignivomis montibus evecti,
ſivè à terrenis paludibus, aut ſepulcretis advecti, ac ope ven-
torum in pelagi plagam delati, verùm etiam ex ipſis marinis
undis, procellæ vi, invicem & ad ſcopulos colliſis ſeparati (æquè
ac ex remorum pulſu, verberatis emicant ſcintillæ) potuere
vaporibus, atque pulviſculis omnis generis, quibus refertus eſt
aër in tempeſtatibus, multâ coagitatione commiſceri, ac modi-
cè lenteſcere, ita ut illa coagmentatio non ſit leviter diſſolubilis,
ſed ſolido corpori cohærere valeat. Quæ quidem adhæſio licèt
ſæviente ventorum omnia ſecum abripientium impetu fieri ne-
queat, illis tamen ſubſidentibus, ac mitiùs flantibus, ſenſim
vapor pinguis alius atque alius concreſcit uſque eò, ut jam pluri-
mi igniculi in unum coacti ardorem concipiant, & in flammam
erumpant. Neque quicquam oſtenti habet, quòd flamma illa
citrà noxam ardeat, quia priùs aqueo humore imbuta erat pars
illa navis, cui poſtmodum vapor pinguis adhæſit: ſic neq;
com-
buritur linteum imbutum ſpiritu vini non ab omni phlegmatis
admiſtione liberati, quamvis illud flamma circumplectatur.
Maur.
Poſſe in aëre diſſimilium halituum commiſtionem
fieri, adeò ut coaleſcant in materiam pinguem ac viſcidam ac-
cenſionis capacem, ſuadent Trajectiones, quas Stellas Cadentes
vocant; ſereno quippe Cœlo noctu accenſæ ſtellarum lucem, &
figuram æmulantur, ſubitóque impetu delatæ cadere videntur. Im̃ò aliquando materiam illam pinguem, vi caloris, in cujuſdam
glutinis modum decoctam uſque in terram cecidiſſe, & à ſe vi-
ſam teſtatus eſt eruditus Lovanienſis Academiæ Doctor apud
Fromundum lib. 2.
Meteor.
cap.
2.
art.
1.
Certè anno 829.
viſæ
ſunt Stellæ Cadentes, quę occiderunt pecudes, & homines
quoſdam, ut refert Fiornovellus apud Ricciolum, ubi agit de
Cometis. Propterea venia neganda non eſt bono illi Ruſtico,
qui poſt ſepem latitans, & videns Herum Radio Aſtronomico
ſtellarum intervalla obſervantem exiſtimavit illum deſipere,
quaſi baliſtâ adversùs ſydera jaculantem, ſtatímque advocavit
ſodalem herilium ineptiarum teſtem: Cum ecce Stellam Ca-
dentem videntes admirabundi exclamârunt, Mehercule unam
ſtellam dejecit, atque Herum egregium planè Sagittarium
Rarò tamen contingit hujuſmodi in terram uſq;
dela pſus;
nam vento urgente obliquè feruntur, licèt deorſum
inflectatur motus, prout olim venti originem explicuimus. Ideò
Trajectiones ventum prænunciant, quippe quæ indicant mul-
tam vim halituum, qui jam in ſuperioribus aëris partibus obli-
què deorſum moveri cœperunt. Hinc Plinius lib.
2.
cap.
36.
ait.
Fieri videntur & diſcurſus ſtellarum, nunquam temerè, ut non ex ea
parte truces venti cooriantur. Et Poëta cecinit
Sæpè etiam ſtellas vento impellente videbis
Præcipites Cœlo labi, noctíſque per umbras
Flammarum longos à tergo albeſcere tractus:
aër videlicet ad latera accurrens, ut ſpatium relictum impleat,
poſteriores materiæ accenſæ partes comprimit, & extenuat;
aut fortaſſe accenſa materia longos poſt ſe albeſcentes tractus
relinquit, quemadmodum fax accenſa celeriter mota flammam
poſt ſe trahere videtur. Quod ſi quis opinetur flammam in ſupe-
rioribus accenſam non quidem deſcendere, ſed proximam ma-
teriam incendere, atque ſubinde aliam, qua fermè ratione ac-
cenditur pulvis pyrius ſecundùm lineam diſpoſitus, aut cande-
læ nuperrimè extinctæ fumus in ardentis ſuperioris candelæ
flammam incurrens; non ibo inficias, ſi id aliquando contingere
dicatur, & maximè ſi incerto &
ſinuoſo curſu appareat Sydus
volans, nunc deſcendens, nunc denuò aſcendens. Cæterùm ut
plurimum Trajectiones eſſe materiam eandem accenſam exi-
ſtimo, quemadmodum Caſtor & Pollux, &
Ignes Fatui, adeò
ut aptè dixerit Plinius, Exiſtunt Stellæ & in mari, terriſque.
Dand.
Flammæiſtæ, at idem Plinius lib.
2.
proximè ſequenti
cap. 37.
Antennis navigantium, aliiſ que navium partibus, ceu vocali
quodam ſono, inſiſtunt, ut volucres ſedem ex ſede mut antes: graves,
cum ſolit ariæ venere, mergenteſque navigia; &
ſi in carinæ ima deci-
derint, exurentes; geminæ autem ſalut ares, &
proſperi curſus præ-
nuntiæ; quarum adventu fugari dir am illam ac minacem, appellat amq;
Helenam ferunt;
&
ob id Caſtori &
Polluci id numen aſſignant, eoſ que
in Mari Deos invocant. Volucribus, cùm maria tranſmittunt,
defeſſis, & ſi quam deprehenderint navim, requiem in illa, po-
tiſſimùm in malo & antennis, quærentibus eatenus comparan-
tur illæ flammæ, non quaſi alibi accenſæ, & aliunde advolan-
tes, ſed ſolùm quatenus iiſdem navium partibus inſiſtentes.
Quaſi vocalem autem ſonum, intelligo ſtridorem aliquem, aut
crepitum, cujuſmodi in Ignibus Fatuis explicabamus. Sed am-
bigo, utrùm fides adhibenda ſit appellanti Helenam diram atq;
nam eandem He-
lenam nautis ſalutarem pronuntiat A pollo in Oreſte apud Euri-
pidem.
Maur.
Is ego ſum, qui me Authoribus, quoad ejus fieri poſſit
mitem præbeam: neque enim facilè carpendi, aut vellicandi
ſunt, qui noſtram in utilitatem ſcribendi laborem ſubiere: pro-
pterea Plinium cum Euripide conciliari poſſe exiſtimo, ſi neu-
trum generatim atque universè locutum dixerimus, ſed ita, ut
aliquando fauſtam, aliquando infeſtam Helenam fuiſſe aſſera-
mus: ſiquidem credibile non eſt ſemper demerſa fuiſſe, aut com-
buſta navigia, quoties unicus ignis apparuit. Si duo fuerint ignes,
ideò minorem inijciunt timorem, quia ſeparati cum ſint, mi-
nùs timendum, ne ſua gravitate (ferè ut liquentes ardentis ce-
rei guttæ) devolvantur ex malo in navim, neque tantam uren-
di vim obtinent igniculi diviſi, atq; conjuncti.
At verò quando
unicus eſt ignis, ſuſpicari poſſunt nautæ conglomeratos vapores
& igniculos, cum in ipſo ardore agitentur, caſuros eſſe in tabu-
lata, aut etiam incendium excitaturos: gravitas quippe etiam
acriorum igniculorum copiam indicat. Sivè igitur unicus, ſivè
duo hujuſmodi ignes adhæſerint navibus, ſignum quidem eſt
ventorum vim elanguiſſe, non tamen ſemper timendum.
Grad.
Si quando verum eſt hoc accidiſſe, quod Plinius ſcri-
pſit, ut ab unico igne demergeretur navigium, perſuaderi mihi
facilè non patior, ut ponderi ignis tribuendum exiſtimem, ſivè
in malo ſubſtiterit, ſivè etiam in navim deciderit. Præterquam
quod diſpiciendum eſſet, cujuſmodi fuerit navigium illud,
quàm ingens, quàm onuſtum mercibus: fieri ſiquidem potuit,
ut imminente mortis timore projectæ fuerint merces graviores,
& reliqua non fuerit ſufficiens ſaburra, quâ ſtabiliretur;
ideóq;
à fluctu non modicè inclinatum in latus navigium, cùm primùm
apparuit ignis, prægravante malo (juxta ea, quæ in Acrobary-
cis conſideranda ſunt) hauſerit aquam, quá mergeretur, &
igni apparenti demerſio tribueretur, quam reverá non effeciſſet.
Ut tamen aliquid concedam, ne moroſus videar, dabo aliquan-
do, rarò tamen, potuiſſe Helenam in mali vertice collucentem
navigio eſſe (ſaltem ex parte) cauſam demerſionis, non quidem
vi ſuæ gravitatis, & nimij ponderis, ſed impulſu, quo malum
à fluctu inclinatum adhuc magis inclinaret, adeóque navigium
aquam largiùs hauriret: ſi videlicet in ſatis pingui vapore con-
cluſus igneus ſpiritus ſubita accenſione diffringens clauſtra, nec
ſinè aliquo ſtrepitu, ceu voc ali quodam ſono, erupiſſet: ſic enim &
tenemus, exploditur ignis in nitrato pulvere accenſus.
Maur.
Hoc ſanè probabilitate non prorſus caret:
nam ſicut
poteſt quis ceream candelam parare, cui inſeratur ex tenui pa-
pyro tubulus pyrio pulvere plenus, adeò ut, ubi candelæ pars
deflagraverit, ignis ad tubulum deveniens pulverem incendat; ita pariter contingere poteſt, ut conglomeratio illa ex ſatis pin-
gui vapore, & igniculis non omninò æquabiliter commiſtis, pri-
mùm accendatur, & luceat, deinde ardor deveniens ad ſinum
aliquem materiâ in flatum facillimè ſolubili plenum, ſubitam
raritatem inducat, qua flatus multo cum impetu ſe explicet, &
navim in latus inclinet. Sed non eſt in hoc diutiùs immorandum:
quanquam non inutiliter in hujuſmodi cogitationes delapſi ſu-
mus, quippe quæ lucem aliquam præferunt ad explicandos alios
ignes, quos Meteorologici contemplantur: illorum videlicet
materia, qua conſtant, minimum differre cenſenda eſt, nec alio
diſcrimine ſecernuntur, præterquam figurá, aut motu. Si enim
in aëre accenſa fuerit exhalatio brevi ardore permanens, ſinè
certa figura, Flamma, ſeu Fax ſimpliciter appellatur: ſin au-
tem ex ampliore baſi in acutum verticem aſſurgat pyramidis in
morem, Igni Perpendiculari nomen fecere. Jam verò ſi accenſa
materia oblonga fuerit & craſſior, aut jacenti ſimilis eſt, &
Trabs vocatur, aut erecta & tereti ſigurá, &
eſt Columna.
Quòd ſi brevior ſit & ſubtilior, aut Lancea, aut Sagitta dicitur,
prout veræ Lanceæ aut Sagittæ figuram imitatur. Porrò accide-
re poteſt, ut illa pinguis vaporis & igneorum halituum conglo-
batio extremitatem in tenues lacinias conciſam habeat, quaſi
caprinum vellus, aut ejus craſſiori parti adhæreat hinc longiuſ-
culum ſyrma quaſi cauda, hinc verò quaſi caput, & ad latera ap-
pendices quaſi alas expanſas explicet, adeò ut illa Capræ, hæc
Draconis ſaltem rudem imaginem referat, & ex hujuſmodi ſpe-
cie modò Capræ, modò Draconis nomen obtineat. Quoniam
autem ſic conformatus vapor non hæret in eadem ſtatione, ſed
movetur, nunc Capra ſaltans, nunc Draco volans apparet.
Saltus edere videbitur, ſi varijs in ſinubus contineatur materia
in ſubitum flatum ſolubilis, ubi eam ardor corripuerit; qui dum
ſerpit (licèt univerſus vapor colluceat) illam per intervalla ac-
cendit, adeóque rarefacta erumpens totam molem ita commo-
vet, ut ſubſiliat. Volatûs verò ſpeciem exhibebit, ſi obliquè
tranſverſo tramite feratur; id quod ferè tribui poterit aut leni
vento in ſuperioribus flanti, à quo impellatur vapor, & fuerit in
deorſum conanti, atque reluctanti huic, qui ex accenſione ra-
rus atque levior ſurſum nititur, adeóque inflexo motu procedere
coactus volatum mentiatur. Niſi fortè dicere quis málit explo-
ſum à nube hunc Draconem concepiſſe obliquam impulsûs dire-
ctionem, im̃ò & figuram aliquâ ex parte contraxiſſe, quaſi exi-
tum ſibi per vim aperuerit extenuata in caput & collum accenſa
exhalatio, quam faciliùs deinde excluſerit, quamvis craſſio-
rem, aperta jam & dehiſcens nubes, cujus particulas, quaſi ad-
ditamenta, ſecum traxerit ad effingendas alas, & demum ſe
contrahens, atque hiatum concludens nubes reliquum vaporis
pinguis cum præcedente connexi compreſſerit, & in caudam ex-
tenuaverit. Draconem hunc mihi videre nunquam contigit;
ſed me legiſſe ſcio coloris illum eſſe cærulei, qui &
indicat mate-
riam accenſionis ſulphuream, & igniculos eſſe vapori pingui ad-
huc permiſtos; quemadmodum in lucernæ flamma infimam
partem cæruleam obſervamus.
Grad.
In nubis ſinu hujuſmodi Draconem concipi poſſe,
quem facta accenſione enitatur (ipſa ſe urgente exhalatione,
quæ, ubi nubis anguſtias evaſerit, rareſcens turgeſcat in ven-
trem) alienum non videtur ab ijs, quæ in nubibus accidere om-
nium oculis patet. Quotus enim quiſque eſt, qui ſæpiſſimè non
viderit, æſtivo tempore, præſertim poſt Solis occaſum, crebras
coruſcationes in vaporibus extremum Horizontem occupanti-
bus? Hæc ſcilicet fulgetra ſine ſubita accenſione fieri non viden-
tur, quamvis flamma coruſcans propter materiæ tenuitatem
illicò evaneſcat: Comparaverit illa quiſpiam cum flammarum
globis, quos in altum proijciunt ludentes pueri, quando colo-
phoniæ minutè contuſę pulverem volá excipientes, & accenſam
inter digitos candelam tenentes, ſurſum excutiunt pulverem,
qui in candelæ flammam incurrens accenditur, ſtatímq; flam-
ma perit. Cum enim vi diurni æſtûs plurimæ calidæ aſpirationes
aſcenderint cum vaporibus, aliquæ in unum coëuntes ſe viciſ-
ſim irritant, & inflammantur, atque proximas, ſi quas inve-
niunt, ad exardeſcendum faciles, incendunt, ac maximam nu-
bis partem ſubitò illuminant; ſed quia ardor igniculos illos con-
tinuò diſſipat, illicò fulgor extinguitur. Non eſt autem putan-
dum ignem in ſingulis coruſcationibus univerſam nubem perva-
gari, licèt tota colluceat, ſiquidem non omnia igneſcunt, quæ-
cunque à proximo, aut etiam à remoto igne lucem concipiunt; nam &
circumfuſus aër, imò &
noſtrum conclave lucem exci-
Quoniam verò quidquid ſubitam raritatem aſſumens ad
majora ſpatia ſe explicat, circumpoſitum aërem urget atq; con-
ſtipat, igniculi pariter, quibus ille replet us eſt, plures coguntur
in unum, adeò ut & ipſi novam accenſionem moliantur, at que
indè oriatur nova coruſcatio. Id quod faciliùs, atque crebriùs ac-
cidit, ſi igniculi aliqui in priore coruſcatione accenſi & diſſipati
incurrant in aliarum exhalationum nondum ignitarum tur-
mam, illásque accendant. Ex quo fieri poteſt, ut expirationes,
quæ ſimul conglobatę ſemel exarſerunt, alię alias in partes ab-
euntes dum per nubem diſperſę vagantur, incidant in alias ex-
halationes, quibuſcum uniantur, & cum illis iterum in flam-
mam exeant, idque multoties contingat pro multiplici earum
complexione. Quare mirum non eſt, ſi aliquando multam in
noctem Cœlum coruſcat; ſi videlicet intrà eandem nubem plu-
rimi igniculi, quamvis ardore ſemel diſſipati, retineantur: poſ-
ſunt enim ijdem huc atque illuc diſcurrentes iterum in alias atq; alias turmas congregari, donec nubes ipſa diſſipetur.
Coruſca-
tiones has imitari docet Kircher de Arte Magnetica lib. 3.
part.
2.
cap. 3.
in fine ſic pręſcribens.
Accipe Sulphur, Salnitrum, Cam-
phuram, & Naptham;
anaticè contrita miſceantur;
mixta
ſpiritu vini omnia diluantur; diluta hac arte in cucurbita ſimul
ponantur; cui ſi ignem ſuppoſueris, humor vini 4ulphureus ni-
troſis ac bituminoſis fœtus ſpiritibus evaporans ſe longè latéque
diffundet. Si itaque arrepto titione, candelâ, aut carbone, me-
dium hujuſmodi vapidum perſtrinxeris, in momento totus va-
por in flammam abibit, & in loco obſcuro coruſcatione ſua ful-
gur perfectè mentietur. Quòd ſi vapor dictus in guttas per aërem
frigidum circumſtantem fuerit reſolutus, titio hoc medium
perſtringens, totúmque hunc indigeſtum vaporem accendens,
jacula, ſtellas cadentes, capreas ſaltantes, aliáque plurima ju-
cunda ſpectacula exhibebit. Hęc ille;
quę tamen mihi aliquan-
do non ſubijt mentem experiri. Sed video accenſam exhalatio-
nem poſſe aërem percurrendo in alias incidere, quas incendat,
etiamſi nulla nubes appareat. Sic apud Guilielmum Piſonem de
Medicina Braſilienſi lib. 1.
pag.
3.
In Braſilia crebris fulguribus absq;
toni@ru Cœlum ſub veſperam coruſcat, tempeſtate maximè ſerena,
ſed ſicca.
Maur.
Nullus dubito, quin pluſquam ſemel animadverteri-
tis, que diſtinctio ſit intra fulgetra hujuſmodi, & fulgura, quę
in magna & turbulenta tempeſtate non ſine terrore coruſcant:
illa enim abſque ſono, qui ſaltem à nobis exaudiatur, fulgent;
ſequente: illorum fulgor ſe explicans ut plurimum nubem com-
plet; horum autem multiplici lapſu &
erratico velociſſimè ſer-
pit. Sinè ſtrepitu fulgetra micant, quia tenuis vapor accenſam
exhalationem circumplectens non reſiſtit ignis expanſioni,
quemadmodum etiam abſque fragore incenditur pulvis pyrius
ſub dio, aut contrita colophonia in flammam injecta. Contra
verò in denſa atque humida nube, ac proinde etiam frigida,
refugientes à contrario plurimę ſulphureę expirationes nitroſis
admiſtę ſimul coëunt, & ſubito ardore concepto rareſcunt,
atque ſibi per vim exitum aperiunt cum exploſione, ac nubem
celerrimè findentes tonitru excitant: cujus germanam ſimilitu-
dinem exhibent bellica tormenta majora, ſi quando noctu fer-
reum globum explodant; globus enim aërem vehementiſſimè
ſecans primò acutum ſonum, poſtmodum languente impetu
graviorem edit. Neque enim in nubibus concavas altitudines
concipio, quæ ſonum ſemel emiſſum ſæpè repercutiant, &
aliquandiu protrahant, ut in montium vallibus, aut in cor-
porum aliquorum percuſſione, quemadmodum in Atlante Si-
nico pag. 56.
in IV.
Provinciâ Xantung, Lacus Lui, hoc eſt toni-
trui, ad Cao civit atem: in medio enim illius lapis eſt, cujus corpus Dra-
conem, caput Hominem refert: hunc ſpiritum tonitrui Sinæ vocant,
ſcribuntque pulſato illius ventre vocem tonitruiemitti. Nimirum ex
vibratione aër per os expellitur. Quare tonitruum differentiæ,
pro ratione exploſionis, atque impetûs, quo exhalatio velociùs
aut remiſſiùs cietur. Porrò tortuoſum, ac ſerpentis progredien-
tis inſtar, flexuoſum fulguris motum obſervamus in tetrâ nube
procul poſitâ; quia videlicet exhalatio multo impetu delata ce-
leriter, obvium vaporem validè comprimit, uſque dum ille
denſior factus, langueſcenti impulſui obſiſtat, ideóque inflexo
motu per minùs denſum vaporem excurrat illa eadem exhala-
tio, donec creberrimè reciprocatis minoribus ſemper flexioni-
bus demum deficiat. Fieri autem vaporis conſtipationem ex hoc
ſatis manifeſtum eſt, quòd pluvio Cœlo validiora tonitrua con-
ſequitur imber.
Dand.
Sunt qui audire refugiant ſulphur, nitrum, ac ſimilia
in nubibus reperiri, quibus tribuatur coruſcationum æquè, atq; fulgurum cauſa, quia hujuſmodi corpora ſponte ſuâ illuc aſcen-
dere nequeunt, cum ſuapte naturâ gravia ſint, neque ſurſum
quicquam trahi à Sole exiſtimant. Sed numquid non quotidie
videmus commoti aëris impulſu, aut levi oris, ſeu follis flatu
nequicquam repugnante, abripi, ac ſurſum tolli? Venti, ait
Plinius lib. 2.
cap.
38.
ingruunt inanes, ijdemque cum rapina remeant:
adeò ut ille arbitratus ſit, ideò lapidibus pluere interim, quòd vento
rapti ſint: im̃ò aliquando vitulum ex nube decidiſſe narrat Avi-
cenna, utique à Typhone abreptum, & in ſublime elatum, ac
poſtea dimiſſum. Quid ni pariter ſulphureas, nitroſas, alumi-
neas, omnísque generis tenues particulas, ſive à telluris ſuper-
ficie abſtractas, ſive jam in aëre vagantes, ſecum rapiant venti,
atq; cum vaporibus demum in nubem coëuntibus commiſceant?
Quod ad ſulphur attinet, Eſt mihi, ſcribit Olaus V Vormius in
Muſæo lib. 1.
cap.
11.
ſulphuris genus, quod anno 1646.
16.
Maij hìc
Haffniæ ex aere decidit. Eo enim die cum pluvia ingenti tot a urbs, om-
nesque it à inundarentur plateæ, ut greſſus hominum impediret, ſul-
phureoque odore aerem inficeret, dilapſis aliquantulùm aquis, quibuſ-
dam in locis colligere licuit ſulphureum pulverem, cujus portionem ſervo,
colore, odore, & alijs verum ſulphur referentem.
Utique non obſcu-
rum argumentum atque indicium accenſi ſulphuris aquam de-
ciduam inficientis fuit ſulphurea illa graveolentia: pulvis au-
tem qui colligi potuit, docet non omne ſulphur, quo nubes a-
bundabat, fuiſſe accenſum: ſic ſæpè propè bellica tormenta ma-
jora poſt exploſionem globi videmus non exiguam pulveris pyrij
adhuc integri copiam ex ore tubi in terram decidiſſe; plus ſcili-
cet ingeſtum fuit, quàm potuerit ante exploſionem incendi. In
Pernambuco, ut ſcribit Piſo lib. 1.
pag.
3.
Tonitrua, ſi quæ circa
Æquinoctia ſuboriantur, rariſſimè, eaque cum imbribus ſine fragore
multo, in Mar anbon propiùs ad Æquatorem vehementiùs & crebriùs
exaudiuntur: idque fortaſſe quia nitroſæ expirationes ibi non
multùm à terra recedunt, nam ut ille ait, Ros hic europæo tùm
pinguior, & nitro multo imprægnatus fœcundior, tùm multò penetran-
tior, & tenuior, præcipuè æſtate, exiſtit.
Quod patet in omni met allo,
& ferro in primis, quæ abſque ullo nubium adminiculo facilè exedit.
Cæterum aquæ pluviæ immiſtum decidere aliquid nitroſum atq;
ſalinum, nôrunt mulierculæ pluviam colligentes ad coquenda
legumina, quibus cæteroqui affundenda eſſet aqua per cineres
tranſiens, ſecúmque abripiens ſalem, qui ſe durioribus granis
inſinuans nimis arctam particularum compagem luxaret, atque
adeò emolliret.
Grad.
Quàm diſſimilium naturarum fortuitam coagmenta-
tionem nubes complectantur, nulla validior ratio æquè demon-
ſtrat, ac Fulmen, & Grando:
neque ſolùm ſingulatim ſed non
Aqueus enim vapor, qui facilè, vel ſolâ compreſſione, iterum
in aquam cogitur, non concreſceret in grandinem, niſi illi com-
miſceretur coagulum; quod, præter frigidos ſpiritus à nobis
olim admiſſos, etiam plurimos ſales continet (ſali autem vim
coagulandi communiter tribuunt, nam ſpiritus ſalis non ſolùm
alios ſpiritus, ſed & oleoſa quævis congelat, @@que coagulat) &
quidem plantis valdè noxios; vulneri ſiquidem plantæ ex per-
cuſſione grandinis inflicto adhæreſcunt ſalinæ particulæ ita in-
feſtæ, ut non ſolùm ramus aut palmes percuſſus tabeſcat, ſed
etiam in reliquas partes malum ſerpat, & præcipuè in vitibus,
quibus fibrarum textura rarior, niſi fortè pluvia grandini ad-
miſta peſtem illam illicò abſtergat. Hoc verò in melonibus ma-
nifeſtum fit; quandoquidem, licèt duri &
craſſi corticis vulnus
leve & contemnendum videatur, tamen intimæ partis eſculen-
tæ ſapor corrumpitur, ſalibus grandinis ad ima permeantibus.
Dand.
Non ſales tantummodò tum volatiles, tum fixos in
ſublime cum vaporibus elatos, verùm etiam terreni pulveris
vim non modicam aliquando in nubium uſque regionem trans-
ferri concedent, qui lapidibus pluiſſe putant non à turbine ex
torrentis alveo ſurreptis, ac poſtmodum dimiſſis, ſed in ipſo nu-
bium gremio genitis: adeò ut non perſpicua glacies, cujuſmodi
eſt grando, ſed, ob admiſtionem plurimi terreni pulveris, opa-
cum quid coaluerit, à ſaxeâ duritie minimum diſtans; hanc
enim ipſa grando obtinet etſi pellucida. In horum opinionem ſi
nos adduci patiamur, ſaxeam hujuſmodi pluviam dupliciter
comminiſci poſſumus. Primùm quidem ſi ſaxa illa decidua dica-
mus à grandinis natura non abfuiſſe; ſed ſublatâ perſpicuitate
lapideam naturam mentita fuiſſe, atque poſtea grandinis in mo-
rem ſoluta fuiſſe in aqueum liquorem: ſic vino vi ſulminis coa-
gulato non ultra triduum rigor ille durat, ut fuit obſervatum. Deinde ſi ingentem terreni pulveris copiam in ſublime elatam
admittamus ope ventorum invicem confligentium unà cum va-
pore & ſalibus ſubactam, atque vehementi calore ſulphurea-
rum exhalationum excoctam in lapideam duritiem. Huc for-
taſſe quis referat cauſam ejus, quod ſcribit Livius Decad. 4.
lib.
9.
ante med. Novendiale deinde ſacrum tenuit, quòd in Piceno per tri-
duum lapidibus pluerat, ignesque Cœleſtes multifariam orti aduſſiſſe
complurium levi afflatu veſtiment a maximè dic ebantur: quaſi potiſſi-
ma ignearum expirationum pars coiverit ad efformandos lapi-
des, reliquæ verò imbecilliores decidentes leviter aftlaverint
Verùm cum ſatis perſpectum ſit quàm vanis, ac ſæ-
piſſimè omninò falſis, rumoribus vulgus agatur, triduanam il-
lam lapidum pluviam mihi perſuaderi non æquè facile fuiſſet, ac
bonis illis Quiritibus, niſi fortè dixiſſent fœdam illam tempeſta-
tem eo triduo pervagatam Picenum, modò hoc, modò illud op-
pidum vexâſſe: ſic &
nos aliquando noſtro damno expe ti ſumus
grandinem pluribus diebus alias atque alias ſegetes diverſis in
agris afflixiſſe. Præterquamquod duriorem me ſentio, quàm ut
facilem me præbeam ad opinandum ſaxa in nubibus gigni tàm
brevi momento, quæ terra ſuis in viſceribus longo opere moli-
tur: neque enim quàm promptè aqua in grandinem conglaciat,
tam expeditè terrenæ particulæ non paucæ in nube coagmen-
tantur, atque tandiu ſuſpenduntur, donec in lapidem dure-
ſcant.
Grad.
Tamen quis evellat ex animis vulgi opinionem tam pe-
nitus inſitam, tam vetuſtam, quâ ſibi perſuadet Cerauniam
cum fulmine in terram decidere, Brontiam cum tonitru, Om-
briam cum imbre? Hos lapides ſi gignat nubes, quid ni pariter
ſaxa vulgaria pluviæ in morem decidua?
Dand.
Ut darem lapidem unum in nube effingi, non conti-
nuò adigor ad pluviam verè lapideam admittendam: eſto, ad
ineundam ab antiquis gratiam, grandinem minimè perſpicuam,
immò varijs coloribus infectam, ita ut lapides imitaretur, ali-
quando decidere potuiſſe, non negem. Si enim aqua pluvia ex
terrenis exhalationibus cum vapore ſublatis colorem aliquem
contrahat (nam & de Pluvia Purpureâ Bruxellenſi anno 1646.
die 6.
Octobris opuſculum ſcripſit Gottifredus Vendęlinus)
utique in nubibus conglaciata colorem eundem referet.
Maur.
Appoſitè, Gradonice, pro tuâ ſapientiâ vulgarem po-
pularémque ſententiam dixiſti, quæ Cerauniam cum fulmine
è nubibus delabi opinatur; &
quidem non alio argumento,
quàm quòd ejuſmodi lapis ex eoloco effodiatur, quem fulmen
percuſſit. An etiam aqueum eſſe fulmen dicemus?
quia, ut ha-
bet Atlas Sinicus pag. 139.
Urbi Luicheu fulmen nomen dedit, quod
ex monte amœnum aquæ fontem elicuit; ubifulminum ſpiritui, ceu Deo,
magnificum, ac ſuperſtitioſum incolæ ædific arunt templum: fingunt
enim fulminibus ſpiritum neſcio quem præeſſe, eſſeque fracti mallei
partem, cum decidit; quo malleo ingentia pulſ ari tympana, indeque
fulminis erumpentis ſtrepitum ac murmur eſſe fingunt: toto autem anni
tempore frequentia admodum tonitrua hìc audiuntur. De hoc lapide
ſcripſit V V ormius Muſæi lib. 2.
cap.
12.
Ceraunias nomen à ful-
perſuaſum ſit. Varias figuras præſefert, maximâ ex parte cu-
neum refert, pyramidem, malleum, ſecurim, clavam. Lon-
gus quandoque pollices ſeptem, quandoque quinque; latus tres
aut quatuor; craſſitie inæquali.
Subſtantia ad ſilicem ut pluri-
mum accedit, durus adeò, ut limam non ſentiat, gravis &
ponderoſus. Quandoque foramen in medio, pollicis craſſitie,
obtinet ita conformatum, ut ab uno latere anguſtius ſit, quàm
ab altero. Colore variat, quandoque cinereo, quandoque nigri-
cante, quandoque luteo ſubobſcuro. Hæc ille, qui complures
hujuſmodi lapides, quos deſcribit, in ſuo Muſæo aſſervabat, &
Amicus noſter Haffniæ ſe vidiſſe teſtatur. Utique fulmen tanto
fulgore oculos perſtringit, tantóque terrore animum percellit,
ut nemo ſe lapidem deſcendentem vidiſſe audeat fabulari, cer-
tus ſe fidem non inventurum: Neque ſtatim ab audito fragore
innoteſcit, in quem terræ ſinum ſe fulmen abdiderit: co autem
cognito, quis tam immitis, ut à foſſoribus lapidem inquiri ju-
beat, antequam deſævierit tempeſtas? Si igitur quis neget de-
lapſum è Cœlo lapidem, ſed terram aſſerat fulmineis exhalatio-
nibus imbutam obduruiſſe in lapidem, falſitatis redargui non
poſſe exiſtimo. Hic certè affinem fulmini Cerauniam dabit,
quin è nubibus lapidem advocet: in terram ſiquidem, non om-
nem, ſed cum certis particulis ſpirituum, ſalium, ſulphurum
commiſtam, incidens exhalatio efficaciſſima illi ſe pariter im-
miſcet, totámque maſſam celerrimè exagitans coagmentat, &
excoquit in lapidem duriſſimum; cujus figuræ terminos præ-
ſcribit tum materia ipſa (ex quâ & color pendet) tum exhala-
tionis motus, prout maſſam illam aut imbuit, aut circumple-
ctitur. Porrò quod ſpectat ad foramen illud in lapidibus cuneum
imitantibus, ut in re occultiſſimâ, auderem opinari exhalatio-
nis fulmineæ impetum aliquantulum retundi, cum terram per-
meat, adeò ut veniens ad materiam lapideſcendi capacem pars
quidem in illam recta juxta conceptam directionem penetret,
pars verò hinc & hinc diſperſa, pro variâ dividendæ terræ obſi-
ſtentiâ, facto divortio flectatur. Hinc fit, ut ſingulæ partes ex-
halationis, quæ in latera ſecedunt, ſenſim (ſic loqui liceat,
quamvis res breviſſimo tempore perſiciatur) languidiores ſiant,
utpote à cæteris partibus ſejunctæ, adeóque infirmiores, & in
ipſo motu impetûs imminutionem patientes à terrâ, quam divi-
dunt. Quæ verò exhalatio recta ſe inſinuans terram imbuit, ini-
tio quamvis calidiſſima non valet admodum maſſam illam dila-
ne, quæ in latera tunc primùm ſecedit; ſed, hac poſtea latiùs
digrediente ac langueſcente, illa ſe faciliùs explicat, & terra,
dilatatur, ut laterariâ exhalatione circumſcribente cunei for-
mam induat. Cum autem manifeſtum ſit exhalationem ex con-
cepto impetu rectâ progredientem celeriùs moveri, quàm quæ
obliquè flectitur ad latus, illa præ hac citiùs venit ad cunei ba-
ſim (& quidem breviore viâ) atque adeò materiam exagitans
baſim amplificat, antequam eò perveniat exhalatio, quæ ad
latus tendit: propterea hæc occurrens baſi amplificatæ, ab inte-
riori exhalatione etiam tùm commotâ ita inflectitur, ut ejus
pars motum, turbinis in morem, concipiens liquentem ac mol-
lem adhuc cunei materiam perfodiat, reliqua progrediatur in-
ſtituto itinere: atque idcircò foramen amplius eſt, quâ parte
exhalatio perfodiens ſibi viam aperit & ingreditur, anguſtius
verò, quâ parte egreditur. Dixi autem liquentem ac mollem
cunei materiam; ſi enim in fornace ob nimium calorem, qui
igni proximi collocati fuere crudi lateres, non rarò, dum co-
quuntur, fluunt, ac ſolvuntur in quaſi ferream materiam; quanto validior eſt fulminis calor, ut terram illo imbutam ſimi-
liter emolliat?
Grad.
Omninò ex animi mei ſententiâ rem hanc definis;
nunquam enim acquieſcere potui aſſerentibus Cerauniam,
Brontiam, Ombriam, & ſi qui ſimiles ſunt lapides, è nubibus
decidiſſe; quemadmodum neque ranas in nube genitas quiſ-
quam audet affirmare ex eo, quòd illas ſaltitantes videat in pul-
vere, dum æſtate nimbi cadunt. Sicut autem non ex omni pul-
vere exurgunt ranæ, ita neque fulmen omnem terram, quam
penetrat, obdurat, & effingit in Cerauniam, ſed illam tan-
tummodò, quam congruis particulis imbutam invenit.
Maur.
Sed &
illud adde, quòd, ſicut non omnem æſtivam
pluviam conſequuntur ranæ (ſi tamen tunc efformantur) ita
non omne fulmen efficax eſt, ut terram excoquat, & efformet in
Cerauniam, etiamſi terra cæteroqui idonea eſſet. Hoc mihi
ſuadet tam varia fulminum naturâ, quæ licèt intrà exhalatio-
nis genus conſiſtat, eſt tamen multiplicium exhalationum tam
diverſa complexio, ut planè admirationem pariat earum effi-
cientia. Mira fulminis, ſi intueri velis, ait Seneca lib.
2.
nat.
quæſt.
cap.
31.
, opera ſunt, nec quicquam dubii relinquentia, quin divina
inſit illis, & ſubtilis potentia.
Loculis integris, &
illæſis conflatur ar-
gentum. Manente vaginâ gladius liqueſcit;
&
inviolato ligno circapila
Stat fracto dolio vinum, nec ultra triduum rigor*
*ille durat.* Apud Plutarchum autem lib.
4.
Sympoſ.
quæſt.
2.
Rhe-
tor Dorotheus ait: *Ipſe memini apud nos fulmen ineidiſſe in domum* ,
*& multa mir abilia feciſſe:
nam &
vinum è doliis illæſis conſ umpſit, &
*
*bominem dormientem tranſ volavit, neque ipſum lædens, neque veſtem*
*tangens, & cinguli æs, quo obductum erat, colliquavit.
Audio etiam*
*fulmen propè militem, qui templum Romæ cuſtodiebat, decidiſſe, cal-*
*ceorumque aduſtis loris nullum aliud maleficium intuliſſe; &
cum ar-*
*gentei caliculi in ligneis repoſiti eſſent operculis, ligno incolumi argentum*
*colliquatum fuiſſe inventum.* Non me latet plures acquieſcere in iis,
quæ Ariſtoteles docet lib. 3.
Meteor.
cap.
1.
*Si in ipsà nube multus*
*& tenuis extrudatur ſpiritus, bic fit Fulmen;
ſiquidem valàe tenue*
*fuerit, non adurens propter tenuitatem; ſi autem minùs, adurens.
Illud*
*enim propter tenuit atem fertur, propter velocit atem autem prævenit*
*pertranſire, antequam igniat, & moram faciens denigret:
boc autem*
*tardius, coloravit quidem, non autem exuſſit, ſed prævenit pertran-*
*ſiens. Quapropter &
reſiſtentia quidem patiuntur aliquid, quæ autem*
*non, nibil: ut clypei jam æramentum quidem liquef actum fuit, lignum*
*autem nibil paſſum fuit; propter enim raritatem prævenit ſpiritus*
*penetrare & pertranſire:
&
per veſtimenta ſimiliter non combuſſit*,
*ſed velut attritionem fecit.* Hanc tamen non univerſalem neque
abſolutam cauſam agnoſco. Eſto, ignistenuis, velociſſimè juxta
conceptam directionem delatus per amplioris corporis meatus,
illud non accendat, quemadmodum & nos per flammam celer-
rimè linteum trajicimus, quin incendatur; ut enim fiat accen-
ſio, morula aliqua neceſſaria eſt, nam opus eſt ut igniculi per-
vadant particulas, quarum nexum oportet diſſolvere: verùm
non omnia, quæ fulmen efficit, ad reſiſtentiam aut facilitatem
referri poſſunt. *Martia princeps Romanarum*, ait Plin.
lib.
2.
cap.
51.
*icta gravida, partu exanimato, ipſa citrà ullum aliud incommodum*
*vixit.* An amplioribus hiabat meatibus matris caro, quàm fœtûs?
*Mitbridatis inf antis, cunas fulmen incendit, corpore int acto, vestigio*
*dunt axat ignis in fronte relicto*, ut habemus apud Plutarchum
lib. 1.
Sympoſ.
quæſt.
6.
hoc autem neſcio quomodo tribuam non
niſi reſiſtentię cunarum, non autem corporis infantis, cujus
ſaltem oſſa æquè dura eſſent ac cunarum lignum. Quapropter
tam varia fulminum opera referenda cenſeo in diverſas exha-
lationum complexiones, ex quibus fulmen conſtat: quemad-
modum Aquæ Fortes, & menſtrua ſolventia, diverſæ Naturæ
cum ſint, in corpora diverſa ſuam exerunt efficacitatem: &
de
gne Puteolano non chartam, non lignum comburente, ſed
ſit autem penes
authorem fides. Similiter igitur potuit fulmen aliquando
dolium diſſipare, & vino coagulum immiſcere, vi cujus vinum
obrigeret, aliquando verò intacto dolio vinum in vapores ſolve-
re: Sic in Aquâ Regiâ aurum argento miſtum ſolvitur intacto
argento, contrà autem in Aquà Forti communi argentum ſol-
vitur auro integro manente.
Dand.
Utique fulmen plures naturas igneas ardoris capaces
complectitur, ſed potiſſimum ſulphur; cum enim aliquando
mihi aliiſque colloquentibus clariſſimum fulgur oculos per-
ſtrinxiſſet, manifeſto odore ſulphureo conclave repletum eſt,
apertiſque feneſtris multò acriorem ſenſimus odorem ex ful-
mine, quod haud procul deciderat; adeò ut nemini relictus
fuerit locus dubitandi, utrùm in fulmen accendatur ſulphur,
cujus ardore igneo & acri inficiuntur corpora fulmine icta;
&
idcirco ſunt qui putent cum Plutarcho nuper laudato, canes,
avéſque abſtinere cadaveribus fulmine percuſſorum. Niſi fortè
dicendum ſit etiam Arſenicum additum, quod pariter citò
ignem concipit & inflammatur, flammam reddens odoris ſul-
phurei, ſed ſulphure deterioris, atque ſpiritibus animalibus
cerebri valde infeſti: eſt enim Arſenicum ſuccus ſulphureus,
conjunctum habens aliquid lithargyri, & ſalis ſpiritum.
Hanc
arſenicalem particulam complexum fuiſſe puto fulmen, quod
ante aliquot annos mihi amicum hominem eripuit; cum enim
humerum cute denudaſſet, pars icta putreſcere cœpit, & ſanguis
venenum concepit, quo tertiâ die extinctus eſt. Bitumineam
pariter materiam fulmini admiſceri hinc arguere poſſumus,
quòd in Campo Sennaar, qui bitumine abundat, frequentiſſima
fulmina cadere dicuntur; ſicut &
in Inſulâ Lemno, propter
quod Lemnius dictus eſt Vulcanus, & è Cœlo cecidiſſe.
Naph-
tha autem videtur bituminis liquidi ſpiritus tam facilè inflam-
mabilis, ut non ſolùm ignem ad ſe rapiat, ſed etiam aliquando
Solis ardore accendi dicatur. Hoc verò omni bitumini com-
mune eſt, ut, conceptâ flammâ, rapidè ardeat, ſed effusâ aquâ
non extinguatur: propterea non mirum fulminis ignem à nubis
pluviâ non lædi. Porrò cum oleum ex cerâ deſtillatum ma-
gnam cum Naphthâ affinitatem habeat, tàm ratione facilis
accenſionis, quàm penetrationis, & ab Apibus ceram cum melle
colligi ex rore floribus adhærente perſpicuum habeamus, hujuſ-
modi tenuiſſimas particulas facilè inflammabiles cum aëre,
vaporibus, aliiſque expirationibus commiſceri negare non poſ-
Quapropter ad ſulphureum genus revocanda videtur
potiſſima fulminis natura; cui tamen aliquas etiam ſalinas
particulas (ſivè Nitroſas, ſivè Tartareas dixeris, ſivè his ana-
logas) cum vapore aqueo in ſublime evectas admiſceri non
negaverim; quemadmodum &
diximus, cum de Auro Fulmi-
nante diſierebamus.
Grad.
In mediâ illâ aëris regione, ubi nubes coguntur, pluri-
morum generum anhelitus, etiam ſalinos, reperiri, ſatis apertè
oſtendit pluviæ fœcunditas, ſi præſertim inter tonitruum frago-
rem decidat, cujus tepor igniculorum admiſtionem indicat. In tempeſtatibus autem magna fit in nube halituum agitatio:
& quemadmodum pars lactis pinguior multâ agitatione ſepa-
ratur in butyrum, ita coagitatis vaporibus particulæ ſulphureæ
& bitumineæ congregantur ad conſtituendam fulminis mate-
riam, quæ demum accenditur, & cum fragore erumpit.
Cum
autem non alia mihi videatur eſſe fulguris materia ac fulminis,
hoc inter ſe diſtare crediderim, quòd fulminis materia magis
compacta ſit, quàm fulguris, atque idcircò illa non ſicut fulgur
intrà nubis anguſtias tantum fremat cum tonitru, & diſſipetur,
ſed etiam quaſi conglobata deſcendat, atque exploſa Montes
turreſque percutiat, vix credibili impulſu, niſi montium rimas,
turreſque diſiectas videremus. Quòd ſi gravatè non audieritis,
paucis exponam, quâ ratione conatus fuerim fulminis motum
deorſum explicare, præter ipſam ignis, quam olim adſtrueba-
mus, gravitatem. Oſervabam in motu corporis fluidi turbina-
tim convoluti, ſivè aër fuerit, ſivè aqua, niſum eſſe deorſum;
motus enim in ſupremâ ſuperficie videtur incipere, ſimilem-
que impetûs directionem ſubjectis partibus communicare. Sic
Typhones ex nube deſcendunt, & naves deprimendo ſubmer-
gunt: ſic majores aquarum vortices, ut Charybdis, navigia
abſorbent: &
in minoribus fluviorum vorticibus, quos in Pado
præſertim frequentes videmus, non ſolùm feſtucæ in illos inci-
dentes, ſed & minùs periti natatores aliquando abſorbentur:
atque ſi exundaverit flumen, poſtquam ſe in alveum recepit,
ſolum paſſim ab hujuſmodi vorticibus excavatum relinquit;
quin im̃ò nonnunquam ingentes & amplæ voragines, atque adeò
altè depreſſæ conſpiciuntur, ut in iis aqua perpetuò ſcaturiat,
ut in puteis. Si igitur in nube contingat non ſolùm materiam
fulmineam ex agitatione in unum congregari, ſed etiam adver-
ſis ventorum flatibus comprimi & convolui, illa utique conſti-
patur, atque deorſum exprimitur, uſque eò dum factâ accen-
to: ſic etiam ex ſclopis, quorum fiſtula interiùs eſt in ſpiram
excavata, exploſus globus validiorem ictum infligit.
Dand.
Quemadmodum in nubibus multâ agitatione cogun-
tur in unum plures expirationes igneæ fulguribus atque fulmi-
nibus materiam ſuppeditantes, ita non facilè negaverim in
aliquibus terræ cavernis multam vim hujuſmodi halituum
congregatam poſſe excitari, ut multo impetu erumpentes aſcen-
dant, atque deinceps incitatiſſimâ converſione convoluti atque
conſtipati citiſſimè in fulgura & fulmina accendantur.
Hinc
cum aliquando legerem in Atlante Sinico pag. 46.
in III.
Pro-
vinciâ Xenſi, *ad Ucung mons eſt T aipe: ajunt in eo pulſ ata tympa-*
*na, fulgura ac fulmina & ingentes excitare tempeſtates;
unde ſeverè*
*cautum, nec ulli omnino licitum ibi tympanis pulſ andis admovere*
*manum:* Non aliam excogitare potui cauſam præter hanc, quòd
ſcilicet tympani pulſu vehementer concitatusaër quieſcentes &
quaſi ſopitos intrà cavernarum fortaſſe ampliſſimarum ſinum
halitus commoveat, hoſque propterea erumpentes, motu, quin
immò tumultu, largiùs atque longiùs ſerpente, ſubſequatur
deinceps tanta ſimilium halituum vis, ut fœdam tempeſtatem
efficiat. Hanc verò expíratiouum congeriem in montium ſpe-
culus ſuadebant ea, quæ in proximâ pag. 47.
legebam:
*Paoki*
*montem babet China ang, cujus vertex ad galli gallinacei figur am vide-*
*tur accedere: cum tempeſtas aut tonitrua imminent, tantum murmur*
*ac boatum edere feruntur illius anfractus, ut ad triginta, eoque am-*
*pliùs ſtadia exaudiri poſſit.* Evadentes nimirum catervatim cum
impetu ex cavernarum anguſtiis concitatæ exhalationes ſibi-
lum, immò veriùs ingentem mugitum edunt. Simile quid habe-
tur pag. 128.
in XI.
Provinciâ Fokien.
*Ad radices montis Chinyven*,
*ad Bore alem urbis (Hinghoa) partem eſt lacus Chung, in cujus ripa*
*palatium ingens erectum eſt decem conſtans aulis: in eo, quoties pluvia*
*aut tempeſtas imminet, ſonus veluti campanæ auditur:* halitu vide-
licet ex imis erumpente, atque aulas illas pervagante, dum per
oſtiorum patentium latera, aut valuarum rimas, colliditur,
ſonitum edente: Niſi fortè opinari quis maluerit, expiratio-
nem cum impetu ex ſubterraneo ſpecu per rimam exire cum
ſibilo, quem auctum reddat multiplex aularum repercuſſio,
adeò ut campanæ ſonitum æmulari valeat. Sic ſi quis in dome-
ſtico conclavi luculento camino utatur, experitur quanto fre-
mitu aër ingrediatur per clauſi oſtii rimam.
Grad.
Quæ de concitato aëre excitante cavernarum halitus
2.
cap.
45.
ſcrip-
ſit: *Sinè fine*, inquit, *ventos generant jam quidam etiam ſpecus*,
*qualis in Dalmatiæ orâ vaſto in præceps bjatu, in quem dejecto levi*
*pondere, quamvis tranquillo die, turbini ſimilis emicat procella: nomen*
*loco eſt Senta.* Reperiuntur autem non uno in loco ſpecuum
tractus ampliſſimi, atque in multa ſpatia longè producti, in qui-
bus maxima halituum omnis generis copia contineatur. Alicubi
igitur contingit, ut commotos ac prodeuntes halitus, alii atque
alii ſubſequi poſſint. Hinc ſi quando lacus aliqui ex injecto lapide
æſtuant, & validâ tempeſtate agitantur, dicendum videtur im-
miſtas aquæ exhalationes motu illo excitari, ac tumultum
moliri, cum priùs quieſcerent: quemadmodum etiam ſæpè nihil
graveolens ſtagnum aquæ putridę tunc primùm fœtorem emit-
tit, cum aqua incipit agitari. Fieri autem poteſt, ut ex commotâ
lacûs aquâ, aut irritato cavernarum aëre non exhalationes
tantùm, ſed & vapores plurimi ſimul exiliant, ac propterea non
ſolùm ventus, ſed etiam pluvia gignatur. Cujus rei exemplum
ſi ſatis meminiſti, tibi obtulit Atlas Sinicus pag. 138.
in XII.
Provinciâ Quangtung hęc enim habet:
*Propè Sinbing mons eſt*
*Tienlu cavernoſus, atque horridus aſpectu: in eo fontem eſſe ſcribunt*,
*ſeu ſtagnum inacceſſum, cui ſi ex alto vel lapillus iniiciatur, boatus ac*
*ſtrepitus auditur inſtar tonitrui, ac quàm mox turbidum fit Cœlum*,
*ac pluvia decidit; indè Draconis ſtagnum dicitur.
* Similiter pag.
82.
in VII. Provinciâ Huquang propè Choxan *eſt Xang yung amnis*,
*in quo ingens una Cat adupa, ſeu aquæ lapſus eſt, in quem ſi vel lapidem*
*injeceris, continuò tonitrua, ac pluvia ingruit.* Quod ſi cum vapori-
bus atque exhalationibus flatum gignentibus commiſcerentur
etiam non paucæ expirationes ex iis, quæ fulguribus atque ful-
minibus materiam exhibent, ſatis conſtat ex illâ commotione
poſſe etiam in nube, quæ ex vaporibns efformatur, concipi ful-
men, quod Cyclopas in antro fabricatos Poëtæ fabulentùr.
Maur.
Aliqui fortaſſe opinentur, credulitatem in mentes
noſtras nimis facilè irrepſiſſe, cum aliquando peregrinis narra-
tionibus ſententiam noſtram firmare ſtudeamus, ſæpè autem
ea ſtudiosè inquiramus, quibus veriſimilitudinem conſectemur,
ne illa omni probabilitate prorsùs carere videantur. Sed nun-
quid Authoribus temerè abroganda eſt fides, per quos, nullâ
falſitatis aut fraudis ſuſpicione laborantes, in longè diſſitarum. Provinciarum notitiam deducimur?
An quia exotica multa
ſunt, nec noſtris hiſce regionibus communia, idcirco etiam com-
mentitia? Plura quoquè ſunt nobis vulgaria &
pervagata, quæ
Americanorum intelligentiâ:
quos
tamen utique reprehenderemus, ſi noſtra illi quaſi fabulas reii-
cerent. Imò hæc eſt non contemnenda probabilitatis nota, ſi
nihil de noſtris opinionibus cogitantes hiſtoriarum ſcriptores ea
referant, quæ noſtris hypotheſibus favent. Quapropter non
mediocriter delectatus ſum his, quæ ex Atlante Sinico nuper
attuliſtis; innoteſcit enim, quàm faciiè idonea gignendis ful-
minibus materia à tellure ſubminiſtretur; quamquam nec ubi-
que, nec ſemper, eadem fiat halituum complexio, quæ aut in
ſulmen accendatur, aut eâdem efficacitate polleat adversùs cor-
pora, quæ feriuntur. Aliquando enim homines è Cœlo tacti
exanimantur corpore integro manente, nullóque apparente
percuſſionis veſtigio; quia venenatus halitus vel ſubito illapſu
cor pervadit, vel ſpiritus animales in cerebro extinguit, vel ſan-
guinem in venis omnibus atque arteriis coagulat. Aliquando
verò manet integra corporis figura quaſi hominis dormientis,
ſed ſi quis tangit, illicò totum abit in cineres, perinde ferè ac
igniti carbones ſenſim tabeſcentes relinquunt cinerem aliqua-
tenus juxta priſtinam ſpeciem conformatum, qui tamen vel
levi tactu diſſolvitur. Verùm palàm fatendum eſt hæc in Na-
turæ theſauris ita latere, ut nemo cordatus audeat confidenter
in medium proferre hanc vel illam expirationum complexio-
nem, quam his vel illis effectibus reſpondere aſſeveret.
Grad.
Ita planè:
atque id tentantes ſe inani prorſus labore
ipſi conficiunt: ideò nos ſatis habuimus fulminum materiam
revocare ad genus, & ad naturam univerſam ſulphuris ac Salis,
quin horum partes ſubjectas temerè attingeremus, quippe quæ
noſtræ cognitioni ſe ſubducunt ſuâ varietate, atque earum
efficacitas oritur ex ipsâ plurium complexione, & quidem pro
ratâ ſingularum portione, quam nullâ ratione veſtigare aut
deprehendere poſſumus. Hinc fieri poteſt, ut excuſſum ex nube
fulmen in terram non perveniat, diſſipatis nimirum in aëre
particulis illud componentibus; maximè ſi in exploſione adeò
obliquam directionem accipiat, ut in telluris ſuperficiem non
incurrat, ſed longiſſimo tramite per Atmoſphœram progredia-
tur. Hujuſmodi ſunt fulmina, quæ innoxia prætervolarent,
niſi nimis ſublime caput efferentes excelſi montes aliquando ſe
opponerent, ita ut factum ſit jam tritum ſermone proverbium,
Feriunt altos fulmina montes: quibus ſaxea durities non ſatis
eſt ad excludendos fervidiſſimos halitus, qui admiſſi rupem,
diſiiciant. Vidi ipſe paratum arte gummi, quod impoſitum
luit, liqueſcens permeavit laminam, atque non ſolùm extimam
faciem, verùm etiam intimas partes certo colore infecit. Multo
igitur faciliùs fulminea exhalationum complexio rupem per-
vadere poterit, ſaxeas particulas comminuere diſſoluto earum
nexu (quemadmodum metallicam laminam perforat Aurum
Fulminans) atque etiam intumeſcens, aut inteſtinis flatibus
raritatem ſuo calore adducens, militarium cuniculorum more,
rupem ipſam diſſipare.
Dand.
Jove tonante &
fulgurante, comitia populi habere,
nefas eſſe aliquando apud Ciceronem legi: nunc verò obductum
denſis nubibus Cœlum coruſcat, & tonat, monetque abrum-
pendum eſſe nobis ſermonem, ne fortè domum redeuntes
imber occupet. Quæ brevi momento mens concipit,
ſermone aliquando non niſi benè longo lingua
explicat: ſic fulgura iſta breviſſimâ coruſca-
tione oculos percellunt, ſed eadem
exhalatio nubem percurrens longo
murmure aures
ferit.
GRad.
Ignes, quos in abditis telluris viſceribus conclu-
ſos agnoſcimus, quja & per apertos vehementi im-
pulſu hiatus erumpere conſpicimus, & quos aër ſpe-
ctabiles exhibet, ſcrutati ſumus: at illum, qui noſtras
permanat in venas, noſtriſque in viſceribus hæret,
quid intactum relinquimus? Illum, inquam, qui permanat in
venas; ſiquidem *quaſi quodam igneo motu venæ &
arteriæ micare*
*non deſinunt*, ajebat Cicero lib. 2.
de Nat.
*animadverſ umque ſæpè*
*eſt, cum cor animantis alicujus evulſ um it a mobiliter palpit aret, ut*
*imit aretur igneam celerit atem:* &
ex Ariſtotele lib.
2.
De Animâ
text. 50.
*Omne animatum babet calorem.
*
Dand.
Nemo nos ab hac Diſputatione prohibet:
ſed quja
homines cum brutis animantibus, atque plantis, quadam vitæ
communione jungimur, neque noſtri corporis ſatis clarâ notitiâ
abundamus, ab illis lucem aliquam mutuari cogimur. Nam &
ſtirpes arte Naturę vivunt & vigent;
in omni autem rerum
naturâ nil vivit, nil viget, quod non caleat; neque enim eſt
ullum, quod non vigeat interiore quodam motu, ut cum tuo
Cicerone loquar.
Maur.
Duo ſunt, quæ in re cæteroqui adeò perplexâ, atque
occultâ, plurimum nobis hac poſtremâ ætate contulerunt adiu-
menti, quibus antiquitas caruit. Primum eſt Microſcopium,
cujus ope dum ſubjectæ minimæ corporum particulæ amplam
ſui ſpecjem oculo exhibent, tùm inopinata atque mirabilis ſin-
gularum particularum forma, & cum aliis textura innoteſcit,
tùm exigui quidam motus, quorum tanta eſt tenuitas & lenti-
tudo, ut nudam aciem fugiant, conſpicui fiunt. Alterum,
quod involutorum in animantis viſceribus motuum notitiam,
aliquâ ſaltem ex parte, aperuit, fuit laudanda quædam crude-
palpi-
tantium viſcerum fibras, aut liquorum fluxum rimata- Qua-
propter immortales habendæ ſunt gratiæ iis, quorum improbus
labor, ac ſedula diligentia tantam Phyſicę ſcientię lucem attulit. Equidem nunquam ſatis admirari potui Cl.
Viri Marcelli Mal-
pighii incredibilem patientiam, quâ plantarum particulas inde-
feſſo ſtudio ſcrutatus, earum Anatomen deſcripſit, quemad-
modum & pulli excluſionem ex ovo.
Dand.
Novum planè naturæ theatrum aperuere Microſco-
pia, & quaſi reducto ſipario corporum formas per mendacia
grandeſcentes in ſcenam produxere. Mirantur non pauci ſuper
appenſi ſpeculi læviſſimam ſuperficiem reptantes muſcas, &,
ne præcipites ruant, neſcio quod pedum gluten, quo vitro adhæ-
reant, comminiſcuntur. Verúm acutiſſimos muſcarum ungui-
culos apprehendere ſcabræ ſuperficiei prominulas particulas, &
per frequentiſſimas vitri rimulas, quas Microſcopium oſtendit,
ſibi gradum facere non magis mirandum eſt, quàm ſtelliones,
ac lacertas per murum aſcendere. Quis unquam perſuaſum
habuiſſet acutiſſimam acûs cuſpidem non in conum deſinere,
ſed clavum præfractum referre? tenuiſſimam novaculæ aciem
denticulis aſperam tortuoſas ſerrulas imitari? in chartâ politiſ-
ſimâ, quaſi in telâ ruſticâ, fibras, villos, cavernulas, eminentias
innumeras reperiri? niſi hæc, &
ſexcenta alia, quæ referre citrà
tædium non poſsem, Microſcopii ope innotuiſſent.
Maur.
His excitata, in ſpem cognoſcendæ ſtirpium Naturæ,
ſciendi cupiditas Microſcopio ſubiecit primùm ſemina telluris
gremio commiſſa, ut quotidiana tùm radicum, tùm germinum
incrementa exploraret. Deinde tùm rectâ, tùm obliquâ ſectione
in herbarum caules, & arborum caudices diligentèr inquiſitum
eſt; poſtmodum in ramos, &
in folia;
demum in flores, &
peri-
carpia; nam fructus propriè eſt ſemen ipſum, quo ſpecies pro-
pagatur. Quamvis autem non eadem planè in omnibus depre-
hendatur particularum conformatio, atque textura, ſeu coag-
mentatio, immò & in aliquibus peculiaria vaſa reperiantur,
omnibus tamen commune eſſe videtur triplex particularum
genus: Unum eſt Fibrarum juxta longitudinem ſtirpis excur-
rentium: Alterum Veſicularum ita ſibi viciſſim mutuâ colla-
bellatione conjunctarum, ut incluſo vapori, ſeu liquori, ex unâ
in aliam tranſitus pateat: Tertium Fiſtularum, quarum inte-
riorem membranulam exteriùs lamella in ſpiſſam circumducta
ſpiram complectitur, ferè quemadmodum plumbeis tubis lineas
vant. Hujuſmodi Fiſtulæ non ſunt æqualiter ductæ ſicut Cy-
lindri, ſed (inſtar inteſtini, quod in animalibus Colon dicitur)
conſtant particulis, quarum ſingulæ interiùs quidem ſunt exca-
vatæ, ſed extimam ſuperficiem habent æmulantes Sphæroides
Ellipticum utrinque decurtatum, atque adeò ſecundùm extre-
mitates cohærent inter ſe. Fibræ ſimiliter particulis conſtant
perforatis, & rudem Cubum imitantibus, non tamen ita diſpo-
ſitis, atque ſuperimpoſitis, ut planas Priſmatis ſuperficies effor-
ment; ſed aſpera eſt tùm interior, tùm extima ſuperficies ſingu-
larum Fibrarum, in quibus potiſſimùm pars lignea conſiſtit. Hæ autem Fibræ aptæ inter ſe &
cohæreſcentes faſciculorum
in morem, non ita ſecundùm ſtirpis longitudinem aſſurgunt,
quin etiam aliquæ ab uno ad alium faſciculum oblique defle-
ctentes aream relinquant veſiculis repletam.
Dand.
Licebit hinc arguere ligna aliqua idcirco facillimè
juxta longitudinem findi poſſe præ aliis, quia pauciores habent
obliquos hujuſmodi fibrarum dividendarum excurſus: ſicuti
facilior eſt recta quàm tranſverſa ſtirpium ſectio.
Maur.
His, quos dicebam, Fibrarum faſciculis interjectæ
ſunt fiſtulæ illæ, in quibus nullus deprehenditur liquor, quo
tamen & fibræ, &
veſiculæ plenæ apparent, quandiu planta
viget. Porrò Fibræ videntur rationem habere ſtaminis, veſi-
cularum ſeries, ſubtegminis; hæ nimirum alternis complicatio-
nibus (ut in quibuſdam plantis manifeſtiùs apparet, ex quibus
de cæteris probabilis conjectura ſumitur) Fibrarum faſciculis
decuſſatim intexuntur. Hæc quidem obſervatione deprehenſa
ſunt: cæterùm cum de plantæ ipſius ortu atque incremento
diſputatur, ratio, quæ omnino neque redargui, neque convinci
poſſit, afferri nequit; ſed nobiſcum benè agi putamus, ſi ali-
quam ſimilitudinem veri conſequamur.
Grad.
Quandoquidem conjecturas perſequi neceſſe eſt,
conandum eſt lumen aliquod rei obſcuræ adhibere ex his, quæ
nota ſunt. Quod in arbore habetur præcipuum, utique eſt
lignum, quod etiam remanet exſiccatâ arbore, ſicut & in aridis
ſtipulis pars lignea reliqua eſt, opportuna incendio materia. Idcirco ſi Fibræ cum Veſiculis comparentur, illæ his potiores
cenſendæ ſunt, atque hæ illis ſubſervire videntur, vaporem
atque humorem, quo turgeſcunt, ſubminiſtrando; hic ſiqui-
dem in anguſtiſſimo ſingularum Fibrarum tramite valdè exilis
eſt, ac tenuis. Quapropter humorem in Veſiculis ſenſim perfici,
probabile eſt, ut per anaſtomoſes ſe in fibras inſinuare valeat.
Dand.
At, quâ ratione humor iſte ex tellure ſe inferat, ac
ſuccedat in Veſiculas, hoc illud eſt, quod non parum negotii
faceſſit iis, qui (cum humor ſuapte naturâ gravis ſponte non
aſcendat, neque facultatem attrahendi, aut exſugendi plantis
concedant, ſed omnem hujuſmodi motum impulſione perfici
autument) aëri gravitatem neceſſariòtribuendam exiſtimant,
ut infimus aër ab incumbente ſuperiori aëre gravi compreſſus,
vim ſuam elaſticam exercens, per terræ meatus urgeat incluſum
vaporem, atque in plantæ poros contrudat, ſurſumque impellat. Verùm quid opus eſt hactenus aëri gravitatem adſcribere, ut
compreſſus valeat humorem in plantarum radices ingerere?
Quantâvis levitate præditum univerſum aërem ponamus, ad
hoc ut munere iſto illum fungi concedamus, ſatis fuerit, ſi hic
infimus quocunque impellente urgeatur adversùs aſperam terræ
ſuperficiem; utique enim comprimitur, séque virtute elaſticâ
explicans, cum nequeat impellentem repellere, aërem proxi-
mum terræ rimulas occupantem, atque adeò etiam incluſum
vaporem, poterit plantarum radicibus admovere. Ecquando
autem vel in ſumma tranquillitate quieſcit planè immotus aër?
Certè illum nunquam non agitari oſtendunt pulviſculi, in quos
admiſſus per foramen in conclave cœteroqui obſcurum Solis
radius incidit. Sed quid illud eſt, quod ſeminis terræ gremio
commiſſi poros aperit, ut humorem recipiat? An aërii cuneoli?
Hoc eſſe munus aëris ſe explicantis, atque compreſſionem
detrectantis, mihi perſuadere non poſſum: ſiquidem aliquando
ſub finem Junii plantulam Ocimi hortenſis (Baſilicam herbam
vulgus vocat) cum ſuâ radiculâ, excuſsâ terrâ adhærente,
amplæ vitreæ phialæ oris anguſti, ut folia extarent, aquâ com-
muni ex puteo eductâ plenæ immiſi: &
vix elapſis quindecim
diebus ingens radicularum coma phialam univerſam repleve-
rat: Non igitur aëri impellenti, ſed blando calori, quo vapor
imbutus eſt, tribuenda potiùs videtur facultas aperiendi ſeminis
poros, séque in illos unà cum vapore inſinuandi: id quod ſi intrà
aquam, multò magis in telluris ſinu contingit. Ideò utiliùs
ſeruntur, ut plurimum, arbores ante brumam, quàm ineunte
vere, quia hyeme telluris viſcera miti calore & humore abun-
dant, atque radices validiores altiùs agit arbor, quibus æſtivus
fervor non ita noceat, ſicut teneris radicibus ex vernâ ſatione,
quando frigus jam in abditos terræ ſinus ſe recipit. Hinc in
muntur infrà ſuperficiem etiam ingentium arborum radices; quæ tamen ad plantæ firmitatem latè expanduntur.
Audivi
non ſemel agricolas conquerentes de terræ, quam colebant, fri-
giditate, cui non niſi frequenti ſtercoratione ſubveniretur: ſic
vineam inſtituentes pugillum ſtercoris columbini ſcrobibus
iniiciunt, in quibus malleoli conduntur. Ex quibus liquet non
aëris extrinſecùs urgentis, ſed interioris caloris munuseſſe plan-
tis alimenta parare, atque apponere. Hunc autem ſuccum,
quo planta alatur, minimè viſcidum ac tenacem eſſe oportet,
ut facilè in meatuum anguſtias ſe inſinuet; ſicut &
nutriendo
animali Natura cibum extenuat in ventriculo, & excoquit:
diſcrimen quippe intercedit inter famis moleſtiam, & nutri-
menti neceſſitatem: licèt enim, ut aſſerenti Avicennæ credi-
mus, potuerit quis peregrè profecturus libram unam olei viola-
cei cum adipe miſti bibere, & decem dierum inediam abſque
ullâ fame tolerare (id quod oleum amygdalinum, & vaccinum
adipem præſtare poſſe tradit, ut refert Mizaldus cent. 2.
num.
55.)
non propterea facta eſt melior nutritio, ſed tantùm materia,
illa pinguis lentè in ventriculo excocta cibi neceſſitatem prohi-
buit, cum fames communiter ex ventriculi inanitate oriatur.
Grad.
In lignis, quæ comburimus, ſulphur ineſſe humori
commiſtum atque ſpiritibus, indicat flamma; Salem pariter
atque terram produnt cineres reliqui, ex quibus lixivium para-
tur. Certè Vitruvius propter ingenitum lignis calorem præci-
pit lib. 4.
cap.
7.
*Trabes it a ſint compactæ ſubſcudibus &
ſecuriclis,*
*ut compactura duorum digitorum habeat laxationem; cum enim inter*
*ſe tangunt, ut non ſpiramentum & perflatum venti recipiant, concale-*
*faciuntur, & celeriter, putreſcunt.
* Cumigitur ligneas fibras ex his
componi atque conſtrui manifeſtum videatur, non longè recedi-
mus à probabilitate, ſi opinemur Veſiculas quidem potiſſimùm
humore, in quo diſſolutę ſint ſalinę particulę atquę terreę, ple-
nas eſſe, Fiſtulas verò illas, Fibrarum faſciculis interiectas, ſpi-
ritibus, Sulphure, ac Sale volatili, maximè nitroſo turgeſcere. Has particulas naturâ calidas, nullóque terræ, ſalis fixi, &
aquæ
vinculo adhuc coërcitas, agitari neceſſe eſt, amplioremq; locum
quærentes Fiſtulæ ipſius membranam inflare; cui ſpiralem
illam tęniam Natura circumduxit, tùm ne rumpatur, tùm ut
ſupramodum intenta validiùs ſerecipiat, ac reſtituat. Propterea
hujuſmodi Fiſtulam in plures ſinus ideò diſtinctam exiſtimo,
ut particulæ calidæ non uno impetu quaſi per æquabilem tubum
trahant, dum anguſtiorem exitum invenientes eorum latera
impellunt, à quibus ſe reſtituentibus in proximè conſequentem
ſinum exprimuntur. Intumeſcens itaque Fiſtulæ ſinus circum-
ſtantium Fibrarum proximam partem urget, atque inflectit; ex quâ compreſſione &
flexione oritur, ut liquor Fibris incluſus
ſurſum propellatur, & anaſtomoſes recludantur ad recipiendum
ex Veſiculis cohærentibus novum liquorem. Ne verò ſurſum
expreſſus liquor facilè deorſum recidat, prohibet tum Fibræ
exilitas, cui oleoſus adhæreſcit, tum interior ejuſdem aſperitas.
Inipsâ igitur Fiſtularum atque Fibrarum extremitate, ubi con-
veniunt tum liquor ex Fibris expreſſus, tum particulæ calidæ
ex Fiſtulis erumpentes, ita, Spirituum præſertim miniſterio,
permiſcentur, ut utrique ductuum generi novum fiat addita-
mentum, & planta ſecundùm longitudinem augeatur:
qui verò
liquor tunc ritè permiſceri nequit, in bullas, ſeu Veſiculas abit,
olim debitam commiſtionem conſecuturus. Sic extremam fo-
liorum oram veſiculis ambiri deprehenſum eſt.
Maur.
Hæc quidem, ut in re cœcâ, atque ab aſpectûs judicio
remotâ, non temerè dicta videntur, ſi ductuum illorum, quos
microſcopium propoſuit, ratio habeatur. Immò non longè
abſum ab eâ ſententiâ, ut particulis calidis non tantùm per
anaſtomoſes, ſed etiam ubi ad Fiſtulæ extremum venerint,
ingreſſum in Fibras concedam, ut incluſo vapori permiſceantur,
atque ipſarum Fibrarum naturæ uniantur, eamque exquiſitiùs
compactam atque coagmentatam conſtituant, &, ut ita loquar,
ad congruam maturitatem perducant. An verò particulæ calidæ
ex Fiſtulis in Fibras expreſsæ, necdum commiſtionem cum
cæteris adeptæ circuitum perficiant, veniantque ad caput, unde
Fiſtulæ motus incipit, perinde ferè atque ſanguis ex arteriâ in
venam illapſusita demum ad Cor venit, ut iterum per arteriam
fluat, affirmare non auſim, quamvis ad hanc ſententiam tan-
quam ad veritatis ſimilitudinem mihi videar eſſe propenſior: atque fortaſſe argumentum deſumi poſſit ex abiete, quæ ramis
detruncatis durat, cacumine præciſo tota moritur, ex Plinio
lib. 16.
cap.
30.
, interruptâ nimirum circulatione.
Adde quòd
non ſolum vitis palmites, quos grando percuſſit, ad maturas ac
mites uvas inepti fiunt, quâ parte à vulnere ad extremitatem
vergunt, infecto in tranſitu pravis ſalibus ſucco, qui ad racemos
defertur; ſed etiam vitisipſa in alterum, &
ſæpè in tertium an-
num ſterileſcit, quamvis in vernâ putatione veteres palmites
quia videlicet pravi illi ſales in ipſum truncum
deferuntur à particulis iterum ad caput redeuntibus; quemad-
modum in animali venenum aut propinatum aut ex morſu in
venas infuſum, ſanguini commiſtum ad Cor defertur, & tunc
aut mortem efficit, aut dira ſymptomata.
Dand.
Aliquid igitur in plantis ſuſpicaris, quod animalium
Cordi quâdam analogiâ reſpondeat?
Maur.
Vix, fateor, mihi relinquitur dubitandi locus, ſi ſemen
ipſum conſidero, quod terra (cum Cicerone loquar lib. De Sene-
ctute) *gremio mollito ac ſubacto excepit, deinde tepefactum vapore*
*& complexu ſuo diffundit, &
elicit herbeſcentem ex eo viriditatem,*
*quæ nixa fibris stirpium ſenſim adoleſcit.* In ſemine Naturam po-
ſuiſſe rudimentum, & quaſi ideam plantæ, ſatis manifeſtè indi-
cant nuclei pinei, quos aquâ, ſimiliúe liquore, emollitos ſi quis
diffindat in longitudinem, videbit ſurculum pineum cum foliis
arbori illi convenientibus, quaſi in thecâ fuiſſe concluſum. Similem ramuſculum folioſum in ſemine raporum, in nucleis
ceraſorum, prunorum, glandium, olearum, dactylorum, alio-
rumve ſimilium à ſe obſervatum teſtantur aliqui, quibus fidem
abrogare nefas duxerim. Et licèt in reliquis ſeminibus non ita
facilè deprehendi poſſit veſtigium & conformatio plantæ, ſæpè
enim ex minutiſſimis ſeminibus ingentes truncos ramóſque
terra procreat; proclive tamen eſt opinari in illis quoque com-
plicatas ſervari particulas, quæ ſenſim evoluantur & explicen-
tur, atque ſuæ plantæ ſpeciem referant. Porrò vis ipſa ſeminis
non eſt per univerſum granum diffuſa, ſed in particulâ pere-
xiguâ deliteſcit, quam ambit & munit pericarpium:
hoc autem
in plantulæ ortu communiter in duo folia expanditur, ſed deci-
dua; tabeſcunt enim erumpentibus, séque explicantibus foliis
ſtabilibus, ac plantæ propriis. Particulam illam vim ſeminis
continentem erodunt formicæ, ne granum in ſubterraneo myr-
mecio germinet. Ino autem Athamantis Thebanorum Regis
uxor, ut in Phrixum privignum odium novercale exerceret,
toſta frumenti & leguminum ſemina omnia agricolis tradidit,
ne naſcerentur, vatibuſque per largitionem perſuaſit, ut Atha-
manti nunciarent, ideò ſemina non germinare, quia opus eſſet
unum ex Nepheles filiis Diis immolari. Fama eſt pariter à
Turcis ad nos deferri granum Caffè, ſeu potiùs Cahvè, non niſi
toſtum, ut noſtris agris commiſſum nequeat propagari. Calor
ſcilicet igneus pervadens ſemina extrudit indè ſpiritum, qui
vim in ſe habet vitalem; qui pariter ſenſim evaneſcit, quando
Hinc aliqui, ut ſcribit Palladius
lib. 1.
tit.
19.
*coriandri folia frumentis miſcent ad ſervandum profu-*
*tura. Herba Coniza* (aliis Pulicaria, aliis Cunilago dicitur) *ſicut*
*Græci aſſerunt, ſubstrata frumentis addit ætati. Ab horreis tamen*
*Auſter debet eſſe averſus.* Exiſtimant ſcilicet impediri effluxum
ſpirituum, & ſalis volatilis ex illarum herbarum vicinitate, at
humidus Auſter ſalem prolicit, & cum ſale ſpiritum.
Cum igi-
tur commiſſum terræ granum tepefacto hnmore imbuitur,
mollitur, & ſenſim flexiles evadunt particulæ, adeò ut incluſus
ſpiritus non jam duris coërcitus vinculis, quin etiam blando
telluris calore excitatus, ſuos motus agere incipiat, & compli-
catas particulas ſenſim evoluat, atque ſe per illas diffundens
earum progreſſus & incrementa adminiſtret, recepto per epi-
dermidis poros humore fœto particulis ſulphureis, ſalinis, pneu-
maticis, atque terreis, quæ demum congruâ fermentatione
coagmententur. Priùs autem radicem deorſum agit, quàm
ſurſum expromat germen: ex quo coniicere poſſumus alimen-
tum in radice aliquo modo confici, & ſurſum in Veſiculas expri-
mi, quando ſpiritu turgeſcunt Fiſtulæ inferiores. Quapropter
ſicut in animantibus ſanguine præditis tam vena Cava, quàm
Aorta ramos habent aſcendentes, & deſcendentes, ita pariter
in plantis invenimus Fiſtulas & Fibras deſcendentes in radice,
aſcendentes in caule, aut caudice. Ubi igitur Fiſtula aſcen-
dens atque deſcendens conveniunt, illud eſt, quod Cordi analo-
gum ſtatuo, ſiquidem vitalis motûs initium inde ſumitur. Mihi
verò ſatis probabile, atque rationi conſonum videtur, hujuſ-
modi ſpiritûs vitalis fieri quandam in radice circulationem, ut
per Fiſtulam expreſſus ingrediatur Fibras, & in illis conſociatus
particulis calidis quæ per anaſtomoſes ex terrâ receptæ necdum
liquori ſunt ritè permiſtę, iterum redeat in ſinum, quo priùs
continebatur; ex quo iterum partim per deſcendentem, partim
per aſcendentem Fiſtulam, utpote auctus, ſe expandat, ſuum-
que motum peragat. Quoniam autem ex radice planta recipit
alimentum, non temerè ſtatuuntur Fibræ radicis continuo
ductu cum Fibris aſcendentibus conjunctæ, adeò ut, quando
ſpiritus inflat Fiſtulas radicis, non ſolùm illam producat, humo-
ris particulam versùs extremum propellendo, ſed etiam humo-
rem in radicis Fibris contentum impellat in Fibras aſcendentes,
atque ex Veſiculis ſurſum exprimat liquorem vel novas Veſi-
culas conſtit uentem, vel conſtitutas implentem.
Grad.
Confirmari hæc poſſent ex inſitionibus, quando ſilveſtri
non ſua poma:
nam ſurculus
inſitus ex trunco in ſuas Fibras atque Veſiculas ſuccum recipit,
quo alatur, utique expreſſum ex caudicis, & potiſſimùm Corticis,
Fibris, quibus coniungitur. Eſt autem inſitio compendiaria quæ-
dam plantatio; quandoquidem ſurculus non ex terrâ proximè
haurit crudum ſuccum, ſed jam aliqua ex parte in veteri trunco
concoctum, qui & miteſcit ex commiſtione cum ſpiritibus, &
ſulphure, & ſalibus ipſius ſurculi, in quo gemma ipfa, ſeu ocu-
lus, ut vocant, rationem habet ſeminis, ex quo ramus, quaſi
nova planta prodit. Nec ſinè animadverſione prætereundum
eſt iſtiuſmodi gemmas, ſeu oculos, in plantis gigni ad pedem,
frondium (ſic etiam in recentibus ficûs ramis fructus prodit ad
pedem folii, quod ſi auferatur, relicto tamen ejus pendunculo,
adiacens groſſus ſenſim langueſcit; ficus autem præcoces ex ligno
veteri prioris anni ſinè foliis exeunt, ſed hi præcoces fructus ſub
cortice plurimum habent pulpæ ſubalbidæ minùs ſuavis ob
ſuccum non ſatis excoctum) quaſi ſuccus tenujor atque defæ-
catior in fronde excoctus à verno & æſtivo Sole, atque nitroſis
aliiſque aëris particulis imbutus, dum in orbem redit, ibi ſen-
ſim relinquat nobiliſſimas atque efficaciſſimas particulas vim
ſeminis habentes; quæ niſi hyberno frigore adurantur, demum
appetente vere à tepidis Solibus excitentur ad germinandum,
quemadmodum telluris calore tepefacta ſemina. Quantum
verò ad viventis nutrimentum conferat ſuccus jam excoctus,
& quaſi jam factus cum nutriendo membro homogeneus, expe-
rimentum docuit in humani oculi Aſtrophiâ, quæ ortum ducit
aut ex humoris nutritii defectu, aut ab humectatione debitâ
intermiſsâ, aut ex nimiâ Spirituum jactura: ſiquidem maximè
profuit inſtillatus oculo humor aqueus ex oculis gallorum &
gallinarum expreſſus. Similiter igitur &
plantis contingit,
quando ſurculus inſitus ex trunco haurit ſuccum ſuæ naturæ
congruentem.
Dand.
Hic enimverò elucet efficientia caloris homogenea
congregantis, heterogenea diſgregantis, videlicet ea, quæ in
unam naturam coire apta ſunt, commiſcentis atque unientis,
quæ verò minùs congrua ſunt, ſecludentis; idem ſcilicet, quod
in terræ ſucco radix præſtat, hoc & inſitus ſurculus efficit in
humore, qui à trunco ſubminiſtratur. Non omnes particulæ,
cujuſcunque demum ſint naturæ, omnibus plantis conveniunt; ideò uniuſcujuſque plantæ ſpiritus proprii vim habent ſibi adiun-
aut etiam reiiciendi; dum enim particulas diverſi generis ruditer
permiſtas coagitant, cum aliquibus complicantur, eóque motu
minimè congruas extrudunt, quoad ejus fieri poſſit. Quemad-
modum autem notiſſimo experimento compertum eſt Scor-
pium contritum appoſitum vulneri, quod inflixit, retrahere
infuſum venenum, & omnium ferè ſerpentum capita contuſa
ac vulneri impoſita venenum ſuum reſorbere, ut legere eſt in
Naturali Hiſtoriâ Braſiliæ: ita probabilitate non prorſus carere
exiſtimanda ſunt, que ex Hollerio affert Mizaldus Memorab. cent.
2.
num.
5.
nimirum cochlearum &
limacum carnes tritas
hydropicorum ventri impoſitas exugere aquam intercutem,
nec priùs amovendas, quàm aut totus humor exſudaverit, aut
ſponte ſuâ decidant: &
addit num.
17.
Cochlearum carnes frixas
aut aſſatas hydropicos mirandum in modum juvare, ſi iis ſæpiùs
veſcantur. Cum autem cent.
1.
num.
87.
ex Levino Lemnio ſcrip-
ſiſſet, *Inter ea, quæ calorem nativum augent, & excitant, ac dolores*
*quorumcunque membrorum demulcent, primum locum habent catelli,*
*non omnes quidem, ſed ii præcipuè, quibus pilus eſt concolor. Sic in chi-*
*ragrâ, podagrâ, & omni artbritide, nihil præſentius ad conſopiendos*
*cruciatus quamlibet effrænatos, ſi parti affectæ adhibeantur:* Deinde
centur. 2.
num.
24.
ex eodem Lemnio addit, *Videmus catellos ple-*
*roſque arthriticorum membris, dum dolores ſæviunt, admotos fractis*
*enervatiſque eſſe articulis, & ægrè pedibus inſiſtere, maximâ doloris*
*parte in eos translatâ.* Iteratis experimentis compertum eſt,
Tincam diviſam, à ſummo capite ad caudam, (quaſi in ſartagine
eſſet aſſanda) regioni hepatis applicatam mederi Ictericis: tota
enim imbuitur flavo colore, & tàm amaram bilem combibit,
ut neque canes, neque feles velint illam attingere, ut comedant.
Contra verò apud eundem centur. 1.
num.
57.
ex Portâ, *Vitis lau-*
*rum non amat, quia ejus odore deterior redditur: quamobrem cum*
*germen vitis ad laurum acceſſerit, retrograditur inimicum fugiens*
*odorem. Siclappa lenti adverſatur, &
cicer herbas omnes enecat, vici-*
*náque omnia ſtrangulat Cytiſus.* Similiter Pſeudonardus, qui eſt
noſtra lavendula, propinquis herbis ſuo calore noxam affert,
perinde ac raphanus ob acrimoniam. Origanum, ruta, &
cycla-
minus braſſicæ nocent ſuâ facultate exſiccante. Nimirum
inter vicinas ſtirpes intercedit particularum ex ſingulis effluen-
tium communicatio quedam, atque commercium, aliquando
quidem cum utilitate, aliquando cum detrimento; alique enim
externâ vi ingeruntur, aliquę oblatę recipiuntur, & intus affu-
Scio vim extrahendi tela atque ſpicula è corporibus
tribui cancro fluviatili trito, ſi illis ſuperponatur, aut etiam
lacertę parietarię capiti, aut ranę ſectę: ſed hęc non attrahunt
telum, ſolùm juvant, ut minùs arctè cohęrens cum carne faci-
liùs educi valeat, aut expellatur ab ipsâ carne ſenſim coale-
ſcente. Cęterùm non video, cur vis attrahendi (quocunque
tandem modo illa operetur) opportunas particulas plantę dene-
getur, quę conſpicitur in Magnete ferrum attrahente, in Ada-
mante, electro, ſeu Succino, Gagate, Lapide Obſidiano Plinii,
Sardo, ſi attritu incaleſcant, paleas, in Pantarbe lapide, ut Phi-
loſtratus & Tzezes prodiderunt, atque Æliano teſte in oſſibus
accipitris, aurum attrahentibus. Apud eundem Mizaldum
cent. 2.
num.
29.
*Oſtrea viva peſtiferos bubones loco transferunt, &
*
*virus omne ad ſe trahunt: ſunt autem agglutinanda brachio, quà*
*axillaris decurrit, ſi quidem bubo in alis eſt; ſi verò inguen obſidetur,*
*line amentis femoris, qnæ vena cruris deſcribit.* Et num.
65.
*Coluber*
*fluviatilis funiculo à caudâ præligatus & ſuſpenſus, ſubiecto vaſe*
*aquâ pleno, in quod debiſcat, aliquot poſt horis aut diebus, ore lapi-*
*dem eructat, qui exceptus vaſe, quod ſubiacet, tot am aquam ebibit:*
*alligatus bydropicorum ventri eos liberat.* Hęc ille.
Eſt igitur ra-
tioni conſentaneum plantarum radices ex proximâ tellure,
atque vapore recurrente, educere particulas ſibi opportunas,
eaſque cum cęteris permiſtas ſibi unire. Hippocrates 1.
de Nat.
hum.
tex.
31.
ait, *Quæ plantantur, &
ſeruntur, ubi in terram*
*perveniunt, unumquodque attrahit, quod ſuæ naturæ conve-*
*niens ineſt terræ: Ineſt autem &
acutum, &
amarum, &
dulce,*
*& ſalſum.
* Hinc peritiores agricolæ monent, communiter non
eſſe novellę arbuſculę radices defodiendas in eâdem ſcrobe,
unde evulſa fuerit antiqua arbor ejuſdem generis (maximè ſi
quid ſuperſit antiquę radicis) minùs enim feliciter creſceret,
cui tellus parcè ſubminiſtraret alimentum; nimirum ab antiquâ
arbore fuit copiosè abſumptum. Contra verò plantis oppoſitum
ſuccum expoſcentibus benè convenit, etiamſi proximę ſint,
quippe quę defęcatius alimentum ſingulę recipiunt: neque enim
ſemper planta una utiles ſibi particulas affumit, quin & alias
aliquas inutiles, ſibique parum opportunas, utilibus permiſtas
recipiat. Rem declarat Plinii narratio lib.
18.
cap.
22.
Civitas
Affricę, ait, in mediis arenis, petentibus Syrtes, Leptimque
Magnam, vocatur Tacape, felici ſuper omne miraculum riguo
ſolo: terniſque ferè mil.
paſſ.
in omnem partem fons abundat,
largus quidem, ſed certis horarum ſpatiis diſpenſatus inter
*Palmæ ibi prægrandi ſubditur olea, huic ficus, fico Punica,*
*illi vitis: ſub vite ſeritur frumentum, mox legumen, deinde olus:
*
*omnia eodem anno, omniaque alienâ umbrâ aluntur. Super omnia eſt*
*biferam vitem bis anno vindemiare. Et niſi multiplici partu exinania-*
*tur ubertas, pereunt luxuriâ ſinguli fructus.* Corrumpuntur ſcili-
cet tum à nimio, tum ab extraneo ſucco, quem ab aliâ plantâ
abſumi oportuiſſet. Hęc eadem, quę radici, ſurculo inſito,
ſervatâ analogiâ, contingunt: hic enim ex particulis à trunco
ſubminiſtratis aſſumit eas, quas congruentiùs ſuis permiſceat; ideò rejectis ſalibus, aut retusâ eorum efficacitate, qui in ſyl-
veſtri malo, aut pyro, ſubauſteros fructus edidiſſent, mitiora
poma profert, ſi quidem ſurculus cum trunco ſecundùm idem
plantę genus conveniat: ſin autem ad unam ſpeciem ſurculus,
ad aliam truncus pertineat, qui prodit fructus, miſto ſapore
gaudet, & partium conformationem inter illa extrema mediam
acquirit; ut videmus ſi malo Perſicæ Armeniaca inſeratur, aut
Perſica Nuci, aut Ceraſus pruno, aut prunus corno: diverſis
quippe ſpiritibus ſuos motus invicem temperantibus, tertia
quędam particularum coagmentatio exurgit. Ex Viro fide
digno haud ita pridem audivi, hominem ſatis curioſum ex vite
nuci proximâ palmitem trajeciſſe per Nucis truncum perfora-
tum: poſtquam verò palmes cum nuce coaluit, abſcidit à vite,
ut jam ex ſola nuce ſuccum hauriret: racemos protulit, &
expreſ-
ſusex uvis ſuccus admoto igne ardebat, perinde ferè atque ſpiri-
tus vini: id quod utique tribuendum oleoſo nucis ſucco intra
palmitem admiſſo, & in racemos conformato à vitis ſpiritibus.
Nec aliter, ut ſcribit Plutarchus lib. de audiendis Poëtis, ſub
initium, *Mandragora juxta vites naſcens, ſuamque in vinum vina*
*diffundens, efficit, ut ſuaviùs dormiant, qui id biberunt:* ex ſucco
ſcilicet, quo alitur Mandragora, aliquid hypnoticum in vitis
radices ſe inſinuat. Si enim qui extrinſecùs accidunt halitus,
valent fructus ipſos corrumpere, multo faciliùs qui in terrę ſinu
vagantur, poſſunt ſe in radices inſinuare. Illud autem ex Colu-
mellę pręceptis conſtat lib. 12.
cap.
44.
*Illud in totum*, inquit,
*maximè præcipimus, ne in eodem loco mala, & uvæ componantur, néve*
*in vicino, unde odor malorum poſſit ad eas pervenire; nam bujuſcemodi*
*halitu celeriter acina corrumpuntur:* &
cap.
46.
loquens de pomis
in arcâ fagineâ conſervandis ait, *It a obſervandum eſt, ut unum-*
*quodque genus ſeparatim propriis arculis reponatur; nam cum unâ*
*clauſa ſunt diverſa genera, inter ſe diſcordant, & celeriùs vitiantur:
*
recitato autem modo, quo componi, & in arculâ claudi debent,
*legi debent.* Ex quo conſtat dum matureſcunt, atque ſpiritus
commoventur, extrudere particulas minùs aptas; quę ſe inſi-
nuantes in reliquorum pomorum meatus, eorum particulas ad
diſſolutionem ſolicitant, ideóque corrumpuntur. Hoc accidere
poteſt etiam radicibus, ut in eas irrumpant alienæ particulæ.
Maur.
Silvam ingredimur, in quâ plurimam ad philoſophan-
dum materiem inveniemus, ſi de plantarum naturâ diſputare
voluerimus. At nos tantummodo caloris opus perſequimur, cui
plantarum ortus & incrementa tribuenda ſunt.
Ita autem
calidas particulas per fiſtularum atque fibrarum ductus excur-
rere cenſendum eſt, ut etiam non paucæ per anaſtomoſes ſe
inſinuent in proximas veſiculas, tùm ad incluſum humorem
concoquendum, tum ad veſiculas ipſas in novarum fibrarum aut
fiſtularum naturam efformandas; ſic enim novo lignearum
fibrarum circa priores additamento pingueſcit arbor, initio facto
ab infimâ trunci parte, ubi ſcilicet calor fiſtulas validiùs inflans
faciliùs erumpit per anaſtomoſes, atqué etiam per minima cir-
cumſtantium fibrarum intervalla diſcurrit.
Grad.
Itaque ſi omnia attentè circumſpiciamus, ſtirpium
vitam ex calore ingenito pendere deprehendimus: nam ſi tem-
peſtas frigida ita plantam aggrediatur, ut in poros immiſſi ſpi-
ritus frigidi particulas conſtringant, atque ex teneris ramuſculis
exprimant influentes calidas particulas, illi tabeſcunt, & exſic-
cantur: immò aliquando adeò acutum gelu obſidet annoſas
quercus, ut ſulphureæ nitroſæque particulæ coëuntes indignen-
tur anguſtias, & ſubitam raritatem aſſumentes cum ingenti
fragore truncum diſrumpant; vites autem omnino enectæ
pereant, niſi ſuperiniecta humus gelidi aëris complexum
prohibeat.
Maur.
Verùm cum brumali frigore ſpoliatæ frondibus arbo-
res ſqualleant, nec ab aridis atque emortuis conſpicuâ diſſimi-
litudine diſtare videantur, nonne ſatis valido argumento, immò
certâ animæ notâ, uti poſſumus, ſi ineunte vere gemmas turge-
ſcere, tum folia erumpere, deinde etiam ramuſculos produci
videamus?
Grad.
Ita planè:
neque potui non ſubiraſci inepto colono,
qui, cùm vites aliquas non ſimul cum cæteris germinare aſpi-
ceret, emortuas interpretatus præproperâ ſecuri abſcidit: ſed
cum ſarmenta in hypogæo condidiſſet, demum pluribus oculis
præter ſpem egerminâſſe videns intellexit vitæ principio non
Maur.
Hinc ſatis mirari non poſſum eos, qui verno tempore
frondeſcentis plantæ germinationem vitæ inhærentis notam
agnoſcunt, ſemina verò, quæ & radicem agunt, &
folia atque
caulem ſimiliter exerunt, inſitam & ſibi connatam habere
animam, adduci non poſſunt, ut fateantur. Si enim quo tem-
pore ſemen ſubacto ſolo committitur, carere animâ dicendum
eſt, undenam & quando illam arripiet?
An tellus, vitâ prorſus
carens, animam, qua ſtirpes vigeant, dabit? Nonne ſurculus ex
arbore malo decerptos ſerimus, nec vivere dubitamus, ſi fron-
deſcant? ſemina, quæ pericarpio incluſa eidem arbori cohære-
bant, neque minùs tunc vivebant quàm folia, cur emortua
dicamus, ſi non minùs quàm ſurculi germinant? Ubi ſcilicet
actiones vitali facultati conſentaneas deprehendimus, animam
quoquè adeſſe negandum non eſt, quippe quæ à ſuis facultati-
bus non ſejungitur, atque per illas innoteſcit. Eſto, in horreo
tritici ſicci nulla vitalis actio appareat; non continuò vitæ prin-
cipio, hoc eſt animâ, carere dicendum eſt: nam &
humore
extrinſecùs allapſo ſi turgeſcat frumentum, in ipſo horreo nimis
ex vero germinat. Neque in infante aut in dormiente vis intel-
ligentiæ ſe prodit, nec tamen illos animâ rationis compote deſti-
tutos dicimus: ſatis eſt illam non aliunde accipi poſt infantiam
aut poſt ſomnum, & tunc ſibi conſentaneas actiones exercere.
Idem de ſeminibus dicendum.
Dand.
Tantillam animam ſemini, ex quo procera arbor
enaſcatur, ſi tribuamus, utique illam pariter cum caudice &
ramis augeri oportet: neque enim illam in eâ tantùm genitæ
arboris parte hoſpitari credendum eſt, quæ reſpondet particulæ
ſeminis terræ commiſſi; quandoquidem etiam recens abſciſsos
ab arbore ſurculos vivere dubitandum non eſt. Illam verò
animam, quæ in ſemine eſſet, ſi ita in minimas particulas dividi
dicamus, ut unicuique arboris parti ſua ejuſdem animæ particula
pro portione contingat, quemadmodum crocei aut alterius colo-
ris particula aquæ infuſa univerſam vaſis aquam inficit, nimis
exiguam vitam concedimus, ſicut valde dilutus eſt multæ aquæ
color, in quâ croci granulum ſolutum fuerit. Quapropter novas
ſubinde animæ particulas addi neceſſe eſt, ut anima reſpondeat
arboris incremento. Sed quærenti, quænam demum cauſa effi-
ciat novas hujuſmodi animæ particulas, oporteret probabili
aliquâ ratione ſatisfacere.
Maur.
Huic verbo, cum Animam dicimus, ea ſubjecta eſt
animæ autem,
quam Vegetativam appellant, tres agnoſcimus facultates, qui-
bus nimirum planta alitur, augeſcit, & illud parat, quo nova
ſtirps gignatur: neque naturam aliam præter eam, quæ hujuſ-
modi facultatum muneribus perfungatur, addi oportet, ut
planta vigere dicatur. Atqui ſuccum, quem tellus ſuppeditat,
concoqui, diſpenſari, acdiſponi virtute particularum, quas cali-
das diximus per fiſtularum atque fibrarum ductus perpetuo
circuitu commeantes, ita videmur paulò ante explicuiſſe, ut &
abſumptas, vi potiſſimùm externi caloris, particulas reparari,
& novo additamento caudicem ac ramos augeri, &
ad ſimilis
naturæ procreationem tenuiſſimum ſuccum vim ſeminis ha-
bentem, ſive intrà pericarpium, ſive in gemmâ, ſeparari, ſuiſ-
que locis collocari, intelligamus. Animæ igitur notionem ſi
tribuamus naturæ, quæ efficiendi habet facultatem, animæ,
hoc eſt principio vitali, conſentaneam, quid incredibile aut
abſurdum dixerimus? modò nihil hic præjudicati afferamus,
& Phyſicis rationibus inſiſtere decretum ſit.
Idcirco ſtirpium
animam, calidarum particularum complexionem ſingulis ſpe-
ciebus congruentem, & ad ſuos motus perficiendos idoneam,
ſtatuendam duco: adeò ut ſi complexio illa pereat, ſivè eva-
neſcente ſpiritu aut ſale volatili, ſivè præter modum ingeſto
ſulphure, ſivè immiſſis particulis motum calidarum impedien-
tibus, tabeſcat planta, atque moriatur. Ex quo facilè cogno-
ſcitur, cur plantis noceat nimia ſtercoratio, ſalis aut calcis vivæ
copia radicibus appoſita, argenti vivi in terebratum caudìcem
infuſio, atque plura hujuſcemodi. Hinc etiam explicatur quâ
ratione contingat, ut aliquando ex ſemine aliena planta progi-
gnatur, mutatâ videlicet, ſivè quid additum, ſive detractum
fuerit, particularum illarum ſeminis animam conſtituentium
complexione. Sic apud Varronem lib.
1.
cap.
11.
Ex ſemine braſſicæ
vetere ſato naſci ajunt rapam, & contra ex raporum braſſicam.
Et
apud Palladium, Rapa mutatur in napos, in alio ſolo per biennium
ſata; alio verò napus tranſit in rapam.
Sic triticum, hordeumque
nimiâ loci uligine corruptum, jugibuſque pluviis dilutum,
vitium capit, & tranſit in lolium, &
viciſſim aliquando ex lolio
oritur triticum. Quod ſi præter hanc calidarum particularum
complexionem, aliam adhuc animam ingerere quis voluerit,
explicet quænam cauſa, & quâ methodo, novam animam
efficiat.
Dand.
Si hæc ita ſe habent, non erit magnoperè curandum,
fici granulum, ut indè caprificus enaſceretur. Quàm multæ
ſunt plantæ, quas terra ſponte ſuâ profert? Nec tamen credi-
bile eſt omnes ex decerpto à ſimili plantâ ſemine procreatas,
præſertim quando poſt pluviam aliquam, paucis diebus elapſis,
confertus herbarum varietate ager apparet. Nemo dubitat,
intrà telluris viſcera, metallorum, omniſque generis foſſilium
varietate venas ditari, ſi vapor ſalibus fœtus aut ſpiritibus inci-
derit in concipientem comprehendentemque naturam, atque
ita permiſceantur particulæ, ut demum metalli ſpecies effin-
gatur: Quid ni pariter fieri poſſit, ut vapor aut ex nube delap-
ſus, aut ex interioribus terræ viſceribus aſcendens, imbutus
ſalibus, atque ſpiritibus, & ſulphure, nanciſcatur materiam
idoneam, ex quâ convenienter fermenteſcente fiat complexio
ſimilis illi, quæ ſemini in plantâ tribueretur?
Grad.
Equidem nihil hìc extra modum Naturalis Philoſo-
phiæ abſonum & abſurdum video:
facilè enim concipio in
terræ ſinu maſſulam fieri ex humore & particulis ad ſtirpis
alicujus ſpeciem pertinentibus, primùm confusè & permixtè
diſperſis ruditer coagmentatam, poſt diſcretè & electè leni fer-
mentatione ſenſim digeſtas potiſſimas particulasita convenire,
séque invicem complecti, ut, virtute pręſertim ſpirituum, con-
formationem acquirant minimè diſcrepantem ab eâ, quam
ſimiles particulę in plantę ſemine obtinerent. His conſequens
eſt, ut illę ſtatim ſuis ſe ciere motibus incipiant, radicem agere,
germinare, deſumpto primùm alimento ex circumſtante ejuſ-
dem maſſulę materiâ ſibi cognatâ, deinde etiam ex eâ, quam
aut inferiores telluris partes radicibus ſubminiſtrant, aut per
circumfuſum aërem delatus vapor imbutus ſale volatili atque
ſpiritibus. Maſſulæ hujuſmodi, quam dixi, mollis atque flexilis
vicem ſubeunt matura ſeminum grana, quę planta profert; continent enim particulam vim ſeminis habentem incluſam
pericarpio, quod poſtea terreno humore emollitum (oportuit
ſiquidem grana areſcere, tum ut transferri poſſent, tum ut ad
aliquam temporis diuturnitatem ſervarentur) explicatur in
duo folia craſſiuſcula: ex his autem ſuccus, etiam ope tepentis
aëris exquiſitiùs concoctus, in tenerum ſtirpis caulem adductus
incrementi materiam tantiſper ſuppeditat, dum propagatis,
altiùſque actis radicum fibris uberius alimentum ex terrâ hau-
riri queat: porrò ſucco foliorum hujuſmodi abſumpto, illa
tabeſcunt, cauliſqué frondeſcens ſuis ornatur frondibus.
Maur.
Si licet in mentes veſtras oculos inferre, ac penitùs intro-
ſpicere, nullus dubito, quin intelligatis ſtirpium animas ob idip-
ſum incrementa ſumere, quia tum à circunfluo aëre per poros
immiſſi ſpiritus atque ſales volatiles, tum à ſubiecto ſolo per
radicem attractæ calidæ particulæ primævis illis per fiſtulas ac
fibras in orbem recurrentibus uniuntur, ſimilique temperatione
permiſtæ efficiunt, ut anima augeſcat ſimul cum plantâ. Qua-
propter non eſt putandum frondes ornamento tantùm eſſe
arbori, quinimmò plurimum juvant ejuſdem incrementum, in
eas ſcilicet faciliùs ſe inſinuant ex aëre ſpiritus ac ſales volatiles,
atque ab humore, quo illæ refertæ ſunt, comprehenduntur, adeò
ut dum per ipſarum frondium fiſtulas & fibras circuitus perfici-
tur caloris vitalis, hic ſecum deferat novum hoc additamentum,
quo fermente ſcens reliquas particulas ex tellure aſſumptas tem-
peret in homogeneam complexionem. Simili ratione, in florum
foliolis excoquitur ſuccus à ramo ſuppeditatus, atque ſale vola-
tili, ſpiritibuſque ex aëre imbutus in calyculum refluus initia
ponit conſequentis fructus, marceſcente flore: quod ſi nebula
florem adurat, ſpes fructuum perit.
Dand.
His quidem adſtipulatores accedent, quicunque cum
Cicerone lib. 2.
de Nat.
Deor.
affirmant ſic rem ſe habere, ut om-
nia quæ alantur, & quæ creſcant, contineant in ſe vim caloris, ſine
quâ neque ali poſſent, neque creſcere. Nam omne, quod eſt calidum
& igneum, cietur, &
agitur motu ſuo;
quod autem alitur, &
creſcit,
motu quodam utitur certo, & æquabili.
Qui quandiu remanet in
nobis, tandiu ſenſus & vita remanet;
refrigerato autem &
extincto
calore, occidimus ipſi, & extinguimur.
..
Omne igitur quod vivit, ſive
animal, ſive terrâ editum, id vivit propter incluſum in eo calorem: ex
quo intelligi debet eam caloris naturam vim babere in ſe vitalem per
omnem Mundum pertinentem. immò calidum illud atque igneum ita
in omni fuſum eſſe naturâ, ut in eo inſit procreandi vis, & cauſa
gignendi, à quo & animantia omnia, &
ea, quorum (tirpes terrâ conti-
nentur, & naſcineceſſe ſit, &
augeſcere.
Sed non pauci repugnabunt
timentes, ne plantarum animam ſeparabilem fateri cogantur; id quod ad humanæ mentis præſtantiam unicè pertinere videtur.
Quid enim prohibet, ne aliquando vitalis ille calor erumpat, ac
ſeparetur à plantâ? aut etiam per quandam metempſychoſim
alteri plantæ vitam tribuat?
Grad.
Ut ſeparabilis dici poſſet plantæ anima, quam in cali-
darum particularum certâ complexione juxta ſuum genus
conſtituimus, non ſatis eſt, ſi illæ erumpant ex Fiſtulis atque
nere, quemadmodum humanæ animæ ab omni materiæ con-
cretione ſejunctæ concedunt, quicunque ſe à brutis animantibus
diſcriminatos volunt. Atqui complexio illa juxta Naturæ leges
diſſolvitur, & in auras abit:
quamvis autem ex hujuſmodi ſolutis
particulis aliquæ tranſirent in alterius plantæ alimentum,
non propterea dicenda eſſet facta Metempſychoſis, quia animę
ratio conſiſtit non in ſingulis particulis, ſed in earum permi-
ſtarum temperatione. Hippocrates lib.
1.
de vict.
rat.
text.
61.
ait,
Si quis autem animam animæ commiſceri minimè ſibi perſuadet, is
ratione caret: id quod in plantis vix à quoquam negari poſſe
videtur: Nonne in ſurculorum inſitione videtur facta anima-
rum permiſtio, quando truncus & ſurculus ad diverſam ſpeciem
ſpectant? quę enim ex inſitione crevit arbor, non eam tantum-
modò animę particulam habet, quę erat in ſurculo; nam ſępè
qui gignitur fructus, compoſitam ex pluribus naturam oſtentat
figurâ, colore, ſapore. Certè apud Ariſtotelem lib.
de Mundo
cap. 3.
Spiritus appellatur ſubſtantia animata &
genitalis in ſtirpibus
atque in animantibus exiſtens, perque omnia pertinens. Quicquid
autem de hujuſcemodi ſpiritu citrà abſurdum quis affirmave-
rit, utique de ipsâ plantę animâ dici poterit; quippe quę non
omninò ſimplex quædam Natura conſtituitur, ſed plures com-
plicatas particulas calidas ſecundùm proprium genus ſuos motus
invicem temperantes complectitur ſub unicâ animæ notione. Ariſtoteles lib.
2.
de animâ text.
40.
ait, Videtur autem quibuſdam
ignis natura, ſimpliciter cauſa nutritionis, & augmentationis eſſe;
etenim ipſe videtur ſolus corporum aut elementorum ali, & augmentari;
unde & in plantis &
in animalibus putabit utique quis bunc eſſe id,
quod operatur. Addit ſtatim Philoſophus.
Hic autem, ſcilicet
ignis, concauſa quidem quodammodo eſt, non tamen ſimpliciter cauſa,
ſed magis anima; ignis enim augmentum in infinitum abit, quouſque
fuerit combuſtibile; natura autem conſtantium omnium terminus eſt,
& ratio magnitudinis, &
augmenti:
hæc autem animæ ſunt, ſed non
ignis, & rationis magis, quàm materiæ.
Ex quibus Philoſophi verbis
conſtat, illum quidem ignem, qui comburendi facultate prędi-
tus eſt, concauſam eſſe nutritionis, & augmentationis, ſed non
ſimpliciter cauſam; perinde ac ſi diceret particulas ſulphureas,
ſingulatim acceptas, eſſe ſolùm concauſam, ſed quia ab aliis
admiſtis temperantur, ſimpliciter cauſam eſſe ipſam particula-
rum calidarum diverſi generis complexionem, in qua conſiſtit
ratio an me, cum ſingulæ pertineant magis ad materiam: quem-
nantiâ, quæ Diapaſon dicitur, ipſos ſonos materiam eſſe, & Ra-
tionem Duplam eſſe formam, quamvis reipſa nihil ſit conſo-
nantia præter illos eoſdem ſonos. Animæ autem, non verò igni
comburendi virtutem habenti, tribuendum eſſe magnitudinis
& augmenti terminum, ſatis conſtat, quia ſingulis ſtirpium ſpe-
ciebus non eadem convenit ſpirituum, ſalium volatilium, atque
ſulphuris natura & temperatio;
ideò &
diverſa magnitudo
diverſum calorem conſequitur: ſiquidem aſſerente Ariſtotele
lib. 3.
de Part.
Anim.
cap.
6.
Calor eſt qui vim obtine at augendi:
&
lib. 5.
de Gener.
Anim.
cap.
8.
Infantes, qui calidiore utuntur lacte,
ocyùs dentiunt, calor enim vim obtinet augendi.
Dand.
Ex his videtur non ineptâ conſecutione confici poſſe,
animalia, quæ, ut ait Ariſtoteles lib. 2.
de Gener.
Anim.
cap.
3.
,
priùs ſtirpis vitam vivere, quàm animantis, nemo inficiatur,
ſimili prorsùs ratione nutriri, atque augeri; ac proinde ova æquè
ac ſeminum grana, quibus animam conceſſimus, animata eſſe,
ſiquidem intrà putamen pullus efformatur. Quod ſi in Ovo
animam vegetativam contineri admiſerimus, etiam illam, quæ
vim movendi, atque ſentiendi habet, pari ratione concedere
oportebit; etenim, ut ſcribit ipſe Ariſtoteles lib.
6.
de Hiſtor.
Anim.
cap.
3.
de Gallinis, Viceſimo die jam pullus, ſi quis put amine
ſecto ſollicitet, movet intus ſeſe, pipitque aliquantulùm. Immò &
non rarò audiri pullos in ovo, nondum putamine perrupto,
pipizantes, narrârunt mulieres ruſticæ Boyleo, ut ipſe aſſerit
in exper. Phyſ.
Mech.
experim.
41.
In dubium autem revocare,
utrùm brutorum animantium anima materialis ſit atque cor-
porea, nefas puto; ideò fortaſſe juſtâ reprehenſione careret, qui
Ovis etiam animam concedi poſſe affirmaret, ſi animata ſunt
ſtirpium ſemina.
Maur.
Hoccine à Philoſophiâ alienum arbitraris?
Certè apud
Ariſtotelem lib.1.
de Animâ text.
2.
Anima eſttanquam principium
animalium: nonne in ovoeſt principium pulli, qui indè exit?
in
ovo igitur animam eſſe oportet. Nihil ne intereſt inter ova,
que hypenemia dicuntur, & ova fæcunda, ex quibus pullus
excluditur, cum tamen illa irrito incubatu foveantur? Illa nihil
habent præter id, quod ſponte ſuâ potuit mater ſuppeditare; ideò carent plurimis ſpiritibus atque ſalibus, quos non niſi ex
congreſſu concipiunt, iique additi cæteris calidis particulis,
quas uterus dedit, conſtituunt complexionem animæ con-
gruentem. Ex quo intelligitur animantium ſemina propriè
quia
licèt potiſſimam atque efficaciſſimam ſpirituum ac ſalium por-
tionem contineant, non tamen omnes complectuntur particu-
las, quibus anima conſtat. Utique experimur Gallinarum ova
fœcunda ſapidiora eſſe hypenemiis, ſeu ſubventaneis; non niſi
quia illa præ his alios ſales continent. Porrò ova fœcunda (ne
quis vocabulum in invidiam adducat) animata, hoc eſt, princi-
pium, quo pullus vivat, intra ſe complecti, haùd ægrè conce-
derem, non tamen ova ipſa vivere æquè facilè (niſi priùs de voca-
bulis inter nos conveniat) affirmarem, etiamſi pullum in ovo
vivere, quando jam vitalis facultas exercetur, dicendum ſit. Si
enim in ovo (illud intelligo, quod maris ſemine afflatum fuit,
nam ex Ariſtotele lib. 2.
de Gen.
Anim.
cap.
3.
Quibus animalibus
ova ſubventitia gignuntur, partes quidem utrorumque obtinet ovum
inſtitutum, ſed principio caret, quapropter animatum non est, id enim
à maris ſemine affertur) ſi, inquam, in ovo pulli anima non con-
cluditur, extrinſecùs illam advenire neceſſe eſt. Non utique
avi incubanti tribuenda eſt anima pulli, quem ex alieno ovo
excludit: ſiquidem ſæpiùs Meleagridi, non rarò etiam ſemi-
mari capo fovenda Gallinarum ova ſubiiciuntur; immò etiam
aliquando Coturnicum aut phaſianorumova foventur à Gallinâ,
nec exiſtimandum eſt eam poſſe tàm diſſimilibus ſecundùm
ſpeciem avibus animam, utique diverſam, impertiri. Quid?
quod citrà ullum incubitum temperato furnorum calore, ex-
cluduntur pulli; an furno vis ineſt pullis animam tribuendi?
Incubitu avium fœtum excludendi Naturæ ratio eſt, ait Ariſt. lib.
6.
de Hiſt. Anim.
cap.
2.
non tamen ita ſolùm ova aperiuntur, ſedetiam
ſponte in terrâ, ut in Ægypto, obruta fimo pulliciem procreant. Et
Syracuſis potator quidam, ovis ſub ſtoreâ in terrâ poſitis, tandiu pota-
bat, donec ova ederent fœtum. Fam verò &
, cum in vaſis quibuſdam
tepidis eſſent conjecta, ſponte ova pullos prompſere. Sed neque iis
aſſentiendum videtur, qui univerſalem cauſam, ſivè Cœlum,
ſivè Naturæ author dicatur, ad hujuſmodi animarum procrea-
tionem ſingulari efficientiâ advocant, brutorum animam, ſim-
plicem quandam naturam adſtruentes. Quàm multa enim
ſunt animantia, quæ ex ovo oriuntur? cujuſmodi ſunt piſces
ferè omnes, aves, inſecta plurima, atque reptilia, quorum ani-
mationem non facilè dixerim Deum ſibi reſervaſſe, qui Geneſ
1. 20.
dixit, Producant aquæ reptile animæ viventis, &
volatile ſuper
terram ſub firmamento Cœli: Contra verò ut intelligeremus huma-
num animum ab ipſo Deo procreari, non dixit, producat terra
genere ſuo, jumenta, & reptilia, &
beſtias terræ ſecundùm ſpecies ſuas.
Sed ipſe Gen.
2.
7.
formavit hominem de limo terræ, &
inſpiravit in
faciem ejus ſpiraculum vitæ, & factus eſt homo in animam viventem.
Quapropter cum in Philoſophiâ, ut ajebat Cicero, nihil debeat
eſſe commentitiis fabulis loci, ſi Phyſicas rationes conſectari, ut
par eſt, velimus, nihil eſt procliviùs, quàm opinari Naturam in
ovo condidiſſe quidquid ad pulli conformationem requiritur
(candida enim pars ovi ſuâ Naturâ humida est, caloremque anima-
lem intra ſe continet, ut loquitur Ariſtoteles lib. 3.
de Gen.
Anim.
cap. 1.)
atque præcipuam ſpirituum portionem in particulâ
illâ ſtatuiſſe, quæ quibuſdam Cicatrix dicitur, unde pulli effor-
matio initium ſumit, incitatis in motum ab externo miti calore
ſpiritibus, qui ſenſim proximas particulas diſponunt, atque com-
miſcent, ac primum pulli rudimentum ponunt.
Grad.
Videre jam mihi videor, quorſum tua tendat oratio.
Extrinſecùs admiſſo incubantis, ſeu foventis calore, tàm albu-
minis quàm vitelli particulæ agitantur, ac paulatim ita diſſol-
vuntur, ut ſubtiliſſimæ ac maximè activæ ſimul coëant, & in
craſſiore maſsâ ductus idoneos efforment, per quos opportunum
alimentum deſumat, qui formatur pullus, ſimili ferè ratione,
qua ex tellure ſtirpium ſemina nutrimentum ducere explicui-
mus. In animali autem non fiſtulæ &
fibræ ut in ſtirpibus, ſed
arteriæ & venæ ſunt vaſa, per quæ defertur ſuccus, quo alitur
& augeſcit.
Hinc etiam facilè dixeris animalia, quæ ex putri
materiâ oriri dicuntur, ſimilem ortum habere cum ſtirpibus
ſponte ſuâ nullo cultore naſcentibus, fierique ex pluribus na-
turis coëuntibus analogam ovo maſſulam, in qua fermenteſcente
vis ſpirituum plaſtica particulas commovet, & diſponit, ita ut
vermis naſcatur, ſive id in terrâ contingat, ſive in fructibus aut
ſeminibus, ſive in ligno, ſive in veſtibus, ſive in animalium car-
nibus, aut oſſibus aut inteſtinis. Ut plurimum autem ſemel
geniti vermes ova demum edunt, quibus ſobolem propagant.
Dand.
Quod quidem ad vermes attinet, fortaſſe non multos
habebimus adverſarios: Neque enim illa fermentatio fit ad
punctum temporis, hoc eſt, quod dicunt, in inſtanti. Sic apud
Inſulas Hebrides, ut ſcribit Abrah-Ortelius in Scotiâ, Anſerum
genus (Clakis incolæ vocant, Bernacas Gil. Gyraldus) non ex
arboribus, ut Scriptorum vulgus prodit, fed ex lignis in mari
illo putreſcentibus oritur: nam temporis tractu primùm in eo
vermes excavato ligno naſcuntur, qui, ſenſim enatis capite,
demum anſeribus
magnitudine æquales, cum ad juſtam pervenerint molem,
Cœlum petunt reliquarum avium more. Hoc autem, tem-
poris ſpatio, & quidem fortaſſe non modico, perficitur.
Id quod
dicendum de aviculis, quas commemorat Atlas Sinicus pag. 163.
Hoeiniao lacus ad urbis (Vuting) Barrbolybicum quinque ſtadiorum
eſt, undique arboribus pulchrè ſeptus, vocatur Reddens aves, quia
folia, quæ in eum incidunt, non omnia, ſed certæ arboris, in nigras
mutantur aviculas, tantâ cum admiratione ac ſtupore accolarum, ut
ſpiritus eſſe credant. Scio non deeſſe, qui putent nos fidem com-
mentitiis rebus adiungere, ſi hæc à Scriptoribus tanquam vera
recipiamus; quaſi verò res eſſet inſueta vermes ex putreſcen-
tibus lignis aut foliis oriri: vermes autem mutatâ formâ in aves
tranſire ipſi ſe docebunt, ſi Malpighii accuratam diligentiam
imitari voluerint in ovis obſervandis, quæ Gallina incubans
fovet, videbunt enim ex vermiculo efformari pullum, qui
demum in ſatis magnum Gallum evadit alis & plumis inſtru-
ctum ad volandum: præterquamquod bombyces, &
omne
erucarum genus, nonne in papiliones mutantur nullam referen-
tes ſimilitudinem vermis, à quo ortum duxere? Verùm iſtam
Metamorphoſim plures non ſolùm horas, ſed etiam dies requi-
rere videmus. At quando, calidâ æſtate, decumanis guttis ſe
nubes exonerat in pulverem, & illico ſaltitantes ranunculi appa-
rent, nullus videtur eſſe fermentationi locus; ſiquidem mem-
brorum conformatio, longè operoſior quàm vermium, mo-
mento expediri non poſſe videtur, etiamſi cum pluviâ in ter-
ram decidiſſe ranarum ſpiritus comminiſci placeat. Plus habe-
ret difficultatis id, quod Ælianus lib. 2.
cap.
56.
ſcribit:
In The-
baide, inquit, cùm grandine pluit, mures in terrâ apparere audio, qui
partim etiam num cœnum limoſum, partim jam caro exiſtunt. Mures
ibi apparere facilè admiſerim, cum circa Thebas Ægyptias, ut
loquitur S. Baſilius in Hexaem.
hom.
9.
ubi in æſtibus largè pluerit,
ſtatim arvalibus muribus regio compleatur. Sed illos tunc oriri, immò
partim cœnum, partim carnem exiſtere, bonâ eorum pace, qui
Æliano narrarunt, non admitto; cum potuerit fabulæ locum
facere, quod muſculus aliquis cœno obductus aliquando prodie-
rit ex limo, cum aqua pluvia agri cavernulas implens coëgerit
hoſpitantes mures exire: nam &
pueri gryllorum venatores
aquam iniiciunt, ut eos prodire cogant. Ideò non videtur facilis
horum murium cum ranarum ortu comparatio.
Grad.
De hujuſmodi ranis ſæpiuſculè altercantes inter ſe
babilitatem ſaperet, ſubdubitare cœpi, utrùm verè tunc illæ
gignantur, an verò ab humore cadentium guttarum excitatæ
prodirent ſaltitantes (hic quippe illis eſt motus) quemadmo-
dum in hortis videmus poſt pluviam æſtivam repentes cochleas
& limaces ex ſuis latebris prodiiſſe, quin cuiquam inciderit
ſuſpicio ex illâ pluviâ ortum habuiſſe. Non diſſimulabam
tamen cochlearum & ranarum hujuſmodi, diſparem condi-
tionem eſſe; cochleas enim alias majores, minores alias videmus,
non autem majores ranas hiſce minoribus permiſtas eſſe. Ra-
nunculos illos dudum natos ſuadebant, qui ſanctè affirmarent
inventasà ſe in eorum ventriculis diſſectis manſas & comminu-
tas herbarum particulas: quemadmodum &
de beſtiolâ deci-
dente per tempeſtates & repentinos imbres leem dictâ in Norve-
giâ, de quâ Majolus colloq. 7.
pag.
347.
compertum est, ſtatim atque
deciderint, reperiri in viſceribus berbas crudas, nondum concoctas. De hac Hondius in Atlante Mercatoris pag.
81.
ſcribit.
Habet
quoque Norvegia peculiares quaſdam beſtiolas, accolæ lemmer
vocant, certam illius regionis peſtem: quadrupedes ſunt, ſoricis magni-
tudine, pelle variâ. Hſae;
locuſtarum more omnia virentia depaſcuntur,
ſtato tempore moriuntur, tanto cumfætore, ut aër infectus varios incolis
morbos creet, vertiginem inprimis, & icterum ſive morbum regium.
Sed aliis pernegantibus, anceps hærebam, quibuſnam fidem
adhiberem, quibus abrogarem. Quamvis enim non ſit res iſta
tàm denſo velamine obducta, ut curioſis oculis perſpici non
poſſit, imbre tamen quemquam, ex meis famulis ire juſſis, per-
fundi, ut ranunculos venaretur, non videbatur operæ pretium;
contingere ſcilicet poterat, ut jejunos ranunculos afferret, &
adhuc ambigerem, an vacuus ventriculus nuperrimè natos, an
verò nondum paſtos indicaret: pluviâ autem ceſſante ranun-
culos capere, ſcrupulum omnem eximere non valebat, cum
incertum relinqueretur, an illi ex iis eſſent, quos imber cadens
produxiſſet. Quapropter cum mihi perſuadere omninò nequi-
rem tàm mirabili celeritate animalis membra fortuitò confor-
mari ex pluvia & pulvere, quæ non niſi plurium dierum ſpatio
Natura effingit, mihi neceſſitatem impoſitam videbam exco-
gitandi rationem aliquam à probabilitate non diſiunctam, qua
explicaretur hujuſmodi ranunculorum ortus. Occurrebat
autem animo Cicada, de quâ Ariſtoteles ſcribit lib.5.
Hiſt.
Anim.
cap. 30.
in hæc verba:
Creſcit primò in terrâ vermiculus;
deinde fit ex
eo quæ Tettigometra vocatur; postmodum circa Solſtitia noctu exeunt,
*modo Tettigometram dixi, nigræ protinus, & duriuſculæ, &
majuſ-*
*culæ, atque incipiunt canere.* Exuvias illas contigit mihi ruſti-
canti non ſemel videre: erat autem cortex craſſiuſculus à ſum-
mo capite ad imum ſecundùm ſpinam dorſi rectâ diffiſſus,
adhærebantque pedum relictæ quaſi vaginæ. Hinc animum
ſubiit ſuſpicari, ſimile quiddam accidere hujuſmodi ranunculis,
qui ad rubetarum, aut bufonum in ſicco ſemper viventium
genus pertinere videntur: fortaſſe enim (mecum ipſe reputa-
bam) in ſummo æſtu vermes intra pulverem nocturno rore
perfuſum gignuntur, & ex iis fit Batrachometra, adeò ut ſuper-
veniente tepido imbre dehiſcat cortex, & quemadmodum Ci-
cada prodit, ita pariter Rana. Id quod ſatisfaceret iis, qui in,
ventriculo ſe deprehendiſſe aſſerunt herbarum particulas; quas
nimirum vermis comederit. Verùm cum neque his plenè
acquieſcerem, eò procedebam, ut exiſtimarem à rubetis aut
bufonibus in pulvere depoſita ova, quæ Solis calore foveantur,
& nocturni roris humore ſalibus atque ſpiritibus fœto imbuta,
rareſcente ac fermenteſcente, quæ intus eſt, materiâ, intume-
ſcant, cortice membranaceo diſtentionem patiente, atque ſen-
ſim æquè ac ex furni aut fimi calore in gallinæ ovo pullus,
formetur ranunculus, qui demum erumpat dehiſcente puta-
mine aquâ pluviâ perfuſo. Demum, utrumque cogitatum
conjungens, ſuſpicabar ex ovo vermem oriri, & ex verme Ba-
trachometram; eſto, depoſitas exuvias cum luto permiſtas,
ibique marceſcentes videre nequeamus.
Dand.
Audivi aliquando narrantem curioſos quoſdam pileo,
penulâ, ocreis adversùs pluviam optimè munitos imminente,
imbre ingreſſos pulverulentam viam, ut obſervarent, an ranun-
culi, uti ſperabant, erumperent: neque eos ſpes fruſtrata eſt.
Unum autem præter ſpem ex inopinato animadvertere conti-
git, videlicet non paſſim, ſed quaſi ordinatim erumpere ranun-
culos ſerie ad viæ longitudinem tranſversâ, perinde atque ſi
ranæ matres, cum ab uno ad alterum viæ marginem tranſirent,
ova in pulvere depoſuiſſent. Id quod iis, quæ poſtremo loco,
Gradonice, excogitabas, favere videtur. Sed ut hujuſmodi ova
admittam, hunc mihi ex animo ſcrupulum evelle. Si Plinio
lib.9.
cap.
51.
ſcribenti credimus, Ranæ *pariunt minimas carnes*
*nigras, quas Gyrinos vocant, oculis tantùm & caudâ inſignes:
mox pedes*
*figurantur, caudâ findente ſe in poſteriores, Mirumque; ſemeſtrivitâ*
*reſolvuntur in limum nullo cernente, & rurſus vernis aquis renaſcun-*
*tur, quæ fuere natæ.*
Grad.
Non pariunt ranæ Gyrinos, ſed hi ex putri limo ſponte
oriuntur: vera earum propagatio &
ſoboles eſt ex ovo, quod
quidem perfectum (non imperfectum, ut plerique piſcium, qui
ova per ſe infœcunda edunt, ſed ex illis ea ſolùm ſœcunda eva-
dunt, quæ poſtmodum maſculo ſemine afflata fuerint) rana
emittit, ut notavit Ariſtoteles lib. 3.
de Gen.
Anim.
cap.
3.
Ut
quid enim ranis ova dediſſet Natura, ſi carnes parerent, non ova? Ex ovo autem Gyrinum non naſci, Plinius fateri tenetur, qui
reſolutas in limum poſt ſemeſtrem vitam ranas rurſus vernis
aquis renaſci ſcribit: niſi fortè putet relicta à ranis ova totam
hyemem in limo durare, ut Vere ineunte ex illis Gyrini exclu-
dantur.
Maur.
Ranunculos poſt pluviam ſaltitantes ad Bufonum in
ſicco viventium genus pertinere vix poteſt in dubium revocari: ideò illos ad ranarum ſpeciem in aquis degentium ſpectare non
exiſtimo: Bufones autem non rarò defoſſis ſcrobibus inveni-
mus, Gyrinos verò non niſi in aquâ natare videmus, hiſque ad
natandi uſum Natura caudam conceſſit; quæ tamen non findi-
turin poſteriores pedes, ut Plinius putavit, ſed ad radicem caudæ
adnatos pedunculos duos cum cruribus obſervavi in Gyrinis
mediocribus, nam in minoribus nondum eruperant: in illis
autem cum non apparerent priores pedes, ſed ſolùm in cute
eſſet veſtigium loci, unde eſſent erupturi, cutem cultello diſcidi,
& manifeſtò vidi interiùs latere parvula brachia demum indè
eruptura. Ubi igitur &
brachia &
crura cum manibus &
pedi-
bus efformata ſuerint, & apta ad natandi uſum, tunc nulla,
remanet caudę neceſſitas, ſed illâ abiectâ fit ex Gyrino Rana.
Cum itaque Bufones intrà terram orti non indigeant caudâ ad
natandum, illâ carere in ſuo ortu probabile eſt, ſed crura cum
pedibus, & brachia cum manibus ſuccreſcere, quibus etiam
aliquando uti poſſint ad natandum. Quare mihi facilè perſuadeo
intrà pulverem latitantes Bufones parvulosex effuſis ovis ortos,
jamque ſatis adultos, ab incidentis pluviæ guttis craſſioribus,
altiùſque pulverem penetrantibus, excitari ad fugam, ideóque
ſaltitare. Sed his omiſſis illud certum videtur, quòd animan-
tia omnia aut vivipara ſunt, aut ovipara.
Dand.
Recentiores Anatomici etiam in animalibus viviparis
diligentiſſimè viſcera ſcrutati deprehenderunt Ovarium, adeò
ut hoc differant ovipara à viviparis, quòd illa ovum egerunt,
hæc ovum in utero fovent, & fœtum excludunt, quem deinde
ſequuntur ſecundæ Membranæ, quibus in utero obvolvebatur
Et quidem ſicut in ovis obſervamus extimam teſtam,
& interiorem pelliculam, ſic in Viviparorum conceptu duplex
eſt membrana, extima utero proxima, & craſſior, ſcilicet Cho-
rion, & interior Amnios, de quibus plura Medici.
Olaus V Vor-
mius in ſuo Muſæo lib.3.
cap.
21.
narrat (quod &
ab Amico viſum
Haffniæ accepi) ad ſe delatum ex Norvegiâ ovum, vulgariovo
gallinaceo prorſus ſimile integrum, cum narratione, trium Viro-
rum fide dignorum manu & ſigillis, confirmatâ.
Anna quædam
honeſta fœmina anno 1639. die 17.
Aprilis eum vehementibus
doloribus torqueretur, vicinas cõvocavit, & circa veſperam ovum
peperit, quod cum aperirent, vitello & albumine prorſus nihil
diſtabat à communi ovo gallinaceo. Die 18.
inſequenti iterum
doloribus correpta parturientium ſimilibus, circa meridiem,
præſentibus fœminis iiſdem aliud peperit, quod integrum in,
Aulam Regiam cum fide dignorum teſtimonio literis conſignato
tranſmiſſum fuit, & tandem ipſius V Vormii cuſtodiæ traditum.
Anna illa in matrimonio pepererat duodecim filios, tunc adhuc
ſuperſtites, cum ſe tantis diſcruciatam doloribus conquerebatur,
quantos nunquam in aliis partubus eſſet experta. Ova illa præ-
ſtigiis Diabolicis ſuppoſita exiſtimavit V Vormius, nondum
enim inciderat ſuſpicio vivipara animalia ex ovis in utero ſuos
educere fœtus. Ex hac autem recentiore notitiâ non pauca,
facilè explicantur in viviparis, non ſolùm quæ ad ſexûs diſcri-
men attinent (nam & ovipara, ut gallinæ, non excludunt ova
ita indifferentia, ut ex incubatu pendeat, utrùm pullaſter potiùs
quàm pullaſtra exeat, ſed ex ipsâ ovi conſtitutione) verùm
etiam, quæ ſpectant ad prolis multitudinem, ſivè ſingulos partus
enitantur fœmellæ, ſivè ſint gemelliparæ, ut ab Ovidio vocata
eſt Latona: prout plura vel pauciora ova fœcunda continent,
aut unico conceptu duo ſimul aut tria ova fuerint afflata ſpiriti-
bus & virtute ſeminis.
Neque mirandum hujuſmodi ova in,
Viviparis ſubterfugiſſe antiquiorum Anatomicorum diligen-
tiam, quippe quæ valde exigua ſunt, & plura in unum ſolidiuſ-
culum corpus ita coagmentata, ut aliud nomen apud ipſos ſor-
tita fuerint. Mihi autem valde probabile eſt hæc viviparorum
ova reſpondere *Cicatrici* in ovis avium, ex qua efformatur tum
Amnios, tum Chorion, & pullus;
teſta enim includens albu-
men, & vitellum, ſervat pulli efformandi nutrimentum;
id
quod non eſt viviparis neceſſarium, quippe quibus à matris utero
ſubminiſtratur alimenti materia. Ideò hæc viviparorum ova,
non omnino ſimilia ſunt oviparorum ovis. Illis quidem &
ſpiri-
ſales aliquos Natura ingeſſit, non tamen qui ſatis fuerint
ad abſolutam fœcunditatem, quam ex ſemine recipiunt, cujus
etiam afflatu ac virtute ſeparantur, & in utero conduntur, ubi
foventur, atque ſubinde à materno ſanguine incrementa ſuſci-
piunt tùm membranæ ipſæ, tùm qui indè formatur fœtus. Id
quod qua Methodo à Naturâ perficiatur, à præſentis diſputa-
tionis inſtituto alienum exiſtimo; cum ſatis habeamus à calidis
ipſius fœtus particulis materiam conformari, alimentumque,
diſtribui facto per arterias atque venas paſſim jam apud ſapien-
tes celebrato ſanguinis circuitu, ex quo ſingulis membris con-
gruentes particulæ deſumuntur, ut non ſolùm nutriantur, ſed
etiam novo additamento augeantur. Hoc unum quaſi præte-
riens obſervo, adeò accuratam eſſe naturam in ſubminiſtrando
alimento fœtui, ut ſi fortè Mulieris uterum gerentis tibia, aut
aliud os, frangatur, difficillimè callus formetur oſſis partes firmi-
ter jungens, niſi poſtquam enixa fuerit infantem; quia ſcilicet ad
gignendum callum neceſſariæ eſſent puriſſimæ ſanguinis parti-
culæ ad nutriendum fœtum tranſmiſſæ: quod enim uni datur,
cæteris ſubtrahitur. Ideò ſpecioſæ arbori, ſed minùs fœcundæ,
prodeſt luxuriantem aliquem præ cæteris ſterilem ramum præ-
cidere, ut ſuccus ad alios ramos avertatur utiliùs, & fructus
uberiores fiant. Quapropter ſi animam, quâ ſtirpes vigent, non
aliam ſtatuimus præter calidarum particularum unicuique,
ſpeciei convenientium complexionem, ex quâ oritur quicquid
ad vegetantis animæ facultates pertinet, æquè dicemus ſeu
pullum intrà ovum, ſeu fœtum in utero ſecundis membranis
incluſum, eatenus vivere, quatenus in ſuo cujuſque genere,
calidæ particulæ in arteriis ac venis ſanguini permiſtæ (nam
Levitici 17.11.
Anima carnis in ſanguine eſt) ſuos motus peragunt,
atque ſingula membra pervadentes craſſiorem materiam exte-
nuant ac dividunt, tenuiorem, quàm par ſit, craſſiori commi-
ſcent, adeò ut, ſi quid deperditum fuerit, reparetur, & ampli-
ficata ſpatia compleantur.
Grad.
Si pullus aut fœtus in ovo aut in utero vivit ac viget
calidis hujuſmodi particulis animatus, quidni eâdem pariter
animâ vegetante vivat, ubi ex ovo aut ex utero prodiit? Simili
quippe ratione aſſumptum per os alimentum concoquitur ac
diſtribuitur, ut membra nutriantur, & augeſcant:
ac proptereà
diffuſæ per univer ſum animantis corpus jam nati particulæ illæ
calidæ non ſolum ſuppeditatum à venis atque arteriis per ana-
ſtomoſes nutrimentum exquiſitiùs concoquunt, verùm etiam
lendo locum faciunt uberiorialimento, quod prioribus particu-
lis additum ampliorem efficit animantis molem. Quando au-
tem jam ita obduruerint oſſa, tàmque firmo nexu eorum par-
ticulæ cohærent, ut non permittant meatus ampliùs dilatari,
ceſſat animalis incrementum.
Maur.
Hanc nôrunt Philoſophiam, qui ex catellis lucrum
quærunt: ut enim valdè exigui permaneant, ſtatim à die, quâ
naſcuntur, ſpinam dorſi, ac crura & pedes ſpiritu vini ſæpiùs
imbuunt: hinc enim fit, ut vertebræ, &
crurum oſſicula ſuapte
narurâ initio humidiora ac molliora à ſpiritu vini exſiccata,
duritiem acquirant, neque ſint apta, ut à calore vitali exten-
dantur. Simili utebatur Methodo quidam in ſuam prolem,
nimis ingeniosè immitis, qui unguento ex adipibus Gliris, Veſ-
pertilionis, & Talpæ confecto, filiorum ſpinam dorſi, atque,
artuum juncturas ſtatim à nativitate ungere ſolitus erat, ne
facilè creſcerent, ſed inter Naturæ ludibria accenſerentur pu-
milionibus, *quos Natura brevi ſtatu peracto nodoſum ſemel in globum*
*ligavit*, ut Poëta ludebat. Hos autem neque diſtortos, neque
deformes Magnatibus offerebat, ex quorum liberalitate ſuis
rationibus conſulebat. Utrùm adipes illi oſſium incrementa
juxtà Naturæ leges debita impedirent exſiccando illa, an potiùs
eorum particulas firmiùs conglutinando, quemadmodum,
fractis oſſibus callum Natura inducit, aut etiam caloris motum
cohibendo, nihil temerè auſim affirmare. Certè oſſium firmi-
tatem non ex ſolâ ſiccitate oriri mihi perſuadet herbula, cujus
meminit Jacob. Bontius lib.
5.
cap.
33.
Medic.
Indorum.
Hæc
propè Malaccam, & in aliis Indiæ locis creſcit, fertque ſemen
inſtar hordei, ſed nigrius & hirſutius;
vim autem tantam obti-
net oſſa firmandi ac roborandi, ut, ſi ejus ſucco dentes imbuan-
tur, ſilicem in pollinem redigere poſſint. Id quod majori den-
tium ſiccitati tribuendum non videtur, cum potiùs oſſa arida
fiant friabilia; quemadmodum vetulæ cuidam contigit ob æta-
tem, cujus oſſa adeò fragilia reddita ſunt, ut vix tactum ſuſti-
neret, quin ipſa membra leviſſimo impetu frangerentur: &
de
viro ſexagenario Arthritide pituitosâ laborante teſtatur Hil-
danus cap. 2.
obſerv.
66.
tantam ſubiiſſe oſſium fragilitatem, ut
dum chirothecam in manum affectæ partis induere vellet leviſ-
ſimo conatu, brachii os, & poſtea quoquè os circa cubitum,
fractum fuerit. Ideò oſſium atque ipſius animalis incrementa
exiſtimarem non definienda eſſe ex ſiccitate, quam abſumptus
ctione, ac validiore conglutinatione.
Dand.
Niſi ipſe mihi aſſentari viderer, auderem hæc confir-
mare ex oppoſitâ facultate graminis cujuſdam Norvegici,
*Beengras* dicti, quod ad junci figuram propiùs accedere viſum eſt
iis, qui ſiccam plantam ſunt contemplati. Herbam hanc *Oſſifra-*
*gam* nonnulli vocant, ſed vocabulum non probo, ſiquidem tan-
tum abeſt ab eo, ut oſſa jumentorum herbâ illâ veſcentium,
comminuat carioſa aut friabilia reddendo, ut potiùs mollia
atque flexibilia evadant; quandoquidem boves eâ paſti uſque
adeò ad ambulandum inepti fiunt, ut elumbes videantur, nec
veſtigium facere poſſint: ſanantur autem &
confirmantur, ſi
ipſis comedenda exhibeantur oſſa alterius animalis hujus herbæ
eſu perempti. Sed &
illud addendum, quòd incolæ ex hujuſ-
modi herbâ unguentum parant ad oſſa conglutinanda: prop-
terea minimè dicenda videtur Oſſifraga, ſed verbo litem non
intendamus. Memini me apud Fernelium lib.
2.
de Abd.
rer.
cauſis cap.
9.
pag.
96.
legiſſe hæc verba.
*Ipſi vidimus*, inquit, *in*
*milite quodam oſſa crurum, brachiorum, & femorum, ex morbo tam*
*mollia, & flexibilia evaſiſſe, ut ceræ modo facilè ſequerentur, quocun-*
*que torqueres; quæ tandem balnearum naturalium uſu (ejuſmodi*
*erant aluminoſæ) in priſtinum vigorem roburque reſtituta ſunt.* Cum
autem mecum ipſe perpenderem, quî fieri potuerit, ut ad tan-
tam mollitudinem oſſa dura pervenerint, obſervavi per artem
ebur molliri, ſi diutiùs detineatur in aceto ter deſtillato, in quo
fervente tres Salviæ manipuli excocti fuerint: Oſſa verò tracta-
bilia ac flexibilia fieri in aquâ, quæ ex Vitriolo Romano & Sale
communi pari pondere optimè contuſis atque contriſis extilla-
verit. Hinc militis illius oſſa ex morbo mollia ac tenera eva-
ſiſſe exiſtimabam vi ſalium acidorum cum alimento ad oſſa,
delatorum, qui morbo cauſam dederint: Nam &
igniculi fer-
rum pervadentes, sèque inſinuantes in meatus, quos & laxant,
illud molliunt. Quapropter non eſt à probabilitate alienum,
gramen illud Norvegicum hujuſmodi ſalibus acidis abundare,
qui ad oſſa bovis illo paſti cum alimento delati ea penetrando
emolliant. Quod ſi animali ſic laboranti alterius jumenti oſſa
(utique comminuta) hiſce ſalibus referta exhibeantur, conva-
leſcit, quia ſales iſti cognatos ſales educunt ex oſſibus morboſis:
ſic & aqua ſalſa magis, quàm dulcis, ſalem extrahit è ſalſamen-
tis. Hoc fortaſſe reſpexit empiricus quidam, qui oſſium molli-
tiem curavit balneo frigido ex ſulphure, vitriolo, alumine, &
Quòd autem Norvegi illo gramine
utantur in conficiendo unguento ad oſſa fracta glutinanda, nil
mirum, quia extremæ oſſis fracti partes ubi ſe tangunt, faciliùs
cohærent, & admittendo glutinoſam pinguedinem cum ali-
mento callum inducunt, ſi molles fuerint. Ex quibus ſatis con-
ſtare videtur oſſium duritiem, quæ animalis augmento modum
ſtatuit, non præcisè ex ſiccitate ob humorem abſumptum peten-
dam eſſe, ſed præcipuè ex particularum oſſa conſtituentium
conſtipatione, ac firmiore conglutinatione.
Maur.
Idcircò conſtitutum à Natura animantibus certum
magnitudinis terminum agnoſcimus, non tantùm ex fine præ-
ſtituto, quia inepta eſſent membra, & multo incommodo, quæ
in ingentem molem excreſcerent, verùm etiam ex ipsâ mate-
riâ, quæ ſenſim ita coagmentatur, ut ab interiore calore demum
nequeat ampliores meatus acquirere, in quibus plus recipiatur
alimenti, quàm opusſit, ut deperditæ particulæ jactura repare-
tur. Hinc quia ſubinde ſolidiora fiunt oſſa, mirari deſinimus,
cur infantis trimuli ſtatura indicet illum adhuc ſolummodò
tantundem longitudinis aſſecuturum, cum vigeſimum primum
ætatis annum exceſſerit, adeòque ſextuplici annorum ſpatio
non niſi æquale futurum altitudinis incrementum. Porrò ſicut
variæ ſunt diverſorum animalium magnitudines pro diversâ
efficacitate vitalis caloris, prout hisaut aliis ſpiritibus, & ſalibus,
ac ſulphure conſtat, habitâ ratione compoſitionis atque coag-
mentationis oſſium, aut oſſibus analogorum membrorum; ita
intrà eandem ſpeciem inæquales habentur magnitudines cor-
porum (neque enim eadem arbor prorſus æquales inter ſe omnes
fructus affert) tum pro variâ particularum calidarum tempe-
ratione, quam potiſſimum ex alimento ſuſcipiunt, à quo pari-
ter incrementum recipiunt, ut de ſtirpibus dicebamus, tum
pro oſſium præcoci aut tardâ conſtipatione; niſi fortè &
acce-
dat Atrophia: quæ enim membra non nutriuntur, palàm eſt
augeri non poſſe. Cæterùm quia naturale temperamentum,
quod à calido naturali pendet, tot modis diſtinguitur, quot ipſe
calor, atque, ut ſcripſit Cardanus in Opuſc. Medicis Senilibus
lib. 2.
part.
1.
cap.
1.
pag.
68.
, in humano corpore ex variis affectio-
num calori accidentium complexionibus oriuntur bis millies
mille ſupra nonaginta ſeptem millia centum quinquaginta &
unum genera intemperiei in unoquoque membro, non eſt valde
laborandum, ut tantæ diſſimilitudinis eorum, quæ à vitali
calore pendent, cauſam ſubeſſe intelligamus.
Grad.
quandoquidem animalis animam, quâ viget, ſtatuimus
in calidarum particularum complexione, cui tum nutriendi,
tum augendi efficientiam tribuimus, vereor, ne cui videamur
parum abeſſe à Kepleri ſententiâ, qui Aſtronomiæ Opticæ cap. 1.
prop.
32.
ait, *Qui in animantibus eſt calor, certum quod ex arteriis in*
*corpus veniat: ſtatim enim corpora frigeſcunt, arteriis intercluſis.
In*
*arterias ex corde venit: in corde verò non vereor, cujus rei Fernclius*
*ſimilitudinem ineſſe dixit, rem ipſam ineſſe, affirmare, flammam*
*nempe perennem;* nec dubitat, quin flammæ hujus *luculam oculis*
*quoque ſimus excepturi, ſi nobis contingat, exclusâ diei luce, in cordis*
*latebras illæsâ flammâ bac introſpicere.* Ego verò cum perſuaſum
habeam, animam non in ſolo corde morari, ſed in pluribus
membris ſimul operantem univerſum corpus permeare, flam-
mam hujuſmodi perennem in corde accenſam, quæ tamen in
arterias ſe non inſinuet, non facilè admitterem. Præterquam-
quod Cor eſt merus muſculus, quo ſe quaſi in ſpiram contor-
quente, per Syſtolen ejus ventriculi coarctantur, & ſanguis ex
ſiniſtro ſinu exprimitur per Aortam in omnes arteriarum pro-
pagines; ac proinde ſi flamma in corde arderet, non video cur à
ſiniſtri ventriculi lateribus ad ſe invicem accedentibus com-
preſſa non extingueretur, cum notiſſima res ſit flammam can-
delæ ab emunctorio aut digitis compreſſam vigere non poſſe.
Scio S. Gregorium Nyſſenum hom.
3.
in Cantica dixiſſe, *Cor*
*dicunt eſſe quendam fontem nobis innati caloris, à quo per arterias in*
*univerſum corpus calor diſtribuitur, per quem fiunt calida & vitalia*
*membra corporis, ut quæ foveantur ab igne cordis.* Non tamen ille
ignem hunc flammam vocat. Quid enim illud eſſet, quod hu-
juſmodi flammam accendere valeret, cujus nullum in corde
veſtigium ex Anatome deprehenditur?
Maur.
St cordis ſinum animo concipiamus quaſi lampadem,
cui oleum inſtilletur, ne extinguatur, utique neſcio quid Poëtici
figmenti redolere videtur. Sunt tamen qui opinentur accen-
ſionem fieri flammæ ſimilem, quatenus aër per aſperam arte-
riam exceptus in pulmonibus nitroſas, quibus refertus eſt,
particulas communicat ſanguini, cujus ſulphureæ particulæ
nitroſis permiſtæ accendantur, ac propterea incaleſcat ſanguis,
qui per univerſum corpus diffuſus nutriendo animali inſerviat. Ideò fortaſſe hyeme validiorem eſſe interiorem animalium,
calorem dicent, quia tunc aër nitroſis halitibus abundans ma-
jori accenſioni cauſam præbeat. Verùm in materno utero fœ-
tum non attrahere ſpiritum (quemadmodum nec ii qui infra
non abducatur; ſanguinem tamen per illius arterias diſtribui
in univerſum corpus, quod alitur, & augetur, nemo negat.
Quamvis autem quis facilè dixerit in viviparis matris ſangui-
nem à nitroſis halitibus cum aëre ab eâ attractis accenſum
communicari fœtui, quid dicendum de pullis adhuc intrà ovi
putamen concluſis, ad quorum trachæam nondum pervenit aër
nitro fœtus? Eſto à miti avis aut furni foventis calore pullus
adhuc in ovo aliquantulum incaleſcat, non putarim tamen,
ejuſdem ſanguinem intepeſcere tantùm pro modo caloris, quem
ab incubante gallinâ recipit. Ipſe igitur pulli ſanguis vi cali-
darum, quibus conſtat, particularum interiore motu cietur.
Dand.
Nitroſis particulis refertum eſſe aërem non diffiteor;
non tamen omninò acquieſco eorum ſententiæ, qui nitrum &
maximè volatile, & inflammabile ſtatuunt:
ſales ſiquidem
volatiles ignem non ferunt, ſed facilè vi caloris ſeparantur, &
avolant; nitrum autern in crucibulo liquatur;
&
quamvis illi
iniiciantur particulæ ſulphuris (quæ ardentes in ejus ſuperficie
diſcurrunt, & depaſcuntur id, quod ſulphureum remanſit in,
nitro nondum ſatis purgato) ipſum tamen non deflagrat, ne-
que evolat, ſed remanet Sal Prunellæ, ut vocant, cujus inſignis
eſt uſus apud Medicos in ardentibus febribus, iis præcipuè,
quibus inflammatio faucium adiungitur.
Grad.
At pulveris pyrii vim maximam experimur ob com-
miſtionem ſulphuris cum nitro. Similiter in præparatione,
Croci Metallornm, ubi permiſcentur Antimonium & Nitrum,
exurgit flamma: id quod contingit quoquè, ſi Nitrum in igni-
tos carbones iniiciatur, tunc enim excitatur flamma.
Dand.
Ita planè res ſe habet:
ſed numquid inflammabilem
dixeris aquam ex fonte, aut ex puteo, aut ex flumine hauſtam,
quia ardenti oleo, aut butyro, aut ſimili pinguedini accenſæ
iniecta flammam mirum in modum auget? Utique dices ideò
flammam vehementiùs erumpere, atque altiùs exurgere, tum
quia ſulphureæ olei particulæ ab aquâ refugientes uniuntur,
atque validiùs agitantur, tum quia aqueæ particulæ aliquæ vi
caloris ſtatim in vaporem ſolutæ dum ſe explicant, urgent,
atque extrudunt ſulphureas particulas, à quibus incendium,
magis excitatur. Simile quid Nitro contingere opinor, quod
calore extrinſecùs admiſſo in flatum vehementem expanditur,
cui ſubitæ expanſioni tribuendus eſt impetus pulveris pyrii,
(pro diversâ enim Nitri portione major eſt pulveris efficacitas
propria eſt: ideò videmus Nitrum candenti laminæ metallicæ
inſperſum non in flammam, ſed in flatum ſolvi, quia ſulphu-
reis metalli particulis non valet ita commiſceri, ut eas urgeat,
ac propellat in flammam; quemadmodum ignitis carbonibus
inſperſum, sêque illis inſinuans, cum ſulphureas eorum parti-
culas jam inveniat accenſas, in flatum explicatur, & igniculos
urgens multâ vi cogit erumpere in flammam; cui fortaſſe ſul-
phureum aliquid confert in commune: id quod non inſicior, ſi
minùs purgatum fuerit nitrum. Ideò in præparatione Croci
Metallorum aliqui malunt uti Sale Prunellæ, quàm Nitro
adhuc ſulphurei aliquid retinente, ut in crucibulo liquati Anti-
monii ſulphureæ particulæ à nitroſis concitatæ divellantur, ac
penitus abſumantur. At niſi accedat calor ſolvens tum Ni-
trum, tum Antimonium permiſta, nulla ſit accenſio, ut patet,
ſi in frigido crucibulo utrumque in tenuiſſimas particulas com-
minuatur, atque optimè contritum miſceatur. Juſſi aliquando
coram me in mortario conteri minutiſſimè Sal Prunellæ, tum
additum oleum cum illo commiſceri, ut viderem, num ſaltem
intepeſceret: Nihil minus.
Hinc mihi perſuadere non poſſum
exiguum illud nitroſum, quod cum aëre in pulmonem adduci-
mus, cauſam eſſe, cur ſanguis incaleſcat, multò minùs, ut
accendatur in flammam.
Maur.
Flammulam, propriè ſic dictam, in corde adſtruere
nihil nos cogit: aliquid tamen effe oportet, quod vitalem hu-
morem in motum incitet; vita, ſcilicet, cum motu ceſſante
perit: propterea aliquid extrinſecùs petendum indicant tum in
piſcibus branchiæ, tum in inſectis multiplicia orificia, quibus
quaſi trachæis lumbricorum, & ſimilium corpora abundant;
quæ ſi oleo obſtruantur, animal perit.
Siquidem, ut Ælianus
lib. 4.
de Animal.
cap.
18.
, &
Plinius lib.
12.
cap.
53.
teſtantur,
omnia inſecta oleo inſperſa enecantur, præſertim ſi capite uncto
in Sole ponantur, ut idem Plinius lib. 11.
cap.
19.
obſervat.
Hoc
autem contingit propter meatuum anguſtiam, oleique adhæ-
reſcentis quendam lentorem; à morte autem vendicantur, ſi
aceto conſpergantur, quo oleum, ſaltem ex parte, detergatur;
quemadmodum ſi nimio humore peritura videantur, reviviſ-
cunt, ſi antè occubitum cineribus commiſceantur, humore,
videlicet conſumpto, qui meatus obſtruebat. Cum igitur ſpiri-
tum ducimus, non ſolùm nitroſos halitus attrahimus, ſed etiam
particulas pneumaticas non paucas ſuapte naturâ calidas, quæ
miſcentur. Hic autem ſanguis non ille tantùm eſt, qui ex
arteriis in venas influxit, & per venam cavam defertur in dex-
trum cordis ſinum, ſed illi quoquè permiſtus eſt, qui ex chylo
ſuccus nutritius nuper eſt excoctus; adeò ut ſales per ſpiritum
attracti, cum diverſi generis ſalibus ab alimento & à ſanguine
delatis colluctantes incaleſcant, nitro etiam particulas agitan-
te, dum vi caloris in flatum ſolvitur: id quod tum intra pul-
mones, tum in ſiniſtro cordis ſinu perficitur. Quod ſi ex alicu-
jus membri intemperie, ſanguinis partes ſulphureæ illac tran-
ſeuntes, & alienas aut morboſas particulas aſſumentes, plus
æquo efferveſcant, dum aliis ſanguinis particulis in amplioribus
venis permiſcentur, fervorem ſuum illis communicant, atque
in dextrum cordis ſinum & in pulmones delatæ adeò incitantur,
ut demum in ſiniſtro cordis ſinu, perturbato motu agitatæ,
ejus ſyſtoles ac diaſtoles efficiant inæquales, ac pro varietate. admiſtarum particularum tum pulſus varios arteriarum exci-
tent, tum cætero corpori intemperiem communicent: de qua
plura Medicis conſideranda relinquimus. Propterea prodigii
inſtar fuit anus illa Attica, quæ cicutæ triginta holcas ſine,
damno ſorbebat, & Lyſis, quæ ſucci papaveris quatuor holcas
nullâ cum moleſtiâ hauriebat, quas commemorat Sextus
Empir. lib.
1.
Pyrrhon.
Hypot.
cap.
14.
§.
De ſecundo modo.
Dand.
Alimenti materiam per arterias univerſo corpori ſub-
miniſtrari nullus dubitat: verùm aliquid aliud reperiri, &
qui-
dem per nervos deductum, mihi ſuadet Atrophia non rarò
ſuccedens Paralyſi alicujus membri eatenus motu ac ſenſu
deſtituti, quatenus per nervos non influunt ſpiritus animales. Si enim nervorum obſtructio prohibet, ne membrum movea-
tur ac ſentiat, ſed etiam ne alatur, utique rationi conſonum
videtur per nervos deferri aliquid, quod triplici huic functioni
inſerviat. Ex quo &
illud conſequens eſt, quod animalis cor-
pori non per arterias tantùm, ſed per nervos quoquè vita com-
municetur; atque adeò non in ſolo ſanguine anima bruti con-
ſtituenda eſt, quia non per ſolum ſanguinem vitæ vegetativæ
munera perficiuntur, ſed & aliquid per nervos additur:
motus
autem ac ſenſus ad animantis vitam pręcipuè pertinentes,
quatenus animal eſt, ſpirituum animalium, qui per nervos
deſeruntur, miniſterio exercentur.
Maur.
Sanguinem à corde ad utramque cerebri partem,
dexteram & ſiniſtram deferri per arterias (duplicem ſcilicet
diſtributas, atque admirandis plexibus complicatas, innumeris
ramuſculis perreptantes, neque ſolùm per Anaſtomoſes cum
venis, ut in reliquo corpore, ſed etiam inter ſe communicantes)
ex Anatomicâ inſpectione conſtat. Ex Arteriis ſubtiliſſimus,
atque ſpiritu refertus liquor in cerebri atque cerebelli ſubſtan-
tiam extillatur, ac in ipſorum cortice (quę pars ſpermatica,
videtur ex colore cineritio, atque ex odore armoniaco oſtendit
copiam ſpiritûs ac ſalis volatilis) naturam induit ſpiritûs Ani-
malis à ſale volatili exquiſitiús attenuatus; &
in ipſam cerebri
atque cerebelli medullam influens demum per nervos in univer-
ſum corpus diffunditur. Non ſunt autem Nervi, ſicut arteriæ
& venæ, in tubuli morem excavati, per quos, juxta modum ſan-
guinis decurrat ſpiritus Animalis, ſed ex fibrillis conſtant ſibi
invicem cohærentibus intrà duplicem membranulam conclu-
ſis, quæ deinde in alios atque ſubinde alios minores & minores
fibrillarum faſciculos diſtributæ nervorum ramuſculos effi-
ciunt. Hæ fibrillarum complexiones (perinde ferè atque aquâ
ſericus aut laneus funiculus) imbuuntur liquore à cerebro
demiſſo, qui eſt Animalium ſpirituum vehiculum: atque hujuſ-
modi liquor Nerveus (ſic liceat appellare) ille eſt, qui in membra
delatus, atque commiſtus particulis, quas Arteriæ ſuppeditâ-
runt, vim habet illas ita temperandi, aut fermentandi, ut
membro adhærentes nutritionem perficiant. Ex quo facilè
intelligo, cur Paralyſim conſequatur Atrophia, obſtructis ner-
vis, qui liquorem nerveum cum ſpiritu devehebant. Ideò non
crit fortaſſe ineptum aliquando Cephalicis medicamentis uti,
ad reformandum hunc nerveum liquorem, qui ad affectum
membrum delatus morbum ſolvat. Hoc liquore imbutę muſ-
culorum fibræ, quando per nervos infiuunt ſpiritus animales,
novumque calorem excitant, intumeſcentes contrahuntur, ac
motum animalem perſiciunt, prout ex ipsâ Muſculorum con-
formatione pendet.
Grad.
Cum duplex ſit animantis motus, alter Naturalis, ſeu
Vitalis, non exigens ullam præviam cognitionem aut appeti-
tionem, cujuſmodi eſt Syſtole ac Diaſtole Cordis, & motus
Diaphragmatis, cæterorumque thoracis muſculorum reſpira-
tioni inſervientium, alter Voluntarius ex Appetitu ſivè ſenſi-
tivo, ſivè Rationali ortus, diligentiores Nervoſarum propagi-
num ſcrutatores obſervarunt ex cerebello quidem procedere
potiſſimùm Nervos ad motum naturalem ſeu Vitalem efficien-
voluntarium congruentem ſpirituum animalium copiam ſup-
peditant.
Maur.
Ad vitam animalis, quatenus à ſtirpibus ſecernitur
per motum, cognitionem, & appetitionem, devenimus.
Sed
quia habuimus ſermonem benè longum de Igniculis, quos tum
arteriæ, tum nervi devehunt ad vitæ Vegetativæ functiones
perficiendas, ſatius videtur diſputationem abrumpere, & in,
aliud tempus rejicere, ſi quid de brutorum animantium vitâ
dicere probabiliter poterimus. Moneo interim non audiendos
eos, qui animam tunc primùm advenire brutis aut plantis
(quicquid de animâ humanâ dici oporteat) exiſtimant, cum
membra corporis efformata ſunt; quia ex Ariſtotele lib.
2.
de
Animâ text. 7.
Anima eſt primus actus corporis naturalis inſtru-
mentalis: Neque enim omnis vitalis operatio eſt Organica,
cujuſmodi eſt Nutritio & Augmentatio per ſe præcisè ſumpta:
ſiquidem os, etiam in animali perfecto non nutritur, quia tibia,
aut cubitus, ſed quia os eſt; &
membra ipſa, quæ partibus ſimi-
laribus conſtant, non aliâ ratione nutriri aut augeri dicuntur,
quàm quia partes ipſæ ſimilares congruum ſibi alimentum,
aſſumunt. Ab animâ igitur etiam ante efformata organa per-
ficitur nutritio, diſpoſitio, & augmentum partium, quæ orga-
num conſtituunt. Eſto anima utatur conſtitutis organis, quæ
ſibi ipſa condidit; neque enim video, cui tribuenda ſit effectio
capitis, alarum, pedum, cæterorumque membrorum pulli, qui
ex ovo excluditur calore furni, niſi intus exiſtens anima com-
moveat particulas atque diſponat, ut membra ipſa ritè confor-
mentur.
Dand.
Quoniam Ariſtotelis mentio incidit, præterire non,
poſſum me aliquando ſubdubitaſſe, an iſta calidarum particu-
larum complexio, in qua Animam vegetantem (ſi Phyſicè,
atque reipſa, non verò juxtà Logicam notionem, conſideretur)
conſtituimus, affinis ſit, aut potiùs eadem cum illâ, quam Ari-
ſtoteles lib. 1.
de Animâ text.
56.
&
ſeqq.
improbat, videlicet
animam eſſe Harmoniam. Sed ille ipſe mihi ſcrupulum exe-
mit; nam tum in antecedentibus, tum in conſequentibus ma-
nifeſtum eſt ipſum de animâ non corporeâ loqui; ait enim,
text. 56.
Congruit autem magis de ſanitate dicere Harmoniam, &
om-
nino de corporeis virtutibus, quàm de animâ. Nos verò utique inter
corporeas virtutes connumeramus animam, quâ ſtirpes & ani-
mantes vigent, de quâ hactenus locuti ſumus: an autem ſimile
animalis
vitam vivit, aliàs, ſi per otium licuerit, diſputandum erit. Neque
plures animas in uno corpore propterea admittimus, quòd in
diverſis partibus diverſa complexio, ſeu harmonia, reperiatur: quemadmodum enim non plures dicimus arbores ex eo quod
alia ſit corticis, alia papyri, alia ligni, alia medullæ, alia fron-
dium, alia florum, alia fructuum compoſitio, quia materiam
ejuſdem plantæ, ut planta ſit, non corpus homogeneum ſicuti
lapis, ſic multipliciter affici oportuit: ita pariter neque plures
animæ dicendæ eſſent, quamvis diverſa in diverſis
membris complexio reperiretur; omnes enim animæ
partes, etiamſi variam ſingulæ obtinerent com-
plexionem, unam conſtituunt animam, ſicut
diverſæ partes corporis unum conſti-
tuunt corpus; ſcilicet æquè una
debet eſſe materia, atque
una forma cor-
porea.
MAur.
Legebam haud ita pridem apud Th.
Bartholinum de luce Animalium lib.
3.
cap. 7.
probl.
6.
Idcirco lappones matrimonii
fædera igne ac ſilice auſpicantur, quia ignem
authorem vitæ rentur, ſilicem verò ejus
æternum theſaurum, ubi nunquam mar-
ceſcat. Id quod ſanè non multam bar-
bariem ſapit. Jam verò ſi Authorem,
libri de Spiritu inter Ariſtotelis Opera
cap.4.
audiamus, in nervo, &
arteria, &
venâ, vis caloris ingens eſt. Cæterùm qui in nervo habetur calor vebe-
mentiſſimus, naturæ ejus, qui in venis eſt, plurimum habet. Si qui-
dem ex ſpiritu vitali per arterias decurrente, temperatur ſpiri-
tus Animalis in cerebro efformatus: quem propterea vehe-
mentiſſimum appellari, hoc eſt eſſicaciſſimum, non ineptè
crediderim, quòd omnis motus, quo animantis membra cien-
tur, ſive Vitalis aut Naturalis dicatur, ſive Voluntarius, pendet
ex ſpiritibus per nervos delatis.
Grad.
Hujuſmodi ſpiritus, brutorum animam conſtituere
non dubitant aliqui; quandoquidem illis abſumptis, aut tor-
peſcentibus, ceſſat motus: mortuum autem animal pronuntia-
mus, quotieſcunque nullum in eo motum deprehendimus,
Hinc narrationi Ariſtotelis lib.de admir.
audit.
num.
28.
ubi ait.
Circa Siciliam aquæ ſtagnum ineſſe aſſerunt, in quo ſiquis aves, cæte-
ráve ſuſſocata animalia intinxerit, rurſus reviviſcere autumant,
firmamentum aliquod addere cenſeretur, qui diceret, torpe-
ſcentes in nervis ſuffocati non ita pridem animalis ſpiritus
excitari à ſtagni illius igniculis, ſivè ſpiritibus: quemadmodum
in apothecâ, ubi à pharmacopæo tepidâ aquâ lavantur, vipe-
detracto corio, mirum in modum aliquandiu contorqueri vide-
mus: excitati nimirum ab exteriori calore ſpiritus in nervis
reliqui, ſed, quia interiore principio urgente ac dirigente deſti-
tuti, adhuc otiantes, influunt in muſculos; fibriſque contractis,
& viciſſim remiſſis, corpus agitatur motu ſuo.
Neque mirum
extrinſecùs excitari in motum ſpiritus Animales, cum cenſue-
rit Ariſtoteles ipſam aliquorum animalium procreationem
oriri poſſe etiam à Solis calore: ait enim lib.
5.
Hiſt.
Anim.
cap.
19.
Commune omnium vermium eſt, &
eorum, quæ ex vermibus prove-
niunt, animalium, ut primordium gener ationis aut à Sole, aut à Spiritu
præſtetur. Id quod confirmari poteſt ex iis, quæ ſub finem ejuſ-
dem cap. 19.
ſcribit.
Hypanis fluvius apud Cimmerium Boſphorum
ſub ſolſtitio defert veluti folliculos acinis majores, quibus quadrupedes
volucres erumpunt: quod genus animalis in pomeridianum uſque diei
tempus vivit, & volat:
mox deſcendente Sole macreſcit, &
languet;
deinde occidente emoritur, vitâ non ultra unum diem peractâ, unde
Ephemerum, ideſt Diarium, appellatum eſt. De hoc mentio habe-
tur apud Plinium lib. 11.
cap.
36.
, eique aptè congruere videtur
Lactantii Firm. lib.
2.
Inſtit.
cap.
10.
dictum, ſicut lux Orientis eſt,
in luce autem vitæ ratio verſatur; ſic Occidentis tenebræ, in tenebris
autem & mors, &
interitus continetur:
Siquidem cum Oriente Sole
oritur, cum Occidente occidit. Porrò ab eodem alibi dicitur
Ignis Elementum vitæ.
Dand.
Abſurdas quidem Veterum aliquot Philoſophorum
ſententias fuiſſe, cum de hominis animo loquerentur, palàm
eſt; quippe qui ab omni concretione mortali ſegregatus, neque
eſt cordi ſuffuſus ſanguis, ut Empedocles cenſuit, Cicerone teſte
lib. 1.
Tuſcul.
quæſt.
neque cor ipſum, ex quo vecordes, excordes,
concordeſque dicuntur, neque cerebri quædam pars principa-
tum tenens, ut aliis placuit, neque eſt ignis, ut Zenoni ſtoico
videbatur. Neque minùs inepti fuere Seleuciani vel Hermiani
ab authoribus Seleuco & Hermia, qui, ut ſcribit S.
Auguſt.
lib.
de Hæreſ.
hæreſi 59.
, nec animam Deo tribuunt creatori, ſed crea-
tores eſſe animarum Angelos volunt de igne & ſpiritu.
Nam ſi per ani-
mumipſum, ut cum eodem Cicerone loquar, nibil eſſet in eo niſi id,
ut per eum viveremus, tam naturâ put arem hominis vit am ſuſtentari,
quàm vitis, quàm arboris: hæc enim etiam dicimus vivere.
Item ſi
nihil haberet animus hominis niſi ut appeteret, aut fugeret, id quoquè
eſſet ei commune cum beſtiis. Verùm ſepoſità humani animi (qui
tam non poteſt exprimi, quàm videri, ut loquitur Lact. Firm.
lib.
de
Dei cap.
17.)
conſideratione, utpote à noſtrarum diſſerta-
tionum inſtituto alienâ, non ita fortaſſe à veritatis ſcopo aber-
raret, qui ad animantium rationis expertium animam, ejuſque
ſunctiones explicandas aliqua Veterum placita modeſtè tradu-
ceret; neque enim ſemper, aut omnino, deſipiebant:
ac proinde
ſpirituum tùm Vitalium, tùm Animalium rationem haben-
dam eſſe non minimam exiſtimarem.
Maur.
Non contemnendum fuerit compendium, ſi probabili
aliquâ conjecturâ devenerimus in cognitionem earum rerum,
quibus actio vitæ animalibus conſentaneæ continetur: hinc
enim etiam pars humanæ vitæ, quæ ſenſum, quæ motum, quę
appetitum habet, innoteſcit. Quamvis enim animal hoc pro-
vidum (liceat & mihi Tullii vocibus uti) ſagax, multiplex,
acutum, memor, plenum rationis & conſilii, quem vocamus
hominem, ſolum ſit ex tot animantium generibus atque natu-
ris, particeps rationis & cogitationis, curn cætera ſint omnia
expertia; cum illis tamen convenit earum actionum commu-
nione, quæ corporeæ impreſſioni nituntur. Quapropter non
tenue fuerit operæ noſtræ pretium, ſi, quę ad animalium vitam
pertinent, veſtigiis aliquibus conſequamur.
Dand.
Primùm quidem, ne Ariſtotelem adverſarium habere
videamur, illud animadvertere oportet, quod ex ejus placitis
lib. 2.
de Gen.
Anim.
cap.
3.
ignis nullum animal generat:
&
poſt
pauca aſſerit, calorem in animalibus contentum nec ignem eſse, neque
ab igne originem ducere. Libro autem 2.
de gener.
&
corrup.
text.
45.
Manifeſtum, inquit, quod, ſiquidem ignis anima ſit, paſſiones inerunt
ei; quæcumque igni, ſecundùm quod ignis.
At ipſe idem lib.
5.
Hiſt.
Anim. cap.
19.
ſub finem ſcribit, In Cypro Inſulâ, ærarüs forna-
cibus, ubichalcites lapis ingeſtus compluribus diebus crematur, beſtiolæ
in medio igne naſcuntur pennatæ, paulò muſcis grandibus majores,
quæ per ignem ſaliant, atque ambulent. Emoritur hoc genus, cum
ab igne dimotum est. Quapropter, ut ſibi conſtet Philoſophus
beſtiolas in fornacibus enatas commemorans, ſimulque nul-
lum animal ab igne gigni enuncians (neque enim fas eſt theore-
mata cum hiſtoriâ, hoc eſt, mentis cogitata cum ipsà re pu-
gnare) cenſendus eſt Ariſtoteles nec omninò, nec abſolutè,
ignem animalium procreationis expertem intellexiſſe, ſed tan-
tummodo quatenus communiter contingit vulgari noſtro igni
(quicquid ſit de ſingularibus illis beſtiolis) ex aridæ materiæ
combuſtione excitato, qui utique nec in animalibus continetur,
nec vitalis caloris eſt origo, nec animam conſtituit. Quare,
Ενχίαε ab orando appellati
ſunt, de quibus S. Auguſt.
lib.
de Hæreſibus hæreſi 57.
ſcripſit,
Nonnulli eos dicunt de purgatione animarum neſcio quam phantaſti-
cam, & ridiculam fabulam narrare, porcam ſcilicet cum porcellis ſuis
videri exire de ore hominis, quando purgatur, & in eum viſibili ſimi-
liter ſpecie ignem, qui non comburat, intrare.
Grad.
Si animam ignem non eſſe, cum ignis proprietates ab
illâ abſint, Ariſtoteles exiſtimavit, nos quoque in ſuperiori
Diſſertatione flammulam in corde accenſam rejecimus. Spiri-
tus tamen Animales ad igneam quodammodo pertinere natu-
ram vix in dubium revocari poſſe videtur. Nam hic noſter ignis,
ait Cicero lib. 2.
de Nat.
quem uſus vitæ requirit, confector eſt, &
conſumptor omnium; idemque quocunque invaſit, cuncta diſturbat,
ac diſſipat. Contra ille corporeus, vitalis, &
ſalutaris omnia conſer-
vat, alit, auget, ſuſtinet, ſenſuſque afficit: Propterea frigus ner-
vis communiter noxium eſſe comperimus. Communiter, in-
quam, quia, ut habet Atlas Sinicus pag. 157.
in Provinciâ Jun-
nan, Xang mons eſt versùs urbis (Junnan) Boream, in quo eſt fons
aquæ frigidiſſimæ, quæ tamen paralyticis mirè prodeſt: congregatis
fortaſſe, vi frigoris exteriores carnis partes conſtipantis, in,
unum ſpiritibus, qui proximas partes calefaciendo diſcutiant
vapores, quibus obſtructi nervi nequeunt ſuppeditare ſpiritus
animales muſculorum fibris motum efficientibus. Nam &
fri-
gidæ manus hyeme calefiunt, ſi nive perlvantur. Similiter
Cydnus in Ciliciâ amnis eſt, ut ſcribit Curtius lib. 3.
frigidiſ-
ſimus: in hunc fervidiſſimo diei tempore deſcendit Alexandet,
vixque ingreſſi ſubito borrore artus rigere cœperunt; pallor deinde
ſuffuſus eſt, & totum propemodum corpus vitalis calor liquit.
Plinius
autem lib. 31.
cap.
2.
ait.
Cydnus Ciliciæ amnis podagricis medetur,
ſicut apparet in epiſtola, Caſſii Parmenſis ad M. Antonium, frigidis
ſpiritibus moleſtos igniculos coërcentibus. Cæterùm ſpiritus
animantis membra percurrentes calorem corpori impertiri
manifeſtum eſt. Hinc eſt igneas dici poſſe brutorum animas,
ſi illas quidem nihil præter ſpiritus tùm Vitales, tùm Anima-
les eſſe arbitremur.
Maur.
Triplex Spirituum genus in animantis corpore depre-
hendimus. Primus eſt ſpiritus, quem naturalem appellare,
licet, quippe qui ad ipſam corporis naturam, & conſtitutionem,
æquè pertinet, ac in lapidibus, metallis, cæteriſque vitâ caren-
tibus, adeóque permanet in carne, oſſibus, aliiſque animantis
partibus, poſtquam illas vita deſtituit. Alter eſt Vitalis, qui
Fibras defertur, in animantibus verò
per Arterias & Venas, aut analogos ductus, cujus ope tùm
nutriendo atque augendo corpori, tùm fructui, per quem ſpe-
cies propagatur, materia ſubminiſtratur. Tertius eſt Spiritus,
quem Animalem dicimus, qui per nervos delatus inſervit tùm
motui, tùm ſenſuì, tùm appetitioni; hæc enim animantis pro-
pria eſſe agnoſcimus. Porrò Animales hujuſmodi ſpiritus abſu-
mi manifeſto indicio eſt (etiamſi cætera argumenta deeſſent)
laſſitudo, quæ aut diuturnum & concitatum motum, aut vehe-
mentem appetitionem, ſivè cupiditas ſit, ſivè mœror, conſequi-
tur: ideò inſtaurandis viribus neceſſaria eſt nova ſpirituum,
procreatio; hi autem gignuntur ex aſſumpto ſivè alimento,
ſivè medicamento. Ex quo fit ſpiritum illum, qui in cibo, aut
potu, aut medicamento obtinebat rationem ſpiritûs naturalis
corpus illud conſtituentis, demum in naturam Spiritûs Vitalis,
immò etiam Animalis tranſire.
Grad.
Hinc mihi videor intelligere Spiritum Animalem non
eſſe naturam quandam omninò ſimplicem, cujuſmodi concipi-
mus, quando principia corporum mixtorum calida diſtribui-
mus in ſpiritum, ſulphur, & ſalem.
Non ſolùm, quia corpori-
bus, quæ in alimentum, aut medicamentum cedunt, pro variâ
eorum temperatione alios atque alios Spiritus Natura indidit,
quemadmodum alias atque alias Sulphuris aut Salis ſpecies,
quìn etiam non rarò in uno eodemque corpore non una eadem-
que ineſt ſpirituum natura: verùm maximè, quia ad Spirituum
Animalium conformationem plurimum conſerunt particulæ,
quæ cum aëre aut in pulmones attractæ ſanguini permiſcen-
tur, hujuſque ſpiritibus copulantur, aut per naresad cerebrum
aſcendunt: experimur enim, quantopere odores in lipothy miis
juvent; &
thymi odor juvare dicitur eos, quos corripit morbus
comitialis.
Dand.
Ingenii aciem, aut hebetudinem, ex Animalibus ſpi-
ritibus maximè pendere, vix quiſquam dubitat. Hinc licèt
videre, ut eſt apud Ciceronem lib.2.
de Nat.
Deor.
acutior a ingenia,
& ad intelligendum aptiora eorum, qui terras incolunt eas, in quibus
aër ſit purus ac tenuis, quàm illorum, qui ut antur craſſo Cælo, atque
concreto. Quìn etiam cibo, quo utare, intereſſe aliquid ad mentis
aciem putant. Sic Abderitarum, quorum damnatus aër, ingenia
hebetiora fuiſſe ita pro comperto habuere Veteres, ut quen-
dam ſugillans Martialis dixerit, Abderitanæ pectora plebis babes. Quod verò ad cibos attinet, legi aliquando apud Medicum non
tres, dum uterum ferunt, Malo Cydonio (quod Cato primus
omnium Cotoneum appellavit) frequenter veſcantur. Et ne
in re dubiâ, ubi de hominis ingenio ſermo eſt, hæreamus; Ny-
ctalopibus, ut eſt apud Ælianum & Plinium, veſpertinus viſus
reſtituitur eſu jecoris caprini, ut non minùs nocte, quàm die,
cernant. Item quis neget expeditos animantis motus ex Ani-
malibus Spiritibus per nervos in muſculorum ſibras influenti-
bus oriri? Equum autem alacriùs progredi omnes nôrunt, cui
avenam, aut hordeum, aut etiam panem vino imbutum exhi-
buerimus, quàm ſi tantummodo paleas comedere ad ſedandam
famem coactus fuerit. Plurimum igitur intereſt, quos, &
qua
copiâ, ſpiritus ex alimento decerpat natura, qui congruè elabo-
rentur in Spiritus Animales, aliis Spiritibus, aut etiam ſalibus
volatilibus commiſti.
Maur.
Jam in ipſo præcedentis diſſertationis exitu, ſi ſat me-
mini. innuebam ſanguinem in cordis contractione propulſum
per aortæ ramum aſcendentem in caput, & per tenuiſſimos
arteriarum ramuſculos diffuſum extillare puriſſimum ſubtiliſ-
ſimumque laticem ſpiritibus ac ſale volatili refertum in ſub-
ſtantiam cerebri atque cerebelli, qui à ſale volatili adhuc magis
extenuatus temperatur in ſpiritum Animalem. Cum itaque,
ſanguis ex chylo, hic autem ex alimento conficiatur, ſatis con-
ſtat Animalium Spirituum temperationem plurimùm ex ali-
mento pendere, quatenus ex ejus particulis aliquatenus diſſo-
lutis tenuiſſimæ aſſumuntur, pro ſingulorum animantium,
naturâ. Pro ſingulorum, inquam, naturâ;
neque enim cenſen-
dum eſt animantibus eodem cibo utentibus ejuſdem generis
ſpiritus Animales contingere (panem comedunt homines, equi,
canes, feles, mures, gallinæ) quippe quos muſculorum fibris,
quibus eorum motus exercetur, pro debitâ Ratione reſpondere
oportet: ut nihil dicam de ſenſuum atque appetitionum,
varietate.
Dand.
Illud etiam adderem ad inæquales vitæ periodos non
nihil pertinere variam ſpirituum Animalium conformatio-
nem, quandoquidem vitæ Vegetativæ functiones pendent ex
congruenti ſpirituum tum membris inſitorum, tum per nervos
influentium complexione atque commercio: Si enim liquor,
ſeu ſuccus nerveus nimis parcè ſubminiſtretur, aut debitam,
craſim non obtineat, ſive quia ſulphure plus æquo abundet,
ſive quia ſale ſluorem adepto in acidam naturam declinet, ſivè
non perſicitur, quâ ſublatâ nullum fit animantis incrementum,
& gignendi facultas effœta eſt.
Hinc pro variâ cerebrorum,
naturali temperatione, facilè aut difficilè externis ambientis
aëris iniuriis obnoxiâ, atque non uno modo interiorem ſangui-
nis per arterias delati diſcraſiam (ſivè ſulphureo-ſalinam, ſivè
ſalino-ſulphuream) ferente, Spirituum Animalium harmonia
ſervatur, aut perturbatur: Ex quo &
hoc conſequitur, quod
vita ſit aut productione longior, aut contractione brevior.
Grad.
Quæ de animantium longævitate, aut vitæ brevitate
innuis, in memoriam mihi revocant comparatas invicem ca-
nis, equi, & hominis ætates apud Bedam tom.
1.
pag.
517.
in libel-
lo, cui titulus eſt, Computi Ratio. Sepes limit anea, inquit (eam
intelligo, de qua Varro de re ruſticâ lib. 1.
cap.
14.
, quæ ſcilicet
fit palis ſtatutis crebris, ac virgultis implicitis) durare poteſt an-
nis tribus; Canis tres ſepes ſuperare potest, ideſt annis novem;
Equus
trium canum ætatem vincit annis 27., Homo bene ſanus tribus equis
ſupervivit annis 81. Quæ quidem ſatis commodè dicta:
ſed quæ
præmiſerat, fabulis accenſenda manifeſtè videntur: ait enim,
Maur.
Has ego fabulas Bedæ viro æquè cordato ac Sancto
non tribuerim; ſed (id quod ſæpè doctiſſimis viris accidit) car-
mina illa ex aliquo ſui ævi authore deprompta, utpote novum
aliquid atque mirabile redolentia, fortaſſe in ſuis adverſariis
junior deſcripſit; ac poſteri, ne quid periret, inter ejuſdem Lu-
cubrationes, nullo habito delectu, congeſſerunt. Neque enìm
adeò hebes ille erat, ut non intelligeret, hujuſmodiætates nullo
exprimento confirmari, neque aliunde innoteſcere potuiſſe. Cautiùs ex Alberto ſcripſit Mizaldus memorab.
centur.
1.
nu.
43.
Lepus annis decem fertur vivere, & Catus totidem:
Capra octo;
Aſinus triginta; Ovis decem, ſed Vir gregis ſæpè quindecim:
Canis
quatuordecim, & quandoque viginti:
Taurus quindecim, Bos quia ca-
ftratus viginti: Sus &
Pavo vigintiquinque:
Equus viginti, &
nonnun-
quam triginta; inventi ſunt, qui ad annum quinquageſimum perve-
nerint: Columbi octo, uti etiam Turtures:
Perdix vigintiquinque, ut
& Palumbus, qui nonnunquam ad quadrageſimum pervenit.
Verùm
vitam plurimum conferre non eſt dubitandum, quippe qui ad
ſanguinem ritè temperandum neceſſarii videntur: &
quemad-
modum quem exanguem feceris, pariter exanimem feciſti, ita
quoquè exiguum vitæ curriculum ei à Naturâ cìrcumſcriptum
novimus, cui non ſatis præparatus ſanguis à corde per arterias
in Corpus univerſum diffunditur. Atqui tam brevis eſt in,
cordis ſinubus ſanguinis mora, ut vix receptus extrudatur ſivè
ex dextro ſinu in pulmones, ſivè ex ſiniſtro in aortam. Qua,
propter non ſemel mecum ipſe perpendebam, quid illud eſſet,
quo in corde elaboratur ſanguis, ut debitam craſim recepiſſe,
intelligatur. Hâc autem ratiocinatione progrediebar.
Ad ani-
mal nutriendum eſculentis & poculentis iter natura patefecit
in ore, ex quo per œſophagum trajiciuntur in ventriculum (cujus
ſubverſiones, nauſeas, ac vomitus ſedat ſal uſtus, & ſacculo
impoſitus, ſi calens admoveatur) ubi vi caloris ſenſim exco-
quuntur, atque acido humore in guttas extillante ex arteriis
aut venis ventriculum complectentibus, ut ex avium rapacium,
& carnìvorarum diſſectione innotuit (id quod multo congruen-
tius eſt, quàm ſi ex liene deductus dicatur) fermenteſcunt, diſ-
ſolvuntur, extenuantur, permiſcentur, atque utilis ſuccus ex
illâ congerie ſecernitur, cui nomen Chymo, aut etiam Chylo
fecerunt. Is per ſuos ductusdelatus paulatìm aſſumpto rubore
(fortaſſis ex ſanguine, cui miſcetur) abit in ſanguinem, donec
demum per venæ cavæ ramum in dextrum cordis ſinum infun-
ditur, indè in pulmones ejicitur, & ex his in ſiniſtrum cordis
ſinum deſcendit, ubiultimò perfici ſanguinem omnes fatemur: Hanc verò poſtremam ſanguinis præparationem in eo ſitam
eſſe arbitrabar, quod heterogenearum particularum compages
ita ſolvatur, ut in ſuccum temperentur, & liquor ille tenuis
redditus per ſubtiliſſimas arteriolas fluens membris, quibus
ſingularum particularum natura congruit, facilè cohæreſcere
valeat. Quia tamen non omnes particulæ prorſus ritè diſſolutæ
ſunt, ſed adhuc aliquæ cum aliis implicitæ atque colligatæ
remanent, ideò quæ nutritioni non inſerviunt, ex arteriis in,
venas tranſeunt, ut iterum per cordis ſinus trajectæ demum
perficiantur. Hic mihi (quid diffitear?)
multa verſanti, me-
cumque diſputanti, hærebat aqua: ſi enim aliquandiù moram
in corde traheret illapſus ſanguis quemadmodum in ventriculo
cibus, quam vis dentibus præmanſus, & mollitus, atque ad con-
coquendum facillimus, proclive erat intelligere craſſiuſculas
ſed tam,
brevi intervallo diſiunguntur cordis explicatio atque contra-
ctio, ut vix exceptus ſanguis extrudatur, neque illi conco-
quendo ſufficiens ſpatium ſuppetere videatur.
Dand.
Propterea exiſtimant nonnullifierì ſubitam ſanguinis
in corde accenſionem (& quaſi inſtar pyrii pulveris exploſio-
nem) non quidem ex toto, ſed quatenus particulæ nitro-ſul-
phureæ aptæ ſunt, ut in flammam abeant. His tamen aſſen-
tiri minimè poſſum; ut enìm concedam ex nitroſis aëris, quen@
ſpiritu ducimus, particulis, & ex ſulphure, quo conſtat ſanguis,
hunc efferveſcere, id non eſſet cordi tribuendum: quandoqui-
dem ex dextro cordis ſinu per Arteriam Pneumonicam (ſic
placet vocare Venam Arterioſam communiter dictam) in,
pulmones expreſſus ſanguis atro-purpureus per innumeros ac
tenuiſſimos illius arteriæ ſurculos diſtributus occurrit aëri per
bronchiorum ramuſculos delato in lobulorum pulmonis veſi-
culas, quas arteriæ & venæ pneumonicæ creberrimæ circum-
plectuntur, & nitroſas particulas aſſumit, quibus commiſcetur,
antequam per Arteriam Venoſam, ſeu Pnemonicam influat
factus coccineus in ſiniſtrum cordis ſinum; ac proinde fervor
ille nullam agnoſceret cordis efficientiam, ſi tantummodo
locum ibi inveniret ad rareſcendum, & nihil à corde ſanguis
acciperet, quo ad ſubitam illam conflagrationem excitaretur. Præterquam quod ex illâ accenſione ſanguis raritatem aſſu-
mens ad amplius ſpatium illico explicaretur, & cordis ſinum
dilataret ejus apicem versùs baſim retrahendo, eoque momento
pulſum efficeret: cùm autem deinde ſe ſponte ſuâ cor ſubſi-
dens contraheret, ſanguinem expelleret in aortam, ideóque,
arteriæ inflatæ (nam ſanguis ex ampliore in anguſtiores tubos
propulſus arteriarum membranas diſtenderet) pulſarent: ex
quo fieret, ut arteriarum atque cordis pulſus non eodem mo-
mento eſſent: id quod pleriſque abſurdum videtur.
Maur.
Necinſerere novas opiniones, nec evellere inſitas, aut
aliquem in meam ſententiam deducere, mihi unquam cordi
fuit: ſed neque ſerviliter alicujus veſtigiis inſiſtere animum,
induxi. Quæſo igitur à vobis, ut pro veſtrâ humanitate mihi
detis hanc veniam, ut patiamini me planè & apertè loqui, quod
ſentio: qualiſcunque tandem ſuerit mea ſententia;
quam,
tamen patrono aliquo non carituram ſpero. Tanta eſt cordis
cum muſculorum naturâ ſimilitudo, ut illud, doctiſſimis Ana-
tomicis aſſentiens cum Hippocrate, muſculum eſſe non dubi-
motus Syſtoles atque Diaſtoles ſit voluntarius; neque ením,
quicunque muſculorum omnium motus ab appetitione ſemper
pendet. Efficitur autem muſculorum motus, quia eorum fibræ
motrices, quas componunt plures fibrillæ carneæ, liquore ner-
veo imbutæ contrahuntur, & duriuſculè intumeſcunt;
dilatato
ſcilicet acuto angulo, quem priùs flacceſcentes fibræ conſtitue-
bant cum tendine, cuì innituntur. Niſi quis malit dicere, ten-
dinem ipſum in fibrillas diſſolutum intra hujuſmodi fibrarum
ſpatia admittere carneas fibras, atque Spiritus Animales deduci
per fibras tendinoſas. Sic Auſtro flante, &
aëre vaporibus pleno
funes contrahuntur, & craſſeſcunt, atque rigeſcunt, adeò ut,
ſi ex ſuperiore loco alligatus funis, cum graviore lapide inferiùs
jacente connectatur, fueritque valde intentus, tum illum aquâ
quis imbuat, ita contrahantur villi, & minores funìculi, ut jam
lapis non in ſolo jaceat, ſed ſuſpenſus pendeat. Hoc optimè
nôrat, qui ductarios trochlearum funes aquâ imbui tunc ſuaſit,
cum in erigendo Obeliſco Vaticano illi immanì pondere dìſtenti
longiores evaſiſſe deprehensì ſunt, quàm ut Obeliſcum ad deſti-
natum locum adducere poſſent. Ex quo intelligi licet, quàm
miro artificio tum ſingulos muſculos eorumque particulas variis
implicationibus contortas Natura condiderit, ac diſpoſuerit,
tum plurìum muſculorum complexionem, ordinem, figuram
definierit, non ſolum ad attollenda aut contorquenda corporis
membra graviora, verùm etiam ad ingentes moles, quas quis
apprehenderit, loco dimovendas: Cum itaque Nerveus liquor in
Carneas cæterorum muſculorum ſibras influenseorum motum
efficiat ſingulorum poſitioni ac figuræ reſpondentem, non ſine
probabili conjecturâ, & ratione dixerim motum cordis pariter
oriri ex influente in ejus fibras liquore nerveo, quem deferunt
tam multiplices nervorum propagines in cor deſinentes. Quia
verò ea eſt fibrarum cordis conformatio, ut dum illæ contra-
huntur, cor ſe quaſi in ſpiram contorqueat (quemadmodum,
ex accuratâ Stenonis, aliorumque, quibus ille præluxit, obſer-
vatione conſtat, & ipſe cum aliis, qui intererant, in corde bubulo
manifeſtè obſervavi) hinc fit & ejus apicem versùs basìm addu-
ci, & parenchyma ſecundùm latitudinis dimenſiones augeri.
Cujus motûs rude quoddam ſpecimen exhibere poſſumus, ſi
dexteræ manûs extremas digitorum partes ita componamus,
ut quaſi in coni apicem coëant, quem ſiniſtra arctè complecta-
tur; tum dexteræ carpum versùs pectus adducamus:
videbi-
digitorum ordinem quaſi in ſpiram obliquè flecti,
& manum contractam quodammodo turgeſcere, ac proximam
tabulam pulſare. Quando igitur cor eâ, quam dixi, ratione in
ſpiram contorquetur, ventriculorum latera propiùs ad ſe acce-
dant neceſſe eſt, adeóque receptus ſanguis exprimitur, ex dex-
tro quidem ſinu per arteriam pneumonicam in pulmones, ex
ſiniſtro autem in aortam, ac per ejus ramos aſcendentem &
deſcendentem in univerſum corpus. Motu autem ſpirali vali-
diùs, & minore niſu extrudi incluſum liquorem, quàm motu
recto, apertum eſt ex Mechanicis. Hinc eſt cor ſimul micare,
& Arterias;
illud quidem, quia dum contrahitur, turgeſcit;
has verò, quia dum propulſum ex corde ſanguinem remorantur
anguſtiæ, per quas in venas intrudi debet, refertæ ſanguine,
diſtenduntur earum tunicæ, quæ poſtmodum juxtà membra-
narum diſtractarum naturam ſe contrahentes, novo impulſu
ſanguinem tum in membrorum nutriendorum poros, tum in,
venas emittunt.
Grad.
Levi igitur negotio componi poteſt aliquorum contro-
verſia, quæ ad vocabula pertinere videtur; utrùm videlicet Ar-
teriæ impleantur, ac pulſent in cordis Diaſtole, an verò in Sy-
ſtole. Si enim Diaſtolen intelligant, quando ventriculi paten-
tibus valvulis ſanguinem excipiunt, Syſtolen verò quando ſan-
guinem extrudunt; Arteriæ pulſant in Syſtole:
Sìn autem Dia-
ſtolen dicant, quando cordis parenchyma ſecundùm latitudi-
nem augeri videtur, Syſtolen verò, quando ſubſidit quaſi flac-
ceſcens (quemadmodum pectoris Syſtolæ dicuntur, quas ex
parte efficiunt muſculorum relaxationes, & aërem à Trachæa,
& Bronchiis ejiciunt) Arteriæ implentur, &
pulſant in Dia-
ſtole. Sed nos vocum lites miſſas facimus, qui rem ipſam inqui-
rimus. Quapropter progrediamur, ſi placet.
Maur.
Nunquid aliquando obſervaſtis, cor animantis evul-
ſum ita mobiliter palpitare, ut ferè quis cum Cicerone dixerit
imitari igneam celeritatem? Motûs illius frequentis, &
levis,
ſeu vibrationis, quidnam eſſe cauſæ putem, niſi reſiduas liquo-
ris nervei diſcurrentis particulas, quæ cordis fibras pervadendo
illas contrahant, & illico excludantur, cùm fibræ viciſſim ſe
reſtituunt? Sic tenue virgultum in rivulo ab aquæ fluentisim-
petu flecti videmus, & illud ſuâ facultate elaſticâ iterum aſſur-
gere motum reciprocando, quandiu aquæ fluxus durat, qua,
conſiſtente directum perſtat. Donec igitur nerveus liquor, aut,
ſi mavultis, ejus ſpiritus, & ſal volatilis, quo imbutæ erant fibræ,
contractione, & explicatione cor palpitat, initio quidem vehe-
mentiùs, in fine verò remiſſiùs, prout ſibræ validiùs aut langui-
diùs ſe reſtituunt à majore aut minore contractione pro inæquali
nervei liquoris facultate.
Dand.
Quandoquidem in Spititus ac Salis Volatilis mentio-
nem incidiſti, quibus refertus eſt liquor ille tenuiſſimus per ner-
vos influens, ſuſpicor muſculorum, atque adeò etiam cordis
fibras non eatenùs ſolum contrahi, quatenus humore influente
imbuuntur, quemadmodum funes aquâ reſperſi, verùm etiam
quia juxta igniculorum propenſionem, Spiritus atque Sales Vo-
latiles dum agitantur, proximas fibrarum particulas impellunt,
& quia fibrillæ villis inter ſe connectuntur, non omninò inflan-
tur fibræ motrices, ſed quaſi in rugas aſperantur, quas in vivo-
rum animantium diffectione ſedeprehendiſſe teſtantur ſtudioſi
obſervatores.
Maur.
Hæc muſculorum intumeſcentia cum igniculorum
naturâ, quos nerveus liquor devehit, planè conſentit, & in corde
juvat, ut ventriculi anguſtiores facti faciliùs ſanguinem ejiciant. Sed adhuc unum (niſi moleſtus ſim) vos rogatos volo;
undè
fiat, ut corpora diuturnâ, aut violentâ exercitatione ingraveſ-
cant adeò, ut aliquando quis pedem aut brachium vix movere
queat.
Grad.
Neminem fore puto, cui in promptu non ſit reſpon-
dere, animantis laſſitudinem ex eo oriri, quod in diuturno, aut
violento motu plurima ſpirituum Animalium copia abſuma-
tur; Si quidem ut plurimum motus non eſt unius tantùm muſ-
culi opus, ſed plurium: ad ſingulos autem ex Spirituum Ani-
malium promptuario per nervos deferri oportet liquorem ner-
veum, cujus alias atque alias particulas in locum abeuntiùm
ſuppeditari neceſſe ſit, & quidem copiosè, ſi validiùs, aut fre-
quentiùs, aut diutiùs intentas opus ſit eſſe muſculorum ſibras
pro ratione motûs, qui indè conſequitur; cum interim parcè
admodum ſpiritus animales gignantur, & non pauci interim
ſuppeditentur ad vitæ Vegetativæ functiones obeundas. Pena-
rium autem exhauriri, & penuriæ nomen facere, omnes ſciunt,
ſi penûs multum extrahatur, & parum ſubinde inferatur.
Sed
tibi (ut ex oris habitu percipio) interrogare parato, reſpon-
dendum mihi præterea eſſe video, quomodo Spiritus Anima-
les in motu abſumi dicantur, ut aliorum atque aliorum ſubmi-
niſtrandor um neceſſitas exoriatur. Nervi ex capite, unde ſpi-
tario deſtinatos, etiamſi membrum quieſcat, non tamen om-
ninò otiari cenſendi ſunt, quin blandè devehant liquorem ner-
veum, ex quo muſculum irrigante unà cum ſanguineis guttulis
per arteriarum anaſtomoſes expreſſis perficiatur nutritio, fibris
carneis in ſuâ poſitione quieſcentibus, inter ſe quidem parallelis
(plurimis ſaltem) ſed ad tendinis longitudinem obliquis, hoc
eſt ad angulos inæquales, ita ut angulus obtuſus reſpiciat caput
muſculi. At quando animal appetitione incitatur ad motum,
tum ubertìm influit nerveus liquor, & carneas muſculi fibras
imbuensillas contrahit, atque à naturali ſitu dimovens, mutato
angulo, versùs muſculi caput adducit. Quare vim dupliciter
illatam (contractione videlicet, & ſitûs mutatione) fibræ ex-
cutere nituntur: id quod contingere nequit niſi expreſſione,
eorum, qui vim inferebant, ſpirituum, & ſalium volatilium;
qui ſic expreſſi non in nervos remeant, niſi fortè pauci in tendi-
nem, ſed ſe per poros insìnuantes calorem excitant, & demun@
ſenſim, ac ſinè ſenſu, aut etiam unà cum ſudore per cutis mea-
tus effluunt: ideóque ſi continuandus fuerit motus, novam,
ſubinde ſpirituum Animalium copiam per nervos deferri
neceſſe eſt. Ex quo fit in qualibet muſculorum contentione,
etiam citrà motum, qui ſub aſpectum aut ſenſum cadat, (ut
quando quis ſtans pede in uno alterum ſublatum immobilem
tenet) contingere in muſculis quandam vibrationem, illaben-
tibus ſpiritibus, & viciſſim expreſſis;
qui conatus ſi diu duret,
copioſam ſpirituum ſupellectilem exigit.
Maur.
Tantam hæc habent in ſe veri ſimilitudinem, ut ſuâ
probabilitate animum percutiant: remque ita ſe habere mihi
perſuadens non aliâ ratione philoſophandum duxi in eâ, quam
præ manibus habemus, quæſtione; quid nimirum illud ſit,
quod à corde ſanguini, quem excipit, tribuatur, ex quo perfi-
ciatur. Quæ enim dicuntur de liquore nerveo influente per
nervos à cerebro deductos, ut fiat motus voluntarius, ſeu ſpon-
taneus, ſimiliter dicenda ſunt de liquore nerveo influente per
nervos à cerebello deductos, ut motus muſcularium fibrarum
ab appetitione abſoluti, & merè naturales efficiantur.
Quam-
quam negandum non ſit, aliquando complicatos eſſe motus
naturales, & voluntarios, ut in reſpiratione, quæ licèt dormien-
tibus contingat citrà ullam notitiam, in vigilantibus tamen,
aliquando modum deſumit ab appetitione, ut in clamoribus,
cantu, & ſimilibus.
In corde verò quis neſciat ex animi per-
motus? Quamobrem exiſtimo cordis fibras ſe à contractione
remittentes aliquid nervei liquoris extillare in ventriculos, in
quos flacceſcente corde, & conniventibus valvulis, influit ex
Venâ Cavâ in dextrum, & ex Venâ Pneumonicâ in ſiniſtrum,
ſanguis: hic autem liquori nerveo ſpiritibus &
ſale volatili re-
ferto permiſtus, quaſi ſuſcepto fermento, digeritur in tenuiores
particulas; Idque non eo ſolùm momento, quo in corde perma-
net, ſed etiam cum per arterias fluit: ex quo fit ſenſim atte-
nuatum ſanguinem faciliùs inſinuari in minores arteriolas.
Dand.
Si hæc ita ſe habent, videri poſſet Natura imitari quo-
dammodo noſtros piſtores (niſi fortè hi potiùs naturam imitari
conentur) qui addito fermento farinam aquâ ſubigunt, & maſſæ
fermentatæ particulam reſervant ad novam fermentationem: Quandoquidem liquor nerveus ex corde in ſanguinem ſiniſtro
ventriculo exceptum (ut interim ſileam de ventriculo dextro)
extillatus illi permiſcetur, & quaſi fermenti facultatem obtinens
ſanguinis particulas adeò comminuit, ut ex eo, qui per arteriæ
ramum aſcendentem ad caput defertur, exprimat in cerebri, &
cerebelli corticem laticem ſubtiliſſimum ſpiritibus, & ſale,
volatili reſertum, qui ibi in Spiritus Animales elaboratur, &
in ſubſtantiam medullarem transfuſus per nervos diſpergitur
in univerſum corpus, & idcirco etiam in cor ipſum, novum
ſanguinis fermentum.
Maur.
Ex his mihi videor ſatis aptâ conſecutione conficere
poſſe, non duas animanti tribuendas eſſe animas, alteram, quâ
vigeat vitam plantæ vivens, alteram, quâ proprias animalis
functiones exerceat, etiamſi animam nihil eſſe concederemus
præter Spiritus Animales per nervos, & Spiritus Vitales per
arterias diffuſos in univerſa corporis membra: ipſe ſiquidem
ſanguis per arterias delatus ſi omninò deſtitutus eſſet ſucco
nerveo, quem ex corde hauſit, atque illo, qui per nervos in ſin-
gula membra inſluit, minimè aptus eſſet ad nutriendum ani-
mal, & ad ſeponendum in vaſis congruis id, quod ad propagan-
dam ſobolem requiritur. Quapropter non niſi in utriuſque,
ſpirituum generis complexione anima conſiſteret; ideóque non
duplex, ſed unica eſſet.
Grad.
Quod quidem ad numerum attinet, unica - ne?
an,
duplex? dicenda ſit anima, plures non admodum ſolicitos habe-
bimus: ſed in controverſiam adducetur, utrùm anima bruto-
rum animantium, natura quædam dicenda ſit, præter ſpiritus
ſunt enim, qui bruta animantia ita cum automatis artifi-
cum induſtriâ elaboratis comparant, ut, ſi hos audias, vix vi-
vum murem diſtinguas à ligneo, ad puerorum oblectamentum
aut terriculamentum, diſcurrente per cubiculum vi incluſi
elateris rotulas circumagentis. Omnes ſcilicet animantium
motus citrà ullam perceptionem, aut appetitionem cæco im-
petu fieri autumant propter partium ac membrorum nexum: quaſi res obiecta ſenſibus percellat extremas nervorum fibras,
ac motum ſpiritibus imprimat, qui ſubinde alii poſt alios con-
citati demum circa nervorum originem impellant ſpiritus aliis
nervis contentos, ex quibus congruus reliquorum membrorum
motus conf@quatur.
Maur.
Qui animam brutis animantibus denegant, omninò
audiendi non ſunt; cum enim vitam illis tribuendam affirmare
neceſſe ſit aliam à vitâ ſtirpium, utique & ſenſum habent &
appetitum, quem conſequitur motus membrorum: Eſto cogni-
tione careant, quam Reflexam vocant; ſentiunt enim &
appe-
tunt, quamvis ſe ſentire & appetere non cognoſcant;
id enim,
animæ rationali peculiare eſt. Ut igitur animam habere dican-
tur, ſatis eſt, ſi in illis inſit principium earum actionum, quæ
animantibus ob idipſum conveniunt, quia animalia ſunt. Hoc
autem principium anima eſt: Illud itaque unum in quæſtio-
nem revocari poteſt, utrùm anima bruti ſit natura quædam,
ſimplex, an verò ex partibus conflata: quia, licèt uno, &
ſimplici
vocabulo exprimatur notio Animæ incomplexa, quemadmo-
dum notio Hominis, & Mundi, nihil prohibet animam cor-
poream in plurium complexione conſiſtere, ſicut Homo corpus
ſimul, & animam rationis compotem, &
Mundus innumeras
rerum ſpecies complectitur. Quapropter perpendendum, an,
ad omnes animalis functiones ſufficiat ſpirituum Vitalium
atque Animalium complexio. Si nihil præterea requiratur,
hæc erit bruti Anima, & certi ſpirituum motus illud efficient,
quod vocabulis Perceptionis atque Appetitionis indigitamus. Sin autem illi ſatis non fuerint, aliam naturam ſuperaddere,
neceſſe erit.
Dand.
Antequam in hanc diſputationem deſinitè deſcen-
damus, fateor me refragari non poſſe aſſerentibus Spiritum,
Animalem aliquando per nervorum ductus in cerebrum repelli; hoc enim mihi perſuadent tum Cephalalgiæ illæ, quæ ex malè
affecto ventriculo proximè oriuntur, tum quæ aſſumuntur me-
dicamenta morbis Cephalicis aut mitigandis, aut abigendis
Nervi ſiquidem non intercluduntur, quemadmodum
arteriæ & venæ, valvulis regreſſum fluentis liquoris prohiben-
tibus, ſed plurimis funiculis ſeu filis conſtant (ſicut & ſpinalis
medulla) inſtar caudæ equinæ, prout experimento comper-
tum eſt, iis per dies aliquos in aquâ maceratis. Oriuntur ſæpè
capitis dolores ex pravo Chymo, qui ſanguini immiſcetur, &
ſolito circuitu delatus in caput, ſordes deponit in cerebri mem-
branis, quarum fibras proinde motu aſpero atque alieno illæ
cruciant. Sed &
aliquando doloris cauſam proximè ventriculo
ipſi tribuendam indicat, quod aſſumpto cibo aut potu ferè ſta-
tim ſedatur capitis dolor: quia videlicet acidæ, ac ſalinæ parti-
culæ, quæ in ventriculo commotæ, & in nervorum ductus
irruentes, nerveo liquori commiſcebantur, eumque immode-
ratè efferveſcere cogentes, nervos convellebant, & ad cerebrum
uſque luem propagabant, ſuperingeſto cibo aut potu compri-
muntur, neque novâ irruptione invadunt nervos. Similiter
adversùs morbos Cephalicos, Apoplexiam, Epilepſiam, Para-
lyſim, Vertiginem, & ſimiles, multa præſcribuntur medica-
menta ſive Therapeutica, ſive Prophylactica, quæ per os
aſſumpta in ventriculum trajiciuntur, & cum prædita ſint par-
ticulis tenuibus ſubtilibus, ac multum habentibus efficacitatis,
blandè ſe in liquorem nerveum inſinuant, ductuſque nervorum
explicant, ac per illos perreptando demum noxias particulas
ſpiritibus Animalibus immiſtas, quæ ſenſui aut motuiofficiunt,
exturbant. Quamvis autem hujuſmodi medicamentorum ſales
volatiles, atque Spiritus Chymo admiſti valeant unà cum ſan-
guine per longas ambages tandem in cerebrum devehi; ubi
tamen, abiectâ cunctatione, opus eſt præſenti ſubſidio, vix
aliter rem fieri poſſe concipio, quàm ſi tenuiſſimæ æquè ac
efficaciſſimæ particulæ in nervos (quibus ventriculus, præſer-
tim ſtomachus, abundat) illabantur, atque per eorum ductus
perreptantes, cum ſpiritibus complicatæ ad cerebrum deve-
niant, ubi promptè ſuam exerant efficacitatem. Cum enim
nervi fibrillis plurimis, quaſi tenuiſſimis filis conſtent, particulæ
illæ intrà hujuſmodi fibrillas ſe inſinuant, eaſque quodammodo
explicant ſpiritibus animalibus conjunctæ; ſed extremo nervi
oſculo ſe reſtituente, fibræ admiſſam particulam, ſuapte natu-
râ, mobilitate celerrimâ præditam ſurſum cum ſpiritu conjun-
cto extrudunt. Cum verò plures minores ramuſculi nervei in
unum ampliorem ductum coëant, plures pariter particulæ
aſſumpti medicamenti concurrunt; atque collatis viribus effi-
in cerebrum uſque penetrant.
Quamo-
brem Spiritus Animales non ſolùm per nervorum ductus ex
capite influere in ſensûs & motûs organa, ſed etiam ſurſum
repelli poſſe non abnuo. Neque repugnabunt, qui Levino
Lemnio apud Mizaldum cent. 1.
num.
29.
concedant, animi
defectu collapſos erigi attritu auri ad digitum annularem cum
croci momento: quaſi hinc vis quædam refocillatrix ad cor vitæ
fontem dimanet.
Maur.
Hæc ſatisfacere fortàſſe poſſent A mico cuidam ali-
quando ſubdubitanti, quatenus cum veritate cohærere cenſen-
da ſint, quæ vulgo dicuntur de vapore in caput aſcendente ex
eorum ventriculo, qui aut merum liberaliùs hauſerunt, aut
panem zizaniis infectum comederunt; neque enim ſatis paten-
tem ductum videbat, per quem vapores hujuſmodi deduceren-
tur ad cerebrum, niſi per œſophagum, quaſi per vaporarium,
(in quo non levis eſt difficultas) in os venirent, & indè per palati
meatus aëri inſpirato pervios, ſuperiorem capitis partem pete-
rent. Ne autem acquieſceret, prohibebant hyſterici morbi, &
hypochondriorum, ex quibus ſi pravi humores in vaporem,
ſoluti caput petere debeant per tenuiſſimos partium interiecta-
rum meatus (ſi quidem nullus patet ductus ſtomacho ſimilis)
utique omnes illæ malè affici cogerentur. Addebat, non rarò
duo membra etiam diſſita laborare dici ex conſenſione; neque
ductum ullum apparere, per quem morboſa materia transfera-
tur: transferri autem neceſſe eſſe, ut utrumque membrum,
patiatur.
Dand.
Si eſculenta aliqua aut potulenta in ventriculum tra-
jecta capiti medicinam faciunt, quidni etiam aliqua ejdem no-
xam pariant? propterea qui vino inſunt ſpiritus cum ſulphure
per nervos ventriculum complexos permiſti ſpiritibus animali-
bus in cerebrum refluentibus, utpote multi congruâ tempera-
tione carentes, ibi tumultum excitant, & ſuccum nerveum
aliquâ ex parte adeò inficiunt, ut & phantaſmata perturbentur,
& per nervos ad linguæ motum deſtinatos, ſpiritus animalis
minimè defæcatus influens, perversè illam moveat, aut etiam
ejus muſculos præter modum inflando ſic inhærere cogat, ut
ſonos diſtinctos & preſſos efficere nequeat, aut omninò loqui
non poſſit; &
confusè illabens in oculorum muſculos, aut in,
nervos opticos, non ſimul utrumque, ſed perturbatè agitet, ita
ut unica res obiecta multiplex appareat, aut vis aſpiciendi
obtundatur; immò &
aliquando ſpiritus animales in cerebro
perturbati nequeant
ſe ritè inſinuare in nervos, & muſculos artuum ad corpus ſuſti-
nendum aut promovendum, ideò inſigniter temulenti colla-
buntur. Nec diſpar erit de lolio philoſophandi ratio, ac de vino,
quandoquidem & illud hominem facit ebrio ſimillimum,
Quando verò ex humorum colluvione, aut in utero, aut in,
hypochondriis, aut alibi redundante caput læditur, malum per
nervos ſenſim perreptare unà cum ſpiritibus cenſendum eſt,
dum calor pravæ fermentationis particulas noxias ſurſum per
nervos propellit. Cum igitur in univerſum corpus per nervos
diffundatur ſpiritus, illi autem in ramos, & minores ſubìnde
ſurculos diſtribuantur, contingere poteſt, ut ex membro malè
affecto per tenuiſſimos nervulos commiſceantur ſpiritui ſordes,
ſivè ſalinæ, ſivè ſulphureæ particulæ ſint, atque adeò repellatur
ſurſum ſuccus nerveus inquinatus; qui ubi devenerit ad divortia
nervorum, (qui ſcilicet pertinent ad membrum male affectum,
& qui ad aliud membrum propagantur) non amplius ſurſum
promoveatur, ſed ab influentibus ex capite ſpiritibus cogatur
deflectere in aliud membrum per conjugatum ramum nervo-
rum; &
proptereà membrum illud labem ſubeat ex conſen-
ſione, noxâ ſcilicet ab alio membro importatâ; quandoqui-
dem ſuccus iſte nerveus inquinatus dum commiſcetur ſucco
nutritio per arterias illapſo, illum corrumpit, & pravis humo-
ribus membrum inficitur.
Grad.
Non rejecta hæc ſpirituum Animalium per nervos
in cerebrum repulſorum conjectura gradum præbet minimè
arduum ad aliquam ſenſuum, qui rerum nuntii & interpretes
ſunt, notitiam conſequendam. Nihil enim in ſenſum cadere
videtur abſque alicujus corpuſculi appulſu ad nervorum fibril-
las per organum ipſum diſtributas, & ſecundùm eius amplitu-
dinem quodammodo expanſas, ferè inſtar floſculi illius, qui
nobis Italis *Ambretta* dicitur. Eunti per ſingulos ſenſus res in
aperto eſt. Tactus toto animantis corpore fuſus, ut omnes
ictus, omnéſque nimios & frigoris &
caloris appulſus ſentire
poſſit, utique ab irruentibus igniculis, aut ſpiritibus frigidi
irritatur, & percutientis corporis ictu pellitur:
Narcoticis
autem medicamentis obtunditur: Sic cum Dioſcoride, &
Pli-
nio tradunt Memphite lapide trito, & illito, unà cum aceto,
citrà periculum partes ſtupefieri, ita ut patientes cruciatum
non ſentiant. Guſtatus eorum, quibus veſcimur, genera non
ſentit, niſi ſalibus potiſſimum ea oris pars commoveatur, quâ
potulentis iter natura patefecit.
Odorum ſuavi-
tatem aut fœditatem carunculæ mamillares percipiunt ex
afflatu ſulphurearum particularum ſpiritibus, aut ſalibus fixis
commiſtarum. Neque hìc moror Aſtomorum gentem ſine,
ore, quæ ſi Plinio crederemus, halitu tantùm ac odore vivit,
quem naribus trahit, nullo cibo aut potu utens, ſed radicum,
florumque varios odores excipiens, & ſylveſtrium malorum
olfactu (quæ in longiore itinere ſecum defert, ne deſit odoratus,
egregium ſanè viaticum) nutritur, ac ſuſtentatur: id quod me-
moratu dignum cenſuit Mizaldus cent. 2.
num.
19.
Quibus
affines dixeris accolas fontis Gangis, nullius ad eſcam opis indi-
gos, utpote odore pomorum ſylveſtrium viventes, ut ſcribit
Solinus in Polyhiſt. cap.
52.
Videntur igne nutriti, ſiquidem
*Odor*, ait Plutarch. lib.
de *{ει}* apud Delphos, *quem olfactus arripit,*
*igneæ eſt naturæ, cum ſit exhalatio à calore elicita.* Aures ſonum
recipiunt criſpato aëre interiori ex percuſſione membranæ
tympani ab exteriori aëre ſimiliter micante. Hinc ſurdaſtri,
aure ad feneſtram vel candelam admotâ, ſonum faciliùs perci-
piunt, quem in tenebris non audiunt, luce motum ſoni juvante. Oculorum denique Tunica Retiformis pulſatur ab æthereis
corpuſculis, quæ à luce ſivè ſincerâ, ſivè coloratâ impelluntur,
quando illa ſe explicat, ut nos aliàs diſputabamus de Ignis luce
diſſerentes. Hinc obiectorum corporum motum animantis
oculus deprehendit, quatenus alia atque deinceps alia tunicæ
retiformis pars afficitur ex æthereorum corpuſculorum appul-
ſu; figuram verò &
magnitudinem quodammodo metitur ex
amplitudine partis percuſsæ, quatenus plures aut pauciores
nerveæ fibræ hoc vel illo modo in retinâ diſpoſitæ ictum reci-
piunt. Cum itaque nervi truncus in plures ramos minores
ſubinde atque minores diviſus ſimilitudinem referat faſciculi
plurima tenuiſſima fila complectentis, quæ deinde diverſas in
partes diſtracta minores & iterum minores faſciculos conſti-
tuant, facilè intelligimus eam tantummodo nervi partem reci-
pere rei obiectæ, quæ ſub ſenſum cadit, impreſſionem, quæ
reſpondet fibris appulſu corpuſculorum irritatis; quemadmo-
dum ex filorum omnium faſciculo ea ſolùm fila evelluntur,
quorum extremitates quis arripuerit. Iſtis autem nervorum
fibris crediderim in cerebro reſpondere fibras, quas liceat ap-
pellare Radicales, ex quibus videlicet originem ducunt: quam-
vis enim id, quod in capite meningibus concluditur medullam
ſimilitudine quadam referat ob ſuam mollitudinem, non eſt
ſo, quàm in corporibus ſtriatis, & Medullâ Oblongatâ fibras
plurimas obſervârunt, qui in cerebri Anatome ſe diligentiùs
exercuerunt: ex quibus ad alias quoquè cerebri partes ducitur
rationabilis conjectura cum non appareat inter partes ipſas no-
tabilis diſſimilitudo. Jam verò animum advertamus ad ſonum,
qui percipitur ab aure admotâ extremitati longioris trabis, ſi
vel leviter in oppoſitâ extremitate percutiatur, aëre, qui trabis
meatus implet, recipiente vibrationem ſimilem illi, quam con-
cipit aër colliſus à corpore percutiente. Immò &
ſcrobiculo in
terrâ facto ſi quis noctu aurem admoveat, procul adventantes
pedites aut equites perſentiſcet. Plinius lib.
10.
cap.
69.
obſer-
vans hominem vi ſentiendi ſuperari à multis, ait, *liquidiùs*
*audiunt Talpæ obrutæ terrâ, tam denſo atque ſurdo naturæ ele-*
*mento.* Fieri igitur poteſt, ut extremitate nervi percuſsâ, ex-
tremi illi ſpiritus Animales incluſi impulſum concipiant, quem
antecedentibus ſpiritibus communicent uſque ad ipſam nervi
originem (aut etiam porrò aliis ſpiritibus juxta fibrarum du-
ctum) ipſis quoque fibrillis ex impreſſo impetu fluctuantibus.
Maur.
Conveniunt hæc cum Ariſtotelis mente lib.
2.
de,
Animâ tex. 51.
aſſerentis *Senſus in eo, quod eſt moveri aliquid, &
*
*pati, accidit.* Sed nonnullam in dubitationem nos adducere poſ-
ſet duplex percuſſio, quæ contingit, altera quidem extremitatis
nervi organum conſtituentis facta à corpuſculis ipſum irritan-
tibus, altera verò cerebri à ſpiritibus in illud repulſis: ambigi
ſcilicet poteſt, utrùm prior illa, an hæc poſterior percuſſio ſen-
ſum movere dicenda ſit. Si Ciceronem lib.
1.
Tuſc.
quæſt.
ante
med. audierimus, *Nos ne nunc quidem oculis cernimus e a, quæ vide-*
*mus: Neque enim eſt ullus ſenſus in corpore, ſed, ut non ſolùm Phyſici*
*docent, verum etiam Medici, qui iſta aperta, & patefacta viderunt,*
*viæ quaſi quædam ſunt ad oculos, ad nares, ad aures à ſede animi*
*perforatæ. Itaque ſæpè aut cogit atione, aut aliquâ vì morbi impediti*
*apertis atque integris & oculis &
auribus, nec videmus, nec audimus,*
*ut facilè intelligi poſſit animum, & videre, &
audire, non eas partes,*
*quæ quaſi feneſtræ ſunt animi.* Si hæc, inquam, de humano ani-
mo à Cicerone dicta traducamus ad brutorum animantium,
ſenſum, de quo nobis eſt ſermo, neque ipſa dicenda eſſent oculis
cernere, aut auribus audire, ſed eâ cerebri parte, ad quam
repulſi ſpiritus animales appellunt. Quemadmodum autem
ridemus eos, qui facultatem videndi tribuunt pupillæ, cum illa
ſit tunicæ uveæ foramen modò dilatatum, modò conſtrictum;
fungeretur munere, quàm feneſtræ.
Grad.
De Cicerone, cujus ſumma in dicendo elegantia à me-
taphoris non abhorret, nos in Phyſicâ hac noſtrâ philoſophandi
methodo non nimis ſolicitos eſſe oportere exiſtimo. Nonne ſi
quis per imprudentiam ſorbeat juſculum ex fervente ollâ recens
extractum, aliquandiu dolet ſaporis ſenſum guſtatui ademp-
tum? Febre laborantibus inſuave eſt vinum, quo ſani delecta-
bantur. Ictericis, quorum oculi bile ſuffuſi, flava apparent,
quæ cernunt. Res unica antè oculos poſita, ſi alter illorum
diſtorqueatur, duplex videtur. Hæc, &
plura hujuſmodi, ſatis
docent ſenſus longè aliud eſſe quàm feneſtras. Non eſt tamen.
diſſimulandum ad plenam atque abſolutam ſentiendi ratio-
nem pertinere, quo pacto cerebrum à ſpiritibus animalibus ex
organo exteriore repulſis afficiatur. Dormientem voce remiſsâ
compellatum non audire, vocis autem contentione excitari,
omnes novimus: quia videlicet lenes aëris ſonum remiſſum effi-
cientis vibrationes ita leviter auditûs organum percutiunt, ut
per nervos Acuſticos repulſi ſpiritus non valeant in motum
incitare ſpiritus Animales cerebri torpeſcentes ex admiſtione
vaporum (aut potiùs particularum, quæ ſulphure & ſale fixo
conſtantes Narcoſim inducunt ſpiritibus animalibus conflatis
ex ſpiritu & ſale volatili) quos propterea validiore impulſu ſoni
vehementioris excutere oportet. Quid eſt, quod rectè priùs cer-
nentes, poſtmodum citrà ullam oculi labem vertigo adeò cor-
ripit, ut res obiectæ circumagi videantur, deinde vel in ipsâ
meridianâ luce Retinam feriente omnia eos lateant quaſi cali-
gine & tenebris circumfuſa, interdum collabantur, aliquando
auditus quoquè depravetur, & fluctuatio quædam audiatur, in
nonnullis & olfactus, in aliis &
guſtus lædatur?
ut innuit Sen-
nertus Inſtit. Medic.
lib.
2.
par.
3.
ſect.
1.
cap.
9.
Niſi quia ægro
cerebro ſpiritus Animales ab incongruis, & quaſi venenatis
particulis agitati præter ordinem tumultuantur: qui ſi repul-
ſos ex percuſſione Retinæ ſpiritus ſecum rapiant, atque in,
hanc, & in illam cerebri partem eos transferant, quieſcentia
corpora commoveri videntur: ſin autem tanta fuerit ſeditio,
atque vehemens commotio, ut ſpiritus illos repulſos diſſipent,
neque permittant ab iis ullam fieri in cerebro impreſſionem,
hinc illa caligo, & ſcotomia, qua nihil videtur.
Quoniam verò
nonnunquam contingit, ut hujuſmodi ſpiritus pravo fermento
inquinati, atque concitati invadant nervos ad alium aliquem
aut ſono, aut frigore, aut calore irritetur, organi illius læſio cum
vertigine conjungitur. Quod ſi tumultus ille impediat, ne Spiri-
tus Animales ritè illabantur in muſculos corpus erectum reti-
nentes, hoc corruere neceſſe eſt: quemadmodum etiam citrà
ægritudinem vertigo accidit ſpiritibus in cerebro commotis ex
nimiâ capitis in gyrum celeriter acti convolutione, quam conſe-
quitur corporis lapſus: ſic aliquando gallus arbori inſidens cum
diutiùs caput contorſiſſet, ut obſervaret vulpem circumeuntem
atque inquirentem, ſi qua daretur via ad prædam capeſſen-
dam, vertigine correptus decidit, & vulpes facta eſt voti com-
pos: ideò jumentis molas verſantibus plerique præcavent oculos
obnubendo. Quæ cum ita ſint, completa atque perfecta ſen-
tiendi ratio, ſatis probabili conjecturâ, dicenda eſt complecti
tum percuſſionem fibrarum nervearum in organo atque inclu-
ſorum ſpirituum animalium, tum irritationem illius cerebri
partis, ad quam appellunt ſpiritus repulſi ex percuſſione organi; adeò ut, ſicuti ſomnians neque videt, neque audit, neque guſtat
quæ ſe videre, aut audire, aut guſtare putat irritato dormientis
cerebro à ſpiritibus rerum imaginem referentibus, ita pariter ad
ſentiendum colorem, aut ſonum, aut ſaporem non ſufficiat
ſolus appulſus corpuſculorum aut æthereorum in oculo, aut
aëreorum in aure, aut ſalinorum in palato & linguâ, ad nervos
muneri ſentiendi deſtinatos. Cum enim ſenſus animantibus
natura dederit, ut ſibi opportuna ad vivendum ſubſidia inqui-
rant, & à noxiis ſe ſubtrahant, ibi ſenſum perfici oportuit, ubi
appetitionis, & motûs principia conſtituta ſunt:
hæc autem
principia in cerebro collocata intelligimus, in quo ſpiritus ani-
males elaborari, & à quo per nervorum ductus eoſdem ſpiritus
manare, omnes concedimus.
Dand.
Hìc jam mihi videor aliquid percipere præter mera
vocabula *Specierum intentionalium obiecti vic ariarum*, quibus ſcholę
paſſim circumſonant, & innumeris ſcatent difficultatibus, ſi
Phyſico examini ſubiiciantur, nec brevis eſſet nobis diſputandi
materia. Sed, ne à noſtro inſtituto recedamus (ut unum exempli
causâ dicam) quàm multæ ſunt vocis flexiones omnibus notæ? acuta, gravis;
cita, tarda;
contenta, remiſſa;
languens, canora;
lenis, aſpera; contracta, diffuſa;
fracta, ſciſſa;
attenuata, infla-
ta; flexo ſono, ſpiritu continenti, intermiſſo;
mollis, abſona,
rauca, & ſiquæ aliæ ſunt in tantâ idiomatum varietate, ac voca-
bulorum pronuntiatione diſſimili, differentiæ. Tam variè col-
tre-
mulus percutit tympanum: quidni ſimiles vibrationes, atque,
variatas, interiori aëri eidem communicet, ex cujus appulſu ad
nervi Acuſtici fibras, ſpiritus quoquè Animales conſimili ratione
micent, & ad cerebrum uſque fluctuantes, pro percuſſionis mo-
do, ſenſum auditionis perficiant? Quod ſi tanta fuerit vis hujuſ-
modi percuſſionis, ut ſimili impulſu alios conſequentes ſpiritus
propellant in eam cerebri partem, ubi Natura ſedem memoriæ
conſtituit (quæ nec fluxa eſſe debet, nec dura, cujuſmodi eſſe
videtur cerebri cortex) ibi notam imprimunt, non quemad-
modum typus ceræ, ſed illi inſeruntur; pro cujus impreſſionis
ratione fit deinde aut confuſa, aut explicata recordatio. Porrò
ſi quis animum advertat, quàm multos eóſque tenuiſſimos ſpi-
ritus animales in exiguo pulicis, tam ingenti ſaltu ſe vibrantis,
corpuſculo eſſe oporteat, non dubitabit in hominis, aut cujuſ-
libet animantis perfecti memoriâ locum eſse plurimis ac ferè
innumeris ſpiritibus à ſenſu impreſſis. Quemadmodum verò
lucem corporibus inſitam ab externa luce excitari diximus,
& hanc repercuti ita modificatam, ut colorum varias ſpecies
exprimat, ita ſpiritus illos animales memorativæ parti impreſſos
probabile eſt vim retinere ſimilis vibrationis, ſi ab aliis incur-
rentibus ſpiritibus excitentur, ſivè illi prorſus ſimilem vim, ſivè
affinem obtineant. Spirituum, licet non uno modo commoto-
rum, vim *affinem* voco, quando illi ſivè commiſti, ſivè proximi
ſimul fuere memoriæ impreſſi, ita ut alterutris excitatis alteri
pariter excitentur: ſic quia auditâ aliquâ voce, aut ſono, canis
fuit percuſsus, retinet ſpiritus tum à ſono, tum à percuſſione,
impreſsos; ideòque auditâ iterum ſimili voce non ſolùm recor-
datur vocis, ſed etiam percuſſionis, quam timens fugit: Spiritus
ſiquidem illi excitati, atque juxtà ſuam indolem vibrantes, alios
quoquè concitant uſque ad locum, ubi primùm perfectus eſt
ſenſus, ac proinde ſimilem appetitûs motum efficiunt. Non,
alia methodo ac de auditu, de cæteris pariter ſenſibus, ſervatâ
analogiâ, philoſophandum exiſtimarem. An ita ſe res habeat,
fateor me ignorare, nec audeo mihi occulta illa, & quaſi invo-
luta, quæ in cerebro geruntur, evoluendi facultatem uſurpare: Si tamen rem ita ſe habere liceat opinari, mihi videor rem,
maximè obſcuram interpretando explanare.
Maur.
Pro ſuâ admirabili atque ſingulari ſapientiâ Divinus
opifex animantium omnium, & præſertim perfectiorum cor-
pora condidit, ac vitæ munera diſpoſuit, adeò ut, niſi nobis ipſi
poſſe credendum ſit: Conamur aliquid dicere, ne elingues
ſimus, atque tantiſper cogitatis noſtris inhæremus, dum quis
probabiliora in medium proferat. Cæterùm ſatius eſt poſt mul-
tam commentationem, ac meditationem modeſtè inſcientiam
profiteri, quàm obſtinatione quadam ſententiæ repudiare dubi-
tationes, ſi quæ in contrarium ſuboriantur. Plura ſunt à vobis
acutè excogitata, & perſpicuè expoſita:
neque rejicio, quippe
qui nihil habeo, quod afferam probabilius, ſi res quidem ſit
Phyſicè tranſigenda. In diſquirendis brutorum animantium,
perceptionibus, atque appetitionibus, ſubvereor multarum,
quæſtionum anſam philoſophantibus præbuiſſe analogiam,
quam ſuſpicati ſunt intercedere cum intelligentiâ, & voluntate
hominum ratione utentium, ac proinde plus brutis animanti-
bus tribuiſſe, quàm res, & veritas ipſa concedat, uſque adeò,
ut aliqui non dubitârint ſaltem perfectiorum animam indivi-
duam, ac partibus carentem aſſerere. Si ex iis, quæ homines
cognoſcentes atque appetentes experimur, liceat notionem
capere eorum, quæ brutis accidunt, non nos vigilantes ac rationis
compotes, ſed potiùs ſomniantes, cum illis comparandi ſumus; quando ſcilicet phantaſmata mentis arbitrio non reguntur.
Quanquam ne ſomniantes quidem homines cum illis omninò
conferendos cenſeo: tantus quippe eſt humani animi cum cor-
pore nexus, quandiu vivimus, ut, quemadmodum intelligen-
tem oportet ſimul cum phantaſmate ſpeculari, ita phantaſma-
tum commotio mentis notiones excitet, & appetentis corporis
impetus mentem invadat: id quod etiam dormientibus accidit,
nam multa ſæpè cogitant à ſenſibus remota, & non rarò rationis
ductum ſequi videntur, qui vigilantes aſſueti cohibere appetitûs
cupiditates, & iras, illis etiam ſomniantes repugnant, licèt citrà
voluntatis laudabile arbitrium. Ex quo fit non prorſus eadem
contingere brutis animantibus, quæ nobis ſomniantibus, quaſi
in nobis mens omninò otiaretur, quando phantaſmata ſuos
agunt motus: ſed ex ſomniis noſtris conjecturam aliquam capere
poſſumus de animantibus ratione carentibus. Phantaſmata,
autem non ineptè dicamus Spiritus illos Animales, tùm quo-
rum facultas hoc vel illo modo ſe vibrandi, & proximam cere-
bri partem irritandi, originem ducit ab impulſu, quem in,
organo impreſſit res obiecta, tùm qui in cortice cerebri (ſive,
alibi) ſimili impreſſione & facultate affecti ſervantur ad memo-
randum. Partem illam cerebri, quæ ex impulſione extrinſecùs
pati*, ut ex Ari-
ſtotele paulo antè innuebam) *Phantaſiam*, ſive *Imaginationem*
appellare licet: cujus motus ſi extrinſeci organi impulſionem,
conſequatur, ipſum ſenſum videndi, aut audiendi perficit; ſin
autem proveniat ex commotione ſpirituum in memoriæ the-
ſauro excitatorum, aut Recordatio dicitur, aut ſimplex Ima-
ginatio. Hinc quia ſpiritus à memoria ad Phantaſiam ſluctuan-
tes, ab hujus fibris percuſſis iterum repercutiuntur, novâ im-
pulſione validiùs inſerunt cortici cerebri primos illos ſpiritus,
& facultatem ſe eodem modo vibrandi augent;
ex quo memo-
ria firmatur, & quidem eò magis, quò quis diutiùs in eadem
ejuſdem rei cogitatione permanet, ſpiritibus impulſis atque
repulſis, ſæpiùs reciprocando. Ideò aliqui Pythagoreorum mo-
re, ut notavit Cicero lib. de Senect.
exercendæ memoriæ gratiâ,
quid quoquo die dixerint, audierint, egerint, commemorant
veſperi. Ex his, quas Ariſtoteles vocat Reliquias inhærentes
earum rerum, quas quis vigilans geſſerit, aut cogitârit, oriun-
tur ſomnia, prout hi aut illi ſpiritus ſtimulantur ab incurren-
tibus corpuſculis ex arteriâ ſanguinem deferente cerebrum,
invadentibus: ex illorum autem perturbatione, atque incon-
cinno, & inepto concurſu mirabiles interdum exiſtunt ſomnio-
rum ſpecies. Hinc Plutarchus lib.
de audiendis Poëtis ſub init.
ait, *Polypodis caput ſuaviſſimum eſu cum ſit, difficilem ſomnum fa-*
*cere, ac turbulenta & abſurda viſa excitare creditur.
* Aliquando
tamen ita ſine tumultu, & ex ordine, phantaſmata affinia ex-
citantur, ut nihil abſurdum ſomniando vix à vigilante differre
dormiens videatur. Voco autem *Phant aſmata affinia* non ſolùm
eos ſpiritus diverſos, qui copulati coivere ſocietatem, ut de voce,
& percuſſione dicebas, Dandule, verùm etiam illas ſpirituum
complexiones, quarum pars aliqua ſimilis vibrationis faculta-
tem obtineat, licèt reliqua differat. Sic ſi fuerint plures com-
plexiones duorum ſimplicium phantaſmatum, una A & B.
,
altera Bet C, tertia Cet D., quarta Det E, prima habet affi-
nem ſolùm ſecundam, at reliquæ intermediæ habent affines
duas, hinc, & hinc proximas.
At ſi complexiones ſint trium,
aut plurium phantaſmatum ABC, BCD, CDE, DEF, EFG;
prima habet affines duas conſequentes; ſecunda affinem habet
primam, & præterea tertiam &
quartam;
tertia verò affines
habet duas priores, & duas poſteriores;
atque ita deinceps:
eóque
plures habent affines, quò plurium phantaſmatum eidem rei
reſpondentium complexiones fuerint. Vix autem contingit, ut
ſivè ortum ducant ab unico ſenſu recipiente ſimul à diverſis
rebus impreſſionem, ſivè à plúribus ſenſibus: Ex quo fit phan-
taſmata in motum excitari poſſe in dormientibus aliquando ex
ordine, aliquando perturbatè. Poſſe autem ex unius motu aliud
affine moveri non negabit, quicunque duas fides æqualis longi-
tudinis & craſſitudinis, ac æquè intentas, ut eundem ſonum
reddere valeant, obſervaverit alterâ pulſatâ, & aërem ſuis
vibrationibus criſpante, alteram commoveri, ut indicat palea
illi incumbens. Hæc quæ nobis dormientibus accidunt, ſi brutis
animantibus etiam vigilantibus non diſſimili ratione contingere
dicamus, non video, quid indè abſurdi conficiatur. Si enim,
belluæ ab aliquibus, ut à nocentibus, refugiunt, alia ut delecta-
bilia proſequuntur; nonne pariter in ſomniantibus, pro ſom-
niorum modo, appetitiones conſurgunt, ita ut aliquandó effusè
rideant, aliquando in lacry mas erumpant, aliquando vociferen-
tur, aliquando etiam extentis brachiis aliquid moliantur, immò
ita pedes & membra gradiendi agitent, ut dormientes iter ha-
beant? Equidem novi virum militarem, qui ſanctè affirmabat
hoc ſibi ſemel in hac urbe contigiſſe, ut dormiens veſtes omnes
indueret, gladio ſe præcingeret, domo exiret, vias obiret, &
demum ſtupentem evigilâſſe haud procul ab æde S. Pantaleonis:
quare in poſterum ſibi præcavendum duxit.
Dand.
Hæctria ſibi ordine ſuccedunt.
Prima conſurgit Ima-
ginatio rei ut moleſtæ, aut delectabilis, quæ ex phantaſmatum
complexione procedit; nam ut ait Ariſtoteles lib.
3.
de Anima
tex. 28.
*Sentire ſimile eſt ipſi dicere ſolùm, &
intelligere:
Cum autem*
*jucundum aut moleſtum, ut affirmans aut negans, perſequitur, aut*
*fugit*. Deinde aut appetitio ejus, quod eſt naturæ accommoda-
tum, aut declinatio doloris, & periculi.
Demum membrorum
motus vel ad conſequendum id, quod appetitur, vel ad repel-
lendum id, quod moleſtiam inferret. Ideò Ariſtoteles lib.
3.
de
Anima tex. 56.
dixit, *Omnino, ſicut dictum eſt, in quantum animal*
*appetitivum eſt, ſic ſui ipſius motivum eſt; appetitivum autem non ſinè*
*imaginatione; imaginatio autem omnis aut rationalis eſt, aut ſenſitiva.
*
Quapropter triplex eſt Spirituum Animalium commotio: pri-
ma eorum, qui cerebri partem percutiunt, in quâ reſidet Phan-
taſia: ſecunda eorum, qui cor afficiunt, aut aliam corporis par-
tem, in qua excitantur Perturbationes, quas Paſſiones vocamus: Tertia eorum, qui in muſculos influunt ad motum convenien-
ter perficiendum. Quamvis autem omnes ad idem ſpirituum
ticulis pneumaticis, atque ſalibus volatilibus conflantur; hæc
tamen notio ad plures differentias pertinere videtur; neque
enim eadem eſt omnium ſalium, aut particularum pneumatica-
rum natura: ac proinde etiam ſpiritus Animales ex iis conſtantes
neque in omnibus animantibus omninò ſimiles, neque in eodem
animante ad omnia munera phantaſiæ, appetitûs, ac motûs,
obeunda indiſcriminatim apti cenſendi ſunt. Alia ſiquidem
animalia præ aliis irâ ex: gr:
incitantur, &
nos quoquè non uno
ſemper modo ſedati, neque in eandem animi perturbationem
æquè proclives ſumus: id quod tribuendum videtur diſſimili
ſpirituum Animalium naturæ, quibus pars illa acriùs irritatur,
in qua irarum exiſtit ardor, quamvis non diſpar fuerit phantaſiæ
commotio. Hinc ſæpè vehementiora humani animi pathemata
in arteriarum pulſu ſe produnt, irruentibus in cor aliis ſpiriti-
bus præter eos, qui ad naturalem motum perficiendum influunt; neque ſolùm illi ſyſtoles ac diaſtoles æqualitatem perturbant
(ut contingeret, ſi ejuſdem eſſent naturæ, ſed copioſiùs irrue-
rent) verùm etiam non rarò ſanguinem ipſum ita inficiunt, ut
animi ægritudinem corporis morbus conſequatur, ſicuti pluri-
mis experimentis comprobatum eſt. Sed quid morbum dico?
cum potuerit mortem accerſere lætitia, ut de duabus matribus
ex inſperato ſoſpites filios recipientibus, quos extinctos in clade
ad Thraſy menum lacum crediderant, narrat Valer. Max.
lib.
9.
cap. 12.
Grad.
Ut his aſſenſum præbeam, non ſum valde urgendus;
quin etiam in ipſo ſpirituum Animalium appetitui inſervien-
tium promptuario non unum genus pro re natâ expromendum
agnoſco, ſed alios appetitui concupiſcenti, alios iraſcenti deſti-
natos puto, & quidem varios pro ipſorum pathematum diverſi-
tate, adeò ut, ſicut ex diſſimili phantaſmatum rei jucundæ aut
moleſtæ complexorum appulſu phantaſiæ organum diſſimili-
ter commovetur, ita ex hac commotione congruentem impul-
ſum recipiant ſpiritus apti ad excitandos cupiditatum motus,
aut iræ fervores, reliquis ſpiritibus quieſcentibus, quorum na-
turæ non convenit ſimilis motus. Ideò pro ratione vel commo-
tionis phantaſiæ ſeu validioris ſeu remiſſioris, vel majoris aut
minoris copiæ ſpirituum pathemati alicui à naturâ deſtinato-
rum, aut etiam pro inæquali horum efficacitate, Perturbationes
oriuntur magis aut minùs concitatæ. Has comitatur ſpirituum
influxus in muſculos idoneum membrorum motum perficien-
avertendum id, quod illa averſatur: animal enim utitur motu
ſui corporis prono, obliquo, ſupino, etiamſi ignoret, quinam
muſculi ſint adhibendi, membráque flectit, contorquet, por-
rigit, contrahit; immò homo ipſe motum ſæpe antè efficit penè,
quàm cogitet de motu, ut nos ipſi experimur, ſi quando ceſpi-
tamus, corpus in adverſam partem inclinantes, & brachia,
jactantes. Porrò ex hoc, quod cum vehementi appetitione ali-
quando conjungatur remiſſus & languidus corporis motus,
fortaſſe non levem ducere poſſumus conjecturam diſſimilis na-
turæ ſpirituum, qui appetitioni, & qui motui deſerviunt, ità ut
homo non æquè his ac illis abundet. Quomodo verò Spiritus
iſti, qui ſunt motionis principia, in appetitûs poteſtate ſint, &
ab illo per hos potiùs quàm per alios nervorum ductus dirigantur,
non ſolùm me latet, ut plurima alia, ſed neque temerè divinans
aliquid dicere audeo, niſi quis me priùs doceat, qua ſpirituum
œconomiâ fiat, ut pullus nullam unquam à milvo expertus
moleſtiam illo viſo confeſtim ſub gallinæ alas pavidus confu-
giat, aut agnus vix dudum natus ad huc ignarus, quid ſibi jucun-
dum in Ovis matris ubere repoſitum ſervetur, ad illam occur-
rat, papillam avidus arripiat, atque ſugendo lac eliciat, aut
aviculæ, priùſquam ova edant, tam vario artificio nidos con-
ſtruant, eoſque tenuiſſimis plumis, quàm poſſunt, molliſſimè
ſubſternant, aut jumenta in prato multiplici herbarum genere
referto has ad paſtum eligant, illas ad medicamentum, & ſex-
centa hujuſmodi, in quorum ſummâ ignoratione nos verſari
modeſtè fatendum eſt; ſatiſque nos hæc interroganti feciſſe,
putamus, ubi dixerimus miro ordine ſibi congruere ea, quæ
ſapiens Natura condidit, certos actus ſuo quoſque tempore &
ordine præfiniens.
Dand.
Propterea addendam animalibus, præter commemo-
ratos ſpiritus, animam plerique exiſtimant, quæ cognoſcendi,
appetendi, atque movendi virtute prædita ſpirituum Anima-
lium commotiones moderetur. Verùm (rem ipſam loquor)
hæc aſſerens mihi videbar difficultatem eludere, non omninò
explanare. Vel enim anima equi ex:
gr:
percipit, quos ſpiritus
commovere oporteat, ut avenam expetat, quos ut ad illam,
occurrat, quos ut illâ veſcatur: vel omnino ignorat.
Si ignorat,
perinde ſe habet, ac ſi careret facultate cognoſcendi, ideòque
ſpirituum commotio non indiget animâ moderatice: Si dicatur
cognoſcere hoc ſpirituum diſcrimen, res eſt planè incredibilis,
quotus
enim quiſque eſt, qui per ſummam confidentiam hoc ſibi com-
pertum eſſe aſſeveret? Si igitur non niſi cognatione quadam
conſenſuque naturæ conſpirant Spiritus in motum, ut hi qui-
dem phantaſiæ fibras percellant, illi in cor irruant, alii in muſ-
culos influant, quid opus eſt brutis animantibus aliam inſuper
naturam addere, à qua regantur? Mihi tamen à communibus
notionibus recedere nunquam placuit, niſi vehemens ratio ur-
geat: ideò ſatius exiſtimo animam in brutis ſuperaddere ſpiri-
tibus, non tam ut ſit, quæ ſpiritibus moderetur, quàm ut ne,
deſit, quæ pro variâ ſpirituum motione variè percipiat, cognoſ-
cat, appetat: quas functiones neque brutis negârim, neque ſatis
intelligo ſpirituum ipſorum poſſe proprias eſſe. Quod ſi aliquod
im perium eidem animæ circa quaſdam ſaltem ſpirituum mo-
tiones tribuendum ſit, non eſt, cur nos torqueat nimiùm cogni-
tio ad iſtud neceſſaria: Nam difficultas fortaſſe haud abſimilis
in ſpirituum humanorum commotione eſſe videtur: Nos enim
ratione utentes oportuit habere in noſtrâ poteſtate cupidita-
tum aut iræ impetus, non quidem ne commoveantur, ſed ne
effrenati nos rapiant in devia, & in præceps;
propterea ſpiri-
tuum ſaltem aliquorum, adeòque & linguæ, &
plurium mem-
brorum motus cohibere poſſumus, ne corpus animi perturba-
tionibus omninò ſerviat, quamvis phantaſiæ motum aliqua,
conſequatur appetitûs commotio, voluntate non conſentiente. Sic intellectus ſpeculativus, ut docet Ariſtoteles lib.
3.
de Animâ
tex. 46.
Sæpè intelligit terribile aliquid, non jubet autem timere, ſed
cor mouetur; ſi autem delectabile, pars aliqua alia.
Maur.
Validiori argumento niti videntur, qui ex aliquorum
animalium aliis præſtantium docilitate, ſolertiâ, calliditate, &
quaſi prudentiâ, perinde atque ſi ratiocinarentur, & media,
cum fine conferrent, putant ſatis probari animas, quæ ſint na-
turæ ſpecie diſpares, illis tribuendas præter diſſimilem corpo-
rum temperationem & formam.
Sed ubi univerſum huma-
num genus mente percurro, alios deprehendo truncos, & ſtipi-
tes, bardos, ſtupidos, hebetes, tardos, alios acutos, perſpicaces,
ingenioſos, argutos, alios in opificiis, alios in ſcientiis, hos qui-
dem in his, hos verò in illis laudem habentes, alios in virtutem,
alios in vitia propenſos, nec tamen inter homines animarum,
diverſitatem ſecundùm ſpeciem comminiſci audemus, diſſimi-
litudinem hanc omnem, in Spirituum Animalium diſparem
naturam, at que variam ſive phantaſiæ, ſive corporeæ memo-
Mentis notio-
nes magis expreſsæ, ex phantaſmatum perſpicuitate ac celeri
explicatione pendent, ſicut & voluntatis propenſiones majores
ſæpè vehementem appetitûs commotionem ſequuntur. Si igi-
tur in homine interiorum phantaſiæ, ac memoriæ organorum
temperationi, at que ſpirituum tenuitati, facultatem diſcendi,
expeditam in ratiocinando celeritatem, ingenii acumen, expli-
candi perſpicuitatem adſcribimus, attribuimuſque; quid incre-
dibile aut abſurdum loquatur, qui, demptâ mente hominis
propriâ, ſimilem ferè organorum atque phantaſmatum comple-
xionem aliquibus animalibus concedat? Nonne valde diſparem
equorum docilitatem experiuntur eorum domitores? nec tamen
animarum inæqualitati, ſed diverſæ organorum atque ſpiri-
tuum Animalium temperationi tribuendam eſſe cenſebunt ii
ipſi, qui animam ſuperaddunt. Quandoquidem ſi animum,
attentè advertamus, utique deprehendimus catellos aut equos
ad certos motus inſtitui atque erudiri vi phantaſmatum com-
plexorum alicujus ſoni, aut flexionis habenarum, unà cum,
aliquo jucundo conjuncto cum tali illorum motu, quem nos
volumus, aut cum aliquo moleſto conjuncto cum motu, quem
nolumus: ex memoriâ autem jucundi aut moleſti, quod ex-
perti ſunt, excitatur appetitus, quem deinde conſequitur motus
quaſi ex arte. In aliquibus cum naturæ inſtinctu jungitur ex-
perientia, atque adeò memoria, alicujus delectabilis, & hinc
oritur appetitus ejuſdem, atque apparet calliditas: Sic vulpes
jam tum ab ipſo vitæ exordio, cæco impetu, appetens pullos,
quos videt, recordata illos avolâſſe & fugiſſe inſequentem, con-
tra verò ad quieſcentem ſecuros appropinquâſſe, proſternit ſe,
& jacet;
accedentes autem devorat:
ſatis hoc eſt, ut ſuo expe-
rimento ſemel edocta eaſdem technas iterum ſtruat, ſi com-
plexa quietis & paſtûs phantaſmata in memoriâ commovean-
tur. Simile quid dicendum de iis animalibus, quæ naturæ ductu
imitantur aut voces, aut motus: cum enim experta fuerint
aliquid delectabile ſe percepiſſe cum imitatione conjunctum,
excitantur ad ſimiles voces edendas, aut motiones.
Grad.
Equidem ſemel imbutus ſententiâ opinantium præ-
ter ſpiritus, de quibus hactenus diſſervimus, ſuam cuique ſen-
tienti animam tribuendam eſſe, ferè analogam humanæ ani-
mæ, & corpori perfecto ſuperadditam, in eâ diu manſi, exiſti-
mans Animæ notionem reſpondere ſimplici cujdam naturæ,
non autem complexioni eorum omnium, ex quibus conflatur
Urgebar
autem Ariſtotelis auctoritate lib. 1.
de Anima text.
72.
adversùs
ponentes animam Corpus quoddam ſubtilium partium. Si enim eſt
anima, inquit, in omni eo, quod ſentit, corpore, neceſſe eſt in eodem
duo eſſe corpora, ſi corpus aliquod anima. Calidas autem particu-
las, de quibus hactenus, corpus eſſe non negabimus: Quan-
quam non neſcirem intelligi poſſe locutum Ariſtotelem de,
duobus corporibus ita à Naturâ inſtitutis, ut per ſe ipſum,
unumquodque ſubſiſteret: id quod Spiritibus Animalibus vide-
bam non convenire, quippe qui non extrinſecùs advocati inſe-
runtur corpori, ſed in animante ipſo conficiuntur. Nutare
tamen cœpi, cum Philoſophos non ignobiles audirem non om-
nibus æquè animantibus, tum ex putreſcente materiâ ortis,
tùm iis, quæ perfecta dicuntur, animam illam concedentes. Nam ſi vermes, &
tam multa inſecta, citrà animam illam, vi
tantummodo ſpirituum Animalium & ſentiendi, &
appetendi,
& ſe movendi facultatem poſſident, non video quid ſuperſit
difficultatis, quin cæteris animantibus ſui cujuſque ſpiritus Ani-
males ad hæc eadem munera præſtanda pro ſingulorum naturâ
ſufficiant. Non minus igitur tribuendum eſt efficacitatis ſpiri-
tibus leonis, & aquilæ, quam formicæ, &
muſcæ.
Cum autem
ægrè à conceptâ ſemel opinione recederem, méque in illâ fir-
mare contenderem, varias hac ſuper re Philoſophorum ſen-
tentias perpendens, in Euripum difficultatum incidi: tot tan-
tiſque cogitationum fluctuationibus agitabar. Statuentibus
brutorum animam planè individuam, ac partibus carentem,
ita tamen, ut eadem membris omnibus adeſſet & ſingulis, non
poteram acquieſcere, niſi illam pariter ab omni corporeâ con-
cretione ſejunctam intelligerem, ac humanæ menti ſimilli-
mam: Nec ferenda videbatur tanta belluarum non ſolùm cum
humano corpore, ſed etiam cum animo affinitas. Quapropter
animam hujuſmodi ſimplicem in brutis non niſi partibus con-
ſtantem, dividuæ materiæ cohærentem, atque dimenſionum
materiæ, quam imbuat, convenientium capacem admittere,
neceſſe erat: &
hanc quidem non extrinſecùs advenientem,
quaſi ab Authore naturæ proximè ac ſingulariter efficiente,
inſitam, ſed à parentibus genitam. Inquirenti autem, utrùm
leoni, an leænæ, an utrique ſimul, catulus acceptam referret
animam, nihil occurrebat, quod cum philoſophandi methodo
illis familiari ſatis conveniret; ſi quidem formas non niſi in,
materiâ ritè præparatâ conſignari aſſerunt, animam verò eſſe
Neque igitur ſolus leo, neque ille,
pariter cum leænâ, in conceptu gignunt catuli animam, quæ
vitam tribuat corpori nondum efformato: genitoris autem,
dignitatem minuat, qui dixerit à patre aliquid tantùm materiæ
fœtui effingendo ſubminiſtrari, & à matre demum formam,
hoc eſt animam procreari, ubi membra fuerint conformata. Quod ſi animæ particulam à genitore cum ſemine tradi, quæ
deinde facto à genitrice additamento, ſivè ejuſdem, ſivè diverſæ
naturæ, perficiatur, concederent, jam animam non adeò ſim-
plicem naturam adſtruerent, ſed (id quod renuunt) ex plurium
complexione conſtitutam. Ad hæc ſubdubitabam, an ſolùm
certo in membro, ex quo univerſum corpus moderaretur, col-
locanda eſſet hujuſmodi anima tanquam in regiâ, an verò om-
nes diffuſa per artus ſingulis particulatim adeſſet, ut eos regeret.
Si qua peculiaris ſedes animæ ſtatuatur, nonne per ſolos ſpiritus
reliqua membra viverent, quamvis animæ expertia? Fortaſſe
non locum alium congruentiùs aſſignabunt præter cerebrum,
ex quo ad motus omnes effluunt Spiritus Animales, ſinè quibus
nulla animantis actio perficitur. Verùm cum nulla ſit cerebri
pars (quod enim de Glandulâ Pineali confidenter ab aliquibus
aſſeritur, ab Anatomicis improbatur) in qua omnium nervo-
rum fibræ coëant, ſicut poſt meſſem æſtate equarum trituran-
tium capiſtra equiſonis manu contineri videmus, & regi, maxi-
mam ſaltem cerebri partem, cujuſmodi ſunt corpus Calloſum,
corpora ſtriata, medulla oblongata, Cerebellum, animâ imbui
neceſſe eſt. Atqui cum capitis &
totius corporis mole cere-
brum quoquè ipſum ſenſim augetur: igitur anima aliarum,
atque aliarum particularum additamento creſcit; ſicut &
incre-
mentum illa caperet, ſi cuncta membra vituli in bovem eva-
dentis informaret: Contra verò ubi corpus macie extabuerit,
dicendum eſſet plurimas animæ partes periiſſe, immò nonnun-
quam vix aliquid primæ animæ ſupereſſe, cum vix pauculæ
quædam corporis primigeniæ partes permanere concedantur.
Cuinam autem cauſæ effectrici novam illam particularum
animæ acceſſionem tribuerem? neque enim mihi ſatisfacie-
bam aſſerendo has à proximis animæ veteris particulis effici.
Porrò tam variè præparatas video ſubiectæ materiæ partes,
oſſa, carnem, membranas, ut dividuę animę particulas ęgrè
concipiam homogeneas, ita ut ejuſdem naturę ſit particula,
animę, quę nunc primùm in oſſe augeſcente efficitur, cum eâ,
quę carnem additam imbuit: os quippe à carne magis differre
diverſas. Propterea fortaſſe, ut ſe ab hiſce omnibus aliiſque,
difficultatibus expedirent, ſatius exiſtimârunt aliqui brutis ani-
mantibus tribuere animam individuam quidem & partibus
carentem, ſed univerſum corpus, & ſingulas quaſque ejus par-
tes, tum in primo ortu, tum in incremento, afficientem: Qui-
bus adſtipulator facilè accederem, niſi me deterreret tanta cum
humano animo ſimilitudo. Præterquam quod etiam diviſo in
duas partes corpore lumbrici, aut vïperę, utramque partem
adhuc vivere indicat motus, nec tamen eandem animam utro-
bique conſiſtere auderem concedere: his autem ſi animam,
dividuam eſſe affirmem, cur cęteris negem, non habeo ſatis
ſolida argumenta.
Maur.
Nos nobis ipſos fortaſſe fucum facere metuendum
eſt in hac brutorum animantium conſideratione, cùm eorum,
quę nos intelligendo, volendo, reminiſcendo experimur, voca-
bula inflectimus ac traducimus ad illorum perceptiones atque
appetitiones: verùm tam arcto nexu animus rationalis cum
corpore jungitur, ut id, quod ille pręſtat, ſejungere nequeamus
ab illis mutationibus, quas animales ſpiritus animi motuum
comites moliuntur in corpore: ac propterea, ut conjecturâ
aliquâ aſſequamur, quid cęteris animantibus contingat (quan-
doquidem omnibus ſpiritus Animales neceſſarios eſſe inficiari
non poſſumus) attendendum eſt, an illi ſufficiant; neque hæ-
rendum in vocibus ut plurimum translatis, quę potiùs oratio-
nem ornant, quàm rem ipſam explicent. Sic ſenſus rerum
nuntios & interpretes dicimus;
an continuò huic metaphorę
ſuperſtruenda eſt Philoſophica opinio? Phantaſma vocamus
rei obirctæ imaginem, fortaſſe quia in intimâ oculi parte quaſi
pictura apparet rerum obiectarum ſimilitudinem referens,
quemadmodum in obſcuro conclavi per exiguum foramen ex-
cepti radii in papyro effingunt imaginem eorum, quę in proſ-
pectu ſunt poſita: non tamen in cerebro pariter ſimulacrum
ſeu idolum, quod mens contempletur, cogitare debemus: ut
enim hoc concederetur iis, quę ſub aſpectum cadunt, quęnam
eſſet figura vocum, quas audimus? quę forma dulcedinis, quam
guſtamus? quę caloris, quo urimur, effigies?
quę lineamenta
odoris, quo delectamur? Sed propriis atque aptis vocibus caren-
tes facilè patimur rem per ſe obſcuram mutatis atque translatis
nominibus explicari; non eſt tamen illis preſsè inſiſtendum.
Hinc fateor me aliquando ſatis mirari non potuiſſe audientem
naturâ non omnia deprehendebant rationi imaginis ſimilia: quaſi in metaphoricis vocabulis &
rei ſignificatæ &
ejus, ex
quâ vox transfertur, omnes notiones pares eſſe ita deberent, ut
cum prat a ridere dicimus, oporteret in illis reperire diaphragma,
ut plena risûs notio exhibeatur. Quamobrem non eſt atten-
dendum, quid vox ipſa ſonet ſimpliciter accepta, ſed quæ vis
inſit in illâ, prout ad aliquid ſignificandum uſurpatur. Ideò
quando animantibus brutis cognitionem atque appetitionem
tribuimus, utique corpoream, conſiderandum eſt an alia videa-
tur ſubiecta notio his vocibus cognitionis at que appetitionis, quàm
ut intelligamus in animantis corpore fieri motus ſimiles iis
motibus, qui, ſecluſo mentis opere, contingunt in corpore,
hominis cognoſcentis atque appetentis, hoc eſt intelligentis
atque volentis. In homine autem prætèr illam, quam innue-
bamus, ſpirituum commotionem, adhuc duplicem ejuſdem rei
cognitionem, & duplicem appetitionem, corpoream alteram,
alteram ſpiritualem, hoc eſt incorpoream, utramque ab eadem
animâ rationali elicitam, eodem momento ponere, ſupervaca-
neum videtur ſi finis Naturæ ſpectetur; neque ad hoc affir-
mandum ullo experimento adigimur. Sed quid plura?
hâc ſe
controverſiâ torqueant homines contentionis fortaſſe cupidio-
res, quàm veritatis: noſtrum non eſt litem dirimere, quippe
qui nihil definientes ſatis habemus diſſerendo Phyſicæ ſcientiæ
campum percurrere.
Grad.
Nobis verò placeat cum Dandulo non dubitare de,
brutorum cognitionibus preſsè, & citrà metaphoram dictis:
alioquin vereor, ne ſibilis nos vulgus excipiat.
Canes olim,
publicè alebantur in Capitolio, ut ſignificarent, ſi fures veniſ-
ſent; quos utique cognoſcerent:
Celebratur horum fida cuſto-
dia, amans Dominorum adulatio, odium in externos, incredi-
bilis ad veſtigandum ſagacitas narium, quâ modò ferarum,
modò domini veſtigia perſequuntur; quæ utique abſque ullâ
notitiâ præſtari non poſſunt. Quid verò de cæteris addam?
quorum tanta eſt ſolertia, ut vix à quoquam illis negetur rudis
quædam & inchoata ratiocinandi facultas.
Maur.
Brutis animantibus cognoſcendi vim humanæ ſimi-
lem qui concedat, reperiri non puto, niſi quis ſe ab illis parum
diſtare opinetur. Ego ſanè me ab hujuſmodi conjunctione, ac
quaſi ſocietate & communicatione notitiarum longiùs abeſſe
mihi gratulor: neque enim ſimiliter meæ voluntatis notitiam
ſtere mihi ſignificat. Cæterùm aliud eſt cani perceptionem,
ſeu cognitionem denegare, aliud, in quonam illa conſiſtat,
explicare; hoc ſecundum conamur, ab illo abſtinemus.
Sola
corporata ſenſus movent, nec à brutis percipi quicquam poteſt,
quod ſenſum non moveat: quin etiam neque voluptatem appe-
tere poſſunt & perſequi, quæ ſenſus non afficiat, aut dolorem
aſpernari & repellere, niſi qui ſenſum cruciet:
jucundum au-
tem aſſequi, & à moleſto refugere nituntur motu membrorum,
qui à Spiritibus Animalibus in muſculos influentibus perficitur. Si igitur inter Spiritus Animales ad ſensûs, ad phantaſiæ, ad
appetitûs organum pertinentes, atque eos, qui ad muſculos
deferuntur, ſpectatâ in ſingulis propriâ ſpirituum naturâ atque
organorum conformatione, talis ſit ordo ſerieſque motuum,
qualem eſſe oportet, ut animal juxtà naturæ impulſum aſſe-
quatur demum id, quod appetit, aut repellat ſeu declinet id,
quod averſatur, nil præterea videtur requirendum. Nam ſpi-
rituum animalium commotio in organo erit ſentire; quæ ab
his excitatur in cerebro, erit percipere ſeu cognoſcere; quæ hanc
conſequitur in corde, erit appetere; influxus in muſculos erit
movere: quas actiones Scholæ vocant Immanentes, &
Vitales,
quia in ipſo animante ſiunt ab ejuſdem ſpiritibus.
Dand.
Hæc omnis oratio contra cognitiones brutorum preſ-
sè dictas inſtituta mirificis abundat expreſſionibus functionum
animæ propriarum, quæ cognitiones preſsè dictas maximè
requirunt, cum dicantur bruta appetere, & perſequi volupta-
tem, aſpernari & repellere dolorem, qui ſenſum cruciet, non,
niſi jucundum aſſequi, & à moleſto refugere, &
his alia ſimilia.
Has ego expreſſiones totidem metaphoris fuiſſe adhibitas non,
facile crediderim; cum metaphoram deceat eſſe prudentem.
Atqui functiones illæ appetendi, & aſpérnandi, cognitiones
preſsè dictas requirunt; certè functiones animæ ſunt à ſpiriti-
bus diverſæ. Sperare igitur nobis licet de hujuſmodi brutorum
animâ inter nos convenire. Non prætereamus etiam ſcrupu-
lum quendam. Quoniam in hoc, quod homo viget, &
ſentit,
ſi res, non particulatim ſecundùm ſingulas ſpecies, ſed genera-
tim ſumatur, non diſcriminatur à cæteris animantibus; idem
dicendum erit in utriſque principium actuum Vitæ ſenſitivæ;
neque enim minùs efficaces cenſendi ſunt Spiritus Animales
in homine, quàm in brutis animantibus. Si igitur brutis vitam
tribuant hujuſmodi ſpiritus, atque his ratio aliqua animæ cor-
ram, & ſentientem, alteram rationalem &
incorpoream con-
cedere neceſſe erit. Scio tamen duplicem animam nobiles Phi-
loſophos minimè abſurdam putâſſe in homine modò ſua ſer-
vetur menti pręſtantia, cui in multis illius natura pareat, &
ſubiecta ſit: per illam ſcilicet corpoream animam humani cor-
poris membra pręparantur ad mentem ſuſcipiendam; quam,
propterea tunc à Deo fœtui inditam communiter exiſtimant,
quando in materno utero ad ſe movendum idoneus eſt. Cum
autem dubitari nequeat, quin mores quidam, atque propenſio-
nes, maximè in vitia, pertineant ad corporeum appetitum, qui
utique facultas eſt animę ſentientis, frequenti autem experi-
mento comprobatum ſit ex parentibus in filios traduci pecu-
liares quaſdam proclivitates gentilitias; quid prohibet, ne,
harum cauſa referatur in Spiritus Animales fœtûs, quibus
temperationem fecerint ſpiritus à parentibus accepti? Quod ſi
hoſce Spiritus Animales quis renuat Animę vocabulo donare,
non eſt contendendum; modò ſimiles in homine ac in brutis
concedantur facultates corporeę ad exercendas functiones, quę
ad vitam ſenſitivam pertinent: has enim animæ rationali tri-
buere tanquam cauſæ effectrici, ſupervacaneum videtur, cum
ſatis ſit poſſe humanam animam ex rationis arbitrio moderari
aliquos Spirituum Animalium motus. Verùm hæc extra,
ordinem dicta ſint: Nam quę ad humanam animam ſpectant,
aliis diſputanda relinquimus: illa nimirum nihil habet cum
igne commune, de quo nobis eſt ſermo: Cujus ignis notio cum
Spiritus atque Sales volatiles complectatur, non ſunt omninò
explodendi, qui affirmaverint igneas eſſe brutorum animan-
tium animas, quâ ſaltem ex parte comprehendunt Spiritus
Animales, modò & animam agnoſcant propriè ſentientem
cognoſcentem atque appetentem: mihi ſcilicet, vobis in veſtrâ
ſentent â liberè manentibus, nefas duco à vulgi opinione rece-
dere. Ex his autem ſatis perſpicuè Rationalis animę dignitas
innoteſcit, cujuscognitiones, potiſſimùm Reflexę, atque rerum
à materiâ abſtractarum, longiſſimè diſtant à perceptionibus
brutorum, atque voluntatis humanæ motus ſępìſſimè adver-
ſantes impulſionibus Appetitûs ſenſitivi, longo intervallo poſt
ſe relinquunt appetitiones, quibus bruta urgentur.
DAnd.
Cum Aërios Ignes elapſis diebus
diſſerendo percurreremus, ſerrnonem
abrumpere nos coëgit non tam vergens
in veſperam dies, quàm imminentis
procellæ timor, ne fortè nobis demum
redeuntibus venti impulſus aut tranſ-
verſam ageret cymbam, aut etiam ſub-
verteret. Animum autem advertens
ad ea, de quibus tunc diſſerebamus,
reperio intactos à nobis relictos fuiſſe,
Cometas, quibus tamen non poſtre-
mum inter ſublimes ignes locum deberi nemo diffiteri poteſt; Cum vix ſe aſpectabiles prębeant, quin omnium ęquè docto-
rum atque indoctorum oculos ad ſe protinus convertant, igna-
roſque reddant, utrùm admirari debeant, an timere: ſcilicet,
ut ajebat Cicero lib. 2.
de Nat.
pag.
82.
, aſſiduitate cotidianâ &
conſuetudine oculorum aſſueſcunt animi, neque admirantur,
neque requirunt rationes earum rerum, quas ſemper vident;
proinde quaſi novitas nos magis quàm magnitudo rerum debeat
ad exquirendas cauſas excitare.
Grad.
Procul dubio inter pręcipuos ignes connumerandus
eſt Cometes; &
niſi ea, quam innuiſti, cauſa interveniſſet, ad
illius conſiderationem per gradus noſtra aſcendiſſet diſſertatio. A ſcendiſſet, inquam, quia cum in ſupremâ regione aëris hoſpi-
tetur Cometa, de inferioribus ignibus, fulgure, & fulmine,
priùs fuerat diſputandum.
Maur.
Opportunè tamen accidit, ut ſermo ille noſter tunc
cæteris ignibus in aëre accenſis; tum quia paulò longiorem ſer-
monem expoſcunt, tum ne fortè eorum adſtipulatores videre-
mur, qui obſtinatione quadam ſententiæ omnia argumenta,
repudiant, quibus Cometas aliquos ſupra Lunam evectos recen-
tiores rerum Cœleſtium obſervatores agnoſcunt: quanquam
ab inſtituto noſtro alienum ſit controverſiam iſtam dirimere.
Grad.
Nihil equidem auſim de Cometis affirmando, aut ne-
gando diſputare, niſi priùs apud nos conſtitutum fuerit, utrùm
eorum procreatio ex naturalibus cauſis pendeat, an verò præter
omnes Naturæ leges ad divini numinis arbitrium exoriantur: qui quidem non ſunt ex iis aſtris, quæ à rerum initio facta ſunt, ut
loquitur S. Jo.
Damaſc.
lib.
2.
de Fide Orthod.
cap.
7.
, ſed juſſu
Divino certis temporibus conflantur, ac rurſus diſſolvuntur; &
ex
mente Tertulliani lib. ad Scapulam cap.
3.
Signa ſunt imminentis
iræ Dei. Si enim extra Naturæ jura ſint poſiti Cometæ, quid
attinet de re maximè incertâ, cujus cognoſcendæ nullam habe-
mus anſfam, diſputare? infinita ſcilicet Deo eſt ad quodlibet
gignendum idonearum rerum facultas: quibus autem utatur,
niſi ipſe aperiat, nemini innoteſcit. Solùm ergo relinquitur
non ſinè aliquâ ratione opinandi locus, ſi ſtellas hujuſmodi
crinitas à Naturâ fingi, & conformariadmittamus, ut plerique
Philoſophorum de his diſputantes quaſi certum ſtatuerunt,
non propterea Cometarum ortum eximentes à Divinâ Provi-
dentiâ, quâ mundus adminiſtratur: Nam ſicuti univerſis atque
ſingulis rebus humanis conſulit cętera Naturę opera conſti-
tuens, ita quoquè certam naturalium cauſarum ſeriem diſpo-
nere potuit, ut etiam per Cometas, quemadmodum per fulgu-
ra, & fulmina, fœdaſque tempeſtates, terrorem impiis incute-
ret, ac pœnas aliquas inferret: id quod ſatis fuit, ut juſſione,
divinâ conflati dicerentur Cometę; nam &
Pſalm.
148.
enume-
rantur Ignis, grando, nix, glacies, ſpiritus procellarum, quæ
faciunt verbum ejus, quorum tamen naturales cauſas agnoſci-
mus.
Maur.
Non ſunt profectò Cometę ex iis, quę, ut Pythagoręis
quibuſdam placuit apud Plutarchum lib. 3.
de Placitis cap.
2.
,
peracto certo circuitu ſtatis temporibus revertantur, ſicut
hirundines ęſtivo tempore præſto ſunt; neque eorum ortum
probabili conjecturâ proſpicere poſſumus, quemadmodum agri-
colę & nautę futuras tempeſtates aut ſerenitates pręnuntiant:
ſed non niſi ariolando poterit quis aliquando, per ſummam
Attamen ſi corpuſculorum concurſio fortuita, ex cauſis natu-
ralibus, ſed diſiunctis neque conſentientibus, effingit monſtrum
aliquando ita à ſui generis formâ & figurâ alienum, ut omninò
pręter opinionem accidat; quidnì pariter ad efformandum in,
ſupremâ regione Cometam coagmententur corpora aliqua ex
cauſis naturalibus, licèt nobis ignotis? Quapropter Cometæ
Naturæ opificio conformati cenfendi ſunt; neque enim ſinè
certâ ratione miracula adſtruere oportet.
Grad.
Quamvis Cometæ inter opera Naturæ connumerandi
ſint, non tamen deſunt, qui eos non planè recentes putent, ſed
antiquos; &
Senecam audiunt lib.
7.
Nat.
qq.
cap.
22.
dicentem,
Non enim exiſtimo Cometam ſubitaneum ignem, ſed inter æterna
opera Naturæ. Verùm Cometarum hiſtoria ſi attentè conſide-
retur, ſententiam illam facilè dixerim parum habere probabi-
litatis; videntur enìm exiſtimare Cometam aut unum eſſe ex
ſideribus errantibus, quibus repletum Cœlum comminiſcun-
tur, aut ſaltem ex plurium minorum ſiderum conglobatione
conflari. Id quod ſi concedatur, nullus fuiſſet unquam Cometa
inferior Lunâ, ſed omnes cœleſtes, cum Luna ſit infima ſide-
rum; Cœleſtibus autem corporibus utique certa lex motuum,
ut cæteris aſtris, conveniret; neque enim fortuitum aliquid in
Cœlo admittunt; ac propterea, quâ ratione Planetarum inter
ſe configurationes prænuntiamus, ita Cometarum motus inno-
tuiſſet, eorumque reditûs proſpicere atque prædicare poſſemus. Atqui eundem Cometam aliàs viſum aliquando rediiſſe nulla
hiſtoricorum monimenta prodidere, cum in iis, qui hactenus
viſi ſunt, non levis varietas fuerit deprehenſa, ideoque nec eo-
rum circuitûs ullâ menſurâ deſiniti dici poſſunt. Cur enim
tam diu latent? An quia à majori proximi ſolis luce obruuntur?
Eſſent igitur conſpicui, quoties duodecim aut viginti graduum
intervallo major fieret eorum à Sole digreſſio; aliqui autem
cum primùm apparuerunt, multo ampliùs à Sole diſtabant,
neque ſolùm deſierunt videri, quòd ad Solem accederent: Non
igitur heliacè oriebantur, aut occidebant. An quia altiſſima
ætheris ſpatia percurrentes ſub aſpectum cadere nequeunt,
niſi ad terram propiùs accedant? Fieri igitur non poſſet, quin
omnis Cometa cum primùm conſpicuus eſt, minor appareret,
& ſenſim major, pro ut magis ad nos accedit, &
viciſsìm decre-
ſceret aſcendendo. Cujus quidem decrementi exemplum habe-
mus apud Senecam lib. 7.
cap.
15.
Paulò ante Acbaicum bellum
primò igneus ac rubicundus orbis
fuit, clarumque lumen emittens, quanto vinceret noctem: deinde
Paulatim magnitudo ejus diſtricta est, & evanuit claritas;
noviſſime
autem totus intercidit. Sed oportuiſſet pari gradu etiam fuiſſe
magnitudinis apparentis incrementa: nullum autem habemus
indicium, ex quo hujuſmodi deſcensûs atque aſcensûs argumen-
tum ſumere valeamus: Niſi fortè dixerint ita præcipiti lapſu
Cometam illum deſcendiſſe, ut ſolis amplitudinem imitaretur,
ubi primùm conſpicuus fuit, & poſtea cunctabundum aſcen-
diſſe, ideóque diminutum apparuiſſe: Sed nimis exlegem face-
rent ſiderum motum.
Maur.
Ab hiſce difficultatibus ſe expeditos putârunt, qui
Cometam non unum ſidus, ſed plurium concurrentium cœtum
commenti ſunt, ita ut ſingula oculorum aciem fugiant ob ſuam
parvitatem, nec niſi conglomerata appareant. Sed mihi viden-
tur Collum in validiorem laqueum inſeruiſſe. Nam ſi heri
Cometa non apparebat, quia ſingula ſidera nondum ita proxi-
ma erant, ut lucem ſub unâ ſpecie vibrarent; quandoquidem
ſingula ſuis in motibus procedunt, craſtinâ die, vel ſaltem poſt
paucos dies, ſimiliter iterum diſiuncta erunt, neque magis fient
conſpicua quàm heri: hoc autem non cohæret cum longiore
Cometarum morâ. Præterquamquod, cum primùm ille ſide-
rum cœtus ſe conſpiciendum præbet, non ita propè ſe invicem
acceſſerunt, ſicuti in progreſſu; adeòque initio languidiore,
luce fulgebunt, quàm cum preſſiùs in anguſtum ſpatium conſti-
pata fuerint; &
iterum lux ipſa minuetur, cum invicem
digredi cœperint; ut obſervamus in pluribus facibus modò
diſtractis, modò congregatis: atque hoc perpetuâ lege contin-
geret; nec tamen ſemper ità accidit.
Ab hujuſmodi verò Au-
thoribusquærerem, an ſolum Cometæ caput, an etiam caudam
ex ſideribus conſtare opinentur: Si &
caudam dixerint, hæc
aliquando ad tam multos gradus protenſa apparuit, ut omnem
fidem ſuperet tanta ſiderum in unum coëuntium multitudo; ut interim taceam ſæpè inconſtantem in eodem Cometâ caudæ
magnitudinem, atque figuram, cui ægrè ſatisfacere poſſet illo-
rum ſiderum poſitio; cum maxi mè cauda in partes Soli oppo-
ſitas projiciatur. Sin autem tantummodo ad conformandum
Cometæ caput concurrat illa minorum ſiderum multitudo,
utique, ſive caudatus, ſive barbatus ſit Cometa, lux ſolis per
caput ipſum trajecta & refracta non in puro, &
nitidiſſimo
æthe re videretur, ſicut non videtur in aere nullis halitibus
Sunt igitur halitus Cometam circumſtantes (qui non
ſunt ſidera) luce imbuti, & caudæ, ſive barbæ ſpeciem refe-
rentes. Quare etiam caput ipſum Cometæ ſideribus non indi-
get, ſed ex halitibus conflari poteſt.
Dand.
Verùm quibus - nam ex halitibus Cometa coaleſcat,
definitè explicare non ita eſt in proclivi, quin plurimæ ſe offe-
rant difficultates. Si enim in omnibus manifeſto odore ſe pro-
deret ſulphur, ut anno 396. ſupra Conſtantinopolim, ex S.
Au-
guſtino lib. de excidio Urbis.
Videbatur horrenda ſtamma pen-
dere, nec odor ſulphuris deerat; nemo in dubium revocaret,
utrùm ex terrâ educti, atque in aere accenſi fuiſſent halitus,
neque tam altè evecti, ut odor ad nares non perveniret. Quod
ſi citrà ſulphureum odorem Cometa æmularetur maximum
illum, qui ſupra Conſtantinopolim relucebat, quo tempore,
ſuas inſidias ſtruebat Gaynas, à ſummo propè Cœlo ad terram
ipſam pertingens, ut ſcribit Nicephorus lib. 13.
Hiſt.
Eccleſ.
cap.
6.
, cui conſentit Sozomenus lib.
8.
cap.
4.
, &
Socrates lib.
6.
cap. 6.
illum utique in aëreâ regione ſtatueremus, neque aliunde
quàm ex tellure petitam materiam pronuntiaremus. Si verò
contingeret, ut, quemadmodum narrante Georgio Phranza
lib. 5.
cap.
21.
Æſtate anni Chriſti 1450.
Cometes ſupra horizontem
quotquvt veſperis ſtatim poſt Solis occaſum in romphææ ſimilitudi-
nem apparere cœpit, qui plenum Lunæ orbem ſubiens Eclipſim effi-
ciebat, juxta or dinem, & motum ſolitum in orbem luminum cœleſtium,
Similem defectionem Lunæ afferret Cometa, qui recens appa-
reret, citrà controverſiam infra Lunam in elementari ſyſte-
mate collocandus eſſet: Ubi pariter locum habuiſſe putandus
eſt ille, cujus cauda delapſa uſque ad quendam rivum ejus aquas
ex hauſit anno 1543., ut ex Sennerto narrat Fromondus lib.
3.
Meteor. cap.
1.
art.
6.
Ex his autem atque ſimilibus, ſi quos hiſto-
ria commemorat, de cæteris omnibus conjecturam capere non
auderem, quaſi Cometæ non niſi Cœli lunaris carceribus con-
cluderentur; quandoquidem jam tum ab anno ſeptuageſimo
ſeptimo præcedentis ſæculi peritiores rerum cœleſtium obſer-
vatores ſuſpicari cœperunt Cometas diſtantiam à terrâ majo-
rem lunari obtinere, cum ſibi perſuaderent parallaxim lunari
minorem à ſe deprehenſam; eò enim majore intervallo phæ-
nomenon aliquod à tellure ſejungitur, quo minorem Ratio-
nem habet terrena ſemidiameter ad ipſius phænomeni diſtan-
tiam; quæ minor Ratioex minori parallaxi innoteſcit.
Quam-
vis enim noſtrum non ſit (Phyſicos quippe agimus, non Ma-
planè Geometricam ſubtilitatem aſſequantur, ad apodicticas
tamen ratiocinationes tam propè accedunt, ut longè probabi-
lius ſit Cometas aliquos ultra lunaris Cœli terminos fulſiſſe. Ad hos verò efformandos terreni halitus videntur inepti;
quippe quos ſuâ quantavis levitate ad tantam altitudinem in
cœleſtem uſque regionem aſſurgere credibile non eſt, & præte-
rea tantæ moli quomodo materiam ſufficere ex ſuis expira-
tionibus terra valeat, non facilè intelligo: ſiquidem Cometæ
anni 1472. diametrum æſtimavit Jo:
Regiomontanus millia-
rium Italicorum 64. quanta igitur globi totius ſoliditas?
Cometę
anni 1577. cujus caput à terræ centro diſtare ſemidiametros ter-
reſtres 210. cenſuit Tycho, ex apparente diametro minutorum 7.
ſoliditatem comparatam cum terræ ſoliditate collegit eſſe ut
1. ad 101{2/3}.
ad Lunę verò ſoliditatem ut 1.
ad 2{1/3}.
Sed V Ville-
brordus Snellius, qui eum altiùs evehebat, videlicet ad ſemi-
diam. terr.
300.
ſub eadem diametro apparente, ſoliditatem
arguebat ad ſoliditatem terræ ut 8. ad 27.
Celeberrimi Cometæ
anni 1618. Caput ad terræ globum ut 1.
ad 870.
, ad Lunæ autem
globum ut 1. ad 20.
æſtimavit Longomontanus die 27.
Decembris
ſub diametro apparenti min. 3.
&
diſtantiâ ſemid.
terr.
240.
At
Cyſatus die 9. Decembris ſub apparenti diametro min.
7.
&
diſtantiâ ſemid. terr.
100.
æſtimavit ad terræ globum eſſe ut 1.
ad 950. ad Lunæ verò globum ut 1.
ad 22.
Tantum igitur ma-
teriæ à tellure ſubminiſtrari, licèt illa dicatur maximam rari-
tatem aſſumpſiſſe, non ſinè difficultate concederem. Quod ſi
vel ſuſpicionem movere audeam, ex Cœleſtibus corporibus
Cometarum materiam fuiſſe deſumptam, illico clamabunt
lycæa, quaſi diſſolvendum eſſet cœlum, & extinguendi æterni
illi ignes.
Grad.
Me verò ancipitem ſemper tenuit etiam Cometarum
motus; non ille quidem, qui ſingulorum proprius dicitur, ſed
diurnus, univerſo Cœlo communis, & quem vocant Primi Mo-
bilis. Quod enim ad motum proprium attinet, qui communi-
ter obſervatus eſt ſecundùm ſeriem ſignorum ab Occaſu in,
Ortum (quamvis aliquando ſub initium, aliquando circa finem
contigerit illum in præcedentia Signa remeare) ſatis videba-
tur, ſi Cometa in plagâ Occidentali accenſus recto tramite,
aſcenderet, aut contrà in plagâ Cœli Orientali deſcenderet, ut
cum ſtellís fixis comparatus ſpeciem haberet accedentis ad illas,
id quod facile eſt cuique obſer-
vare in motu aſcendentium pyrobolorum, ſi cum ſtellis compa-
rentur: Cometæ verò etiamſi infra Lunam ſtatuantur, &
ve-
lociter moveantur, quia à nobis valdè remoti ſunt, non appa-
rent adeò veloces, ſicut pyroboli. Si tellurem circa ſuum axem
ſpatio 24. horarum integræ convolutionis periodum abſolvere
fingamus, magno compendio ſublatum intelligimus motum
diurnum, quo ſidera & Cometæ cieantur.
Sed fingerenon licet,
ubi non hypotheſis quęritur, ſed veritas: illa autem diurna,
telluris convolutio cum Divinis literìs non cohęret; cum ſcrip-
tum ſit Joſue 10. 13.
Stetit it aque Sol in medio Cœli, &
non feſtinavit
occumbere ſpatio unius diei. Non fuit antea &
poſtea tam longa dies.
De eodem dicitur Eccleſiaſtici 46.
5.
impeditus eſt Sol, &
una dies
facta eſt quaſi duo. Diurni igitur ſpatii menſura non fuit telluris
converſio, alioquin illâ convolutâ Sol occubuiſſet; alius igitur
circuitus tam longam Solis moram metiebatur. Niſi fortè quis
dixerit, nullo circuitu diurno opus fuiſſe, ut dicatur unus dies
fuiſſe duobus equalis: quemadmodum S.
Auguſt.
lib.
5.
de Ge-
neſi contra Manichęos cap. 14.
de tribus primis diebus ante
ſolem conditum ait potuiſse fieri ut tres ſuperiores dies, ſinguli per
tantam temporis moram computarentur, per quantam moram circuit
Sol, ex quo procedit ab Oriente, quouſque rurſus ad Orientem rever-
tatur. Hanc enim moram &
longitudinem temporis poſsent ſentire
homines, etiamſi in ſpeluncis habitarent, ubi Orientem & Occidentem
Solem videre non poſsent. Atque it a ſcitur potuiſse iſtam moram fieri
etiam ſinè ſole, antequam ſol factus eſ set. Sed quocunque tandem
ſenſu locutus fuerit S. Doctor, nobis ſatis eſt Solem fuiſſe impedi-
ium; id quod nullatenus verum eſſet, ſi ſemper ſol quieviſſet.
Quemadmodum non niſi violentâ interpretatione opus habe-
rent verba prophetę Iſaię 38. 8.
Reverſus eſt Sol decem lineis per
gradus, quos deſcenderat, cum Rex Ezechias convaluit; de quo
habetur Eccleſiaſtici 48. 26.
in diebus ipſius retro rediit Sol, &
addidit Regi vitam. Qua propter ſi Cometę oriuntur &
occi-
dunt, orbis autem terrę non commovetur, quis illos in gyrum
ducit?
Dand.
Diſputabam aliquando cum amico in Philolai Syſte-
ma aliquantulum proniore, hoc ſolùm nomine, quod tellure
in Orbe Magno, circa Solem in mundi centro quìeſcentem,
commeante, atque circa ſuum axem ſemper axi mundi paral-
lelum convolutâ, faciliùs cœleſtia phænomena explicarentur; quaſi Naturæ author Deus orbem condiderit ad noſtram intel-
non potiùs, ut ejuſdem
Sapientiam atque Potentiam admiraremur. Cumque afferrem
ſolem ſtetiſſe jubente Joſue, & obediente Domino voci hominis,
atque ille Copernicoturiens Sacrum Scriptorem vulgi vocabulo
uſum diceret ob ſpeciem quietis, cum priùs ſol, licet quieſcens,
oculis hominum in terrâ commotorum ſpeciem exhiberet mo-
tûs, quemadmodum recedentibus à litore videntur turres urbeſ-
que recedere, cum tamen ſola navis moveatur: Primùm autho-
ritatem SS. Patrum oppoſui affirmantium ſacrorum librorum
vocabula non eſſe ad alienum ſenſum detorquenda, ſed juxta
uſitatam loquendi formulam interpretanda, niſi quid abſurdi
indè conſequatur: Tum rogavi, utrùm ſi quis lunam non moveri
juſſam ſtetiſſe dicat, eam verè ceſſaſſe à motu intelligendum ſit: annuenti illico repoſui ſcriptum eſſe Joſue 10.
12.
Sol contra
Gabaon ne movearis, & Luna contra vallem Ajalon.
Steteruntque
Sol & Luna.
Quis autem probabiliter aſſerat, idem vocabulum
ne movearis, aut ſteterunt ſemel prolatum duplicem ſimul notio-
nem ſubire, alteram veram & propriam, prout ad lunam refer-
tur, alteram alienam & ſecundùm ſpeciem, prout de Sole,
uſurpatur? Hinc digreſſi ſumus ad Phyſica aliquot argumenta
examinanda, quæ ille infirmare conabatur contendens illis non
ſatis probari tellurem reipſa non convolui: ſed ingruens veſ-
pera diſputationem interrupit; libenſque diſceſſi, nam cœpe-
rat diſputatio in concertationem declinare. Quare cum domum
rediiſſem, atque conſtituerem adultâ nocte Plejades obſervare
(numeranti autem, quo tunc utebar Teleſcopio, ſtellas viginti
octo) quæ erant in Cœli plagâ Orientali, recentis diſputationis
recordatio obtulit anſam ſuſpicandi, utrùm quis per tubum
poſſet in ſtellam fixam aliquantulo ſaltem tempore obtutum
defigere, ſi Firmamentum immobile hæreret, ut Copernici
ſectatores autumant, & Tellus ab Occaſu in Ortum convol-
veretur. Statim itaque aſſumptâ noſtrâ latitudine Geogra-
phicâ gr. 45.
neglectis minutis, non fuit difficile invenire diame-
trum noſtri Paralleli ad diametrum circuli maximi, ſcilicet
Æquatoris, eſſe ut 7. ad 10.
, quia verò eadem quoque eſt Ratio
tum peripheriarum, tum partium analogarum, adhæſi, ob
facilitatem calculos ſubducendi, ſententiæ tribuenti ſingulis
gradibus circuli maximi milliaria Italica ut minimum 60.,
adeóque uni minuto reſpondent paſſus mille: quapropter uni
minuto noſtri paralleli reſpondent paſsus Geometrici 700., qui
diviſi per 60., ut habeatur unum Minutum Secundum, dant
{2/3}.
hoc eſt pedes 58.
, quos ſuo motu percurret unum
punctum noſtri Paralleli, quo tempore arteria ſemel pulſat. Si igitur extremitas tubi neque nutantis, neque commoti, ſed
firmiter affixi, qui in ſtellam dirigitur, puta in Capellam, tranſ-
ferretur, dum ſemel arteria pulſat, Orientem versùs ſpatio
pedum 58., illa utique vix aſpici, nedum obſervari poſſet, atque
adeò neque admirandæ Saturni phaſes, & Jovis faſciæ innote-
ſcere potuiſſent. Porrò per tubum in ſtellas obtutum aliquan-
diu defigimus: manifeſtum igitur videtur tellurem diurno
motu circa ſuum axem non convolui. Id quod confirmari
poteſt, ſi feneſtrę Ortum ſpectanti affigas regulam horizonti
parallelam, cui appareat proxima ſtella aliqua fixa: hanc enim
ferè ſtatim regula occultaret, ſi terra moveretur; non autem
tam citò occultat. Jure itaque merito quærebas, Gradonice,
quis Cometas in gyrum ducat?
Maur.
Quos non pudet ad ſolvendum fabulæ nodum per
machinam Numen aliquod in ſcenam advocare, ab hac diffi-
cultate ſe facilè expediunt, Cometam extra Naturæ jura poſi-
tum ſtatuentes, illique Angelum Divini conſilii adminiſtrum,
quaſi pædagogum, adiungentes, à quo per aëriam, aut ætheream
regionem deducatur. Hos miſſos facimus;
neque cum illis
ſentire operæ pretium eſt, quos philoſophandi ſtudium tenet. Plerique Cometas æquè ac ſidera errantia à Primo Mobili con-
verſione diurnâ in orbem rapi exiſtimant. Verùm, ſicuti datur
hoc Primum Mobile ſupra ſtellas omnes collocatum comminiſci
quaſi hypotheſim ad anomalos Planetarum motûs certâ ſub
lege explicandos, ita veritatis veſtigia conſectantibus nec ullum
apparet ſuperioris hujuſmodi Cœli indicium, quo ex ipsâ re,
ratiocinando eliciatur, nec pro credibili ſumi poteſt inferiùs
poſita ſidera errantia ab illo rapi poſſe, quantumvis adverſos
ſuos motûs conando reluctentur. Licèt enim rudis adhuc
Aſtronomia reprehenſione caruerit, quòd non improbaret
Philoſophorum, quos tunc habebat, placita conſtituentium
ſingulos uniuſcujuſque Planetæ orbes ſolidos, atque ſecundùm
ſuperficies, nimirùm concavam ſuperioris & convexam infe-
rioris, aptiſſimè inter ſe cohærentes, ac propterea inferiùs poſi-
tos Cœlos à ſupremo per intermedios impulſum accipere non
abnueret: Nunc tamen, poſtquam in fluido æthere Planetas
errare cognovimus, quis ſibi perſuadeat ætheri, tenuiſſimo
corpori, tantum impetûs imprimi poſſe, ut ſolidos ingenteſque
ab Occaſu in Ortum molientes, impellat ab Ortu in Occaſum? Quinimmò ex diurnâ Firmamenti (quod ſolidum ſtatuere,
licet) circa ſuum axem converſione incluſum corpus tenue ac
fluidum, cujuſmodi eſt æther atque aër, univerſum pariter
convolui, à probabilitate ſejunctum atque remotum videtur:
quandoquidem ſtellas fixas præ Saturno longè altiores eſſe,
quippe quæ interiecto inter nos & illas Saturni globo Eclipſim
patiuntur, compertum eſt. Saturni &
Solis à telluris centro
diſtantię ex ſatis communi Aſtronomorum opinione ſtatuun-
tur in Ratione ferè decuplâ: Solis autem diſtantia, juxta cele-
berrimum Hipparchi Problema ex Lunæ Dichotomiâ elicitur;
& V Vendelino quidem Dichotomiam contingere opinanti, ubi
Luna à Sole diſceſſerit intervallo gr. 89.
min.
45.
, Sol removetur
à tellure ſemidiametris terreſtribus ſaltem 13740. Ex accura-
tiſſimâ verò obſervatione cum Dichotomia acciderit, Lunâ à
Sole remotâ gr. 89.
min.
34.
ſec.
50.
, elicit Ricciolius Solis à terrâ
diſtantiam ſemid. terr.
8333.
Quare à veritate non procul
abeſſe cenſendi ſunt, qui inter tellurem atque ſtellas fixas nu-
merant ſemid. terr.
100000.
Demus nunc ætheris partes Fir-
mamento proximas ex hujus convolutione motum concipere,
non continò etiam ad infimas, & ad ipſum Lunæ globum,
immò & ad aërem infra Lunam, impulſum propagari, om-
niumque motum iſochronum fieri, concedendum eſt. Quoties
enim vento ſublimi agitatum aërem cognoſcimus ex motu
nubeculæ, populeas autem frondes, tam facilè tremulas, quie-
ſcere immotas videmus, nec auram vultus noſtros lambentem
percipimus? aër nimirum ſuperior inferiùs poſitum non urget,
neque facilè ſecum trahit nullo nexu cohærentem præ fluidi-
tate. Si igitur in tanta vicinitate venti, ad nos aëris motus non
pervenit; motus ætheris quantumvis velociſſimus propè Firma-
mentum, impulſum propagabit deorſum ultra tricies mille,
myriadas, hoc eſt, ut vulgo loquimur, ad trecentos milliones
milliarium Italicorum, ut Cometas infra Lunam poſitos, aut
paulo altiùs, in gyrum ducat diurnâ converſione? Mihi certè
fidem omnem ſuperare videtur, ſi fluidi corporis naturam,
attendamus.
Grad.
Non defint fortaſſe, qui aſſerant, ejufdem Intelligen-
tiæ, quæ Firmamento præeſt, munus eſſe, univerſum Syſtema
Cœleſte, atque ſupremam ſinitimi aëris elementaris regionem,
in quâ Cometæ accenduntur, ſimul convolvere, cum interim
moderentur atque efficiant. Hæc enim multis tam altè inhæſit
opinio ab Antiquioribus deſumpta, Cœleſtia corpora ab Ange-
lis moveri, ut quemquam contra diſputantem aut ſubdubitan-
tem audire periniquo animo patiantur: quibus ut aſſenſum
præberem, rem hanc à noſtris oculis adeò remotam, aut valde
probabili ratiocinatione, aut ex Divinis literis, docendus eſſem. Et quidem quod ad Sacros libros attinet, nunquam me audiſse
memini quicquam ex illis depromptum afferri, quo cœleſtium
orbium motum Angelis, tanquam effectrici cauſæ & impel-
lenti, tribuendum eſse conficiatur; ſed, ad ſummum, eos Cœ-
lorum cuſtodes atque præſides admittendos eſse: id quod non
renuo, cum ex S. Thoma 1.
par.
quæſt.
110.
art.
1.
ad 3.
didicerim,
*Doctores Sanctos poſuiſſe rebus corporeis ſubſtantias ſpirituales eſſe*
*præpoſitas. Dicit enim Aug.
lib.
83.
qq;
quæ st.
79.
Unaquæque res*
*viſibilis in hoc mundo babet Angelicam pote statem ſibi præpoſit am.*
*Et Damaſ cenus lib. 2.
cap.
4.
dicit, Diabolus er at ex iis Angelicis vir-*
*tutibus, quæ præerant terreſtri ordini. Et Origenes hom.
13.
in Num.
*
*dicit (ſuper illud Num. 22.
cum vidiſſet aſina Angelum) quod opus*
*eſt mundo Angelis, qui præſunt ſuper beſtias, & præſunt animalium*
*nativitati, & virgultorum, &
plantationum, &
cæterarum rerum*
*incrementis.* Et concludit S.
Doctor *ſicut ſecundùm Gregor.
hom.
*
*34. in Evang.
ad ordinem Poteſtatum pertinent omnes Angeli, qui*
*babent propriè præſidentiam ſuper Dæmones; it a ad ordinem Virtu-*
*tum pertinere videntur omnes Angeli, qui habent præſidentiam*
*ſuper res purè corporeas: horum enim miniſterio interdum etiam*
*miracula fiunt.* Sic Solem, &
Lunam, jubente Joſue, præter
naturam ſiſtere potuerunt Angeli illis pręſidentes: ſed natura-
lium circuituum Solis, & Lunæ, reliquorumque ſiderum,
effectores Angelos (authoritate tantiſper ſepoſitâ) non magis
crediderim, quàm illis tribui oportere nativitatem & incre-
menta animalium, & virgultorum, quibus præſident:
ſicut
enim horum gignendorum naturalis facultas inſita eſt ſemini-
bus, neque ſuos motus aliunde accipiunt, cur ingenita vis ſe
certâ ſub lege movendi ſideribus neganda ſit, non video: *quæ*
*enim naturâ ſunt*, ait Ariſtot. 2.
Phyſ.
tex.
1.
*omnia videntur ha-*
*bere in ſe ipſis principium motûs & ſtatûs;
bæc quidem ſecundùm*
*locum, illa verò ſecundùm augmentum & decrementum, quædam*
*autem ſecundùm alterationem.*
Maur.
Aut nullus eſt motus ſecundùm locum ſimpliciter
& abſolutè naturalis, aut ſi quis eſt, non niſi is, qui in orbem
atque adeò corpus, cujus natura eſt moveri, perpetuos
circuitus conficit: Siquidem *quod ſe ſe movet, quia nunquam*
*deſeritur à ſe, nunquam ne moveri quidem deſinit*, ut Ciceronis
verbis utar in ſomnio Scipionis. Quæ enim recto tramite
aſcendunt, aut deſcendunt, ea ſunt, quibus certo in loco quies
debita eſt, nec moventur, niſi præcedente vi, ad locum ſibi mi-
nimè congruum translata: Motus autem abſolutè Naturalis
non eſt, qui nullus eſset, niſi Naturæ vis illata fuiſset. Sic ſaxi
natura non eſt moveri deorſum, niſi eâ conditione, ſi à debitæ
quietis loco dimotum fuerit; quò ubi venerit, perpetuò quieſcit.
Idem de ligno, &
de utre inflato dicendum:
ſuapte enim naturâ
innatant aquæ, neque enatare conantur, niſi priùs per vim
demergantur. Quare cujus corporis natura eſt moveri, manente
naturâ, hoc eſt eodem principio & causâ motionis (hæc enim
Ariſtoteli dicitur Natura) perpetuò moveatur neceſse eſt; mo-
tui autem recto non datur in infinitum abire, ſed terminus
aliquis poſitus eſt; &
ſolus motus, qui in orbem exercetur,
terminum neſcit; atque idcirco motus ſecundùm locum ſim-
pliciter & abſolutè naturalis circuitu perficitur.
Cum itaque
Cœleſtia corpora à ſummo rerum omnium conditore inſtituta
ſint, ut hominum orbis terræ incolarum utilitati deſerviant,
*& dividant diem ac noctem, &
ſint in ſigna, &
tempora, &
dies, &
*
*annos, ut luceant in Firmamento Cœli, & illuminent terram*, Geneſ.
1. 14.
, hæc ſanè illis eſt natura, hoc eſt, vis ciens motûs ad hunc
ſibi à Deo conſtitutum finem aſsequendum neceſsarios; quos
circuitûs eſse oportere manifeſtum eſt, alioquin non eſset die-
rum ac noctium viciſſitudo; atque tempeſtatum anni ſeries;
neque diuturnitatis aut brevitatis temporum certa menſura;
neque ea omnia commoda diverſarum terræ regionum, quæ
ex Cœlorum convolutione proveniunt. Univerſo igitur generi
ſiderum, atque ſingulis innata eſt & inſita facultas ſe in gyrum
torquendi ac vertendi circa axem mundi, juxta propriam
cujuſque naturam.
Dand.
Propriam cujuſque naturam cum dicimus, ille ne
ſolùm intelligendus eſt motus, quo juxta Signorum ſeriem ab
Occaſu in Ortum Sidera, converſione inæqualiter concitatâ,
ſuas quæque periodos abſolvunt? an verò etiam is, quem Diur-
num vocant?
Maur.
Ut ſiderum converſiones ad calculos faciliùs, certiſ-
que legibus, revocarent Aſtronomi, mentis opificio motum
Diurnum à proprio abſtraxerunt: cæterùm reipsâ unicus eſt
ſimplex motus unicam habens cauſam, ipſius ſideris natu-
ram: omnia enim ſpontè ſuâ ab Ortu in Occaſum migrant,
ſed eodem temporis ſpatio non omnia ſuum circulum abſol-
vunt; à quo quantâ parte unumquodque deficit, tantundem
fingunt proprio motu in contrarium proficiſci, ac demum pe-
riodum abſolvere, quando quotidianis defectibus in initia
recurrit. Hinc illud tardius eſse pronuntiant, quod minùs
abeſt ab integrâ converſione, cum tamen reverâ velocius ſit,
non tantùm quia majoris circuli peripheriam percurrit, verùm
etiam quia à circuitu perficiendo minùs abeſt; ideò multo ſeriùs
ad initium recurrit. Ex hoc fit tardiſſimum Planetarum dici
Saturnum, quia quotidianas deductiones addendo fit integri
circuli ſumma Annis Ægyptiis 29. &
diebus ferè 161.
, minùs
tardum Jovem, quia ad initium redit poſt annos Ægyptios 11.,
& dies ferè 315.
Martem verò his velociorem, quia diebus ferè
686. exactis iterum ſuam converſionem init, ubi ſumpſit motûs
initium: Lunam demum velociſſimam, quia motu Periodico
ad idem Zodiaci punctum redit poſt dies 27. hor.
7.
min.
43.
ſec.
4.
Cogitemus tres circulos idem habentes centrum, &
ſemidia-
metros ut 1. 2.
3.
, in qua Ratione ſunt etiam illorum ambitus.
Intelligatur à centro ducta linea uſque ad extremum orbem
ſecans ſingulas peripherias: &
in ſectionum punctis tres homi-
nes conſtituantur, qui ſuam peripheriam ſinguli percurrant;
ſed eâ conditione, ut elapſo horæ ſpatio tertius à puncto, unde
cursûs initium ſumpſit, adhuc abſit per centeſimam ſui circuli
partem, hoc eſt gr. 3 {3/5}.
ſecundus per ſexageſimam in ſuâ peri-
pheriâ gr. 6.
primus &
proximus centro per trigeſimam, hoc eſt
gr. 12.
Satis conſtat poſt ſecundam horam à puncto, unde motus
initium ſumpſit, tertium abeſſe per duas centeſimas ſecundum
per duas ſexageſimas, primum per duas trigeſimas; ideóque
initio horæ trigeſimæ primæ hunc primum iterum redordiri
curſum ab eo puncto, unde incœpit, ſecundum verò non niſi
initio horæ ſexageſimæ primæ & tertium initio horæ centeſi-
mæ primæ. Nemo tamen non videt ex harum periodorum
inæqualitate non confici tertium reliquis eſſe ſegniorem; qui-
nimmo velocior eſt, quippe qui unicâ horâ majoris circuli par-
tem majorem abſolvit. Siderearum converſionum ſimilitudinem
referunt uno ſimplici motu tres iſti curſores, quin externâ aliquâ
vi rapiantur, & viciſſim retrò commeent contrario motu.
Quos autem circulos hactenus dixi, cogitemus ſpiras, quas ſi
oentrum accedant, & à centro recedant, ſicut Planetæ nunc
Perigæi fiunt, nunc Apogæi: quibus quia non in eodem plano
ſuas ſpiras deſcribere contingit, Declinationem ab Æquatore,
& latitudinem ab Eclipticâ mutant.
Dand.
Si igitur Sidera omnia hoc habent inſitum, ut naturæ
impetu ferantur ab Ortu in Occaſum, non admodum miran-
dum fuerit, quod tantâ celeritate convertatur Cœlum ſtellife-
rum, cui inſixa tot ſidera collatis viribus motum imprimunt. Sic rivulos ſingulos leniter fluere videmus, ſed ubi in torrentem
coaluerint aquæ, etiamſi eadem maneat alvei inclinatio, rapidè
feruntur, & licèt ex imbecillis guttulis è nube delapſis conſtent,
validiſſimè tamen urgent oppoſitos aggeres. Nihil autem offi-
cit, ſi major dicatur conatus ſtellarum primæ magnitudinis,
cujuſmodi eſt Syrius, Lyræ Lucida, Arcturus, Capella, Alde-
baran, quàm minorùm, cujuſmodi eſt Alcor, ſextæ magnitu-
dinis, & innumerabiles illæ ſolo Teleſcopio conſpicuæ in Gala-
xiâ: omnes ſcilicet in eandem Firmamenti converſionem con-
ſpirant. Nam &
gravis moles compoſita ſi fuerit ex pluribus
tum majoribus, tum minoribus gravitatibus, etiamſi fuerint
diſpares ſecundùm ſpeciem, modò ſint graves, minores nihil
detrahunt ponderis, ſed illud augent, quia omnes ſimul deor-
ſum conantur.
Grad.
Ne diſparem ſiderum conatum ad motum admitta-
mus pro inæquali eorum magnitudine, prohibere videntur
quatuor Jovis, Comites; qui cum ſint Jove Minores, langui-
diùs circa Tellurem moverentur, nec illum ſequi valerent, ac
propterea multo magis ab eo digrederentur, quàm ferant ob-
ſervationes. Contra verò aliquando comites iſti magis ad Occi-
duam cœli plagam ſpectant, quàm Jupiter; igitur præcucurre-
runt, & quamvis minores illum in celeritate vicerunt.
Illos
autem in fluido cœloà Jove rapi arcanis nodis magneticis revin-
ctos, tam ſimile commento videtur, ut nec auſim vel leviſſimè
ſuſpicari.
Dand.
Utrùm ſiderum conatus ad motum reſpondeat illo-
rum magnitudini, non definio; pendet enim etiam à cujuſque
ſideris naturâ; &
ſicut gravium, &
levium non eadem eſt
ſecundùm ſpeciem gravitas & levitas, ita non eadem eſt ſide-
rum omnium propenſio ad motum orbicularem; illud ſolum
innuebam poſſe dari, citrà ullam moram, quæ Firmamenti
converſioni inferatur. Cæterùm quod ad Jovis Comites attinet,
allicit, ac trahit, atque propterea circunduci, nulla probabilis
hypotheſis ſuadere poteſt, ſingulorum Comitum circuitûs circa
Jovem, & Magneticas colligationes conſideranti.
Sed hæc Ma-
thematicis relinquamus. Nonne ſi quis Magnetem lapidem
ex loco in locum transferat, cum illo pariter transfert Magne-
ticam ſphœram, hoc eſt, expirationes illas, quæ ferro occur-
rentes illud trahunt? Calathum roſis aut liliis plenum ſequitur
odor acrior, quamvis aliqua poſt ſe veſtigia relinquat. Naphtha
ſecum trahit ſuam halituum ſulphureorum catervam, per
quos ignem etiam procul poſitum ad ſe rapit. Tellurem ſi Ar-
chimedes ſuis machinationibus loco dimoveret, Atmoſphœram
pariter transferret illi ferè æquè adhærentem, ac malo Perſico,
aut Cydonio, ſua Lanugo, ut Copernicani ſponte ſuâ fateren-
tur. Quid igitur abſurdi, ſi dixerimus ad Jovis corpus universè
ſumptum pertinere non ſolum intimum nucleum lucis capa-
cem, verùm etiam quandam naturam circumquaque diffuſam
quaſi Atmoſphæram, in quâ concluſi Comites circa nucleurn
illum ſuos circuitus peragant? Sic unus eſt ab Ortu in Occa-
ſum motus partium atque totius, licèt partibus aliquibus, ſcili-
cet Comitibus, ſuus peculiaris motus conveniat: quemadmo-
dum ſi quis ſuſpenſum ex funiculo horologium rotis & elatere
inſtructum dimittat, unus eſt totius & partium deſcenſus, licèt
interim rotæ verſentur. Hoc idem, quod de Jove &
Comiti-
bus, de Saturno pariter ejuſque Satellitibus dictum velim.
Grad.
Igitur etiam Solaris Syſtematis amplitudo tanta erit,
ut Mercurium & Venerem circa Solem commeantes comple-
ctatur quaſi Comites, ſimulque moveantur quaſi unum corpus: eâ ferè ratione, quâ Copernicæi Tellurem ſimul cum Lunâ
circa ipſam ſpatio menſtruo convolutâ, per Orbem Magnum
annuâ converſione circumductam volunt. Cui Hypotheſi hoc
unum adverſatur, nimirum Terra immobilis manens, & in
centro univerſi hærens. Verùm quò nos de Cometis diſſerere
inſtituentes eorum motus abſtraxit devios, ut ad ſiderum con-
verſionem deflexerimus?
Maur.
Quid urget, ut ipſimet amicè colloquentes, non dida-
cticè diſputantes, nobis præcidamus iſtam licentiam liberta-
temque percurrendi aliqua, tametſi extra cauſam ſunt, aut
eſſe videntur? Si enim ab eo, quod propoſitum eſt, aliquantu-
lum aberret oratio, facilè, & citrà jacturam revocatur, quin
opus ſit multâ circuitione, ut in viam redeat. Quanquam ſi
ut concedatis è ſideribus in hæc inferiora dimitti vires illas, quas,
quia in aliena corpora illabuntur, vulgo *Influxus* dicimus, &
quidem varias pro diversâ ipſorum ſiderum naturâ.
Grad.
Haud gravatè id concedendum exiſtimo:
quotusenim
quiſque eſt, qui ignoret ex Cœlo ipſo, quod extremum & ulti-
mum mundi eſt, in globum hunc infimum hominum causâ
conditum (Naturam enim hominum gratiâ omnia feciſſe ait
Ariſtoteles 1. Polit.
cap.
5.)
perpetuo lapſu defluere alias atque
alias aſpirationes, quarum vi commotæ telluris particulæ tam
multas, quas paſſim videmus, mutationes moliuntur? Scio non
deeſſe, qui aſtris efficientiam negare non audentes, hanc eorum
luci tantummodo adſcribendam putant. Sed Planetarum lux,
quam à Sole ſinguli recipiunt, non eſt diſſimilis naturæ, quà
lux eſt, efficacitas tamen eſt diverſa Lunæ, atque Jovis, atque
Saturni. Si verò dixerint lucem modificatam à ſingulis Plane-
tis, hoc utique non contingit, quâ ratione ſpecula ſivè plana,
ſivè concava, ſivè convexa, ſive polyedra lucem inflectunt: igitur aliquid acceptæ luci ex ſuo ſinguli addere dicendi ſunt:
hæ autem quid ſunt niſi expirationes? Alioquin ſi pro lucis
modo eſſet ſiderum efficacitas, ſatis languida illa eſſet: ſiqui-
dem vix aliquando à Venere, aliquando à Jove exiliter, obiecta
corpora illuſtrari videmus: eſto ſingulorum lux in oculos no-
ſtros incurrat. Præterquam quod nihil aſtra apud nos effice-
rent, quandiu nobis eorum lux ſubtrahitur, eo quod ſub hori-
zonte deliteſcunt; adeoque qui propiùs ad Polum Borealem
accedunt, minùs ſibi timerent à Planetis latitudinem aut De-
clinationem Auſtralem habentibus, quippe qui diutiùs ſub
Horizonte latent, quàm lucere poſſint ſupra Horizontem. Sed
& illud addendum, quod lux, ob idipſum tantùm quod lux
eſt, opaca corpora non pervadit, adeoque ſiderum efficacitas
ad telluris viſcera non pertineret, ſed in ſolâ ſuperficie hære-
ret: aliquid igitur præter lucem emittunt, quod in terræ cæte-
rorumque corporum meatus ſe inſinuet.
Maur.
Ignium in ſublimi accenſorum aliqui ad breve exi-
guumque tempus, immò ad punctum temporis durant, cujuſ-
modi ſunt Coruſcationes, Fulgura, Fulmina; aliqui diutiùs
permanent, inter quos Faces, & Cometæ numerantur;
eóque
potiſſimùm nomine diſcriminari atque ſecerni videntur, quod
conſpicuum illum ignem, ſi radiorum coronâ, quaſi capillitio,
redimitum videamus; aut adiecto ſyrmate fulgentem, cui aut
tiamus; his detractis, ſimplex Facis vocabulum retinet.
Ideò
inter Cometas numeratus fuit, quem anno 1527. Jo:
Vogelinus
obſervavit, & duravit horâ unicâ cum quadrante, atque in
Palatinatu viſus eſt inſtar gladii, ut ſcribit Cornelius Gemma; hoc diſcrimine remoto, inter Cometas non recenſeretur in
tam exiguo vitæ curriculo, & tam brevi.
Quod aliquot ſaltem
dies permaneat Cometa, ſinguliſque noctibus ſpectandum ſe
præbeat, ita tamen, ut neque ex horizonte emergere, neque
infra horizontem deſcendere terram circumeundo, neque per-
ficere circulum ſemper apparentem, compertum ſit, illum,
exiſtimarem, maximâ ſaltem ex parte, conflatum ex materiâ
ſublunari, & ſolùm moveri ſimiliter ac Trajectiones.
Hujuſ-
modi fuere Comete, quorum meminit Ariſtoteles lib. 1.
Meteor.
cap. 7.
*Omnes*, inquit, *qui noſtris temporibus viſi ſunt, ſinè occaſu*
*diſparuerunt in loco ſupra horizontem conſumpti paulatim, ita ut*
*neque ullius ſtellæ derelinqueretur corpus, neque plurium*. At Come-
tas illos, quos in orbem ferri conſtat, ſi quidem in æthereâ
regione ſupra Lunam altiſſimè fulgeant, ſi quis urgeat, haud
invitus omninſo4; ex materiâ ſidereâ, hoc eſt ex Planetarum aſpi-
rationibus, conflatos concederem. Sin autem infra Lunam
ſint, ſidereos halitus majore ex parte, ſed & non paucis terrenis
exhalationibus commiſtos, comprehendere cenſendi ſunt. Sicut
enim apud nos, quia corpora quando ſuapte naturâ moventur,
gravia deſcendunt, & levia aſcendunt, ſi levia gravibus mi-
ſceantur, motus ſequitur, pro ut horum aut illorum vis præpol-
let: ita materia ſiderea in circularem motum prona etiamſi
terrenis exhalationibus miſceatur, illas ſecum rapit circa tellu-
rem in gyrum. Hinc pro diversâ ipſorum halituum ſidereorum
naturâ, prout ab his aut illis Planetis prodierunt, & pro variâ
illorum complexione, quatenus plures aut pauciores ex uno-
quoque genere fuerint, multiplex eſt & varius Cometæ motus,
tum quo ad velocitatem, tum quo ad ſemitam, qua ad hanc
aut ad illam plagam Cœli declinat. Quia verò halitus illi non
valido ac perpetuo nexu inter ſe cohærent, ubi cœperit Cometa
diſſolvi, fieri poteſt, ut aliquibus recedentibus reliqui halitus
alium motum, & aliâ ſemitâ, inſtituant.
Sic nobis conſideran-
tibus molem compoſitam ex pluribus naturis, alia eſt ſecun-
dùm ſpeciem gravior aquâ, & infrà illam deſcendit;
alia eſt
ſecundùm ſpeciem levior, & innatat;
alia ſecundùm ſpeciem
æqualis eſt, & intrà aquam quieſcit, quocunque in loco ſtatua-
quod ſi gravitatis ſpeciem mutet moles, quæ innatabat;
deſcendit, ut cruſtulum in vini cyatho immiſſum initio innatat,
ſed aëre ſenſim abunte deprimitur, & ad fundum uſque deſcen-
dit; contra verò quod ſuâ gravitate fundum petiit, poſtmo-
dum aſcendit, ut cadaver hominis, cui nandi imperito aqua
animam intercluſit, poſt triduum enatat, cum putreſcens
intumuerit.
Dand.
Si ex halitibus ſidereis Cometas etiam ſublunares
concreſcere dicamus, ut in illis diurnæ convolutionis princi-
pium & Cauſam ſtatuamus, timebam, ne quis obiiceret, aut
nullos Cometas tellurem circumeuntes accendi, aut cœleſtem
materiam combuſtionis eſſe capacem, affirmandum eſſe. Pri-
mum illud communi opinioni adverſatur; alterum probabile
non videtur, cum è Planetis effluant, quos comburi poſſe nemo
niſi temerè concedat. Mihi tamen illico ipſe reſpondi, non
omnia diverſi generis corpuſcula, quæ in unum Corpus coive-
re, ſimiliter obnoxia eſſe calori, aut æquè diſſolvi; nam aurifex
ut argenteo vaſi aurum inducat, amalgama ex auro & Mercu-
rio conficit, quo vas oblinat; admoto autem igne Mercurius
avolat, ſed aurum argento cohæret. Immò (id quod propiùs ad
rem noſtram facit) in carbone ignito partes aliquas avolare,
alias in cinere permanere videmus, quarum vi, utpote gra-
vium, deſcendit carbo. Simili igitur ratione in Cometâ partes
ſulphureæ & pingues incendi poſſunt integris ſidereis aſpira-
tionibus, quarum vi moles illa compoſita circa tellurem con-
vertatur, uſquequo materiâ ſulphureâ abſumptâ ſiderei halitus
pariter abſolvantur: prout autem magis aut minùs compacta
fuerit materia, citiùs aut ſeriùs Cometa extinguitur; arida
enim citò ardent, pinguia diutiùs; &
quo tempore olei libra
ardendo abſumitur, quantum ſtuppæ atque ſtipularum ad
fovendum ignem addi oporteret? Non tamen concipio Come-
tam quaſi globum ſtuppæ ardentis oleo imbutæ nam ea, quæ
nos olim de carbone trito cum ceruſsâ ruditer commiſto dixiſſe
memini, ſuadent exhalationes ex tellure eductas, quamvis
inſtar carbonis aridas, ſi aliis halitibus ſulphureis & pinguibus,
aut etiam ſidereis commifceantur, poſſe non incendi ſolùm, ſed
diu ardere. Hinc, quia conceptus in intimis partibus fervor ad
circumpoſitam materiam depaſcendam propagari poteſt, acci-
dit aliquando Cometæ magnitudinem augeri, aut viciſſim
abſumptâ materiæ parte minui: quamvis ad apparentis ma-
gnitudinis incrementum aut decrementum etiam conferre
Ideò diſcrepare contingit obſervatores, cum non eodem mo-
mento Cometam eundem intueantur.
Grad.
Hujuſmodi Cometarum decrementi aut incrementi
exemplum habemus, quod hujus diſſertationis initio attuli,
apud Senecam lib. 7.
nat.
qq.
cap.
15.
*Paulo ante* ait, *Achaicum*
*bellum Cometes effulſit non minor Sole. Primò igneus ac rubicundus*
*orbis fuit, clarumque lumen emittens, quanto vinceret noctem. Deinde*
*paulatim magnitudo ejus diſtricta est, & evanuit claritas;
noviſſimè*
*autem totus intercidit*. Contra verò *Attalo regnante initio Cometes*
*apparuit modicus; deindè ſustulit ſe, diffuditque, &
uſque in Æquino-*
*ctialem circulum venit, it àut illam plagam cœli, cui lactea nomen*
*eſt, in immenſum extentus æquaret*. Apparens hæc tanta magni-
tudo fortaſle orta eſt ex vicinitate, ita ut ſub magno angulo
viſus Cometes reſponderet tam multis gradibus circuli in Cœlo
ſtellifero. Quamvis autem Cometas ferè ſemper eſſe factos
putandum ſit ex conglomeratione exhalationum in unum
corpus, ac paulatim diſſolvi, non tamen pugnaciter fidem abro-
garem aut Democrito, qui apud Ariſtotelem lib. 1.
Meteor.
ſumm.
2.
cap.
3.
*ait apparuiſſe, diſſolutis Cometis, &
ſtellas quaſdam*,
aut Ephoro, apud Senecam lib. 7.
nat.
qq.
cap.
16.
eum improban-
tem, qui loquens de Comete illo, quo oriente, Burin, & Heli-
cen Urbes Achajæ mare obruit, *ait illum diſ ceſſiſſe in duas ſtellas*:
neque enim eſt extra omnem probabilitatem materiam in
aëre accenſam dividi in plura fragmenta, quæ luce ſuâ ſtellas
imitentur. Sic &
Dio lib.
54.
narrat anno, qui mortem Agrippæ
præceſſit, apparuiſſe Cometam ſuſpenſum ſupra Urbem, qui
poſtea in multas faces diſſolutus eſt. Nam &
in feſtivis ignibus
miſſilibus ubi pyrobolus aſcendit, demum ex arte diſſilit in
particulas plures lucidas. Eſto non ſint audiendi Democritus
& Ephorus, qui ex veris ſideribus Cometas componi exiſtima-
bant, & in ſidera errantia reſolvi.
Singulare eſt id, quod de
Cometâ obitum Valentiniani præcedente (qui accidit Idibus
Maji anni 392.) narrat Nicephorus Hiſt.
Eccleſ.
lib.
12.
cap.
37.
*Inopinat a & inſolens ſtella in Cœlo circa mediam noctem, prope Luci-*
*ferum refulgens, apparuit circa Zodiacum; quæ quia propter coruſ-*
*cantes radios ingens erat & lucida, non admodum Lucifero ceſſit.
*
*Paulatim verò ad eam ingens etiam aliarum ſtellarum vis aggrega-*
*batur. Spectaculum hoc ſi vidiſſes, apum examini, quæ circa ducem*
*ſuum obvolitant, contuliſſes. Lux autem ex illis mutuo concurſu*
*emicans, in unam flammam evaſit, & gladii prorſus ancipitis magni*
horrendi, cum terrore quodam relucens, ſpeciem gerebat.
* Nar-
rationem hanc in dubium ab aliquibus vocari ſcio, eo quod
incertum ſit, unde illam hauſerit Nicephorus obitu Valenti-
niani poſterior annis nongentis: alii rejiciunt, quia videtur
adhæſiſſe Anaxagoræ, & Democrito, qui teſte Ariſtotele lib.
1.
Meteor.
Summ.
2.
cap.
3.
*Ajunt eſſe Cometas Coapparentiam erran-*
*tium ſtellarum, cum propterea quod propè veniunt, vide antur tangere*
*ſe invicem.* Verùm ſi ſtellarum nomine materiam accenſam,
non vera ſidera, intelligamus, non video, cur fieri nequeat, ut
materia ampla uno in loco accenſa intus fervorem concipiat,
qui deinde pluribus ex partibus erumpat in minores flammu-
las; hæ autem proximum fomitem intermedium ſubinde
accendentes videantur ſerpere, & accurrere, donec unica ingeus
flamma efficiatur; Nam demum, ut ibi ſcribit Nicephorus,
*perinde ac ex lucernâ funiculus ardens, ſic flamma ejus in ſublime*
*tollebatur*. Apud Livium dec.
3.
lib.
10.
ſub initium.
*Anagniæ*
*ſparſi primùm ignes in Cœlo, dein fax ingens arſit*.
Maur.
Maximè intentos in ſe habuit Aſtronomorum oculos
Cometa, qui labentis ſæculi anno 18. ſub finem Novembris
apparuit, & ſequentis Januarii die 22.
deſiit obſervari.
Ejus
caput primâ die Decembris Ingolſtadii nudo oculo majus vide-
batur quavis ſtellâ primæ magnitudinis, ſed lumen erat obtu-
ſum, pallidum, neque ſcintillans, Saturno valde ſimile, ut ex
Cyſato refert Ricciolius Almag. lib.
8.
ſect.
1.
pag.
20.
Sed tertiâ
die Januarii adeò fuit diminutum, ut vix æquare ſtellas quartæ
magnitudinis nudo oculo appareret. Adhibitis autem duobus
Teleſcopiis altero ſex, altero decem pedum, initio viſus eſt in
medio capitis nucleus lucis conſtipatioris rotundus, diame-
trum habens min. 2.
quem ambiebat circumfuſum aliud lumen
pallidius duplo ferè latiore limbo, quàm fuerit nuclei diame-
ter, tanquam juba, ſive Halo: erat ſcilicet limbi latitudo min.
3.
&
tota diameter apparens min.
8.
circiter.
Die 8.
Decembris
nucleus non fuit ampliùs rotundus, ſed diffiſſus in tres vel qua-
tuor irregularis figuræ globulos inter ſe cohærentes. Die 17.
& 18.
pro nucleo illi fuerunt aliquot minutiſſimæ ſtellulæ,
lumine obtuſiſſimo illis interfuſo, & circumfuſo:
&
die 20.
manifeſtiùs apparuit in ſtellulas multas diſſolutus; die autem
24. ſtellulæ nuclei magis diſtractæ, &
multò tenujori lumine
apparuerunt: Nuclei diameter fuit min.
6.
Limbi latitudo min.
5.
adeóque tota diameter apparens min. 16.
poſtea diſſipatis illis
ſtellulis non pot uit Tubo ſpectari. Ex hac narratione certò
& diſſipari poteſt, ita ut ſub finem appareat major diameter:
atque ſi Cometam illum infrà Lunam ſtatueremus, in hoc
omnes, ut puto, conſentiremus, accenſam exhalationem pin-
guem emiſsâ flammâ in unam coëunte conſtituiſſe lucidum
nucleum, atque circumfuſam materiam illuminâſſe, quæ
propterea languidiùs lucebat, cum ipſa non eſſet accenſionis
capax, ut proprio lumine luceret. Cum verò ardens materia
abſumeretur, illud contigit, quod & in noſtris Caminis obſer-
vamus, ſcilicet flammam deficiente fomite dividi in tres qua-
tuorve minores, & demum in multò plures flammulas &
pru-
nas: materia nimirùm ex vaporibus terreiſque pulviſculis in
ſublime evectis commiſta, & interiecta inter ardentes exhala-
tiones jam imminutas, harum flammas dividit, à quibus obtu-
ſum lumen recipit, aut ſaltem aliquas ardentis materiæ parti-
culas obtegit; quemadmodum in prunis candentibus videre
eſt, præſertim in obſcuro conclavi; primùm enim pruna uni-
verſa collucet, deinde dum conſumitur, cineribus ejus faciei
adhærentibus, ſolùm per cinerum intervalla fulgor emicat.
Niſi fortè potiùs placeat dicere, ex noſtri ignis analogiâ, in quo
prunarum cumulus plures vividioris lucis partes oſtentat, ubi
proximæ prunæ ſibi invicem mutuo commercio igniculos com-
municant, etiam in Cometâ materiam ardentem eſſe ita inæ-
qualiter diſpoſitam, ut licèt tota luceat, ibitamen quaſi ſtellulæ
lucidiores appareant, ubi concurrentes ex pluribus partibus
emiſſi igniculi validiore impulſu exercent motum exporre-
ctionis & contractionis lucis proprium.
Et hæc quidem de
Cometâ manifeſtè Sublunari opinantes non longè à probabili-
tate receſſiſſe videremur. Sed ne Mathematicis litem intenda-
mus, adversùs quos nobis Phyſicis nulla eſt Actio, neque
deturbandi ſunt poſſeſſione, quam ſuis ratiocinationibus occu-
pârunt; eidem Authori tantâ accuratione illius Cometæ pro-
ceſsûs obſervanti dandum eſt intervallum inter Cometam, &
Telluris centrum fuiſſe die primâ Decembris ſemid. terr.
72.
die nonâ ſemid. 96.
die 17.
ſemid.
132.
die 20.
ſemid.
154.
die 29.
ſemid. 252.
ac proinde ſupra Lunam quærenda videtur Cometæ
materia. Nunc verò quatenus mihi audendum ſit, non ſatis
ſcìo; multa enim poſſunt videri eſſe, quæ omninò nulla ſint;
cum non rarò animi inaniter moveantur, nobiſque ipſi plus
æquo blandiamur. Verùm nos hìc diſſerimus nihil definientes,
ita ut ſi quid exciderit, quod minùs probetur, non propterea
Ne
quid tamen temerè aggrediar, dabis-ne Dandule, quod haud
gravatè concedendum Gradonicus cenſuit, vires ex aſtris in
hęc inferiora erumpentes non Qualitatum Occultarum mera
vocabula eſſe, ſed halitûs & aſpirationes ex ipſis ſtellarum cor-
poribus effluentes?
Dand.
Dabo Sanè:
quandoquidem, ut habetur Deuteron.
4.
19.
omnia aſtra cœli creavit Dominus Deus *in ministerium* cun-
ctis gentibus, quæ ſub cœlo ſunt; ſi autem in miniſterium
creatæ ſunt res cœleſtes, non tantummodo ſpectaculum homi-
nibus præbent, ſed, omnium conſentientibus ſententiis, etiam
efficientiam habent (ideò enim Geneſ. 1.
*Moyſes potiùs dicit*
*ſigna quàm cauſas, ut occaſionem idololatriæ tolleret*, ut notat
S. Thom.
1.
par.
quæſt.
70.
art.
2.
ad 2.)
quâ effuſæ aſpirationes
& terræ viſcera pervadunt, &
ſub aquas penetrant commo-
vendo particulas, quarum alias diſſolvunt ac diſſipant, alias
complicant & connectunt, séque illis commiſcent, alias extru-
dunt, & terreis aqueiſque expirationibus aërem replent;
ubi
modò vapores in nubem cogunt, aut ſolvunt in pluvias, modò
ſiccos halitûs urgendo ventos excitant, illiſque vires addunt,
modò igneas exhalationes congregant, & irritatas accendunt.
Quid eſt, quod tactu Lunæ læditur, ſi quis in ejus lumine ob-
dormiſcat? Non utique à luce, quam à Sole acceptam reflectit,
damnum oritur; ſed à lunaribus halitibus per corporis quie-
ſcentis poros in ſomno magis patentes illapſis, qui in corpus
ambulantis non æquè influunt; ſicut in commotam manum
ex ſubiectis prunis non tantus calor penetrat, quantus in im-
motam. Quâ autem ratione Oftreis atque Conchyliis omni-
bus contingeret, ut cum Lunâ creſcant pariter, pariterque
decreſcant, niſi ex Lunâ, quando lumine impletur, in oſtreas
aliquid illaberetur, quo exquiſitiùs conficerent alimentum,
& pingueſcerent, eóque carerent, cum Luna luminis detrimen-
tum patitur? Certè arbores, hyemali tempore, cum Lunâ
ſimul ſeneſcentes tempeſtivè cæduntur, non niſi quia tunc
humore carent, quominùs concocto turgeſcunt Lunâ à ſynodo
ad oppoſitum Solis properante: Ex quo inferre licet, à Lunæ
creſcentis aſpirationibus humorem in arborum radices ingeri,
aut radicum meatûs reſerari, ut humorem largiùs hauriant.
Hoc autem, quod in Lunâ manifeſtum videtur, cæteris quoquè
ſideribus concedi, ne otioſam ætatem ſinè ullâ efficientiâ tra-
ducant, rationi conſentaneum cenſeo, cum & ipſa eundem in
finem ſint co ndita.
Grad.
Antè non adeò multos dies coram aliquibus, qui Pe-
ripateticorum ſectæ ſe addictos profitentur, caſu in ſiderearum
hujuſmodi expirationum mentionem incidi, cum ſubitò co-
horruerunt, quaſi timentes, ne ſenſim tabeſcerent aſtra, atque
demum tot ſæculorum ætatibus perpetuò effluentia corpuſ-
cula cœlum ſideribus vacuum relinquerent: diſceſſus enim,
& ſecretio, &
diremptus earum partium, quæ corpus aliquod
conſtituunt, ejuſdem interitum inferunt, aut ſaltem effœtum
reddunt. Præterquam quod, ajebant, ille expirationum efflu-
xus accidere non poteſt ſinè interiorum partium agitatione; ac proinde ſidera ita eſſent corruptioni obnoxia, ut in illis ali-
quid novi gigneretur: Rei autem tam dubiæ nulla eſt ratio
faciens fidem. Concedebam nullam aciem humani oculi tan-
tam eſſe, ut in Cœlum remotiſſimum penetrare valeat, atque
adeò, quos ibi motûs mutationéſque Natura moliatur, nobis
incompertum eſſe: ſed neque tantâ confidentiâ nos eſſe oportet,
ut nihil prorſus in Cœlo gigni pugnaciter aſſeramus, hoc argu-
mento nixi, quod nihil mutationis videamus, neque, quid ibi
fiat, ſuis vocabulis explicare valeamus: Nam &
montem pro-
cul poſitum aſpicimus, nec tamen videmus florentes ibi her-
bas, frondeſcentes arbores, paſcentes greges, homines terram
fodientes; atque, etiamſi ex aliis montibus argumentum ſuma-
mus, quas herbas aut arbores proferat, quóſve greges alat,
enarrare nequimus. Cœleſtium verò corporum nobilitatem
atque præſtantiam exaggerantes non ſuadebant ad hanc perti-
nere partium omnium immutabilitatem, cum inſtituta fuerint
ad hominis terram incolentis utilitatem. Porrò timorem
illum, ne aſtra effœta fierent, aut diſſolverentur, ac prorſus
interirent, inanem eſſe oſtendebam ex terrâ aſtris coævâ, quæ
tot emiſſis aſpirationibus neque extabuit, neque imminuta eſt.
Quemadmodum enim vapores & exhalationes licèt perpetuò
ex tellure educantur, demum iterum eò redeunt, unde ſivè
calore urgente atque extenuante, ſivè vento rapiente, diſceſſe-
runt; quidni pariter ſiderei halitûs ad idem ſui aſtri ſyſtema
remeent, à quo emanârunt? Non quidem quòd aliquid in cœlo
noſtris pluviis analogum comminiſci audeam, ſed eâ ſaltem
ratione, quâ commoti à vento pulviſculi, & in ſublime longiùs
evecti, demum ſponte ſuâ ſubſidunt: id quod vel in ipſis con-
clavibus obſervamus; quos enim leviſſimè obambulantes exci-
tamus, cernimus menſæ ex nuce perpolitâ, aut ex nigro mar-
more, pulviſculos adhærere, quos famuli ſæpiùs detergant.
Maur.
Quid unicuique aſtrorum accidat iis, quæ in terra
experimur, analogum, definire nequimus: illud arctè tenen-
dum cœleſtia non ſolùm viciſſitudines dierum & noctium,
commutationeſque temporum, ſed etiam rerum ortûs & inte-
ritûs moderari, adeóque aſtra ſingula aliquid efficacitatis in
hæc inferiora habere, idque per defluentes ex illis aſpirationes; pro quarum diſpari naturâ, multitudine, &
complexione,
quatenus ex diverſis ſideribus in eandem confluxere materiam,
multiplicem quoquè vim, & effectum videmus plurimorum,
quorum proximam cauſam ignoramus. Contingere igitur
poteſt, ut in aëre plures expirationes hujuſmodi, ſive ad idem
aſtrum, ſivè ad diverſa, ſingulæ pertineant, glomeratæ validiùs,
quàm diſiunctæ, in ætheream cœleſtemque regionem ſubvo-
lent, non minùs ac vapores aquei in unum coacti deſcendunt
in terram; quorum ſi magna fuerit copia, nimbi cadunt ſecum
rapientes & igneas exhalationes, &
terreos pulviſculos in aëre
errantes. Neque diſſimili ratione ſuſpicor aliquando tantam
eſſe hujuſmodi ſiderearum aſpirationum multitudinem, ut,
dum agitatæ conveniunt, intercipiant non modicam ignearum
exhalationum vim, aliorumque corpuſculorum, quæ exhala-
tionibus commiſta efficiant pingue quoddam craſſamentum,
quod poſtmodum accenſum (ſponte nimirum ſuâ ex fermen-
tatione, ſicut fœnum minùs quàm par ſit, aridum) valeat flam-
mam diutiùs fovere. Hinc fit à ſidereis illis halitibus, quibus
aſcendentibus & alii adiunguntur, involutam exhalationem
ſurſum rapi, atque ab iis agitatis conglobari: cum enim diverſæ
ſint naturæ, atque ſinguliad ſuos Planetas, ex quibus effluxere,
contendere nitantur; dum ſe pellunt, viciſſimque repellunt,
motus quidam oritur turbinis in morem compoſitus, quo in-
cluſa exhalatio conſtipatur, atque coarctata molitur accenſio-
nem; quæ aliquando citiùs, aliquando ſeriùs accidit, ut in fœno
congeſto nec ſatis exſiccato, maximè ſi repoſitum fuerit in
loco clauſo. Ex hac ſidereorum halituum atque terreſtrium
exhalationum complexione Cometas conſtitui opinor; quibus
Sublunaribus nomen facimus, ſi exhalatio incluſa accendatur,
& nobis conſpicua fiat, antequàm rapta fuerit in Lunarem
regionem; at ſupra Lunam erumpens in flammam exhalatio
Cometam Superlunarem ſeu Cœleſtem facit. Sic mihi videor
Phænomena explicare, & in concordiam reducere diverſa
opinantes: Cometis enim ortum tribuo in regione elementari,
licèt aliquando fulgere incipiant in æthere: brevi aut diu
terre-
ſtribus halitibus non tantam vim tribuo, ut ſponte ſuâ Lunæ
limites tranſiliant, ſed à ſidereis expirationibus, quibus invol-
vuntur, raptos aſſero: altiùs à terrâ ſenſim, aliquando etiam
raptim, aſſurgere intelligimus, quia ſiderei halitûs non jam
diſſipati atque diſtracti errant, ſicut in aëre vapores atque ſpi-
ritûs; ſed ſicut hi concreti in grandinem deſcendunt, ita illi in
unum coacti ad ſuperiora migrantes ſecum deferunt accenſam
exhalationem: &
quia jam in unum corpus ſideribus affine
coiverunt, motum ſidereæ naturæ congruentem ineunt, hoc
eſt in orbem. Quod ſi in Cometâ plures &
efficaciores fuerint
halitûs ad unum aliquem ex Planetis præcipuè pertinentes,
non mirum, ſi ad illum, utpote ad ſuum ſyſtema, Cometa
curſum intendere videatur; illis verò diminutis, &
reliquis
præpollentibus, aliorſum flectatur.
Dand.
Si non aliuſmodi res eſt, ac putas, ſatis concinnè ex-
plicatur, cur circa lucidum nucleum limbus hebetioris luminis
appareat, luce videlicet nuclei imbuente ſidereos halitûs proxi-
mè circa ipſum conglobatos; qui ſi fuerint paulò conſtipatiores
nec planè diaphani, nec ſimiliter compacti, ita ut, quam con-
cipiunt tum à nucleo ardente, tum à Sole, lucem inæqualiter
& interiectis ſpatiolis reddant, Crinitus apparet Cometa:
Sin
autem ſidereos illos halitûs nucleum complectentes ſolari luci
pervios eſſe contingat, lux ſolis in eos incidens refracta juxtà
eorundem halituum conſtipatiorum poſitionem & figuram,
efformat lucidum illud ſyrma, quod ex horizonte aſcendens ſi
præcedit Cometæ caput, Barbæ nomen obtinet; Caudæ verò,
ſi ſubſequatur; illâ enim luce refractâ imbuti alii halitûs At-
moſphæræ in modum circunſtantes conſpicui fiunt. Caudam
ſiquidem a refractâ Solis luce oriri ſatis manifeſtè docet, quod
illa ſemper vergit in partes Soli, ſi non omninò directè, ſaltem
obliquè averſas: quod ſi aliquando valdè ampla, aliquando
ſinuata appareat cauda, id fit ex diversâ poſitione halituum
corpus Cometæ conſtituentium ex pluribus corpuſculis poly-
angulis, quorum alia aliam in partem dirigunt acceptos à Sole
radios, quos modò longiùs, modo propiùs projiciunt intrà ean-
dem circunſtantium halituum ſphœram. Ex quo oritur etiam
ejuſdem Cometæ quoad Caudam mutatio, ſi halitûs lucem
inflectentes figuram, & poſitionem mutent, maximè ſi Cometa
ſit in parte Cœli oppoſitâ Soli, & ab horizonte remotus;
pro, ut
enim ad Oppoſitionem accedit, brevior apparet cauda, quia à
conſpicua ſit, & poſt Oppoſitionem iterum videatur creſcere,
ſed in partes priori poſitioni contrarias; id quod ipſe obſervavi
in Cometâ, qui ſub finem anni 1664. apparuit, &
ante medium
ſequentem Januarium fuit Soli oppoſitus. Singularis fuit Co-
meta, qui anno 1169. in Scotiâ viſus eſt cum duobus longiſſimis
radiis, ardens, & ingens:
id quod tribuendum variæ figuræ, &
poſitioni halituum acceptam Solis lucem refringentium.
Grad.
Non diſſimili philoſophandi methodo multam inire
poſſemus gratiam ab iis, qui Cometas aliquos non ſolùm ſupra
Lunam ſtatuunt, ſed ita Cœleſtes, ut nihil materiæ elementaris
in ætheream regionem evectæ contineant. Si nimirùm dicamus
fieri poſſe, ut ſiderei halitûs in ipsâ æthereâ plagâ agitati, séque
viciſſim complectentes & circumagentes conſtipent eos, qui me-
dium convolutionis locum tenent, adeò ut Solari luce imbuan-
tur, illamque ſiſtant, ſimiliter ac nubes quędam lucidę: iſque erit
Cometæ nucleus, quem ambiant reliqui halitûs ſatis perſpicui,
ut refracta lux caudam effingat, & quæ reflectitur, limbum
efficiat: nam &
Vitra radios alios reflectunt, alios refringunt.
Maur.
Hanc ego potiùs originem ſtellis Novis tribuerem,
cujuſmodi fuere, quæ in Caſſiopeâ apparuit ab anno 1572. &
quindecim omninò menſes aut ſexdecim duravit; quæ ab anno
1600. uſque ad 1621.
&
fortè ultra in Collo Cygni fulſit, &
quæ
in pede Serpentarii anno 1604. viſa eſt annuam habens duratio-
nem: hæ nimirum &
eadem viſæ ſunt ſervaſſe ſemper à cæte-
ris ſtellis fixis intervalla, & omni caruiſſe parallaxi, quæ un-
quam notabilis eſſet, ſivè cum ad Verticem accederent, ſivè
cum propè horizontem eſſent. Has enim probabiliùs dicere-
mus fuiſſe ex ſidereis halitibus conglobatis, atque particularum
ſe viciſſim arripientium tenacitate connexis, ita ut niſi poſt
multum temporis diſſolvi nequiverint; cumque fortaſſe uſque
eò aſcenderint, ut Firmamento adhæſerint, parem cum cæteris
Stellis Fixis motum habuere, ſervatâ conſtanter eâdem cum
ſingulis intercapedine: lucem verò &
à Sole, ut Planetæ, vel
etiam à proximis ſtellis recipere potuerunt, quâ eſſent conſpi-
cuæ. At Cometas ex ſidereis tantummodo expirationibus con-
ſtituendi nulla nobis eſt impoſita neceſſitas: ſiquidem expenſis
à Ricciolio Authorum omnium argumentis, quamvis proba-
bile ſit Cometas aliquos ſuprà Lunam in æthere fulſiſſe, nulla
tamen Obſervatio, aut ratiocinatio adeò evidens profertur, quin
cum Cometâ Sublunari cohærere poſſe videatur: ac propterea
eſt fuiſſe à Telluris centro diſtantia, ut ad eam nequiverit etiam
ſupra Lunam rapi, quo dictum eſt modo, elementaris materia; quæ deinde diſſoluto Cometâ in propriam regionem ſibi relicta
& libera remigret.
Circumſeptum autem ſidereis halitibus
non omninò raris ignem diutiùs permanere poſſe, ſicut quando
prunæ ſunt cineribus conſepultæ, non eſt creditu difficile, ma-
ximè ſi ab extimis ad interiores partes paulatim ſerpat accenſio
in materiá non ſolubili unico impetu, quemadmodum de car-
bonibus contritis, & cum ceruſsâ ruditer commiſtis paulò ante
commemorabas, Dandule; multo magis ſi partium, tempe-
ratione benè compactus ſit nucleus ardens.
Grad.
Sitùm ex ſidereis, tùm ex terrenis expirationibus con-
flatus dicatur Cometes, quibus-nam calamitates illum ſubſe-
quentes tribuendæ erunt? nunquam enim ſpectatus terris im-
pune Cometes, nunquam futilibus excanduit ignibus æther: &
ad poſteritatis memoriam hiſtoricorum monimentis com-
mendatæ ſunt ſiccitates, ſterilitates, fames, procellæ, lues,
peſtilentiæ, locuſtæ vaſtitatem agris inferentes, Principum
mortes, quas præceſſerunt timendæ Cometarum faces. Præte-
reunda quippe ſunt, tanquam delirantium ſomnia, cætera,
quæ addunt, inſignes proditiones, hoſtium irruptiones, exerci-
tuum clades, urbium everſiones, regnorum mutationes, & ſi
quæ ſunt his ſimiles calamitates, quæ ex humanæ libertatis
arbitrio pendent, & extrà Cometarum vim ſunt poſitæ:
ideò
& Tacitus lib.
14.
Annalium, &
Suetonius in Nerone cap.
3ó.
Sapienter locuti vulgarem (hoc eſt inanem) opinionem dixere:
Tacitus quidem poſt commemorata prodigia Coſs. Nerone IV.
& Cornelio Coſſo vifa, ait, *Sidus effulſit, de quo vulgi opinio eſt,*
*tanquam mutationem regnis portendat:* Suetonìus verò ſcribit,
*Stella, Crinita, quæ ſummis poteſtatibus exitium portendere vulgo*
*putatur, per continuas noctes oriri cœperat.* Sicut neque quæren-
dum, quibus nam regionibus ærumnas pręnuntiet Cometa;
rem enim maximè incertam ad leges voluntarias revocare
ridiculum eſt, perinde atque ſi, quam in plagam Obverſa ſit
Cometę cauda, regionibus omnibus ſecundùm eandem dire-
ctionem in terrâ poſitis, aut intrà eoſdem Parallelos, quos Co-
meta percurrit, conſtitutis, timendum eſſet, aut illis urbibus
periculum immineret, quibus dominari dicitur Zodiaci ſignum,
in quo Cometa ortum habuit: quandoquidem cum hiſce, ſimi-
libuſque predictionum legibus eventus, quos hiſtorie comme-
Maur.
Satis commodâ fortunâ uteremur, ſi timendę non
eſſent calamitates, niſi quas Cometa præmonſtrat. Quot Prin-
cipes extincti ſunt? quot urbibus graſſata lues vaſtitatem ac
ſolitudinem invexit? quoties difficultas annonæ ſumma, &
inopia rei frumentariæ vexavit provincias? quoties vehementi
ventorum impetu proſtratæ ſunt arbores, dirutæ domus,
confracta navigia? nullo tamen prævio Cometâ:
ſed alias ha-
buere à Naturâ Cauſas; &
quidem ſæpiùs hæc evenere, quin
Cœlum accensâ face minas intentaret. Cum igitur in aliis plu-
ribus ſatis ſit cauſę, quamobrem adverſa iſta accidant, non eſt
cur ea Cometis potiùs tribuantur, quàm illis; fortaſſis enim
contigiſſent, etiamſi Cometa nullus arſiſſet. At, inquiunt,
Cometa pręceſſit, ſubſecuta eſt calamitas. Eſto:
an continuò
id, quod effectum eſt, Cometa effecit? Nihil - ne proſperi cui-
quam aut Principi, aut regioni accidit, poſtquam Cometa ful-
ſit? nemo ex lethali morbo convaluit?
nullus ager ubertate
meſſis coloni ſudoribus reſpondit? Quin &
iſti res ſecundas
Cometę acceptas referunt? eadem nimirùm fuit rerum even-
torumque conſequentia. Verùm (ne faſtidioſiores videamur)
ut vulgus, ita nos hoc loco loquamur: ipſa exarſio Cometæ
conſecutionem afferat calamitatis: demus hoc:
modòea ſit cala-
mitas, quę rerum corporearum terminos non tranſgrediatur,
nihilque prorſus habeat cum humanâ libertate commercii. Ita
tamen ad Cometam conſequentes ærumnas ſterilitatis, peſti-
lentiæ, ac ſimilium pertinere puto, ut non illas efficiat, quandiù
Cometa eſt, ſed ubi conſumptus extabuerit (ſic bonam corporis
habitudinem pullis & avibus, quibus exquiſitè paratis alitur,
tribuit amicus ille noſter, non tamen quandiu pulli & aves
ſunt) quatenus magna illa vis terrenarum omnis generis expi-
rationum, quæ in unum coacta exardeſcebat, diſſoluta in ter-
ram redit permiſta ſidereis halitibus pariter diſſipatis. Pro variâ
autem hujuſmodi ſidereorum halituum, & terrenarum exha-
lationum naturâ, atque complexione aliquando aër ita corrum-
pitur, ut exceptus per aſperam arteriam in pulmones ſangui-
nem hominum aut animalium inficiat, ac morbos creet: ali-
quando tanto impetu agitantur interiores terræ mariſque par-
tes, ut multa vis ſive exhalationum ſive vaporum extruſa aut
ventos & procellas excitet, aut imbres:
aliquando ſeminibus
quaſi aduſtis vis procreandi adimitur, unde ſterilitas atque
fames: aliquando ex illis Cometæ reliquiis incidentibus in con-
aut locuſtarum agmina, aut varii generis Inſecta, quę herbas
& fruges depopulantur.
Pertinere autem non poſſe hujuſmodi
ærumnas ad Cometam niſi diſſolutum, manifeſtum videtur
ex hiſtoricorum monimentis, quibus conſignatam habemus
memoriam calamitatum, quę anno conſequente provincias
afflixerunt.
Dand.
Hinc ſatis apertè conſtat, quàm vani futileſque ſint
Aſtrologi certis Provinciis timorem iniicientes ſuis prædictio-
nibus, quaſi cladem illis illaturus ſit Cometa: Tum quia prorſus
ignorant, ex quonam halituum genere & complexione confla-
tus fuerit Cometa, ut in eoſdem reſolvatur, & calamitatem
pariat; neque enim exhalationes omnes ſivè ſimplices, ſivè
complexę ejuſdem ſunt naturę & efficacitatis, neque de illis
certa conjectura ſumi poteſt ex Cometę luce, quę pluribus ex
Cauſis ſimilis eſſe poteſt in diverſę naturę Cometis. Tum quia
nihil incertius, nihil fallacius, quàm definire velle, quâ demum
in regione futurum ſit, ut ſubſideant diſſipati Cometę halitûs,
quos ventorum impulſioni obnoxios eſſe negare non poſſumus: Si enim Vento Africo invectas angues in Ægyptum ex vaſti-
tate Lybię, ut narrat Cicero de Nat. &
Locuſtarum agmina à
ventis huc & illuc translata legimus, quid prohibet, ne impen-
dentes Italię Cometarum halitûs à ventis aliorſum rapiantur,
& à nobis omnem, ſi qua futura eſſet, mobiles ventorum
animæ avertant calamitatem? Certè Cometam anni 1559.
ſub-
ſecutæ ſunt mortes Pauli IV. Papæ, Henrici Secundi Regis
Galliarum, Regum Angliæ, Luſitaniæ, Danię, Ducis Vene-
torum, Herculis Ducis Ferrariæ, & quindecim Cardinalium.
Mihi ſanè probabile non eſt tam multas tamque diſſitas regio-
nes pervagatos fuiſſe infeſtos illius Cometę halitûs; Certumque
videtur prædici non potuiſſe imminens tot Principibus fatum.
Cur enim Principibus potiùs, quàm vulgaribus hominibus
nociturus credatur Cometa? Mors eſt naturę debita, non,
dignitati; hæc autem ſivè eligentium ſtudio ac favore conſe-
ratur, ſivè hæreditario jure obveniat, aut proximè aut remotè
pendet ex arbitrio alieno; quod utique Cometarum veneficiis
obnoxium conſtituere poteſt neminem, qui ſecurus Cometam
aſpexiſſet, niſi Princeps fuiſſet. Neque ſatisfaciunt, qui Prin-
cipes delicatè ac molliter vivere aſſerunt, ideóque & valetudine
& naturâ imbecilliores factos faciliùs in graves atque lethales
morbos à Cometarum halitibus excitatos delabi: Nam plurimi
bus, quos robuſtos & valentes diu bellicus labor, &
venandi
ſtudium, exercuit, & illos poſt Cometam mors ſuſtulit;
nec
tamen quiſquam ex illorum, licèt imbecilliorum, morte Co-
metis invidiam facit; quaſi fatales Cœli faces non niſi regiis
funeribus conveniant. Hoc fortaſſe Principibus peculiare fue-
rit, quòd ſtipati opibus & potentiâ has ſibi invitis eripiendas
timent; animi autem perturbatio ubi Spiritûs Animales corru-
perit, morbos facilè advocat, & mortem:
ſibi verò timendum
putant ex vulgari opinione, quâ ſemel imbuti amittendum
ſuſpicantur, quod impensè diligunt; adeò ut ipſe Carolus V.
quamvis jam ſe Imperio abdicâſſet, viſo Cometa anni 1558.
menſe Auguſto Veru imaginem referente, ſibi mortem immi-
nere præſentiens in Pentametrum illum exiiſſe dicatur, *His*
*ergo indiciis me mea fata vocant?* &
die 21.
Septembris obierit.
Potuiſſet malum omen in alios Principes rejicere; ſed quia
caudam in Hiſpanias, ubi ille tunc degebat, obverſam habebat
Cometa, ut aliqui ſcribunt (quanquam alii Romam reſpexiſſe
aſſerunt) ſe quaſi intento digito à Cœlo deſignari putavit.
Maur.
Principes, quibus per aſſiduas regiminis curas philo-
ſophari otium non fuit, faciles præbent aures Aſtrologorum
næniis, nec eos aut ex inſcitiâ ineptire, aut ex animi pravitate
decipere velle ſuſpicantur. Cæterùm cum in plagam Soli aver-
ſam dirigi ut plurimum Cometæ caudam compertum ſit, quis
non videt tum ex Solis, tum ex Cometæ motibus ſpectatâ
longitudine atque latitudine (nam Cometa anni 1618. ex librâ
per Bootem, & Caudam Urſæ Minoris profectus eſt, ita tamen,
ut juxta Cyſati, Snellii, & aliorum obſervationes, à 20.
De-
cembris uſque ad 23. Januarii nunquam deſcenderit infra horì-
zontem Ingolſtadii, ſed intrà circulum ſemper Apparentium
manens circa Polum mundi ſuos circulos deſcripſerit) & in-
tervalla & poſitionem mutari, ac propterea in alias atque alias
partes caudam inflecti? perinde ferè ac in Sciaterico Horologio
gnomonis umbra projicitur in hanc, & illam plagam pro ratione
motûs Solis. Certè ex obſervatione Jo:
Regiomontani in
Cometâ anni 1472. *Contigit nucte eadem, ut ſtatim poſt Solis occa-*
*ſum cauda Orientem reſpiceret; appropinquante medio noctis reſpe-*
*xit meridiem; poſt medium verò noctis Occidentem;
antè Solis exor-*
*tum indicabat locum Septentrionis.* Definiant igitur, quibus regio-
nibus minas intentet Cometa, præſertim cum fit ex Caudato
Barbatus, aut viciſſim ex matutino veſpertinus; &
an atten-
poſtremæ diei directio: utraque autem, ſcilicet prima &
po-
ſtrema omninò incerta eſt, ut patet ex obſervationibus; aliis
enim citiùs, aliis ſeriùs primùm apparuit, aut deſiit videri, vel
propter inæqualem aëris ſerenitatem, vel propter diſparem
intuentium oculorum aciem, vel etiam propter diverſam hori-
zontis poſitionem, aut obiectorum montium altitudinem,
adeò ut cum primùm obſervatur Cometa fortaſsè jam adultus
ſit, aut adhuc vigeat, etiamſi ſub aſpectum non cadat. Sed
quid, ſi Cincinnatus fuerit Cometa? an univerſo orbi calami-
tates portendet? Equidem mihi delirus viderer, ſi iſta timerem.
Grad.
In explicandis hujuſmodi caudæ phænomenis operam
utiliùs poſuiſſent, quàm in futurorum malorum prædictioni-
bus, quæ probari non poſſunt, cum ad prædictionem cautio
adhiberi nequeat. Illud enim quod in Cometâ maximè ſuſpi-
ciunt homines, non eſt caput ipſum ut plurimum rotundum,
ſed ſyrma illud, ex quo denominationem accipit ſive Criniti,
ſivè Barbati, ſive Caudati; cujus ſyrmatis lux non eſt planè
continua & æquabilis, ſed interrupta, quaſi ſcopæ.
Quod ſi
fuerit mera lux, aliquando ſpeciem exhibet Jaculi, ſeu Haſtę,
ſeu Lanceæ, ſeù Veru, aliquando Gladii, Pugionis, Romphęę. Sic apud Plinium lib.
2.
cap.
25.
Semel Tubæ effigies mutata in Ha-
ſtam eſt Olympiade 108. Urbis anno 398.
, factâ ſcilicet luce conti-
nuâ. Et quidem ſi Coma brevior fuerit, non admodum ſpe-
ctatorum oculos ad ſe allicit, cum videatur imitari Halones
circa Lunam aut Solem, quibus frequentia admirabilitatem
detraxit: ſed mirantur homines, ſi Crinita fuerit ſtella, cujuſ-
modi quæ anno 1470. Idibus Januari longiſſimis capillis decurrit,
ſi Bodino credamus lib. 2.
Theatri;
aut quæ anno 1264.
menſe
Auguſto in Orientis Cœli parte viſa eſt, & ab Ortu ipſo ad
medium cœli crines diffundebat, teſte Pontano; aut quę anno
1071. apparuit longis ac flammeis crinibus:
tunc enim - verò
homines ad ſui contemplationem rapit. Cometes autem anni
1585. menſe Octobri obſervatus fuit abſque ullâ barbâ aut
Caudâ, circumquadque crinitus, ſed diebus 20. &
22.
radium
ſpithamalem Orientem versùs projeciſſe viſus eſt Tychoni.
Verùm longè major in aliis Cauda apparuit; nam apud Ariſto-
telem lib. 1.
meteor.
cap.
7.
fit mentio magne ſtelle, quę etiam
vocata fuit Semita, quòd ejus Lumen ſe extendit uſque ad tertiam
partem Cœli, hoc eſt gr. 60.
Cometam anni 1618.
obſervavit
Longomontanus Haffnię 10. Decembris manè ortum ferè cum
104.
,
nempe uſque ad manum ſiniſtram Aurigę, & averſos à Sole;
elevato autem Cometâ caudam contractiorem factam eſſe.
Ejuſdem variam longitudinem diverſis diebus dimenſus eſt
Ingolſtadii Cyſatus, nempe die 1. Decembris gr.
23.
, die 7.
gr.
57.
,
die 9. gr.
75.
, die 17.
gr.
56.
, die 20.
gr.
34.
, die 28.
&
29.
gr.
35.
, &
die 7. Januarii gr.
8.
At verò Cometam anni 1472.
caudam uſque
ad terram demiſiſſe memorat Petrus Appianus part. 2.
Aſtron.
Cęſarei ex ſeniorum narratione, qui Caudam Pavonis vocabant;
nam juxta dimenſionem Gurcenſis Mathematici longus fuit
ille Cometa pluſquam 4000. milliar.
Germanica, latus verò in
capite 26., in caudâ 81.
mill.
Germ.
Maur.
Cum rari appareant Cometę, &
fidem adhibere co-
gamur iis, ex quorum notatione ad nos pervenit notitia, faten-
dum eſt varias fuiſſe eorum phaſes, neque nos poſſe illis unâ
eademque methodo ſatisfacere, quippe non eadem fuit omni-
bus materia, poſitio, atque figura. Anno 1556.
viſus eſt, ut
ſcripſit Cardanus de Variet. lib.
14.
cap.
69.
ſub initium Martii
Cometes æqualis ferè Lunę dimidio, crinibus non longis, nec
conſtantibus, ſed velut in incendiis rutilantibus, & in tędis,
dum ventus flat; lux fuſca erat, ac rubens, &
turbida:
addit-
que diebus quatuor perfeciſſe gr. 75.
ab Ortu in Occaſum, &
gr.
30.
ab Auſtro in Boream.
Eundem obſervavit Homelius primò
ex librâ contra ordinem Signorum proceſſiſſe, & Singulis die-
bus pluſquam gr. 15.
percurriſſe;
ſed poſtea ſecundùm Signo-
rum ordinem per Andromedam ad Signum Piſcium, ubi ex-
tinctus fuit, profectum fuiſſe. Cujus Phęnomeni ex his, quæ
diximus, facilis eſt explicatio, ſi aſſeramus ejus velocitatem
initio tantam fuiſſe, ut ſpatio 24. horarum progrederetur ultra
integrum circulum quindecim, & eo amplius, gradûs, ideò
apparuiſſe procedentem proprio motu contra Ordinem Signo-
rum, deinde factâ Sidereorum halituum aliquâ deceſſione
languidiùs motum fuiſſe, ita ut uno die non abſolveret inte-
grum circulum, eáque ratione viſum fuiſſe proprio motu Signa
conſequentia percurriſſe. Quoniam verò addit radios, qui veſ-
pere in meridiem, mediâ nocte in Occaſum fuiſſe converſos,
neque comam huic fuiſſe à Sole averſam, donec ab eo remotus
fuit minùs quadrante circuli, ritè argumentamur hoc eſſe lucis
à Sole acceptę ſignum; quandoquidem ex ipsâ poſitione, qua-
tenus ad Solem referebatur, pendebat comæ illius in certam
partem projectio: ſed quia non ſemper in partes Soli oppoſitas
refringentis non fuiſſe æquabiliter fuſam, nec ad perpendicu-
lum Soli obiectam, ſed eâ figurâ, quæ juxta diverſam inclina-
tionem excipiens radios, prout Cometa atque Sol movebantur,
eos, veſpere in Meridiem, mediâ nocte in Occaſum dirigeret. Porrò comæ inconſtantiam à Cardano notatam, atque mobi-
litatem, ſicut in tædarum flammâ flante vento, facilè tribue-
rem agitationi halitûs circumfuſi, quem ipſe Cometæ ardor
commoveret, & ob admiſtam quaſi fuliginem ex incendio lux
fuſca, rubens ac turbida appareret.
Grad.
Pręter ardentem Cometę nucleum ex terrenis aſpira-
tionibus conflatum, alias quoquè ejuſdem generis aſpirationes
ſidereis halitibus permiſtas, quę lucis refractę progreſſum im-
pediant, admittendas cenſerem, ut explicetur interrupta lucis
diffuſio, quæ quaſi ſcopas, ſivè ſtirias, caudæ radios conſtituit. Quanquam ſatis intelligo hoc etiam pendere poſſe ex inæquali
ipſorum halituum conſtipatione, adeò ut inęqualiter lucem
concipiant.
Dand.
Nequid per diſſimulantiam prętereamus, quod ad
uberiorem hujuſce rei explicationem pertineat, occurrendum
eſt dubitationi, quâ quis ſuſpicari poſſet longè majorem eſſe
oportere Cometæ magnitudinem, quàm reipsâ ſit; ſiquidem
halitûs nucleum complectentes lucem ſolarem & ipſi conci-
pere poſſunt; cenſendi ſunt autem æquè conſtipati, qui inter
Cometam, & ſolem interiecti ſunt, ac illi qui Cometam ponè
ſequuntur, & ad latera adiunguntur:
atque proinde, ſi caudæ
lux tam latè longéque diffunditur, amplum pariter fieret hinc
atque hinc lucis additamentum.
Maur.
Ejuſdem Cometæ caudam eodem momento aliis
longiorem, aliis breviorem apparere ſæpè compertum eſt,
prout alii aliis præſtant oculorum acie; lux enim languidior,
cujuſmodi eſt in extremâ caudâ, non æquè omnium oculos
ferit. Hinc manifeſtum eſt, etiamſi Solis lux pervadat uni-
verſos halitûs Cometæ nucleo circumfuſos, non tamen eorum
lucem tantam eſſe, ut nobis conſpicua fiat; ex eâ autem, quam
cernimus, Cometæ magnitudinem ęſtimamus. Illorum igitur
halituum lux videri poterit, qui uberiori luce imbuuntur; hi
verò ſunt, quos non ſolùm radius directus afficit, ſed præterea
etiam refractus; id quod iis contingit, qui caudam conſtituunt,
pro ipſius refractionis modo. Cęterùm quia halitûs nucleo pro-
ximi prę remotis paulò denſiùs conſtipati uberiùs tum nuclei
ctunt, augent apparentem Cometę magnitudinem limbum
conſtituentes, & trajectam Solis lucem validiùs refringentes
aliquando uniunt, aliquando diſpergunt, variamque tribuunt
ipſi caudæ figuram, ratione tum longitudinis tum latitudinis. Quoniam verò contingere poteſt, ut halitûs illi refractorii ſe-
cundùm diverſas ſuperficies Solis radium aut directè aut obli-
què recipientes ita ſint poſiti, ut alii lucem rectâ dirigant, alii
illam aliorſum inflectant, etiam cauda ſinuata apparebit, atque
ſive ſurſum, ſive deorſum curvata. Ex his demum halituum
compactorum faciebus diverſis cauſa redditur, cur aliquando
cauda brevior ex improviſo ſtatim longior appareat etiam
cum vibratione; quia nimirum halitûs illi commoti &
agitati
diverſas facies Soli obvertunt, exceptoſque radios longiùs pro-
jiciunt, ſuòque motu vibrationem efficiunt.
Grad.
Nimis operoſum eſſet ſingula Cometarum, qui ali-
quando viſi ſunt, phænomena conari explicare, prout ab Hi-
ſtoricis tradita ſunt; multa quippe ex vulgi rumoribus ſępè
acceperunt, necipſi teſtes ac ſpectatores fuere: ideò plenę voca-
bulorum notioni aliquid non rarò demendum cenſeo. Sic apud
Juſtinum lib. 37.
de Mithridate ſcribentem legimus.
Hujus igi-
tur futuram amplitudinem etiam cœleſtia oſtenta prædixerant. Nam
& quo genitus eſt anno, &
quo regnare primùm cœpit, ſtella Cometes
per utrumque tempus ſeptuaginta diebus it a luxit, ut Cœlum omne
conflagrare videretur. Nam &
magnitudine quartam partem cœli
occupaverat, & fulgore nitorem Solis vicerat, &
cum oriretur, occi-
deretque, quatuor ſpatium borarum conſumebat. Quę verba niſi
benignâ interpretatione mitigentur, hyperbolem ſapiunt: quis
enim credat fulgore ſuo Cometam viciſſe nitorem ſolis, quaſi
Sole lucidior fuerit? ſed leniri poteſt ſignificatio verborum, ſi
interpretemur eam fuiſſe Cometæ lucem, ut à diurno Solis
ſplendore non obtunderetur, quin conſpicua eſſet. Etenim
Seneca lib. 7.
cap.
20.
ait, Multos Comet as non videmus, quòd obſcu-
rantur radiis Solis; quo deficiente quendam Cometem apparuiſſe,
quem Sol vicinus obtexerat, Poſſidonius tradit. Quòd verò Cœlum
omne conflagrare videretur, utique dictum per vulgarem au-
xeſim, ad ſignificandam ingentem flammam, quam imitabatur
cauda ad gradûs 45. exporrecta, adeò ut tanta longitudo ex
horizonte obliquè aſcendens, & infrà illum obliquè deſcen-
dens quatuor horarum ſpatium abſumeret.
GRad.
Illud idem ferè nobis accidit,
quod & iis, qui ſecundo flumine cur-
ſum tenentes demum in immenſam
maris amplitudinem devectum navi-
gium animadvertunt: Nos enim ignis
veſtigia perſequentes in ipſum uſque
Cœlum aſcendimus cometas ibi ful-
gentes contemplando. Sicut autem in
flumine quidem cymbula vel ab uno,
nec admodum valido, remige propulſa
ſatis placidè provehitur; ſed ubi in
mare cum influentibus aquis delapſa, ventorum atque flu-
ctuum ludibrium facta agitatur, tunc enim verò rudis & ine-
xercitatus remex conſilii inops, ac viribus deſtitutus, ignorat,
quo tramite ſecurus curſum intendat: ita me, hactenus præ-
fidentem mihi, nunc reprimunt æterni illi ignes, noſtris hiſce,
quos contemplati ſumus, longiſſimè majores tùm mole, tùm
efficacitate, neque quid conſilii capiam, ſi de iis diſputare opor-
teat, ſatis ſcio: planè in mari igneo mihi aqua hæret, ut ajunt.
Dand.
Maris ignei verbum aptè cecidit ad id, quod non,
pauci ſapientes de Cœlo opinantur, adeò ut Cœlum ac Ignem
pro eodem accipiant: non enim ſolùm Cicero lib.
2.
de Nat.
Deor.
pag.
80.
dixit, Principio Terra ſita in mediâ parte Mundi, cir-
cunfuſa undique eſt animabili ſpirabilique Naturâ, cui nomen
eſt aër: Hunc rurſus amplectitur immenſus Ætber, qui conſtat ex
altiſſimis ignìbus ...
. Ex Æthere igitur innumerabiles flammæ ſide-
rum exiſtunt, quorum eſt princeps Sol, omnia clariſſimâ luce colluſtrans:
ſed etiam apud S. Auguſtinum lib.
2.
de Gen.
ad lit.
cap.
3.
Super
aërem purus Ignis eſſe dicitur Cœlum. Si autem Cœlum eſt Ignis
utique Maris ignei nomenclationem admittit: majori enim,
quàm univerſas fluminum, & fontium, ac terræ viſcerum
aquas ſuperet mare.
Maur.
Tam procul poſitum, atque à ſenſibus remotum eſt
Cœlum, ut verear, ne quis plenus inconſideratiſſimæ ac demen-
tiſſimæ temeritatis abutens verbis Lactantii lib. 3.
Div.
Inſtit.
cap.
3.
feveriùs nos obiurgando dicat, Hæc, diſputando, &
conje-
cturis, velle comprehendere, tale eſt profectò, quale ſi diſſerere veli-
mus, qualem eſſe arbitremur cujuſpiam remotiſſimæ gentis urbem,
quam nunquam vidimus, cujuſque nibil aliud quàm nomen audivimus:
cum tamen hæc ille ſcripſerit adversùs eos, qui ſibi ſcientiam
in eâ re vendicant, quæ ſciri non poteſt. Nos autem de cœleſti-
bus ſcientiam conſequi non poſſe candidè fatemur: Sed ubi
ſcientia abeſt, non eſt reſpuenda opinatio; niſi enim liceat opi-
nari, oportet prorſus elinguem eſſe Philoſophiam, ubi de rebus
naturalibus inſtituitur quæſtio. Quod ſi in Cæteris conjecturas
perſequimur, probabilibus contenti, de ipſo Cœlo, multò qui-
dem timidiùs atque verecundiùs diſſerendum eſt, non tamen
indicendum nobis ſilentium; nam &
antiquis Sapientibus licuit
de Cœleſtibus corporibus diſputare, ſuaſque ſententias in me-
dium proferre.
Dand.
Authoritates contrarias Clariſſimorum Virorum ſi
expendere velimus, Euripum in motu identidem reciprocando
imitabimur ſæpiùs euntes in ſententiam, de quâ deceſſimus, &
iterum ab eadem diſcedentes, pro ut majori fuerit apud nos
pondere modò hic, modò ille Author. Propterea non omninò
inhærentes authoritatibus, ipsâ re potiùs, & quâ poſſumus
ratione, exquiramus latentem in occulto veritatem, prælucen-
te, ubi opus fuerit, Divinorum librorum face, quibus prima
rerum molitio in lucem prolata eſt. Et primò quidem Spiritus
ille Domini, qui ferebatur ſuper aquas, aut ex Syriacâ interpre-
tatione, quam probat S. Baſilius, fovebat aquas, non myſticè,
ut non paucis placuit exponere, ſed hiſtoricè intelligitur; neque
enim rudi Hebræorum populo ſublimia myſteria proponenda
erant immiſta hiſtoricæ narrationi, in quâ & Terræ, &
Aquæ
vocabulis ſubiecta eſt vulgaris & phyſica notio.
Ideò tenuis
cujuſdam corporis intelligentiam animo ac mente concipimus,
quod aquas circumplecteretur, atque foveret.
Grad.
Si fovebat, igitur continebat in ſe vim Caloris, qui
jam tum aquarum fœcunditatem quodammodo proritaret. Sic
S. Baſilius lib.
2.
in Hexaem.
ait, fovebat, &
vivificabat aquarum
quæ fovebantur, initians. Cum verò lux nondum prodiiſſet, quæ
tenebras abyſſi faciem involuentes diſcuteret, calidam aliquam
naturam agnoſcere neceſſe eſt ſuapte naturâ à luce ſejunctam; adeóque Aërem Spiritûs vocabulo comprehenſum aut calidum
per ſe fuiſſe, aut ſaltem igniculis minimè lucidis abundâſſe:
igniculos ſcilicet non lucidos voco tenues naturas vim haben-
tes caloris, quæ cum cientur & agitantur motu ſuo, proximas
alias particulas commovent, atque permiſcent: ſed quia motu
illo exporrectionis, & contractionis, quem lucis proprium eſſe
olim conſtituimus, carere deprehenduntur, ideò non lucent:
lux autem fortaſſe nulla eſt omni prorſus calore privata; plu-
rimæ ſiquidem lucidæ particulæ, quæ fuerint in unum coactæ,
ut ſub aſpectum cadant, dum ſe ſingulæ explicant atque con-
trahunt, ſe pariter viciſſim pellunt atque repellunt, motumque
concipiunt calidis quibuſque ac igneis naturis congruentem,
ita ut duplicem ſenſum moveant, videlicet oculorum quâ lux,
tactûs quâ calor. Hinc S.
Auguſt.
tom.
10.
pag.
210.
Calor, inquit
& ſplendor in uno radio ſunt, ſed calor exſiccat, ſplendor illuminat;
aliud ſuſcipit calor, aliud ſpendor. Et licèt calor &
ſplendor ab invi-
cem non queant ſeparari, ſuſcipit ſplendor illuminationem non fer-
vorem, ſuſcipit calor fervorem non illuminationem. Sed quia ſenſus
tangendi hebetior eſt quàm ſenſus videndi, hic facilè movetur
appulſu æthereorum corpuſculorum à lucido corpore propul-
ſorum, ille verò non percipit calorem niſi excipiendo igniculos
immiſſos à corpore calido: id quod tamen non fit ex multo
intervallo, neque à paucis & languidis igniculis:
ideò plura
corpora lucida videmus, quorum calorem non ſentimus. Porrò
igniculos illos calore præditos, quo aquæ foverentur & intepe-
ſcerent, non paucos fuiſſe oportet per aërem diſperſos atque
vagantes, ſed benè multos.
Maur.
Hos verò, ſi cum ſingulis comparentur ſinguli, pror-
ſus homogeneos affirmare nulla probabilis ratio nos cogit,
quippe quorum naturæ ſimilitudo ad Univerſi concinnitatem
nihil contuliſſet, nec apta fuiſſet ad futuram corporum mixto-
rum coagmentationem. Immò quemadmodum in terrâ pluri-
ma Salium genera, atque Sulphurum fuere condita, ita ſpiri-
tuum atque aliorum igniculorum plures ſpecies circumplexas
fuiſſe abyſſum aquarum, quas foverent, non eſt à ratione alie-
num. Utrùm autem dicendum ſit præter Spiritûs, &
quos
vocare placuit Igniculos, immiſtam tertiam aliam naturam
cedentem, ac maximè diſſipa-
bilem, non tamen ſuapte naturâ calidam, fuiſse ab ipſo initio
aquis ſuperfuſam; an verò poſtea ex ipsâ aquâ pars aliqua
intermedia inter aquas ſuperiores ſupra Firmamentum evectas,
atque relictas inferiores, fuerit in naturam ſpirabilem exte-
nuata, non auſim definire. At loquendo de Firmamento, ſeu
Cœlo, quod Aërem aquis ſuperfuſum complectitur, ſi verbo-
rum intelligentiæ preſſiùs inhæreamus, cum Moyſes ſcripſerit
à Deo dictum ſecundâ die, Fiat Firmamentum in medio aqua-
rum, & dividat aquas ab aquis, utique inter aquas &
aquas aliquid
novum ac recens interiectum intelligere neceſſe videtur, ut
eidem vocabulo Fiat eadem ſubiecta ſit notio; ac cum dicitur
Fiat lux; ideóque ſimiliter cum dicitur Fiat Firmamentum,
aliquid de novo factum & conditum intelligendum eſt;
nec
ſatis eſse videtur, ſi ſolâ loci mutatione translata fuerit in
ſublime aquarum pars, ſuccedente in relictum ſpatium Spiritu,
qui illis incubabat, & parte aliâ aquarum extenuatâ, ne inanitas
relinqueretur. Nam die tertiâ, quia nihil novi ex nihilo creavit
Deus, non dixit, Fiat Mare, ſed congregentur aquæ, quæ ſub Cœlo
ſunt, in locum unum ...
Congregationeſque aquarum appellavit Maria.
Sic etiam non dixit, Fiat berba, ſed.
Germinet terra berbam viren-
tem: &
quintâ die Producant aquæ reptile animæ viventis, &
vola-
tile ſuper terram: &
ſextâ die Producat terra animam viventem
in genere ſuo, jumenta & reptilia, &
beſtias:
quia hæc condita ſunt
ex præexiſtente materiâ. Quamvis autem non negem ſatis
aptè dici poſſe Factum à Deo firmamentum, ſi in medio aquarum
partem extenuâſſet in aërem, & aquarum in ſublime evecta-
rum partem infimam ſolidâſſet quaſi in chryſtallum, cui poſtea
infigerentur ſtellæ, fluidis manentibus ſuperioribus aquis, ean-
demque & veram aquarum nomenclationem retinentibus;
quia
videlicet illa extenuatio, & ſolidatio aquę facta fuiſſet ab ipſo
Deo ſolo: Mihi tamen videretur Divinis literis congruentius,
ſi dixerimus naturam aliquam de novo creatam, quæ aquas ab
aquis diſpeſceret, & aut permiſta cum ſpiritu &
luce jam con-
ditâ expanderetur proximè ſupra aquas, quibus adhuc circum-
fundebatur terra, aut ſaltem ſupra aërem: quandoquidem apud
Hebraici fermonis peritos hoc eſt Firmamentum, quod Expan-
ſum: &
dicitur Jerem.
10.
12.
Prudentiâ ſuâ extendit cœlos.
Grad.
Quid?
ſi quis opinaretur naturam hanc expanſam,
Firmamentum dictam, habuiſſe ſivè per ſeipſam, ſive per aliquid
adiunctum vim coagulandi aquam, cui immiſceretur, ideóque
viſſe, ut factum ſit ſolidum Cœlum ſtelliferum, fluido manente
cœlo, quod Planetas reciperet. Hic oppoſitas Authorum ſen-
tentias conciliaret, aſſerentibus Cœli ſoliditatem dando hanc
Cœlo ſtellifero convenire; propugnantibus verò fluiditatem,
quam præter cætera ſuadent implexi Mercurii & Martis mo-
tûs, faceret ſatis Cœlum, in quo errant Planetæ. Sic Firma-
mentum univerſim ſumptum tum errantia, tum Fixa ſidera
complectitur, cum dixerit Deus, Fiant luminaria in firmamento
Cœli, ac præter luminaria magna fecerit & ſtellas, quas poſuit
in Firmamento Cœli. Quare firmamentum, quod Deus vocavit
Cœlum, illa natura eſt, quæ aërem concludit & comprehendit:
nam dictum eſt à Deo, Producant aquæ volatile ſuper terram
ſub Firmamento Cœli; cum aves in aëre inter cœlum &
terram
medio volitent; eſto non uſque ad ſupremam aëris regionem
lunari Cœlo finitimam aſcendant. Hanc verò naturam ſupra
aërem proximè collocatam, atque facillimè diſſipabilem &
cedentem, quam dicamus, niſi Auram Ætheream? Verùm
dubitaverit aliquis, utrùm ætheri calor adſcribendus ſit, an
frigiditas, an omnis prorſus expers qualitatis ſenſum Tactûs
movere valentis cenſendus ſit.
Dand.
Poſtremum hoc, videlicet æthera nullam habere
vim caloris, neque frigoris, quantumvis connitar, mens mea
cogitatione aſſequi non poteſt: cum enim fluidus ille ſit, &
cor-
poratus, non intelligo, quî fieri poſſit, ut hominis ſani in æthera
translati extremos in cute nervos tangendo nullum omnino
ſenſum efficeret: aut igitur ſuo appulſu incitaret motum Spi-
rituum Animalium, & calidus eſſet, aut eorundem Spirituum
motum cohiberet, & frigidus eſſet.
At frigidum eſſe nulla
ratio ſuadet, quippe qui plurimum impedimenti afferret ſidereis
aſpirationibus, ne ad terram pervenirent; ſed (que eſt frigoris
proprietas) quaſi iniectâ manu illas detineret. Contra verò
tenu iſſimam eſſe, atque maximâ mobilitate præditam natu-
ram illam oportuit, quæ exiguos & anguſtiſſimos ipſius aëris
atque corporum perſpicuorum meatûs pervaderet, liquoribus
diffuſionem ſervaret, integram totius orbis ſoliditatem cuſto-
diret, nequid lacunoſum aut inane uſquam reperiretur: ideò
calidus æther pronuntiandus eſt, ac proinde igneus, utpote ma-
ximè mobilis; &
ſicuti omnia ſunt ætheris plena, ita non
ineptè dixit Cicero lib. de Univerſ.
pag.
365.
, Nihiligni vacuum
videri poteſt, quandoquidem quod natum eſt, corporeum eſt
& aſpectabile.
Maur.
Adeò perſuaſum habuere Antiquiores calidum eſſe
æthera, ut Cœli nomine Ignem intellexerint. Sic Plinius lib.
2.
cap.
5.
ait, Nec de elementis video dubitari quatuor ea eſſe.
Ignem
ſummum; indè tot ſtellarum collucentium illos oculos:
atque Plato-
nem voluiſſe per Cœlum ſignificari Ignem, graviſſimorum
authorum ſententia fuit. Certè S.
Anſelmus Cantuar.
lib.
1.
de
imagine mundi cap. 24.
Ignis, inquit, qui quartum elementum con-
ſcribitur, quaſi non gignens dicitur: à Lunâ uſque ad firmament um
extenditur: is tantum eſt aëre ſubtilior, quantum aër aquâ tenuior,
aqua terrâ rarior. Hic etiam Æther, quaſi purus aër dicitur, ſplen-
dore perpetuo lætatur. Et S.
Auguſtinus lib.
de Geneſi ad lit.
im-
perfecto cap. 4.
concludit his verbis, Ut ita quatuor Elementa
enuntiata ſint, quibus mundus iſte viſibilis ſurgit, Cœlum ſcilicet,
Terra, & Aqua, &
Aër.
An autem Æther idem dicendus ſit ac
Ignis, nec ne, non admodum laborandum puto, modò natu-
ram calidam ſe omnes in partes ingenitâ mobilitate agitantem
ſtatuamus, quæ ita ſiderum regionem conſtituat, ut etiam in
aërem ſubiectum, & in aquam, atque in hæc inferiora corpora
ſe inſinuet; quemadmodum &
aëris particulæ, immò etiam
aqueæ, patentes telluris rimas explent. Mihi tamen probabi-
lius videtur Ignem potiùs fuiſſe ipſam lucem primâ die condi-
tam, adeò ut natura illa lucis univerſum aërem primùm, ac
poſtea ipſum æthera pervadentis, inter ſuperiora corpora vim
caloris habentia, omnibus præſtaret, atque calidior fuerit aëre,
& æthere, quosimbuebat, atque fortaſſe illos agitando invicem
permiſcebat.
Dand.
Triplex calidorum genus mihi videris agnoſcere in
ſuperioribus, videlicet Aërem, Æthera, lucem; ſicut &
in
inferioribus habemus Salem, Sulphur, Spiritum. Verùm,
quemadmodum horum inferiorum notio ad plures differentias
pertinet, incertum eſt, an pariter ſuſpicari liceat de ſuperiori-
bus, ita ut plures ſpecies ſubſint univerſo generi lucis, aut æthe-
ris, aut aëris, ſicut variæ ſunt Salium, variæ Sulphurum, variæ
Spirituum differentiæ, quas quotidiano experimento cognovi-
mus; neque enim promiſcuè quolibet ſale utimur (quis enim
ad condiendos cibos Salem Ammoniacum adhibet?) aut ſinè
diſcrimine obvios quoſque Spiritûs arripimus ad fovendum
animantis calorem. Quamvis autem alias atque alias admitte-
remus Ætheris ſpecies, aut lucis, inæqualem caloris vim ex ſuo
genere habentes, hoc eſt diſpari facultate ſe validiùs aut lan-
guidiùs agitandi præditas, non continuò ſingulis naturis invi-
tribuenda eſſet, ut diſparibus intervallis à centro abeſsent; ſed
plures naturæ quamvis ſub eodem genere cæterarum proprie-
tatum complicatione differentes, poſſent in univerſo hoc globo
ſimili poſitione gaudere: id quod rationibus ortûs &
interitûs
corporum apprimè conducit, quo modo plures naturas terra,
plures aqua, plures aër complectitur. Hinc, tam diverſis na-
turis confluentibus & conjunctis, oritur mira illa corporum,
varietas, & diſſimilitudo efficacitatis, quam conſtituere nequi-
rent elementa, ſi prorsùs homogenea eſſent ſingula ſingulo-
rum corporum, & pro ſolâ portione diſcreparent.
Grad.
Propterea, cum de Ignis luce diſſereremus, memini me
innuiſſe, nos nullo argumento adigi ad primævam illam lucem,
adſtruendam ſecundùm omnes ſui partes omninò ſimilem: hujus
quippe maximæ ſimilitudinis nulla neceſſitas, nulla effectionibus
congruens ratio apparet: quinimmò diſſimilitudinem ſuadere vi-
detur ipſa colorum in corporibus mixtis varietas, & lucis reper-
cuſſio, quæ in Minoribus Planetis diverſa contingit; eſt enim ru-
tilans Venus, igneus, & rubens Mars, pallens Saturnus.
Neſcio
tamen, an ſatis aptè ſixorum ſiderum naturam huic aut illi Pla-
netæ affinem eſſe nonnulli pronuncient, prout in ipſo fulgore ali-
quam ſimilitudinem deprehendunt: licèt enim accidere poſſit, ut
ſimiliter luceant quæ acceptâ, & quæ ingenitâ luce fulgent, non
continuò naturæ ſimilitudine ea convenire affirmare auderem.
Maur.
Prudenter, quod dubium eſt, hoc ſumere pro certo &
conceſſo non audes; neque enim eſt extrà omnem controver-
ſiam, utrùm ſtellæ fixæ innatâ, an receptâ luce ſplendeant. Quod enim ad Planetas ſpectat, illos à Sole illuſtrari indicant
accretione & diminutione luminis, pro receſſu ſuo &
acceſſu,
phaſes Lunæ, quibus ſimiles phaſes contingere tum Veneri,
tum Mercurio optima teleſcopia oſtenderunt; immò &
ipſum
Martem, cæteroqui rotundum, non procul ab aſpectu Solis
Quadrato gibboſum (falcatus eſſe nequit, quia ſole ſuperior)
non pauci obſervârunt. Ex quibus rationabilis conjectura,
ducitur ad aſſerendum etiam Jovem à Sole lucem mutuari,
quanquam ob diſtantiam multo Majorem præ Marte diſcerni
nequeat, an exigua aliqua particula deſit diſco apparenti,
quin omninò rotundus Jupiter aſpiciatur, quando aſpectu
Quadrato Solem reſpicit. Cum autem non rarò Jovis Comites
ab ipſo Eclipſim patiantur, qui cæteroqui ratione poſitionis
nobis eſſe poſſent conſpicui, ſatis manifeſtè conſtat ipſos à So-
incidere in umbram Jovis, qui ſi luce ſuâ
luceret, utique etiam Comites ſuos illuminaret, etiamſi illi
ſuperiores eſſent: quemadmodum Sol non mutuatâ luce ful-
gens uſquequaque lucidus eſt, neque ſolùm quâ facie tellu-
rem reſpicit, ſed etiam ex ſuperiore radios emittit, quibus
illuminatos Planetas ſuperiores videmus, antequam occidant
Heliacè, & poſt eorum Ortum Heliacum.
Saturnum pari-
ter lucem à Sole recipere, reliquorum Planetarum ſocietas,
ſimilitudoque perſuadet: cæterùm tam varia ejus facies à plu-
ribus rerum cœleſtium curioſis ſpectatoribus obſervata eſt, ut
nondum aliquid certi ſtatui poſſit de ipſo, ejuſque comitibus; nam aliq uandò tricorporeus, aliquando anſatus, aliquando
ellipticus viſus eſt. At verò ſtellas Firmamento infixas ferè
centum millibus ſemidiametrorum terreſtrium à Sole diſſitas
ab ipſo Sole collucere (quaſi ſtellæ ſint corpora opaca lucem
repercutientia, intermediæ autem cœli partes utpote perſpi-
cuæ, etiamſi ſolidæ, lucem tam immiſſam quàm repercuſ-
ſam tranſmittant) ſi quis affirmaverit, quamvis fortaſſe,
revinci nequeat, nullo tamen ſolido argumento confirmare
poterit, ac perſuadere: Siquidem plura ſunt ſidera fixa, quæ
multò ſplendidiùs rutilant, quàm Planetæ communiter, cum
tamen hi propiores ſint, illa remotiſſima; ideòque ex tanto
intervallo lux repercuſſa ad noſtrum aſpectum languidior ve-
niret.
Grad.
Suſpicor innatam ſtellis lucem non temerè argui poſ-
ſe ex hoc, quod illæ micant; id quod Jovi atque Saturno
Planetarum remotiſſimis nunquam accidit.
Dand.
Si Philoſophos quoſdam audiremus, ideò micant
ſtellæ, quia valdè remotæ, videlicet propter imbecillitatem
aſpectûs; *viſus enim porrectus longè*, ait Ariſtoteles lib.
2.
de,
Cœlo text. 48.
*voluitur propter imbecillitatem;
quæ fortè cauſa*
*eſt, ut ſcintillare videantur ſtellæ fixæ, planetæ autem non ſcin-*
*tillare; planetæ enim propè ſunt.
Quare viſus, potens exiſtens,*
*ad ipſos pervenit, ad manentes autem tremit, propter longitudinem*
*porrectus longè valde: tremor autem ipſius facit videri eſſe aſtri*
*motum; nibil enim refert moveatur viſus, an id, quod videtur.
*
Non quidem omninò acquieſcunt Ariſtoteli ita philoſophanti,
quaſi ex oculo ob ingens intervallum nutante prodiret radius
in rem obiectam, & quò longior fuerit, minùs conſiſtens ſit;
ſed id tribuunt radio procedenti ex ipsâ ſtella, quæ celerrimè
movetur ſimul, & longiſſimum radium vibrat:
ſic ſiquis bre-
cteam agitet, illa non flectitur, ſed rigida permanet; at ſi
valde longa fuerit, vibratur. Verùm quia neque hæc ſatis
conveniunt cum eâ philoſophandi viâ, quâ cæteroqui progre-
diuntur, Specierum Intentionalium productionem ſtatuen-
tes, eò demum veniunt, ut univerſam ſcintillationis cau-
ſam referant in vaporum, quibus refertus eſt aër, incoſtan-
tiam, quatenus ex irrequietâ illorum intercuſatione fiat Spe-
cierum in oculos delapſarum interciſio, hoc eſt Specierum,
productio in vapore commoto; quemadmodum lapilli in fun-
do clariſſimi amnis tremere videntur ob aquam profluentem. Hanc tamen comparationem rejicio;
aquam enim fluentem
aſpectu inſequimur, & illicò ad lapillos oculum inflectimus
reciprocando oculi motum; at in ſiderum fixorum aſpectu
non ſimiliter oculus nutat, cum vaporem inter nos & aſtra,
intercurſantem non videamus. Cæterùm nocturni vapores
æquè interiecti ſunt inter nos, & Saturnum, ac inter nos &
Sirium aut Arcturum, hi ſcintillant, ille non micat; non
utique quia validior ſit Saturni radius quàm Sirii, & Arcturi;
hi enim multò rutilantiores apparent: non igitur in vapores
commotos rejicienda eſt ſcintillationis cauſa, quaſi hi langui-
diorem Fixarum radium interturbarent. Prætereo maximè
ſereno ac frigido Cœlo longè acriùs micare ſidera, quàm cum
humidus aër plures minores ſtellas noſtro aſpectui ſubducit.
Si autem tùm Majora, tùm Minora ſidera eadem nocte, im-
mò eodem momento, intueamur, omma ſcintillant, ſed
Majora multò validiùs: an, majorum radii imbecilliores ſunt,
quibus intercurrens vapor magis officiat? Sed quid dicant de
Veneris & Mercurii ſcintillatione?
Hi ſi Perigæi fuerint, nec
valde procul à Conjunctione cum Sole, utique exiguam &
languidam lucem ad nos emittunt, neque tamen ob interie-
ctos vapores nutat eorum ſplendor: at ſi pleno orbe, quo nos
reſpiciunt, Solis lumen excipiant, tunc enim verò maximè
rutilant, & manifeſtè ſcintillant:
id quod etiam Marti ali-
quando, ſed ſubobſcurè, contingit. Si itaque tunc ſiderum
ſive fixorum, ſive errantium lux vehementiùs vibratur &
micat, cùm illa validior eſt, minùſque obnoxia vaporum
turbationi, fruſtra in aëris vapores univerſa ſcintillationis
cauſa reſertur: Propterea aliis placuit ſiderum omnium faci-
em non planè levem & undique æquabilem, ſed aſperam
conſtituere, cujuſmodi ſatis apertè conſtat Lunam eſſe: ideòque
(ſive fuerit integra circumvolutio, ſive reciproca ſuper axe
nutatio) tribuentes, ita Solis lucem ab iis ad nos reflecti pu-
tant, ſicut ab adamante polygono celerrimè concitato. Sed
hic explicandi modus non congruit Veneris, & Mercurii ſcin-
tillationi, ſi à figmentis abſtineamus, quibus eos non ſem-
per, ſed tunc ſolùm convolui comminiſcamur.
Grad.
Non me pœnitet ſuſpicioni locum dediſſe, quâ opi-
narer ſtellarum ſcintillationem oriri ex ingenitâ luce, etiamſi
tantas vires Solari lumini concedamus, ut eas ex tanto inter-
vallo attingat. Luci, quâ lux eſt, proprium motum con-
ſtituimus porrectionem, & contractionem, quaſi Diaſtolen
& Syſtolen:
quò autem major eſt lux, atque validior, eò
etiam amplior eſt porrectio, quam conſequitur æqualis con-
tractio; crebriorque eſt illa viciſſitudo ac reciprocatio.
Ideò ſi
ingens fuerit lucis moles, ita ſe explicat, ut cùm ſe contra-
hit, videatur quaſi ſe ipſam reſorbere. Quando igitur ſimi-
lem impulſionem directò recipiunt ætherei globuli uſque ad
oculorum retinam, hinc oriri videtur illa vibratio, quam
percipimus ex frequentiſſimo æthereorum globulorum pulſu,
quo quaſi titillatio ſenſui visûs adhibetur. Minoribus lumi-
nibus, cujuſmodi apud nos ſunt faces, immo & incendia,
quæ ex accenſione materiæ excitantur, hoc communiter non
contingit, quia lucidi igniculi (præterquamquod & pauci,
& aliorum admiſtione compediti) non permanent, ſed fluunt
& avolant in flammâ, quæ quamvis conſtans appareat, tre-
mere videbitur, ſi quis palpebris creberrimè & celerrimè ad-
ductis, atque reductis eam intueatur: id quod etiam corpo-
ribus non lucidis accidit ex ſimili palpebrarum motu. In,
ſtrue ardentium prunarum, exſufflatis cineribus, ex concur-
ſantium igniculorum motu aliquam ſimilitudinem ſcintilla-
tionis atque tremoris ſtellarum obſervamus, ſi eas in foculo,
directo intuitu, aſpiciamus; qui tremor non apparet in con-
clavis pariete illuſtrato: longè enim aliter afficitur ſenſus,
cùm corpora lucida, ac cùm illuſtrata intuetur; quia in re-
percuſſione obtunditur impetus incidentium globulorum æthe-
reorum, atque ex ſcabrâ & aſperâ corporis illuſtrati ſuperſi-
cie varias & complicatas directiones acquirunt repercuſſi glo-
buli, illaſque communicant conſequentibus globulis, quos
propellunt factâ impulsûs diffuſione uſque ad oculum. Quòd
ſi corporis illuſtrati facies polita ſit, & undique æquabilis,
ciem oculo ingerit, ita tamen, ut nonnihil primigenii nitoris
deteratur: ſic nubes ſublucida, illius imaginem ex aquâ re-
percuſſam excipientibus, apparet ſubobſcura, & qui Solis
eclipſim directè aſpicere non audent, ne nimio fulgore viſus
hebetetur, illam in pelui aquæ plenâ, aut in ſpeculo con-
templantur. Quare, cum lucem jam tum ab ipſo rerum,
exordio creatam, atque ſupra faciem abyſſi longè latèque dif-
fuſam, non ſit à recto Divinarum literarum ſenſu alienum
ſtatuere fuiſſe naturam quandam perſiſtentem, quam Deus
laudaverit tanquam bonam, atque illam neque fuiſſe omni-
nò extinctam dicendum ſit, neque adhuc permanere, ut
priùs diffuſam; quid magis rationi conſentaneum, quàm aſ-
ſerere eandem quartâ die coactam in Solem, atque diſtribu-
tam inter ſidera Firmamento infixa? eſto aliquâ lucis parte
reſperſa fuerint tum inferiora hæc corpora, tum ipſi Planetę,
ut ſuo quæque colore conſpicua fierent, acceptamque extrin-
ſecùs lucem modificarent, aut temperarent. Quoniam verò
ſtellas fixas à tellure tanto intervallo diſiunctas ex apparente
diametro conſtat ingentes eſſe (adeò ut non deſint, qui Al-
cor ſtellam ſextæ magnitudinis pronuntient novem vicibus
terrâ majorem) manifeſtum eſt in ſingulis maximam vim
lucis fuiſſe congeſtam & coagmentatam, ac proinde porrec-
tionis & contractionis motum ita notabilem eſſe, ut micare
videantur.
Dand.
At Venus aliquando ſcintillat, atque Mercurius;
neque tamen illis innatam lucem tribuere poſſumus, quæ alio-
quin, utpote ſemper eadem, ſemper micaret. Niſi fortè
dicamus, quemadmodum terra non ubique habet montes
ignivomos, ita Venerem atque Mercurium habere lucem
plurimam inſitam, ſed ſolùm quâ facie Soli ſemper obversâ
tunc nos reſpiciunt, cum pleno orbe Solis radios excipere vi-
dentur: neque enim incredibile eſt Venerem atque Mercu-
rium Solis aſſeclas, circa quem ſuos circuitûs perficiunt, ean-
dem ſemper faciem Soli obvertere ſimiliter, ac Luna tellu-
rem circumiens eandem ad nos faciem ſemper convertit, ut
ex ejus Maculis manifeſtum eſt.
Grad.
Hæc aſſerentem quo efficaci argumento redarguerem,
me non habere ſponte fateor: ſed quia neque invenio proba-
bile aliquid ad faciendam fidem rei tam dubiæ, illud propo-
no, quod cum primùm mihi ſe videndum præter ſpem obtu-
deinde ſæpiùs, quoad licuit, ob-
ſervavi. In proximi templi ſupremo tholo infixa erat ex craſ-
ſiore laminâ ferreâ crux, ut apparebat, auro obducta, &
in plano circuli Meridiani collocata. Eram in conclavi, cujus
feneſtra una aliquantò altior à pavimento Ortum reſpiciebat,
ideò horis pomeridianis Solis luce, quam Crux illa repercu-
tiebat, uberiùs gaudebam, ſed illa per cubiculum diffunde-
batur non ſervatâ certâ Catoptrices lege, quemadmodum
etiam cum oppoſitus paries dealbatus lucem reflectit. At ubi
Sol certam ab Horizonte altitudinem atque à Meridiano de-
clinationem aſſecutus fuerat menſe Auguſto circà horam vi-
geſimam ſecundam, tunc per feneſtram lux in adverſum pa-
rietem ferebatur, certâ quidem figurâ carens, ſed peculiari-
ter clarior, tàmque tremula, ut cœperim ſuſpicari, an tàm
valido impulſu Solaris lux crucem ipſam ferream percuteret,
quantus ſatis eſſet ad illam flectendam tantiſper, dum virtu-
te ſuâ elaſticâ ſe illa reſtitueret. Verùm animadvertebam tre-
morem illum non eſſe reciprocum quendam integræ lucis mo-
tum diſcurrentis ex loco in locum in pariete (id quod effeciſ-
ſet crux commota, ſicut cùm ſpeculum tremulâ manu te-
nentes radium Solis reflectimus) ſed lucidæ imaginis extre-
mas oras celerrimâ viciſſitudine lucere, & obſcurari, perinde
atque ſi Solis lux admitteretur per foramen, quod ſponte ſuâ
viciſſim dilataretur atque coanguſtaretur, non tamen occlu-
deretur. Hoc idem, quod in luce Solis repercuſsâ, in dire-
ctâ obſervavi, quæ per foramen projicitur in oppoſitum pla-
num ita remotum, ut circulus lucidus amplior efformetur,
ſed luce dilutiori; nam ſimiliter lucidam aream amplificari
& viciſſim extenuari videmus;
id quod non adeò manifeſtum
eſt, quando circulus lucidus minor eſt, & lux acrior oculum
perſtringit. Quod experimentum optimè convenit cum motu
porrectionis & contractionis, quem luci tribuimus:
dum,
enim ſe lux contrahit, minuitur Solis diſcus apparens, qui
augetur, dum ſe illa explicat: quia autem augmentum hoc
& decrementum oritur ab extremis Solis partibus, ideò in
ipſo imaginis ambitu potiſſimùm apparet viciſſitudo illa clari-
tatis & obſcuritatis.
His poſitis nullus dubito, quin crucem
illam ex Sole collucentem vidiſſem ſcintillare, ſi oculum ibi
collocâſſem, ubi imago illa lucida apparebat. Si igitur ita,
Solis lux inciderit in faciem Veneris aut Mercurii, quomodo
tunc in crucem illam, oculo noſtro Venerem aut Mercurium
careant, ſicut caret ferrea crux auro obducta, quæ nec ita
polita eſt ac levis uti ſpeculum, nec ita aſpera ſicut ferrum
rude, quin valeat aliquas reflexionis leges confusè atque per-
mixtè ſervare.
Dand.
Quandoquidem lucis natura primo die condita non
periit, utique, ſi illa uſquam fuerit, in Sole atque in ſtellis
eſſe dicenda eſt, ita ut illa, quæ per aërem & æthera priùs
erat diffuſa, fuerit conglobata in hiſce ſideribus. Verùm du-
bitandum adhuc videtur, utrùm Sol ac ſidera ſixa ſint mera
lux, an verò præterea aliam aliquam naturam plurimâ luce
imbutam contineant: ſi enim lucis notio ad plures differentias
pertineat, luces ſpecie diſpares ſatis erunt ad diverſam ſide-
rum naturam conſtituendam.
Maur.
Hanc in luce diſſimilitudinem nolim in controver-
ſiam adducere, ſive admittendo, ſive rejiciendo; neutram
ſiquidem in partem ſatis valido argumento impelli me ſentio; quanquam non diſſimulo me in eam inclinatione quadam pro-
babilitatis propendere. Ut ut autem eſt, in Sole certè aliam
à luce naturam agnoſco: quandoquidem Gen.
1.
4.
*Dixit Deus*
*Fiant luminaria in Firmamento Cœli.* v.
16.
*Fecitque Deus duo*
*luminaria magna...
&
ſtellas.
* Utique luminaria magna nemine
diſſentiente, non alia ſunt præter Solem, & Lunam:
hæc
autem, videlicet Luna, non fuit merus æther conſtipatus,
ſed natura quædam de novo condita; igitur &
ille, nimirum
Sol: cum de utroque ſidere dictum ſit Fiant;
alioquin vox
eadem ſemel prolata duplicem ſubiret notionem, ſi in Sole qui-
dem nihil fuiſſet creatum, nihilque habuiſſet præter lucem guar-
to ab hinc die conditam, & poſtea ſolùm conglobatam, ut factus
dicatur Sol, in Lunâ verò intelligenda eſſet nova natura. Porrò ne-
mini, ut reor, dubium eſſe poteſt, an Luna aliquid ſit pręter ęthera
conſtipatum; æther enim perſpicuus eſt, Luna opaca, ut Solares
eclipſes manifeſtum faciunt: æther eſt fluidus ac diſſipabilis,
Luna conſiſtens, cum eaſdem nobis Maculas oſtentet. Quòd ſi
fortaſſe quis dixerit Lunam ab æthere differre, ſicut glacies ab
aquâ, hoc ſaltem dare neceſſe fuerit, crearum à Deo aliquod
ætheris coagulum, ſicut aquæ addere oportet nitroſas, aliaſve
ſalinas particulas, ut concreſcat in glaciem. Simili igitur ratio-
ne, plurima quidem lux, illáque efficaciſſima congeſta eſt in-
Sole, quem igneum appellare non dubitaverim, cum de eo
ſcriptum ſit Eccleſiaſtici 43. In meridiano exurit terram, &
in conſ-
Fornacem cuſtodiens in,*
*operibus ardoris. Tripliciter Sol exurens montes, radios igneos exſuſ-*
*flans, & refulgens radüs ſuis obcæcat oculos:
* ubi ignei vocantur
radü, quibus refulgens obcæcat oculos, ut intelligamus lucem
ipſam eſſe ignem. Verùm pręter lucem, ſeu Ignem, alia natura
Soli tribuenda eſt, ut ſummi conditoris voci Fiat aliquid ex
nihilo eductum reſpondeat. Præterquam quod Solis maculæ
noſtro hoc ſæculo accuratiſſimè, & improbo labore, obſervatę,
ipſi Solari corpori adhærentes citrà ullam unquam parallaxìm,
manifeſtum faciunt aliquid in Solę eſſe præter lucem.
Grad.
Mirum, quàm varias in partes ſe torſerint, immò
etiam num torqueant Philoſophorum quorundam ingenia, quo-
rum voluntariis hypotheſibus hoc phęnomenon minimè con-
gruit. Primùm negandi anſam aſſertionis novitas præbuit:
deinde ubi res multorum oculis teſtatior fuit, quàm ut eſſet
inficiandi locus, vitrorum, per quæ Solis ſpecies excipiebatur,
ludibrio tribui poſſe videbatur; ſed vitrorum converſio atque
mutatio omnem fallaciæ ſuſpicionem depulit, macularum,
imagine, ſivè poſitionem in Solari diſco, ſivè amplitudinem
ſpectes, minimè mutatâ. Tum comminiſci modò ab inferioris
cœli particulis præ cæteris opacis lucem interciſam; modò
ignotos Planetas Solem ſubeuntes; modò umbras ex corpori-
bus neſcio quibus in ſolis imaginem ab ipſo Sole projectas: ſed
neutiquam hæc commenta cum phænomenis conſentiunt.
Quæ in Lunæ facie apparent maculæ, conſtantes ſunt, ean-
demque ſervant poſitionem & figuram:
at in Sole nec idem,
ſemper eſt macularum numerus, nec eadem figura, ſed & variæ
ſunt, & modò plures, modò pauciores, aliquando etiam nullæ
conſpiciuntur. Sepè etiam contingit quaſi ex improviſo macu-
lam oriri, aut incrementum capere; ſæpè plures in unam coire,
aut unam in plures diſpergi, & quidem in ipſo medio Solisdiſco:
Nam ſi quę in Orientali Solis margine, quatenus ad aſpectum
pertinet, unam conſtituunt, ex Solis circa ſuum axem conver-
ſione paulatim diſgregatæ apparent, atque, niſi pereant, ite-
rum uniri videntur accedentes ad Solis limbum Occidentalem.
Quæ ſcilicet maculę initio in limbo Orientali conſpiciuntur,
paulatim progredi videntur, & non niſi ferè poſt tredecim dies
ex margine Occidentali deſinunt apparere, donec iterum ex
Solis limbo Orientali poſt tredecim ferè alios dies emergant,
niſi in altero Solis hemiſphœrio evanuerint. Ex quâ periodo
innotuit Solis circa ſuum axem convolutio diebus circiter vi-
ſeptem.
Ita tamen maculę aliquoties circuitum perſi-
cere, & redire obſervatæ ſunt, ut nulla integrum annum abſol-
verit. Sed magna macula rarò naſcitur, &
incipit in Solis diſco
apparere, quin deficiat, antequam in margine Occidentali exte-
nuetur, aut evaneſcat: Si qua verò in ſuperiore &
nobis occulto
Solis hemiſphœrio orta nobis primùm appareat in limbo Orien-
tali, & ampla fuerit, communiter non tamdiu durat, ut totam
dixi diametrum percurrat. Porrò hic macularum cæteroqui
obſcurarum interitus ita contingere obſervatus eſt, ut macula
ipſa ſenſim decreſcat mole, & extenuetur in umbram;
quem-
admodum in ortu ſuo multæ ex tenuiſſimis umbris, quaſi ara-
nearum telis, ſpiſſiores factæ circa medium nigreſcunt, & au-
gentur. Nec planè admirabilitate caret, quod ſępiſſimè ex
deficientibus maculis accenduntur Faculæ reliquo Solis diſco
lucidiores, & plerunque majores ipſis maculis, ex quibus ortę
ſunt: quamquam etiam aliquando ex Faculis Maculę oriuntur.
Has autem ſivè Maculas, ſivè Faculas Solari corpori adhęrere
indicat ipſe motus, nam omnium eodem tempore apparentium
ſimilia ſunt itinera, & figurâ, &
poſitione;
ſiquidem omnes
circa finem Novembris ac initium Decembris, iterumque circa
finem Maji ac initium Junii, hoc eſt paulo ante Solſtitia, per
duas circiter hebdomadas, quaſi rectam lineam in apparenti
Solis diſco deſcribunt; at verò conſequentibus ſex menſibus à
Brumali Solſtitio ferè uſque ad Æſtivum, hoc eſt ad finem
Maji & initium Junii, motus curvus eſt &
inflexus, intume-
ſcente magis & magis arcu versùs partem Solis Borealem, ita
ut ſumma curvitas ſit ſub initium Martii, quę deinde decreſ-
cat; contra autem ab Æſtivo ad Brumale Solſtitium curvitas
itineris eſt versùs oppoſitam Solis partem Auſtralem, ita ut
initio Septembris maxima ſit curvitas. Cum igitur tàm defini-
tus ſit ſingulis annis macularum motus pro ratione temporis,
quo exiſtunt, earum verò ortus prorſus incertus ſit, nec ullâ
certâ lege (ſaltem nobis cognitâ) conſtitutus, non eſt illis, ſed
Soli, cui adhęreant, tribuendus motus, dum ille circa ſuum
axem obliquo motu annuo convolutum, periodo ferè men-
ſtruâ, hoc eſt dierum circiter 27., convertitur.
Maur.
Ex hoc Solis motu globoſum illum eſſe agnoſcimus,
& uſquequaque lucidum;
quamvis macularum obſcuritas &
opacitas tanta, ut nigrorem referat circa medium, non eſſe,
illum meram lucem oſtendat. Nam quæ in medio Solis diſco
oriuntur Maculę, non aliunde venire, ſed ex ipſo Solis corpore
viſceribus plurimos halitûs ſollicitante interiori calore in,
aërem extrudi obſervant in altiſſimis cavernis aureæ venæ
ſcrutatores; qui ex hujuſmodi expirationum copiâ, quibus
ferè præſocantur, proximam tempeſtatis mutationem præ-
ſagiunt. Non eſſe autem Maculas niſi Solis expirationes,
ſuadet illarum tùm varietas, ità ut ejuſdem maculæ figura,
poſtridie, ferè nunquam omnino talis appareat, qualis pri-
die viſa fuit, tùm inconſtantia, ita ut aut eadem diſtraha-
tur in plures, aut ex pluribus una confletur; id quod etiam
in nubibus ex terrenis halitibus quotidiano ferè experi-
mento obſervamus. Immò ſicuti diſcuſſis nubibus Solis fer-
vorem terra excipit validiorem, quem priùs interiectæ nubes
retundebant; ita quoquè cùm nullæ in Sole conſpiciuntur Ma-
culæ, fervida eſt tempeſtas; quemadmodum accidit anno
1632. a die 19.
Julii uſque ad 15.
Septembris, cum aura fuerit
tunc ſicciſſima; quaſi deterſis nubibus Solaribus radii ex toto
diſco ad nos perveniant. Nec probabilitate prorſus caret eo-
rum ſententia, qui ex hiſce Solaribus expirationibus, aliquan-
do ſaltem, Cometarum materiam ex parte deſumptam opi-
nantur, cum nulla penitus Macula in Sole fuerit obſervat@
anno 1618. quo tres Cometæ arſerunt.
Eatenus autem ſolùm
ſimilitudinem à nubibus ductam volo, quatenus ex illâ ex-
plicatur concurſus & diſiunctio expirationum:
neque enim
rem totam toti rei ſimilem exiſtimo, quaſi ſicuti nubes ſunt
à terra diſiunctæ, ita etiam maculæ eſſent à Sole avulſæ, &
hoc tantummodo efficerent, ut lucis particulas nobis occul-
tarent, quâ ratione Mercurii ſidus, aut Luna, cùm Solem
ſubeunt. Quapropter, ſi in re tàm procul à nobis non eſt
opinari neſas, dicerem expirationes ex intimis Solis partibus
ad extimam ſuperſiciem propulſas ita immiſceri lucidis parti-
culis, ut primùm earum motum aliquatenus retardantes,
dum reliquæ circumpoſitæ liberè moventur, & fulgent, um-
bræ ſpeciem exhibeant; deinde aliis atque aliis accedentibus
prorſus cohibeatur motus lucis proprius; adeòque maculæ
præſertim circa medium, ubi Solis facies magis conferta eſt
expirationibus, nigrorem referant, tandiu autem durant,
donec vi caloris diſſipatæ & excuſſę fuerint hujuſmodi expira-
tiones. Ex quo fit agitatione illâ calidorum igniculorum va-
riam fieri maculæ figuram; modò minui expirationibus ali-
quibus diſcuſſis; modò amplificari novis advenientibus;
mo-
res minores; modò repletis intervallis unam fieri ex pluribus,
ac demum maculam deſinere in umbram extenuatis expira-
tionibus. Quin etiam aliquando illæ tàm promptè atque cele-
riter prorſus diſpelluntur, ut loco Maculæ clariſſima Facula
accenſa videatur; quæ enim particulæ ſolam caloris faculta-
tem jugi agitatione exercebant, ſublato impedimento, atque
omninò expurgatæ, etiam motu porrectionis & contractio-
nis validè ſe vibrant, acriùſque lucent præ cæteris circumpoſi-
tis, quas aliquæ expirationes, licet tenuiſſimæ, quodam-
modo inficiunt, motumque lucis proprium aliquatenus debi-
litant: quia verò non diù perpurgata manet pars illa Solis, quin
novæ expirationes adveniant, ideò Facula extinguitur, & fit
lux in toto diſco æquabilis.
Dand.
Hujuſmodi expirationum immunis, ut puto, ferè
nunquam eſt Solis facies; quamvis nec ita coagmententur, ut
ſplendorem maculis aſpergant, neque ibi hæreant ſed extrà
Solem erumpant; quippe quæ in hæc inferiora illabuntur:
cum enim Solis virtus in tellurem influat adeò, ut ipſa viſce-
ra permeare cenſeatur omnium conſenſu, hoc autem neque
luci, quâ lux eſt, concedi poſſit cui ſcilicet reluctatur opa-
citas, neque calori, quâ calor eſt, cum altiùs fodientibus
occurrat frigus; reliquum eſt, Solarium expirationum natu-
ram aliis à luce & à Calore facultatibus inſtructam eſſe, atque
ex illis, cæteriſque, quas tellus ſubminiſtrat, particulis con-
flari & effici varias corporum proprietates.
Neque timendum
cum aliquibus, ne fortè Sol aliquando effœtus fiat. Primùm
enim ex Solis apparente diametro nunquam minore minutis
30. ejuſque diſtantiâ nunquam minore ſemidiametris terreſtri-
bus 2850. elicitur ejus vera diameter ad telluris diametrum,
major quàm ſit 12. ad 1.
, atque adeò Ratio Solis ad Terram eſt
major quàm 1728. ad 1.
Immò ex accuratiſſimis Lunę Dicho-
tomæ obſervationibus innotuit Solem nunquam minùs abeſſe
à Tellure quàm ſemid. terr.
7000.
, ac propterea veram Solis dia-
metrum ad tetrę diametrum eſſe majorem quàm 30. ad 1.
, ac
proinde Solem eſſe ad Terram majorem quam 27000. ad 1.
Quantumvis igitur imbuatur tellus Solaribus expirationibus,
quid illę ſunt ad univerſam tàm ampli Solaris corporis molem?
Deinde ſi in corporum coagmentatione terreſtribus particulis
copulantur aliquę, quas Sol efflavit, expirationes, in illorum
diſſolutione hæ utique non abeunt in nihilum, ideòque etiam
particulis concurrant ad novi alicujus corporis compoſitionem
& conformationem;
ac proinde, cum non ſemper opus ſit novis
expirationibus, non eſt defutura Solaris virtus influens in hæc
inferiora. Quamquam non video, cur in perenni aëris atque
ętheris agitatione Solares expirationes aliarum naturarum,
nexu ſolutę nequeant ad Solem redire, æquè ac terreni halitûs
perpetuo quodam circuitu migrant & remigrant.
Quia autem
fruſtra & ſinè causâ quid facere, dignum Deo non eſt, quò
ſpectare dicamus illam ferè menſtruam Solis converſionem
circà ſuum axem obliquo motu annuo convolutum, niſi ut
diverſi generis expirationes tùm Tellus, tùm cęteri Planetę
recipiant, dum aliam atque aliam faciem Sol obvertit? Niſi
enim diverſa aliqua utilitas ex illâ converſione conſequeretur,
motus hujuſmodi circa axem videretur ſupervacaneus, cum
ſimilem lucem, ſimilemque caloris virtutem Sol emitteret.
Grad.
Solem aſtrorum obtinere principatum, nemo eſt, qui
neget: idque non eò tantum, quòd illius candor illuſtrior ſit
quàm ullus ignis, & oculis blandiatur cuncta ſuâ luce luſtrans
& complens, ſed quia maximè ab illo pendere rerum ortum,
& interitum Philoſophi putant, homo enim hominem generat, &
Sol, ait Ariſtoteles 2. Phyſ.
text.
26.
nec utique ſolâ luce.
Quòd
ſi reliqui Planetę, quamvis propriâ luce carentes, naturam,
habent quiſque ſuam, quâ tantos motûs mutationeſque, ut
communis fert opinio, in his inferioribus moliuntur, ſuam
quoquè Soli naturam pręter lucem concedere ęquum videtur: id quod ſtellis fixis ęquè convenire cenſendum eſt, etiamſi lucis
primo die conditę fulgore inſignitis. Quid enim fuerit afflatus
ex aſtris terram ita movens, ut illam fœcundam plurimarum
rerum parentem efficiat, preter particulas, quas expirant, & in
terram uſque demittunt? Niſi fortè Influxuum notioni nihil
præter vocabulum reſpondere dicamus: nihil verò niſi voces
accipimus ab iis, qui aut adſtruunt, aut aſſertione approbant
in ſideribus Qualitates Occultas quaſdam, quibus efficientiam
tribuant. Occultum ſi dicant id, cui nondum eſt impoſitum,
proprium nomen, aut cujus naturam non omninò perſpectam
habemus, adhoc Occultarum Qualitatum aſylum ſemper
ignorantiæ patet perfugium; nulla enim adhuc excuſa ſunt tot
verbis referta lexica, quot res complectitur Univerſitas, nihil-
que ante oculos ipſos poſitum habemus, cujus proprietates ſin-
gulæ innotuerint. Cæterùm huic verbo, cum Qualit atem,
An naturam ali-
quam intelligunt, quæ cum per ſe ſtare valeat, ſi corpori alicui
immiſceatur aut adhæreat, illi nomen tribuit, ſicut dulce,
appellatur, quod fuerit Saccharo aſperſum? Sic apud Ariſtote-
lem lib. de Somniis cap.
2.
Quod præparatum eſt oleum, citò accipit
proximorum odores, & vina hoc ipſum patiuntur;
non ſolùm enim.
eorum, quæ immittuntur vel commiſcentur, ſed &
eorum, quæ propè
vaſa ponuntur, vel adnaſcuntur, recipiunt odores. Hujuſmodi na-
turas Aſtris ingenitas ſi concedant, quas illa expirent, facilè
admittam Occultas eſſe, hoc eſt, ſine nomine, neque ſatis nobis
perſpectas. Verùm non hoc volunt, ſed Qualitatem ita Aſtris
ipſis inhærentem, ut ab iis ſejungi nequeat, quin penitùs
intereat, quemadmodum de omnibus, quæ Accidentia vocant,
philoſophantur. Hoc autem illud eſt, quod nondum ſatis doceri
potui: neque enim mihi perſuadeo Qualitatem illam Marti
inhęrentem, & à me tanto intervallo ſejunctam, poſſe meam
bilem irritare, aut ſanguinem inflammare, niſi aliquid in me
immittat: ſicut neque intelligo, quî fieri poſſit, ut in Sole con-
ſiſtens Qualitas auri effectrix hoc gignat in imis terræ viſceri-
bus. Audio affirmantes virtutem illam per interiectum æthera
& aërem propagari:
Sed ſi propagatio iſta in hoc ſita eſt, ut
aliquid ab eâ efficiatur in toto ſpatio intermedio, non video
aërem aut à fervidâ Qualitate Martis accendi, aut à Qualitate
auri effectrice pretium accipere. Aërem dicunt non ita eſſe,
præparatum, ut aurum fiat: Non inficior:
ſed quæro, quęnam
ſit illa Qualitatis aureę per aërem propagatio: qualitatis,
inquam, aureę, non lucis; quia lux ubi terram opacam attige-
rit, ibi ſiſtitur; ſed qualitatem illam auream adhuc propagari
oportet uſque ad venam metalli: illa igitur &
in aëre &
in terrâ
intermediis aliquid efficiat neceſſe eſt; lux enim non eſt Qua-
litas Occulta, vim autem auri effectricem Qualitatem Occul-
tam vocant; hęc igitur propaganda eſt, quicquid luci acciderit.
Quomodo verò propagetur, adhuc explicandum ſupereſt.
Scio quoſdam ſatis habere, ſi à causâ, cui effectus tribuitur,
aliquid, quodcunque tandem illud ſit, in medio efficiatur, modò
cum effectu aliquatenus connectatur; adeóque lucem virtutis
ſidereæ vehiculum, utique ſplendidum, aſſerunt. Hos tamen
ſimiles dixerim aucupi, cui ſatis fuerit, ſi aves exploſi ſclopi
bombum audiant citrà ictum plumbeę glandis: avem non,
bombus occidit, aut dejicit, ſed glandis ictus, aut ſagittę: ſic
aurum non lux efficit, ſed alia virtus. Ex his manifeſtum mihi
effluentes ex aſtris expirationes juxtà cujuſque naturam.
Maur.
Bonâ veſtrâ veniâ Naturas potiùs dixerim, quàm
Naturam: neque enim aſtrum unum, homogeneum quid eſſe
puto, ſed univerſitati rerum maximè conducere aliam eſſe,
aliarum partium naturam; ut, ſicut non omnis fert omnia
tellus, ita etiam, cum ex cœleſtibus cauſis pendeat varietas
eorum, quæ hic apud nos oriuntur & intereunt, non ſimiles ex
ſingulis ejuſdem ſideris partibus expirationes prodeant; quem-
admodum neque ubique terrarum ſimilibus halitibus aër im-
pletur. Hinc, in Lunâ præſertim, explicari poteſt, cur pro
diversâ poſitione, quâ à Sole reſpicitur, varios effectûs gignat; quatenus videlicet Solis ipſius calor alios atque alios halitûs ex
variis Lunæ partibus excitat, qui in hæc inferiora deveniunt.
Videmus enim à Novilunio ad Plenilunium in terrâ plantas,
atque in aquis teſtacea humore impleri; &
contrà ſeneſcente
Lunâ humorem minui. Neque fruſtrà contingit, quæ obſer-
vata eſt, multiplex Lunæ circà ſuum centrum libratio, non
ſolùm ab Oriente in Occidentem, & viciſſim ab Occidente in
Orientem, atque ab his declinando, ſed etiam ab Auſtro in,
Boream & à Borea in Auſtrum:
Nam ex hac converſione,
(cujus periodus nec multo minor eſt diebus 26., nec multo
major diebus 28,) fit, ut ipſius Lunæ partes modò directè,
modò obliquè incidentes Solis radios excipiant, illoſque non,
uno modo ad nos reflectant; quandoquidem nunc extrà con-
troverſiam eſt lunares maculas eſſe umbras, quas projiciunt
aſperitates inſtar montium prominentes; &
maximæ libratio-
nis quantitas, nimirum maximi in Lunâ circuli arcus, com-
plectitur gr.27.
min.
31.
ſect.
48.
, quo ſpatio continentur maculæ,
quæ primùm conſpicuæ deindè aſpectui ſubducuntur. Cum,
autem hujus librationis periodus non concurrat cum Menſe
Synodico, quo minor eſt, additâ latitudine atque Declinatione
modò Boreali, modò Auſtrali, aliqua ſemper eſt in excitandis
Lunę halitibus diverſitas pro diversâ ejuſdem poſitione atque
configuratione cum Sole. Haud diſſimilem librationem circà
ſuum centrum accidere Marti atque Jovi concedendum eſt,
quamquam earum periodus nondum innotuerit: Mars enim
diſcum maculâ nigrâ, quæ in dies contrahitur, infectum oſten-
tat, Jupiter verò faſciis pręcinctus apparet modò tribus, modò
duabus, modò unicâ, quæ aliquando rectę, aliquando curvę,
nunc magno intervallo diſtantes, nunc ferè conjunctę aſpiciun-
Quòd ſi uniuſmodi eſſet totius ſideris natura, nil plan è
referret, quam nobis ſui partem obverteret, cum non niſi ſimi-
les expirationes evibraret: Si verò alia ſit aliarum partium
natura, pertinet ad influxuum varietatem hujuſmodi Planeta-
rum circà ſua centra libratio.
Grad.
Non pauca nunc turmatim occurrunt animo tuæ huic
ſententiæ convenientia. Et primò quidem placet id, quod
de Lunâ innuebas, videlicet à Solis calore in Lunam inciden-
te excitari halitûs: nam tùm Lunæ, tùm cæteris Planetis
hoc idem tribuerem, quod telluri accidere non dubitamus,
ex cujus viſceribus vi interioris caloris multi ſurſum elevantur
halitûs ex patentibus meatibus erumpentes, & præterea ex
ipsâ ſuperficie calore Solis imbutâ aliæ particulæ ſolvuntur,
quæ in aërem aſcendunt, ut potiſſimùm æſtate in Campo arato
obſervamus, cùm maximus eſt diei fervor; ſimile enim quid
videmus, ac cum foculum ardentibus prunis plenum in Sole
exponimus. Eadem ratione mihi facilè perſuadeo ſingulos
Planetas non ſolùm ſuas expirationes ſponte emittere, prout
cujuſque interior facultas fert, verùm etiam à Solis calore ex-
timas partes irritari, ut illæ validiùs effluant atque uberiùs,
prout Solarium radiorum impreſſionem excipiunt, pro ſitu &
figurâ, qua ſe invicem reſpiciunt. Hinc probabili conjecturâ
ducor ad opinandum, ita unius Planetæ expirationes in alte-
rius Planetæ corpus incurrere poſſe, ut proprias hujus expi-
rationes vel excitent, vel compeſcant, vel ſecum rapiant,
vel aliorſum inflectant, & dirigant, pro variâ partium, quas
contingunt, naturâ. Cum igitur à Lunâ, cæteriſque ſimùl
ſideribus variam Cœli temperationem fieri nemo diffiteatur,
hæc utique ex tàm diſſimilium expirationum concurſu atque
complexione oritur; illæ autem æthera &
aërem pervaden-
tes commiſcentur halitibus hiſce noſtris inferioribus, ex qui-
bus unà cum terrenis Salibus, Sulphuribus, atque Spiritibus,
mira rerum varietas, non in plantis ſolùm atque foſſilibus,
verùm etiam in ipſis animalibus, tùm ex aſſumpto alimento,
tùm ex ſpiritu, quem ducunt: Ex hac enim ſidereorum at-
que terreſtrium halituum complexione nullus dubito, quin
maximè pendeat Spirituum Vitalium atque Animalium tem-
peratio, quam aut firma corporis conſtitutio, aut incom-
moda valetudo conſequitur.
Dand.
Arridebunt noſtra hæc, ut mihi quidem perſuadeo,
non mediocriter Aſtrologis, quibus rationem ſuppeditamus
rum expiratíonum diſſimilitudine, quatenus ex aliis aut aliis
ejuſdem ſideris partibus emanant, ſed etiam qua@enus invi-
cem comparantur, & junguntur.
Si enim alias expirationes
Luna emittit ex ſui hemiſphœrio Orientali, alias ex Occiden-
tali, atque idem Veneri, & Marti, cæteriſque Planetis,
contingit, ſatis conſtat plurimum referre, uter Planeta ſit
præ alio Orientalior, ac proindè quâ in Domo cœleſtis The-
matis conſtitutus reperiatur: quandoquidem ex duobus Pla-
netis occurrentium ſibi invicem expirationum, pro diversâ
facie, quâ ſe mutuò aſpiciunt, diſſimilis eſt complexio atque
efficacitas, pręter inęqualem impetum, quo conjunctim in-
fluunt, temperatis ſingularum directionibus, juxtà quas ef-
fluunt. Hinc eſt ſiderum expirationes quaſdam ſimplices,
quaſdam copulatas in terram deſcendere, quaſdam amicas; quaſdam inter ſe colluctantes, alias ſuapte naturâ incitatas,
& celeres, atque ad commovenda hæc inferiora expeditas,
alias tardiores ac remiſſiores, alias conſtipandi, alias diſſi-
pandi facultate præditas, atque adeò plures, ubi congregan-
tur & coaleſcunt, unam in ſpeciem temperari, quæ deinde
ad variam corporum habitudinem conſtituendam plurimum
conferre cenſenda eſt, pro ut hæ aut illæ expirationes ſivè nu-
mero, ſivè propriâ & ingenitâ efficacitate reliquas ſuperant.
Quapropter quemadmodum omni terreſtrium tùm vaporum,
tùm exhalationum genere refertum hunc aërem, qui tellu-
rem circumplectitur, agnoſcimus; ita pariter variis omnium
ſiderum expirationibus plenum æthera animo ac mente conci-
pio; quæ licèt ibi ventorum vi non agitentur, perpetuo ta-
men ac celerrimo Planetarum impulſu commoventur: Quo
in motu plures ex ſuis expirationibus, in quas incurrunt,
Planetæ ſinguli reſorbere poſſunt; parum enim refert, utrùm
halitûs ad ſuum principium pergant, an corpus ipſum ſuis
halitibus occurrat: ſicut ſpongia equè imbuitur aquâ, ſive
huic immergatur, ſive hæc ſuperfundatur.
Maur.
Aſtrologis hæc omnia, &
fortaſſe etiam plura libens
dedero; ſed continuò ridebo non illos, qui ex arte ſuas fa-
bulas venditant, ſed eos, qui ſic ineptiunt, ut mirari non
deſinant prædictiones barbaris vocabulorum cothurnis grande-
ſcentes: ubi enim audierint Planetam aliquem eſſe Alfrida-
rium, aut Alcochoden, quia in loco Hylegiali plures habet
Dignitates, & alia hujuſmodi, plurimum ſubeſſe myſterio-
quę ſi explicentur, &
enuntientur, illicò
contemnenda & frivola apparent.
Si Planetarum ſingulorum
vires in hæc inferiora ſingillatim illaberentur, ex diuturnâ
notatione effectuum natura & facultas ſingulorum, aliquâ
ſaltem ex parte, innoteſcere potuiſſet: ſed, cum eædem,
Lunæ cum Sole Syzygiæ, & reliquæ configurationes, ſingulis
menſibus recurrant, nec tamen eadem ſit pluviarum & ſere-
nitatum periodus apud nos, manifeſtum eſt Lunares influxûs
(id quod de cæteris dictum intelligatur) aliarum expiratio-
num admiſtione temperari, ut diverſa contingat efficientia. A temeritate igitur ſejungi non poterit prædictio ignorantis,
cuinam ſidereorum halituum complexioni tribuendus ſit effe-
ctus, qui ſub aſpectum cadit: quandoquidem non ſolùm la-
tet, ex diſſimilibus ejuſdem ſideris expirationibus quænam
ſpecies effluxerit, verùm etiam quænam fuerit ſingularum
portio: pro diversâ autem partium inter ſe Ratione ejus, quod
ex his conflatur, efficacitas varia eſt, ut in pulvere pyrio,
qui ex carbone, ſulphure, & nitro componitur, plurimum
intereſt, quanta ſit ſingulorum portio: quemadmodum etiam
pictorum pueri nôrunt, quàm varius conſurgat color, ſi quis
reſinæ fumum, rubricam, & ceruſſam ſimul conterat, va-
riatis horum Rationibus. Ad hæc, quis neſciat, ipſius aëris
conſtitutio quàm varia ſit eodem tempore? adeò ut in locis
non admodum diſſitis in eodem Phyſico Horizonte, & ſub
eodem meridiano, hìc quidem nubes imbribus maximis in,
terram ſe exonerent, hìc verò iter faciat viator æſtuosâ &
pulverulentâ viâ. Quonam ergo ex ſidere Aſtrologus huic
pluviam, huic ſerenitatem prænunciet, abſque ullâ vapo-
rum aëris notitia? Similiter quà confidentiâ regionis alicujus
incolas terrebit denunciatione morbi Epidemici, ſi ignoret,
quibus Salibus volatilibus refertus ſit aër, quem ſpiritu du-
cunt? Neque aëris tantùm habitudinem, ſed &
agrorum in-
dolem innoteſcere oportet conanti futuram ſterilitatem, aut
frugum ubertatem prædicere: immò &
ipſa telluris viſcera,
perſpecta habeat neceſſe eſt, quicunque terræmotûs, labes,
oppidorum ruinas imminere affirmaverit. Cum itaque hæc
omnia Aſtrologis incomperta eſſe manifeſtum ſit, improvidi
ſanè ſunt, qui eorum prædictionibus ſe facilè præbent cre-
dulos.
Dand.
Attamen aliquorum prædictionibus eventa ſæpè reſ-
pondiſſe negare non auſim, quamvis non adeò claram, &
aſtrorum enim facultas excitare poteſt terrenos halitûs, eoſque
in ſuperficiem evocare, atque iis aërem implere: hanc autem
vim aſtris concedendam frequentia experimenta docere potue-
runt.
Grad.
Caſu veros vates eſſe poſſe ultrò affirmo.
Mihicertè
compertum eſt (neque vos fortaſſe latet) ſodales quoſdam,
non multæ ſcientiæ homines, ſed multi joci, aliquando con-
veniſſe, & ſingulis anni proximè futuri diebus pro ſingulo-
rum arbitratu, omninò inconſultis aſtris, ſuam tempeſtatem
aſſignâſſe, nec ullius Aſtrologi Ephemeridem tàm bellè ipſi
tempori congruiſſe: Quinimmò &
contigit Aſtrologi ſervum,
cum ab hero Ephemeridem Typothetę deferendam accepiſſet,
omninò contrariam ſibi deſcripſiſſe, ut quam diem herus ſe-
renam promitteret, ille turbidam pronuntiaret, feliciore,
eventu, ſecum reputans, ſi herus gauderet, quoties duo-
rum ſaltem aut trium hebdomadæ dierum tempeſtatem ſuâ
conjecturâ aſſecutus fuiſſet, ſibi contraria pręnuntianti qua-
tuor aut quinque dies reſponſuros. Non igitur eventis, ſed
argumentis & rationibus oporteret, quare quidque ita ſit,
docere. Equidem puer incidi in codicem, ubi inter cętera,
divinandi documenta quærebatur, uter conjugum prior diem
ſuum obiturus eſſet; atque collatis in ſummam literis utriuſ-
que vocabulum componentibus, ſi numerus par fuiſſet, dice-
batur uxor præceſſura, ſin autem impar, maritus viduita-
tem conjugi relicturus. Illicò curioſus, quotquot matrimo-
nia, inter conſanguineos, affines, amicos, morte diſſoluta
noſſem, cœpi ad hoc examen revocare, utriuſque nominis li-
teras numerando, tàmque exactè præſcriptæ regulæ congrue-
bat eventus, ut mihi non modicè gratularer: non tamen diù
deſipui; videbam ſcilicet nimis voluntariè imponi nomina,
infantibus, quorum deinde connubia ex multis fortuitis pen-
dent: præterquam quod divinatio illa latinis vocabulis alliga-
batur. Si eventus veritatem aſſereret pręceptis divinandi,
Artemidorus oraculi loco erit ſomniorum interpretibus; ali-
quando enim non ſunt falſi conjectores: Antiquorum Aruſ-
picina, Hæbreorum Rota Divinatoria ex quatuor concentri-
cis circulis, Libanii Alectriomantia à tritici granis juxtà Al-
phabeti Gręci literas ordine poſitis & gallo oblatis, ut quæ
grana comederet, literas indicarent quęſiti nominis; vanita-
tem non redolebunt; quia nonnunquam reſpondit eventus.
fraudibus carebit Onychomantia, quæ unguium
maculas obſervat, Capnomantia, quę fumi motum, Geo-
mantia, quę fortuitam punctorum poſitionem. Futurorum
argumenta deſumit Pyromantia ab igne, Hydromantia ab
aquâ, Aëromantia ab aëre, Libanomantia à thure, Cero-
mantia à cerâ, Lechanomantia à pelui, Coſcinomantia à
cribro, Botanomantia ab herbis, Daphnomantia à lauro,
Sycomantia à ficubus, Rabdomantia à virgis, Oomantia ab
ovis, Ichtyomantia à piſcibus, Ægomantia à capris; quibus
omnibus nihil excogitari poteſt futilius & inanius, nec tamen
ſemper falſæ ſunt. In harum artium numero Aſtrologiam
reponendam exiſtimo, de cujus eftatis ita loquitur S. Auguſt.
lib.
2.
de Doctr.
Chriſt.
cap.
23.
Quæ omnia tantum valent, quan-
tum præſumptione animorum, quaſi communi quadam linguâ cum
Dæmonibus fœderata ſunt. Quæ tamen omnia plena ſunt peſtiferæ,
curioſitatis, cruciantis ſollicitudinis, mortiferæ ſervitutis. Non,
enim quia valebant, animadverſa ſunt, ſed animadvertendo &
ſignando factum eſt, ut valerent: &
ideò diverſis diversè proveniunt
ſecundùm cogitationes & præſumptiones ſuas.
Illi enim Spiritûs, qui
decipere volunt, talia procurant cuique, qualibus eum irretitum per
ſuſpiciones & conſenſiones ejus viderint.
Neque obiici poteſt Au-
guſtino rerum Aſtrologicarum ignorantia; quantum enim erga
hujus artis ſtudia affectus aliquando fuerit, conſtat ex lib. 4.
Confeſſ. cap.
3.
, &
lib.
7.
cap.
6.
, ubi ejus vanitatem ſe demum
agnoviſſe fatetur. Hinc, quia nobis cordi eſt verum exquirere,
ac profiteri licet ſinè invidiâ, non diſſimulo me exiſtimare,
quantalibet afferri poſſit exemplorum copia, cum Aſtrologo-
rum prędictionibus eventa caſu conſenſiſſe: juniores enim à
priſcis illis diſciplinam atque pręcepta artis accepere, ad quę
tanquam ad ſaxum adhæreſcunt; illis verò, ut nuperrimè Mau-
rocenus diſſerebat, ignota erat Cauſarum complexio, cui tri-
buendæ eſſent rerum harum inferiorum viciſſitudines. Omnia
igitur incerta cum ſint, liceat mihi neque junioribus, neque
priſcis Aſtrologis credere reverâ fuiſſe diuturnâ obſervatione
cognita vaniſſimæ artis dogmata, quæ tradunt: non enim,
immeritò factum eſt jam tritum ſermone proverbium, quo
hominem non probatę fidei vulgus aſſerit tàm falſum eſſe,
quàm Ephemeridem Aſtrologicam. Meo certè villico, quod
ſpectat ad Cœli mutationes, aut ad futurum agrorum proven-
tum, majorem adhibeo fidem, quàm cuilibet aſtrorum ſcien-
tiam profitentì; agricolas enim frequens notatio docuit, quam
avis, aliiſque ſenioribus accepere;
tradìta verò
à Chaldęis Aſtrologię pręcepta nemo mihi perſuadeat ſolido
alicui fundamento niti.
Maur.
Si in his, quę ab hominum arbitratu nullâ ratione
pendent, nullius ferè momenti eſſe conſtat prędictiones, quę à
ſideribus tantùm petuntur, quippe quę non ſunt integra even-
torum cauſa, quid certi ex iiſdem pręnunciari poterit de humani
corporis conſtitutione? Quis enim non intelligat aptam humo-
rum temperationem, ex quâ virium robur, & firma valetudo,
concinna membrorum conformatio, & oris venuſtas, vitę curri-
culum, & vegeta ſenectus, infanti contingere ex eâ materia,
quâ fœtus in utero effingitur? hęc autem ex ſanguine per ſuos
ductûs in fœtum derivato deſumitur; Sanguinem verò ex cibo
& potu, quo mater nutritur, immò &
ex aëre, quem illa in,
pulmones attrahit, effici manifeſtum eſt; non enim nihil referre
putandum eſt ad ſanguinis temperationem, craſſo - ne & con-
creto in aëre, an in tenui degat mater uterum gerens, & utrùm
ſimila, an lomentum eidem prębuerit panem, quo veſceretur,
quáve potione ſive aquâ, ſive mero, ſitim illa depulerit, aut
quia neceſſitati parere coacta fuerit, aut quia more pręgnan-
tum lubidini ſervire maluerit. At verò ad inficiendum fœtûs
ſanguinem quantum valeant materni animi pathemata, &
ægritudines, non eſt opus pluribus exemplis confirmare; vix
enim unquam ſine notabili infantis incommodo matrem ex
improviſo periculo horror perfudit. Vana igitur eſt prædictio
& notatio cujuſque vitæ ex natali die, cum tàm multa Aſtro-
logis ignota ſidereæ efficientiæ modum temperent. Nec admo-
dum juvaret in Nativitate Nocturnâ Lunam habuiſſe in Ho-
roſcopo libero à Maleficis conſtitutam in Piſcibus, atque reſ-
picientem Solem aſpectu benefico, cum Jove in Cazimi, hoc
eſt in Corde Solis, ut diu viveret, qui corruptum & vitioſum
Sanguinem à matre hauſiſſet: Hęc ſi animadverterent, quos
miſeros nimia credulitas facit, non audirent hujuſmodi fatidi-
cos ab aquâ aut ab igni pericula monentes, ab inimicis damna,
aut bonorum jacturam denuntiantes, lethalem morbum prę-
cinentes; ſed totum Chaldaicum prędicendi genus repudiarent,
ut contemptâ terrorum inanitate, ſinè ægritudine & ſinè metu
viverent, nec ſe vanâ ſpe divitiarum, honoris, ac dignitatum
lactari ſinerent.
Dand.
Res eſt ſanè non levi admiratione digna, viros cæte-
roqui prudentię opinione commendatos ex Genethliaco The-
quę tamen ut proſperè eve-
niant, aliorum appetitionibus conſentaneas eſſe neceſſe eſt: adeó-
que non ſatis eſt aſtra illis favere, quorum negotia in Senatu
pertractantur, ſed præterea opus eſt, ut Senatorum ſingulorum,
quorum patrocinio ſpes nititur, Genethliacum Thema conſen-
tiat, eóſque ad favendum petitioni propenſos reddant. Mihi
certè ineptire videretur, qui Aſtrologo credens aſſerenti Plane-
tam Beneficum in Decimâ Thematis Domo, cęteris proſperè
ſe habentibus conſtitutum, aut luminaria in Angulis in Signis
Maſculinis, cęteris quinq; Planetis Medium Cœli reſpicientibus
radiis dextris, promittere infanti ſupremum in Republicâ Ma-
giſtratum, eum in hanc ſpem educaret, quaſi ignorans non niſi
ſenem ad tantam dignitatem evehendum, ac proindè nondum
natos plurimos, ex quoruin ſuffragiis in Maximo Nobilium
cœtu pendebit ſeries illorum, ad quos demum deventurum eſt
jus eligendi: niſi enim ea fuerit aſtrorum configuratio, quę hos,
quando naſcentur, ita diſponat, ut ad congrui temporis diem
fautores ſint, adeóque omnia Themata conveniant, infanti illi
aſtra quod promiſerant, ſeni pręſtare non poſſunt. Similiter
cum nemo accipiat, niſi alius dederit, non minus mihi hæredi-
tatem adeundam denuntiare debent mea ſidera, quàm alium
à ſuis ſideribus moveri oporteat, ut me hęredem ſcribat. Edicat
igitur Aſtrologus, quęnam ſit ſiderum conſiguratio alium inci-
tatura ad dandum, conveniens cum meo Themate ſpondente
me accepturum. Si enim pluribus contingat liberalis illa con-
figuratio, an ego ab omnibus ſum accepturus? non utique.
Sed
neque ego unus tantùm ex multis ſum, cui ſidera hæreditatem
pręſignificent. Aut igitur totidem planè futuri ſunt liberales,
quot fortunati (id quod incredibile eſt, nec niſi temerè aſſeren-
dum) aut niſi par fuerit numerus, aliquos ſua ſpes ex prędictio-
nibus concepta fruſtratura eſt: Me verò ex his, quos fortuna
derideat, unum futurum non eſſe cum pro certo non habeam,
non eſt cur prędictioni fidem adhibeam.
Grad.
Quotieſcunque natalitiis Chaldæorum prædictis even-
ta non reſpondent, familiare eſt illis aſylum, non fuiſſe ritè
notata temporis momenta; ſicque hominum inſcitiâ abuten-
tes artem rerum incognitarum profitentur, & ut loquitur S.
Auguſt.
lib.
2.
de Doct.
Chriſt.
cap.
21.
Vendunt imperitis homi-
nibus miſerabilem ſervitutem. Sed inſeliciter conantur ſe expe-
dire ab argumento, toties à S. S.
Patribus inculcato Gemino-
rum, quos uno partu maternus uterus effudit, maximè ſi
de Eſau & Jacob Divinæ literæ teſtantur, quos eadem Cœli
configuratio, ſi quid valebat, adeò diſſimiles effinxit: ſi enim
corpus ſpectemus, qui primus egreſſus eſt, rufus erat, & totus
in morem pellis biſpidus, vocatumque eſt nomen ejus Eſau: Protinus
alter egrediens plantam fratris tenebat manu, idcirco appellavit
eum Jacob. Gen.
25.
25.
, hic autem erat lenis, ideóque ut ſeni patri,
cujus oculi caligaverant, appareret Eſau, mater pelliculas bædo-
rum circundedit manibus, & colli nuda protexit, Gen.
27.
16.
Si verò
animi propenſionem attendamus in fratribus adultis, factus eſt
Eſau vir gnarus venandi, & homo agricola;
Jacob autem vir ſimplex
habitabat in tabernaculis. Eſau jura primogeniti vendidit;
Jacob
pręripuit patris benedictionem, abiit pauper paternam domum
relinquens, rediit dives. Quàm diſpares effectûs in Geminis illis
eadem aſtra protulerunt? cum non ſolùm ſimul nati ſint, ſed
etiam ſimul concepti; fuit ſcilicet, ut habetur ad Rom.
9.
10.
Rebecca ex uno concubitu habens Iſaac patris noſtri;
adeò ut ad
diverſas Cœli & aſtrorum poſitiones pro diverſo conceptionis
tempore diſcrimen illud referri nequeat; neque hinc pateat
ullum Aſtrologis effugium.
Dand.
Hujus argumenti vim infringere aut debilitare ha-
ctenus non valuerunt Aſtrologiæ ſectatores, tamque validè
urgentur, ut, quò ſe recipiant, prorſus non habeant. Nam ſi
eandem aſtrorum poſitionem utrique fratri contigiſſe affir-
ment, aut illa nihil omninò portendebat, & prędictiones omnes
plenę ſunt inanitatibus atque mendaciis; aut ſignificatio erat
amphibola, & de omnibus idem poſſumus ſuſpicari ſemper
incerti, quam in partem detorquenda ſit interpretatio. Sin
autem ob celerrimum ſiderum motum mutatam fuiſſe confi-
gurationem aſſerant, dum naſcente priore moram trahebat
poſterior, doceant, velim, quàm aptè iſta conveniant cum
cæteris effatis de Aſpectu Platico in Applicatione, & Deflu-
xu, ubi res ad tenuiſſimum momentum non exigitur, ut in
Aſpectu Partili; præſertim cum neque tàm exiliter ad calcu-
los revocari Cœlorum motum velint, quin concedant poſtre-
mos quinque gradûs Domûs Antecedentis pertinere poſſe ad
ſubſequentem. Hinc licèt diurnus ſiderum motus ſit velociſ-
ſimus, attamen Planetarum inter ſe configuratio tàm brevi
temporis ſpatio nullam notabilem ſubire potuit mutationem,
& ad ſummum qui in extremis Antecedentis Domûs finibus
conſtituti erant, in conſequentem tranſgreſſi ſunt, quin aut
So-
lent Mathematici, ait S. Greg.
hom.
10.
in Evang.
reſpondere,
quia virtus conſtellationis in ictu puncti eſt. Quibus è diverſo nos di-
cimus, quia magna eſt mora nativitatis. Si igitur in ictu puncti
conſtellatio permutatur, neceſſe jam erit, ut tot dicant fata, quot
ſunt membra naſcentium. Certè Geminorum filiorum Judæ ex
Thamar Gen. 38.
27.
in ipsâ effuſione infantium, unus protulit
manum, in quâ obſtetrix ligavit coccinum, illo verò retrabente ma-
num egreſſus eſt alter: poſtea egreſſus eſt frater ejus, in cujus ma-
nu erat coccinum, quem appellavit Zara. Hujus Horoſcopus
fuit, ne punctum aſcendens, cùm manum protulit? an,
verò cum perfectè egreſſus eſt? an potiùs duos habuit Horo-
ſcopos? fuit enim non brevis mora, &
multo major quàm
inter Jacob & Eſau naſcentes.
Si primi momenti ratio habea-
tur, quare non etiam poſtremi? quare non ſingulorum?
aut
ſaltem dicatur, utrùm attendendum ſit temporis punctum,
quo caput infantis, an quo cor ejuſdem ex matris utero egre-
ditur. Præterea in Domorum diviſione non una fuit omnium
methodus, quamvis omnibus communes fuerint Horizon &
Meridianus: aliis enim placuit in duodecim partes æquales
Eclipticam dividere, aliis Æquatorem, aliis Verticalem Pri-
marium, qui per Zenith, & Æquatoris cum Horizonte ſe-
ctionem tranſit. Non igitur eodem momento idem Planeta
ab omnibus exiſtimatus eſt pertinere ad eandem Domum; ac
proinde his quidem viſus eſt eſſe in Sextâ, quæ eſt Domus
valetudinis, morborum, ſervorum, Minorum animalium; his verò in Septimâ, quæ Domus eſt conjugii, emptionis,
venditionis, conditionis, inimicorum. Quorumnam igitur
obſervationibus fidem habebimus? Priſci Chaldæi aliter, ac
juniores Aſtrologi plerique, Domorum terminos definiebant:
ex quo illud conſequens eſt, eorum obſervationes, quæcun-
que & quantæcunque fuiſſe illæ dicantur, inutiles eſſe, ut
præfentium Aſtrologorum dogmata conſtituere valeant.
Maur.
Ex his mihi manifeſtò apparet hujus artis antiſtites
partim non niſi caſu veros, partim malitiâ falſos fictoſque,
fuiſſe: quis enim mihi perſuadeat illis innotuiſſe natalis horæ
punctum? etiam ſi totum naſcendi ſpatium unius momenti
loco haberetur: nimirum ignota illis erant noſtra Automata
horas indicantia, & ex Sole aut Stellis tempus definire non,
poterant Cœlo nubibus obducto, quibus deterſis, adhuc
Atmoſphœræ vapores ſiderum ex Horizonte emergentium al-
obſervationi adhibere nôrant, quos latebat Refractionum do-
ctrina. Porrò ſi animum advertamns, quàm rudibus orga-
nis in cœleſtium notatione uterentur Babylonii, & cæteri Ve-
teres, ex quibus in poſteriora tempora defluxere Aſtrologicæ
ineptiæ, pudeat humanum genus tantæ oſcitantię, ut ſibi
facilè imponi paſſum ſit, quaſi obſervatione diuturnâ & ma-
ximè longinquo tempore deprehenſa ſuerit convenientia even-
tuum cum natali plurimorum horâ, adeò ut frequentiſſimis
exemplis ſtatui potuerit regula prędicendi: ſcilicet neque pun-
ctum temporis, quo quis naſceretur prorſus perſpectum ha-
bebant, neque Cœli poſitionem ſatis accuratè definiebant,
quam non niſi accuratâ ſingulorum aſtrorum obſervatione co-
gnoſcere potuiſſent: porrò non cognoſcebant.
Grad.
Rem ipſam loqueris;
&
hoc illud eſt, quo mihi du-
dum in ſuſpicionem falſitatis venit Aſtrologia, cum primùm
amici cujuſdam cohortatione concitatus ad ſtudium cogno-
ſcendorum ſiderum, motûs tam varios & implexos Planeta-
rum deprehendi, ut non niſi per ſummam confidentiam vulgi
inſcitię illudentes Aſtrologi potuerint affirmare frequentiſſimis
obſervationibus cognitam ex eventis naturam ſiderum, quę
cujuſque nativitati pręeſſent. Ex Aſtrologorum decretis Pla-
netæ habent in Signis Zodiaci Domos & Exilia, Exaltationes
& Dejectiones, atque in ipſis Signis Decanos &
Facies, Fines
ſeu Terminos, ex quibus petuntur Fortitudinis teſtimonia
aut Debilitatis: quapropter intereſt, quonam in puncto Zo-
diaci quiſque Planeta reperiatur. Si igitur prędicendum fue-
rit, quid expectandum ſit à Sole, & Lunâ conſtitutis in uno
eodemque Zodiaci gradu, oportuit non ſemel aut bis, ſed
ſępiùs obſervâſſe, quid ibi conjuncti effecerint. Atqui ex Vie-
tę Cyclo, inter omnes Cyclos Luni-Solares accuratiſſimo,
menſes Synodici 42053. ęquantur Solis revolutionibns 3400.
Igitur ſolùm poſt annos ter mille quadringentos iterum Luna
cum Sole reſtituitur ad idem Zodiaci punctum eadem horâ,
ut in Themate eundem obtineant locum, Quod autem de,
luminarium Conjunctione dicitur, de aliis Aſpectibus intel-
ligitur, ut abſolvatur periodus, quâ redeant Sol & Luna,
iterum ſimul ad eadem Zodiaci puncta eadem horâ. Quoties
autem ab Orbe condito abſoluta eſt hæc Periodus Luni-Sola-
ris, ut ſciamus, quot exempla afferri poſſint? utique non-
dum ter hi duo Planetæ convenerunt in iiſdem punctis The-
Jam
verò ſi etiam reliquorum Planetarum revolutiones cum his
comparemus, manifeſtum eſt nullum unquam fuiſſe Thema
prorſus ſimile Themati infantis Venetiis nati hoc anno, horâ
12. Sole exiſtente in tertio gradu Leonis.
Cum itaque nulla,
ſidera ſint otioſa, eorumque efficacitas aut infirmetur, aut
roboretur, pro ratione poſitionis, eventa autem non uni tan-
tum aut alteri Planetæ tribuenda ſint, ſed omnium comple-
xioni, ſe enim invicem temperant, nondum ſatis obſervari
potuerunt, immò (audacter, nec temerè, dico) nunquam
poterunt, eventa, quibus innitantur artis illius præ-
cepta.
Maur.
Si qua eſſe poſſit ars non fallax prædicendi futura ex
aſtris, hæc ſi Aſtronomiæ præſidio deſtituatur, utique nulla
fuerit, niſi enim aſtrorum motus cognitus fuerit, neque ſin-
gulorum poſitio, multo minùs efficientia, definiri poteſt. Aſtronomiam igitur antiquiorem Aſtrologiâ eſſe oportet.
Quàm tenuis autem & rudis fuerit cœleſtium motuum notitia
antè Ptolemei tempora, hoc manifeſtò docet, quod ſi quis
ex conſtitutis à Ptolemeo Solis & Lunæ motibus futuram,
eclipſim prædicere voluerit, inſigniter à veritate aberrâſſe de-
prehendetur. Cum itaque Mathematici Ptolemeo antiquio-
res, quò majore ab hujus ætate diſtabant intervallo, eò ru-
diores fuerint, minuſque perſpectos habuerint Planetarum
motûs, adeòque in erigendo naſcentis infantis Themate, cum
nequirent tunc aſtra ſingula obſervare, quippe quæ aut Solis
luce obruebantur, aut nubibus offuſis celabantur, aut infrà
Horizontem depreſſa occultabantur, ad calculos, rationeſ-
que ineundas & ſubducendas confugere coacti fuerint, mani-
feſtum eſt Planetas tunc ibi non fuiſſe, ubi eis locum in The-
mate aſſignabant; ac proinde quantalibet curioſitate eventûs
ſingulorum hominum notarent, aliis, ſed ignotis, aſtrorum
configurationibus tribuendi erant, ſi in eos efficacitatem exer-
cere poterant ſidera. Ad hæc ſi in Zodiaci ſignis virtutem ali-
quam agnoſcebant, quæ Planetæ vim temperaret, hanc ip-
ſis ſideribus fixis, quę ſigno nomen fecere, ineſſe non dubi-
tabant: antè Hipparchum autem nemo ſuſpicatus eſt ſtellis
fixis motum convenire juxtà ſeriem Signorum, ideò poſt ali-
quot ſæcula cum mutaverint locum in Zodiaco, quem Ra-
tionalem vocant, antiquę illę definitiones deſumptæ ex tunc
obſervatis eventis non ampliùs valent. Quare eadem Plane-
mel; ac proinde commentitia eſt illa exemplorum copia,
quam venditant imperitis.
Grad.
Tàm perſpicua ſunt hæc, ut funditus corruat tota
illa mendaciorum officina, quam Rectificationem ſpecioſo vo-
cabulo appellant, quando prædictioni eventus non reſpondet,
errores Thematis corrigendo, primò quidem per Trutinam
Hermetis inveniendo tempus conceptionis; putant enim locum
Lunæ in Nativitate eſſe Horoſcopum Conceptionis, & viciſſim
locum Lunæ in Conceptione eſſe Horoſcopum Nativitatis. Ve-
rùm tam multa ſunt, quæ hunc Lunæ cum Horoſcopo con-
ſenſum perturbare poſſunt, & animi pathemata, Spiritûs Ani-
males matris præter ordinem commoventia, aut cohibentia,
ſæpè horam nativitatis aut retardant, aut accelerant, ut nihil
certi ſtatui poſſe manifeſtum ſit. Præterquam quod, ſi in con-
ſtituendo Horoſcopi puncto erratum fuerit, quis de loco Lunæ
ad idem datum tempus conſtituto æquè non dubitaverit? pro-
clivius ſcilicet eſt in ſupputando Lunæ motu ſatis implexo
errare, quàm in ſimplici motu Primi Mobilis, ex quo punctum
Aſcendens eruitur. Eſt etiam peritiorum in hac fallendi arte
ſententia, per Ptolomei Aminodar, ut vocant, non ſemper inno-
teſcere Horoſcopi gradum. Propterea ex eventis non reſpon-
dentibus Themati propoſito perſuadent corrigi poſſe ipſum,
Thema per directionem ſive Profectionum, ſive Tranſituum,
ita conſtituendo Medium Cœli unà cum Aſpectibus congruis
Planetarum Beneficorum aut Maleficorum, aut Antiſciis & c,
ut demum inveniatur Horoſcopus, cujus Directio conveniat
cum eventis. Sed quis non intelligat, quàm vana ſit hæc Recti-
ficatio? nimirum oſtendenda priùs eſſet eventuum cum hac
aut illâ cœli conſtitutione perpetua connexio, ut ex ſiderum
configuratione predictionis veritas pendeat, & viciſſim ex even-
tu ſiderum poſitio innoteſcat; quemadmodum ex obſervatis
Eclipſibus ratio temporum & motuum habetur, &
confirma-
tur, atque ex motibus cognitis futurę Eclipſes prænuntiantur. Hujuſmodi autem eventuum atque poſitionis ſiderum conne-
xio cum prorſus occulta ſit, quod quidem ſpectat ad effectûs
Phyſicos, quoad effectûs verò à libero hominum arbitratu
pendentes omninò nulla, apertè conſtat nihil niſi inania artis
inventa eſſe omnia illa Rectificationis præcepta.
Maur.
Rejiciat igitur, quiſquis ſapit, Aſtrologorum com-
menta, non quia otioſa ſint ſidera, nec influant quicquam in,
notitiam ſibi vendicant, quam neque A priori, ut Scholæ lo-
quuntur, obtinent, non enim ipſorum natura & proprietates
per ſe proximè innotuerunt, ut exinde manifeſtum fiat, quos
effectûs gignere valeant ſivè ſingula, ſivè invicem compoſita; Neque A poſteriori, quæ hìc accidunt, aſtrorum naturam indi-
cant, non ſingulorum, quia etiam cætera aliquid ſimul efficiunt,
non complexorum, quia ea eſt motuum Ratio, ut nondum bis
fuerit eadem omnium invicem configuratio: oportuiſſet autem
repetitis obſervationibus eventa cum ſiderum poſitionibus con-
ferre. Illud potiùs diſquirendum videretur, cuinam principio-
rum generi tribuendæ videantur aſtrorum expirationes, quæ
inferioribus corporibus commiſcentur. Magnam vim eſſe.
Salium Volatilium, quippe qui tum Salibus Fixis, tum Spiriti-
bus affines cenſeri poſſunt, nemo in dubium revocat, iiſque à
phlegmatis nexu ſolutis pręcipuam facultatem in alimentis, &
in medicamentis adſcribendam eſſe multi exiſtimant: propterea
cœleſtibus expirationibus ſimilem efficacitatem facilè conce-
derem, niſi etiam gravitatem, utpote ſalibus, concedere opor-
teret. Nam Sales Volatiles graves eſſe mihi oſtendit nupera,
analyſis grani Caffè; cujus libra analyſi Chimicę ſubiecta red-
didit phlegmatis, ſpirituum & Olei ſimul ferè ſemiſſem, capitis
autem mortui pondus fuit libræ quadrans; adeóque reliqui
quadrantis pondus pertinebat ad Sales Volatiles. At Sidereis
expirationibus gravitatem tribuere; quâ ad terræ centrum,
fuapte naturâ connitantur, non videtur congruum, quamvis
ab aſtris in terram emittantur. Ideò illas potiùs ad Spirituum
genus revocarem, quibus & naturę tenuitas convenit, &
motus
ad permiſcendas particulas, & levitas, quâ demum ad ſuperiora
ſubvolent. Quamquam ſortaſſe veriùs ſpiritibus affines aut
analogę dicantur, quàm Spiritûs, cum ad Cœleſtem Naturam
pertineant. Verùm quod ad hujuſmodi ſiderearum expiratio-
num naturam ac proprietates ſpectat, nihil certi ſtatuere poſſu-
mus, quippe quas à terrenis particulis ſecernere, & ob oculos
ponere nequimus per Chymicam analyſim.
Grad.
Non Planetis tantummodo, verùm etiam ſtellis Fi-
xis vim ejaculandi ſuas expirationes in hæc inferiora æquum
eſt concedere; certis enim temporibus cum ſiderum aliquo-
rum Ortu ſæpiſſimè pluvias, fœdaſque aliquando tempeſtates
conjungi obſervatum eſt, & ab ipſis Poëtis frequenter nota-
tum, adeò ut aſtrorum illorum halitibus tribuenda videatur
res, qui tàm confertim aſcendant, ut poſtea conglomerati
in pluviam deſcendant, tùm ſiccas & crudas exhalationes,
quæ incitentur in flatum vehementem. Cum autem maxima
facultas agitandi particulas conveniat ſpiritibus, valde con-
gruenter ſpiritibus affines cenſentur ſidereæ expirationes, adeò-
que ut plurimum ad igneam naturam pertinent. Ut pluri-
mum, inquam; neque enim à probabilitate remotum vide-
tur ex aliquibus ſideribus etiam Spiritus Frigidos effiuere,
quibus vis conſtipandi & particulas alias coërcendi conveniat,
ita ut plurium ſiderum efficacitati adſcribenda ſit ex. gr.
plu-
via, ſi videlicet ſpiritûs ignei ab uno ſidere aut à pluribus ſi-
mul proſluentes excitent ex tellure aut ex aquâ vaporum vim
ingentem, cum interim ab alio ſidere Spiritûs Frigidi erum-
pentes comprehendant vapores per aërem diffuſos, eoſque con-
ſtrictos cogant in pluviam decidere, quæ alios ſpiritûs, quibus
fœtus eſt aër, ſecum rapiat, & telluri cœleſtes influxûs in-
fundat. Neque aliquid igneæ ſtellarum naturæ minùs con-
ſentaneum ſtatui puto, ſi ex aliquibus etiam Spiritûs Frigi-
dos erumpere poſſe concedamus: quandoquidem vix ulli uſui,
præterquam ad deſignanda tempora, futurum fuiſſet, ſi aſtra
omnia ad ſpeciem eandem pertinerent, aut ſingulorum na-
tura particulas omnes uniuſmodi & ſimplices contineret, quin
plurimæ luci, quâ potiſſimùm conſtant, & ignea ſunt,
etiam admiſcerentur variæ & multiplices particularum alia-
rum naturæ & quemadmodum expirationes frigidas ex Sa-
turno prodire plurimi autumant, non video, cur ſaltem ali-
quibus ſtellis fixis concedi nequeant ſimiles ſpiritûs cum inge-
nitâ luce non pugnantes.
Dand.
Cum minimè dubitarem, ad Firmamenti influxûs
explicandos, in ſingulis ſtellis ſixis plurium naturarum com-
plexionem ad mittendam, perinde atque in Planetis, à quibus
hoc diſcriminantur, quòd lucem inſitam habeant, eodemque
intervallo invicem ſemper abſint, hærebam tamen aliquandiù
anceps, primùm an ſtella ex variis naturis conflata globi po-
tiùs, quàm diſci, aut alterius polygonæ figuræ ſpeciem re-
ferret; deinde an, dato quod ſphœrica eſſet, tota intrà ip-
ſius Cœli ſoliditatem concluderetur; demum utrùm ignito
metallo liquido, an concreto ſimilis eſſet. Et quidem quod
ad figuram attinet, ex ſpecie rotundâ, quæ aſpicienti exhi-
betur, intelligebam nihil certi ſtatui poſſe ob eximiam diſtan-
turres quadratæ ex
maximo intervallo apparent rotundæ globoſas tamen etiam
fixas ſtellas eſſe ſuadebat Planetarum figura, tùm Lunæ &
Veneris diverſas phaſes ſubeuntium, tùm Jovis, cujus faſciæ
nunc rectæ, nunc ſinuatę apparent; id quod corpori ſphœri-
co congruit: præterquamquod, quibus corporibus certam fi-
guram Natura non præſcripſit congruentem tùm peculiari
materiæ, ex quâ efformantur, tùm fini, ad quem referun-
tur, globoſa convenit, quippe quæ ſibi eſt uſquequaque ſimi-
lis. Porrò univerſum ſtellæ globum intrà Firmamentum con-
tineri exiſtimabam, ne Cœli Planetarii terminos tanta moles
invaderet, quæ valde aſperam redderet Firmamenti ſuperfi-
ciem, extrà quam, ſicut clavorum tabulę infixorum capita,
omnes pariter eminerent, ſed longè majori inæqualitate ob
ingentem earum molem, quæ ex ſuperficie prominens in ve-
lociſſimo motu findens ſubiectum æthera, non levem moram
inveniret. Neque propterea quod ſtella intrà Cœlum conclu-
deretur, aut lucis diffuſio, aut halituum effluxus impedire-
tur à perſpicuâ Cœli naturâ atque permeabili, quamvis ſuâ
firmitate chryſtallum æmuletur: nam &
incluſam in laternâ
faculam per obductum vitrum perſpicimus, nec ſinè tactûs
moleſtiâ phialam aquâ fivè gelidâ, fivè fervente plenam tra-
ctamus: permeabilem verò Cœli ſolidi naturam dico, non
quidem naturis omnibus, ſed ſubtiliſſimis ſtellarum haliti-
bus; ſic incerniculum pollinem tranſmittit, non furfures.
Hinc, fateor, propendebam in eam ſententiam, ut opina-
rer ſtellarum intrà Cœli ſoliditatem concluſarum naturam non
eſſe planè duram & conſilſtentem, cujuſmodi eſſe videntur
Planetæ per æthera vagantes, ſed neque omninò inſtar aquæ
aut tenuis flammæ diffiuentem, verùm medię cujuſdam tem-
perationis, mobilis tamen atque perpetuò volubilis perinde,
ferè atque ignis in fornace docimaſticâ, quando maximè fer-
vet, ita ut unumquodque ſidus motum ſuum exporrectionis
& contractionis luci proprium exercere valeat.
Verùm cum
hęc nullo ſatis valido argumento firmare poſſim, me in ſum-
mâ rerum hujuſmodi ignoratione verſari, profiteri non eru-
beſco.
Maur.
Si conditi fuiſſemus Lunaris globi incolæ, &
de,
Tellure ſermo incideret, utique de hac, ut puto, diſſerere-
mus fortaſſe longè aliter, ac res ſit; ſed ſatis haberemus opi-
nari res fieri in terrâ ex analogiâ ad ea, quę in Lunâ contin-
Hoc nobis de Cœlo diſputantibus accide-
re ſi quis aſſerat, nemo illum facilè redarguat: quę enim,
procul ſunt, neque mente, neque oculis intueri poſſumus; idcircò ænigmati ſimilia ſunt noſtra de ſideribus cogitata:
ſed nihil melius obtinere valentes, his contentos eſſe
oportet; modò nihil manifeſtè abſurdi
effutiamus, & quæ opinari licet,
timidè ac verecundè
proferamus.
MAur.
Quicquid igneum, aut ignibus
affine viſum eſt, ſcrutari hactenus co-
nati ſumus uſque ad ſuprema ſidera,
ubi demum oculorum acies ſiſtitur; ultra autem quò progrediamur, quam
ut aſpectabilia contemplemur, non,
habemus, Phyſicę doctrinę terminis
circumſcripti. Quapropter alia collo-
cutionis materia ab igne ſejuncta nobis
quærenda eſt; niſi fortè vobis terreni
aſpectûs limitem indignatis placuerit in
diſputationem vocare etiam Supremum Cœlum, hoc tantùm
nomine, quod ab Igne vocabulum ducens Empyreum dici-
tur; quaſi Ignis patrimonium, Lux, &
Calor, extremis
mundi partibus diviſum obvenerit, Cœlo videlicet lux citrà
ardorem, Inferis fervor ſed ſine luce. Verùm, ut habetur
Sap. 9.
16.
Difficile æſtimamus, quæ in terra, &
quæ in proſpectu
ſunt, invenimus cum labore: quæ autem in Cœlis ſunt, quis inve-
ſtigabit?
Grad.
De hoc quoquè philoſophari paucis (nam omninò,
neque placet, neque vacat, neque noſtri inſtituti eſt) ſi de-
cernamus, nemo nos jure arguat, quaſi longiùs, quàm Phy-
ſicæ contemplationis termini poſtulant, vagantes. Quamvis
enim ex Divinis potiſſimùm literis Cœlum hoc (quod Cœlum,
Cœlorum Hebraicâ phraſi vocatur, quaſi Cœlum præſtantiſ-
ſimum) innotuerit, à temeritate tamen aberit Philoſophus
de eo diſputans, modò ne ultra quàm id, quod veriſimile,
Sic poſſe corpus, quaſi naturam
incorpoream, loco quidem definiri non tamen circumſcribi,
immò idem pluribus in locis eodem temporis puncto conſtitui,
atque Accidentia ita à ſubſtantia diſtingui, ut Divinâ virtute
etiam ſeparata conſiſtere queant, niſi nos docuiſſet Fides in
myſterio Euchariſtico, nunquam ſuſpicata fuiſſet Philoſo-
phia: quæ pariter circa Naturæ Hypoſtaſim, ſeu Subſiſten-
tiam, tandiu elinguis fuit, quandiu eam latuit, Humanam
Naturam à Divino Verbo aſſumptam caruiſſe Hypoſtaſi crea-
tâ, unamque Perſonam Deum ſimul eſſe & Hominem.
Licèt autem ad hęc myſteria pervenire nequeat naturalis intel-
ligentia, ubi tamen jam præluxerit Fides, tùm de aliquibus
ad ea pertinentibus diſputare, à ſe alienum non putat Philo-
ſophia. Pari itaque ratione de Empyreo diſputationem ali-
quam inſtituere nobis licebit, & quæ magis probabilia viſa,
fuerint, conſectari.
Maur.
Haud equidem mihi perſuadeo Cœlum illud Terræ
planè coævum, primumque Divini Artificis opus initio crea-
tum, quando in principio creavit Deus Cœlum & Terram, aliud
fuiſſe, quàm Supremum omnium Cœlum: ſiquidem poſt
conditam lucem poſterâ die factum eſt Firmamentum aquas
ab aquis dividens, in quo etiam quartâ die luminaria, & ſtel-
las poſuit Deus. Neque enim iis aſſentiendum duco, qui opi-
nantur Cœli mentionem factam per Prolepſim quandam, ſeu
Anticipationem, quaſi nullum eſſe Cœlum præter hoc aſpe-
ctabile Hebræi exiſtimâſſent. Nam Cœlum eſſe, in quo prę-
cipuè à Beatis Angelis coleretur Deus, non ita rudes erant
Hebræi, quibus liber Geneſis à Moyſe ſcribebatur, ut pror-
ſus ignorarent; ideòque docendi ſolùm erant, illud pariter
atque Terram non ab omni æternitate extitiſſe, ſed rato tem-
pore ortum habuiſſe, cum nihil pręceſſiſſet, ex quo forma-
rentur: quemadmodum eos ſcire oportuit ſidera pariter facta
fuiſſe, ne illis Divinitatem perperam tribuentes in idololatriam
laberentur, ſicut poſtea Manaſſes lib. 4.
Reg.
cap.
21.
3.
ado-
ravit omnem militiam Cœli, & coluit eam, atque ii quos diſper-
dendos minitatus eſt Deus per Sophoniam 1. 5.
, nimirum qui
adorant ſuper tecta militiam Cœli: Nam &
lapidibus obrui Deu-
ter. 17.
juſſit Deus illos, qui adorarent Solem, &
Lunam,
& omnem militiam Cœli.
Primæ igitur diei opus fuere Cœ-
lum Empyreum, Terra, Aqua, Spiritus Domini, hoc eſt,
Aër, qui ferebatur ſuper aquas, & Lux.
Secundâ autem die
dens: hanc verò novam eſſe Naturam, olim probabiliùs di-
cebamus aquis diviſis non proximè interiectam, cum abyſſi,
quam Spiritus complectebatur & fovebat, pars ſeparata fue-
rit, & ſupra aërem, ac univerſum Cœlum ſidereum de no-
vo creatum evecta. Ex quo licèt argui poſſit inter Cœlum,
Empyreum & ea omnia, quę primâ die fuere creata, inter-
ceſſiſſe inanitatem, quam poſtea Firmamentum ac ſidera re-
pleverint, nihil tamen apparet abſurdi, ſi conceſſerimus in
primâ illâ rerum molitione ſucceſſiſſe Nihilo aliquod Inane, à
quo quidem Natura abhorret, ſed tantummodo poſtquam
perfecti ſunt Cœli & terra, &
omnis ornatus eorum.
Dand.
Cum aquas ſupra Firmamentum, in quo ſunt ſtellæ,
negare nemo poſſit, qui verum & proprium Divinarum vo-
cum ſenſum alienâ interpretatione non diſtorqueat, utique
Cœlum aliud ſolidum aquas illas fluidas complectens ſtatuere,
Naturalis cujuſdam ordinis ratio poſtulare videbatur. Quanto
autem intervallo illud à Terrâ abſit, nemo niſi temere defi-
niat: ſi enim vix aliquâ conjecturâ aſſequimur aſtrorum di-
ſtantiam, quę tamen ſuâ ſe luce aſpectabilia exhibent, multo
minùs aquarum illarum, procul ab omni oculorum acie in-
ter aſtra & Empyreum interiectarum moles quàm altè prove-
hatur, cum nulla probabilia ſuppetant argumenta, affirma-
re quis audeat. Eſt quidem extrà omnem controverſiam po-
ſitum, nonniſi ſapientiſſimo Divini Opificis conſilio aquas ibi
fuiſſe collocatas; finis autem, quò referatur hujuſmodi Na-
turarum diſpoſitio, planè nos latet; qui ſi innoteſceret, an-
ſam aliquam opinandi præberet. Si quoſdam audiamus ex
Chymicarum affectionum analogiâ, in quibus Alembici oper-
culo frigidam imponunt, ut vapor deorſum retrudatur, exi-
ſtimantes ideò aquas ſupra Firmamentum collocatas, ut ſide-
rum expirationes deorſum in terram reflectantur; ſanè non,
modica aquarum altitudo illa eſſet; quę tantorum ignium
fervorem temperare poſſet, ac ita moderari, ut effluentes
ſurſum ex aſtris halitûs comprimerentur, & eorum virtus
univerſa in terram, aut ad inferiora ſidera, dirigeretur. Quòd ſi indè per apertas Cœli cataractas tunc aquę dilapſę ſunt,
cùm in maximâ illâ proluvie univerſus terrarum orbis obru-
tus eſt aquis altiſſimos montes operientibus, ingentem aqua-
rum vim defluxiſſe neceſſe eſt, eaſque non modicè imminu-
tas; quas tamen eò iterum evectas neſcimus;
factâ autem,
magnam altitudinem aſſurgere.
Grad.
Ex illâ aquarum deceſſione, niſi me fortè fallit mea
ratiocinatio, modicè decrevit altitudo. Cum enim ſuperio-
ribus diebus in diluvii mentionem incidiſſemus, & præter fon-
tium eruptiones, atque imbres maximos è nubibus delapſos,
etiam ex apertis Cœli cataractis aquas decidiſſe ſtatuiſſemus,
domum reverſus cœpi curioſiùs inquirere, quantum aquarum
cœleſtium oportuiſſet deſcendiſſe, ſi iis Solis univerſus orbis
fuiſſet coopertus. En autem opportunè apud me eſt illa ipſa
ſchedula, in quâ Rationes inii, & ſubduxi, non quidem om-
ninò minutâ ſubtilitate, ſed craſſiuſculè, licebitque ex eâ
numerorum notas legere. Primùm ſtatui ſupremam Firma-
menti ſuperficiem, cui cohæret infima aquarum ſuperficies,
abeſſe à Telluris centro ſemid. terr.
100000.
, totamque dia-
metrum ſemid. 200000.
Cum autem in circulo Ratio diametri
ad peripheriam ſit proximè ut 113. ad 355.
, erit circuli maxi-
mi orbita ſemid. 628318 {66/113}.
Et quia cujuslibet globi ſuperfi-
cies Sphœrica, cum ſit quadrupla circuli maximi, habetur
ex ductu diametri in circuli maximi peripheriam, erit Fir-
mamenti ſuperficies convexa ſemid. terr.
quadratarum 125663.
716814.
Eſt autem ex Ricciolio in Geograph.
lib.
5.
cap.
1.
Terræ ſemidiameter milliar. Rom.
Veſpas.
4673 {493/1000}, cujus
quadratum 21, 841536 {821/1000}. Si per hunc numerum, neglectâ
fractione, multiplicetur Firmamenti ſuperficies inventa, inno-
teſcit in milliaribus quadratis 1. 744688.
594686.
786304.
Deinde
Terræ diametrum milliar. 9346 {986/1000}.
ducebam in ejuſdem pe-
ripheriam apud Ricciolium mill. 29349 {540/1000}, &
prodiit terræ
ſuperficies mill. quadrat.
274.
329739 {486/1000}.
Et quia compara-
tis invicem tùm Firmamenti, tùm Terræ ſuperficiebus, ſi ea-
dem eſſet aquarum ſuper utramque altitudo (accipiatur ſu-
perficies quaſi plana eſſet) eſſent aquarum moles in Ratione
ipſarum ſuperficierum, etiam erit moles aquæ ſuper Firma-
menti ſuperficiem, ęqualis moli aquę ſupra ſuperficiem Terrę,
ſi altitudines ſint in reciprocâ Ratione ipſarum ſuperficierum.
cui perpendiculum tribuitur milliar. Bonon.
57.
ponamus alti-
tudinem aquarum fuiſſe planè uniuſmodi uſquequaque milliar. Rom.
80.
atque fiat, ut ſuperficies Firmamenti ad ſuperficiem
Terræ, ita mill. 80.
ad aliud, &
habebitur altitudo ęqualium
aquarum ſuper Firmamentum. Porrò mill.
80.
ſunt pedes
400000. ſeu palmi 1.
600000.
ſeu digiti 6.
400000.
ſeu grana,
hordei 25. 600000.
per quem numerum ſi multiplicetur Terræ
ſuperficies, numerus productus dividendus per primum (ſci-
licet per ſuperficiem Firmamenti) erit Numerator Fractio-
nis, cujus Denominator eſt ipſe Diviſor, videlicet numerus
ſuperficiei Firmamenti: ideò aquæ terram operienti ad altitu-
dinem milliar. Rom.
80.
æqualis eſt aqua in ſuperficie Firma-
menti, cujus altitudo ſit grani hordei {7022/1. 744688} {841320.
/594686.
} {841600.
/786304.
}
Hinc manifeſtè conſtat dilapſas in diluvio aquas potuiſſe citrà
ullum Naturæ incommodum non evehi iterum in Cœlum,
cum adeò exiguum ſpatium ab illis relictum potuerit repleri
à reliquis aquis tenuiſſimam raritatem, quæ nullo ſenſu per-
cipi valet, aſſumentibus.
Dand.
Niſi ratiocinatio tàm perſpicua præceſſiſſet, inter
paradoxa & admirabilia connumeranda eſſet adeò exilis &
mi-
nima altitudinis extenuatio, quæ neque in cyatho notabilis
& conſpicua accideret.
Quare ex aquis in diluvio è Cœlo ip-
ſo delapſis nihil confici poteſt ad inveſtigandam earum altitu-
dinem inter Firmamentum & Empyreum.
Hoc tamen ani-
madverſione dignum videtur, quòd in ipsâ aquarum diviſio-
ne multo maxima pars ſupra Firmamentum collocata eſt: ſi-
quidem totius globi terraquei ſuperficiem dimidiam aquis tri-
buit communis opinio, quamvis Eſdræ lib. 4.
cap.
6.
42.
ha-
beamus (Tertia die imperaſti aquis congregari in ſeptimâ parte ter-
ræ, ſex verò partes ſiccaſti, & conſervaſti) altitudinem verò
non niſi ſeſquimilliari definiendam putat, & ſanè liberaliter,
ſi Minores pelagi altitudines cum majoribus componantur. Eſt
autem ſeſquimilliare ad milliaria 80. ut 1.
ad 53.
{1/3}, ideòque
univerſa maris aqua, & fluminum, eſt minor parte centeſi-
mâ aquarum, quibus obruta fuit tellus. Atqui his tàm in-
conſpicua altitudo contingeret ſupra Firmamentum expanſis: igitur univerſa aqua cœleſtis longè major eſt eâ, quæ telluri
relicta eſt: neque enim ei altitudo minor concedenda videtur,
nimirum
cœleſtium magnitudinem decempedâ metiri non oportet.
Maur.
Si Sacrum Codicem attentè lego, Spiritus Domini fe-
rebatur ſuper aquas, dixitque Deus, fiat Firmamentum in medio
aquarum, & dividat aquas ab aquis.
Non diverſæ igitur nature
fuiſſe videntur, antequàm dividerentur, aquæ, quæ erant ſub
Firmamento ab his, quæ erant ſuper Firmamentum, ac propterea
ſicut illis ingenita fuerunt plurima varii generis corpuſcula,
quæ materiam præbuerunt die quintâ piſcibus & avibus ab
aquâ productis, ita non video, cur ſimilibus corpuſculis im-
butę non remanſerint aquę ſupra Firmamentum evectę: nec
niſi temerè abſque ullo fundamento dicerentur omni admiſtio-
ne hujuſmodi corpuſculorum liberatę, cum eveherentur. Ne-
que idcirco etiam in cœleſtibus aquis piſces admittendi, nam
ſolummodo aquis inferioribus Dixit Deus, producant aquæ rep-
tile animæ viventis & volatile ſuper terram ſub Firmamento Cœli
Gen. 1.
20.
Dand.
Quid eſt igitur, quod de hiſce corpuſculis aquæ Cœ-
leſti immiſtis ſperare, aut expectare nos oporteat? ſi nihil ibi
gignatur.
Maur.
Rem abſentem, tàmque procul poſitam, cogitatio-
ne complecti non licet, aliquid tamen nobiſmetipſis commen-
tatione fingere poſſumus, quod non ita ab omni probabilita-
tis ſpecie remotum ſit, ut abſurdè dictum exiſtimetur. Non
omnibus terrę regionibus, etiamſi in hoc conveniant, ut ejuſ-
dem Climatis finibus circumſcribantur, datum eſt, ut ęquè
feliciter ſingulæ eaſdem prorſus plantas ferant, aut eaſdem
animantes alant; ſed his quidem hęc, illis verò illa regio de-
finita eſt, extrà quam aut brevi tabeſcunt, aut facultatibus
imminutis aliam induiſſe naturam videntur. Adſcribitur id
terrę pro diversâ poſitione ſuccum diſſimilem plantis & fructi-
bus, adeóque etiam animantibus alimoniam, ſubminiſtranti. Adſcribitur aëri certi generis Sales Volatiles atque Spiritûs non
ubique continenti, Adſcribitur & aquę, præſertìm ſi de piſcibus
ſermo habeatur, pro ratione locorum variis Spiritibus, Salibus,
atque Sulphuribus imbutæ. Verùm quia perpetuâ tùm inte-
rioris, tùm externi caloris vi educuntur è terrâ & aquis vapores
hujuſmodi corpuſculis gravidi, hi autem à vento unà cum aëre
aliò rapiuntur, quæ verò corpuſcula ſecum defert pluvia deci-
dens, non illa eadem ſunt, quæ regio ipſa exhalavit, ſed aliena
atque aliunde advecta apta ſunt potiùs immutare ſoli naturam
facultates, quàm reſtaurare quod deperditum eſt:
Ideó ne-
quando naturale regionis bonum degeneret vitio depravati ſoli,
principium aliquod certum ac definitum ſtatuendum eſt, cujus
effectioni tribuatur eadem ferè ſemper regionis temperatio,
quatenus id ferunt temporum commutationes. Huc non,
ineptè vulgaris opinio Cœlum, ejuſque influentes vires advocat. Aliud tamen cœlum præter Firmamentum, quod ſidera tùm
errantia, tùm fixa complectitur, eſſe oportet: aſtra enim quo-
tidianâ convolutione circulos parallelos deſcribentia equaliter
imminent ſingulis ejuſdem terreſtris Paralleli regionibus, nec
tamen omnes Periæci eoſdem experiuntur influxûs. Quare,
Cœlum aliquod eſt immobile, cujus pars eadem eidem regioni
ſemper imminet, eamque fovet.
Grad.
Hoc ordinis concinnitas poſtulare videtur, ut extrema
Univerſitatis corpora ſtabilia ſint, intermedia ſuis motibus
rerum viciſſitudines moliantur: ideò &
Tellus in centro immota
manens ima ſemper hæret, & ſupremum Cœlum reliqua omnia
corpora complectens nec impulſu agitatur exteriùs, nec motu
cietur interiore. Sed video multis non probari hanc, quæ tibi
placere viſa eſt, expirationum vim, adeóque in Cœlo partium
diverſitatem, ad cujus perfectionem ſpectare opinantur natu-
ram ſimplicem & uniuſmodi, ſuique omni ex parte ſimilem.
Me tamen tibi adverſantem non habebis:
ſi enim Natura in
ſuo quodque genere perfectum eſſe voluit, expletumque om-
nibus ſuis numeris & partibus, cujuſque autem rei perfectio
æſtimanda eſt ex fine, ad quem refertur; utique Tellurem ſuâ
perfectione carentem aſſerere non auderem, etiamſi terrarum
varia ſunt genera, iiſdemque ſeminibus gravidati agri proximi
non æquè ferunt optatas fruges, & alii Bacchum, alii Cererem
amiciore hoſpitio recipiunt. Quòd ſi, quia homini tùm ad usûs
vitæ neceſſarios, tùm ad colendam ſocietatem, multiplici rerum
genere opus erat, ratio poſtulabat, ut alias naturas aliis in parti-
bus terra complecteretur; Ratio eadem expoſcit, ut Cœlum
ſtabile ac fixum non iiſdem facultatibus ſit præditum ſecun-
dùm ſingulas ſui partes, à quibus diverſam efficientiam expe-
ctant ſubiectæ telluris regiones. Sic ſpectato fine, in quem
condita ſunt ſidera, imminuta non cenſetur Firmamenti perfe-
ctio, quòd non ejuſdem naturę ſint ſingula aſtra, neque ſimili
ordine diſpoſita. Quapropter alias ex aliis ſupremi hujus cœli
immoti partibus expirationes effluere, ſibique conjungere ex
proximis aquis corpuſcula ſubiectæ terrę regioni convenientia
nem aliquam ſuſcipiant) haud ęgrè admitterem, hiſque repa-
rari quod terra & aquę exhalando amiſerunt;
quò fiat, ut
regionis ejuſdem ferè eadem maneat natura. Sed numquid
eœlum hoc illud eſt, quod Empyreum vocamus?
Dand.
Profectò (non levi conjecturâ mihi videor augurari)
huc pervenire contendebat Mauroceni ratiocinatio, cùm cœ-
lum aliquod immotum ſtatuendum eſſe conabatur perſuadere. Nam &
Empyreo nullus motus à quoquam tribuitur, &
cœ-
lum aliud ſtabile ac firmum comminiſci aquis cœleſtibus atque
Empyreo interiectum, nullum ſuadet ſatis probabile argu-
mentum. Quod enim Empyreum Beatis mentibus ſedes æter-
na conſtituta ſit, non prohibet, quominùs in hæc inferiora,
aliquid efficacitatis exercere valeat: Siquidem &
Infernus ignis
impiorum perpetuus carcer non hoc habet ſolum, ut eos tor-
queat, verùm etiam in corde terræ poſitus calorem venis me-
tallorum, cæteriſque viſceribus ſubminiſtrat. Arcum in nubi-
bus Sol effingit, & quidem juxtà Naturæ leges;
hunc tamen
aſſumpſit Deus ſignum fœderis, quo pollicebatur nequaquam
ultrà interficiendam omnem carnem aquis diluvii, neque futu-
rum deinceps diluvium diſſipans terram. Cœlum igitur Em-
pyreum potuit eſſe Univerſitatis naturale complementum, &
ſimul domicilium ac ſedem Beatis præbere.
Maur.
Illud planè, quod animo conceperam, aſsecutus es;
quandoquidem omninò otioſum nulliuſque efficacitatis, tàm
amplum corpus ſtatuere, quaſi merum Univerſi corticem, ſeu
putamen, videtur rationi minùs conſentaneum. Cum autem
in mentes ipſas Cœli incolas ab omni concretione ſejunctas nihil
efficientiæ naturalis contineat natura corporea (ſiquid verò illa
ſuprà Naturæ vires ageret, edocti fuiſsemus à Sacris literis, e
quibus gehennæ cruciatûs didicimus) ſed neque in corpora
beatâ immortalitate donata jus ullum obtinere videatur, quip-
pe quæ exquiſitâ, miniméque mutabili temperatione vigent:
Reliquum eſt, ut Empyreum vires ſuas omnes, ſi quas habet,
exerat in ſubiecta corpora, ſive illa cœleſtia ſint, ſive terreſtria.
Non diſſimulo me dubitâſse, an facultas hujuſmodi influendi
in inferiora (ſi quidem fiat effluentibus expirationibus, ut de,
cæteris cœleſtibus corporibus opinati ſumus) aliquid detrahat
Empyrei dignitati, quod certè corruptioni obnoxium aſseren-
dum non eſt: Si enim aliæ atque ſubindè aliæ expirationes ex
eo prodirent, illas iterum eò redituras nemo facilè admittat, ac
tibus tabeſceret. Verùm incorrupta ſiderum integritas per-
manere videtur, etiamſi ex illis particulæ aliquę emanent ad
inferiorum utilitatem: Nam &
lapis Magnes non perit, neque
ſuccinum, ex magneticis aut electricis expirationibus: Eſto,
lapſu temporis langueſcat vis attrahendi. Cum enim ad cer-
tum definitumque tempus duraturæ ſint rerum viciſſitudines
ac naturarum commutationes, ſatis fuerit, ſi cœleſtia corpora
eam contineant ſibi ingenitarum expirationum copiam, quæ
ſufficere poſſint uſque ad extrema tempora; quibus prodeunti-
bus ſuperſtes adhuc ſit reliquarum partium compages; modò
ne diſsolvatur antè mundi interitum, quando, ut loquitur S. Petrus epiſt.
2.
cap.
3.
12.
Cœli ardentes ſolventur, &
elementa ignis
ardore tabeſcent. Idem pariter de Empyrei expirationibus ſtatui
poſse videtur.
Grad.
Magnetis ſcobe chaly beâ obruti, aut panno purpureo
involuti vires fovemus, & diutiùs conſervamus;
cum cæteroqui
lapidis diù neglecti facultatem elanguiſse experiamur: utique
non reſtauratis expirationibus, quæ inutiliter prodierunt. Sæpè
veritus ſum ſimile quid ipſi cœlo, ſeu aſtris, quemadmodum,
etiam telluri, & aquis contingere, cum à ſenioribus non paucis
audirem tempeſtatum qualitates immutatas; Romæ mitiores
nunc eſte æſtivos calores quàm antè 50., aut 60.
annos (id quod
etiam apud Argolum me legiſse memini) in Galliâ Ciſalpinâ
non adeò acres ſævire hyemes, ac cum glaciales ſtiriæ, ali-
quando ferè bicubitales, ex tectorum tegulis pendebant; hye-
mem nunc apud nos quoquè ab æſtate brevioris veris intervallo
diſcriminari, fructûſque æſtivos maturitatem tardiùs aſſequi: id quod non terreſtribus ſolùm halitibus, verùm etiam ſidereis
expirationibus tribuendum videtur. Neque admodum ſolicitos
nos eſſe oportet, ut rationem ineamus, quâ ſidera ſuas expira-
tiones recuperent: cum enim certa ſint ſtatuta à Deo tempora,
poſt quæ bæc omnia diſſolvenda ſunt, ut idem Apoſtolus ſcribit,
eam illis indidit ſupremus Opifex expirationum copiam, qui-
bus rerum univerſitas opus habet, ne præproperè effœta fierent
aſtra. Quapropter Empyreum quoquè ſuas habere poteſt ex-
pirationes, quæ propter ingenitam mobilitatem, atque in coa-
gitandis inferiorum corporum particulis efficacitatem, per-
tineant ad naturam caloris, quem in inferioribus foveant, & ex-
citent blandè ſe inſinuantes. Quia verò Cœli qui nunc ſunt, &
terra, eodem verbo (ſcilicet Dei) repoſiti ſunt, ignireſervati in diem
mundo pereunte, uno impetu ſe devolventes in inferiora, om-
nia diſſipabunt, & abſument, quando Cœli magno impetu tranſient,
elementa verò calore ſolventur, terra autem, & quæ in ipsâ ſunt opera
exurentur: diſſolutis autem omnibus particulis, atque aliter Dei
opificio complicatis, & coagmentatis, erunt cœli novi, &
terra
nova: niſi quis hæc omnia in nihilum redigenda comminiſca-
tur, novoſque ex nihilo cœlos excitandos, novamque terram. Hinc ſtellæ dicuntur caſuræ de Cœlo, quia diſſolventur, &
fortaſſe illarum lux addetur Lunę & Soli, quando, ut eſt apud
Iſajam 30. 26.
erit lux Lunæ, ſicut lux Solis:
&
lux Solis erit ſeptem-
pliciter ſicut lux ſeptem dierum.
Dand.
Hæc ſi ita ſe habent, non à luce tantùm, ſed &
à
calore, quæ Ignis proprietates ſunt, factum eſt nomen Empyreo: à calore, inquam, non ab ardore, nam ignis eſt cauſa ardoris;
ea
quippe propriè ardent, quæ incendio abſumuntur vi caloris
particulas diſſipantis. Sicut igitur Pyrites magnam igniculorum
vim in venis incluſam habet, qui coërciti & concluſi neque,
lucent, neque calorem excitant, ſed ſolùm quando percuſſione
luxatis terrenis particulis erumpunt; ita Empyreum concipio
calidis particulis imbutum, quas ſive lucidas, ſive non, ſubinde
expiret. Sicut autem ſi ex Pyrite omnes ſimul igniculi in eo
contenti prodirent, utique ardorem in proximâ materiâ exci-
tarent, nam etiam ex S. Auguſtino lib.
21.
de Civ.
Dei cap.
5.
me-
mini me aliàs obſervâſſe Pyritem lapidem Perſicum tenentis ma-
num, ſi vehementiùs prematur, adurere, irritatis ſcilicet igniculis
lapidis à ſpiritibus ex manu in ipſum lapidem ſe inſinuantibus,
eoſque evocantibus: ita facilè concedere poſſumus omnes expi-
rationes calidas ex Empyreo magno impetu ſimul erumpentes,
adeò omnes ſubiecti cœli, ſiderum, & terræ particulas agitatu-
ras, atque diſſipaturas, ut omnia univerſali incendio corri-
piantur, atque hac ratione nulli commutationi deinceps obno-
xium fore Empyreum quoad inferiores ſui partes terram reſ-
picientes, quemadmodum in ſuperiore parte, quæ Beatarum
mentium ſedes eſt, nullas expirationes, quæ aliquam rerum
viciſſitudinem efficiant, admittere congruum eſt.
Maur.
Places inferioribus tantùm Empyrei partibus conce-
dens facultatem influendi in hæc ſubiecta corpora, quandiu
ortûs & interitûs viciſſitudo duratura eſt;
neque enim hæc par-
tium inferiorum atque ſuperiorum diſſimilitudo quicquam
perfectionis Empyreo detrahit; quippe quod immortalia &
ęquum eſt cum iis
aliquatenus convenire, quibus finitimum eſt. Nam &
aliam
diſſimilitudinem in Empy rei partibus agnoſcere oportet, neque
tamen ejus perfectionem atque abſolutionem diminutam intel-
ligimus: ſiquidem omnes unâ &
mente &
voce conſentimus
Empyreum eſſe ſupremum cœlum mundana omnia comple-
ctens, ſimulque æternam beatorum corporum habitationem. Quâ mundi terminus eſt, firmitatem atque ſoliditatem exigere
videtur, quam nemo illi denegat: quâ verò humanorum cor-
porum beata regio conſtituitur, multo congruentiùs dicitur
naturam eſſe fuſam & extenuatam quaſi aërem, non autem
concretam vitri ſeu chryſtalli in morem, licèt enim beatitudo
hac dote locupletetur atque ornetur, quam ſubtilitatem vo-
cant, cui ſcilicet nullius corporis moles obſiſtit, quin eodem in
ſpatio corpus Beatum, ſimulque quodcunque aliud corpus con-
ſiſtant; id tamen perpetuò fieri, nulla nos cogit ratio, ut aſſe-
ramus. At opinanti beata corpora per cœli ſoliditatem ſemper
permeare ac tranſire non dividendo, ſed in illam penitùs ſe
inſinuando, eſto non repugnemus; an ibi beati homines muti
degunt, & ſurdi, ut neque linguam in Divinas laudes ſolvant,
neque voces ullas aut ſonum audire valeant? id quod utique
contingeret, ſi nullum adeſſet corpus tenue, quod in ſonum
effingi poſſet. Empyrei igitur partem aliam ſolidam, quaſi
ſanctæ illius domûs pavimentum, partem fluidam, quam,
beati cives incolant, ſiquis aſſerat, nihil abſurdum loquitur;
nimirum, ut ſæpiùs inculcavimus, cujuslibet rei perfectio non
ex partium ſimilitudine, ſed ex debitâ analogiâ præſcriptâ à
fine, ad quem ab Opifice Sapientiſſimo deſtinata fuerit, æſti-
manda eſt: neque timendum, ne partes ipſe diſſimili naturâ
præditę invicem colluctentur, & corruptionem viciſſim mo-
liantur.
Dand.
Beatorum hominum corpora nec in ſpatio prorſus
inani & vacuo collocanda, nec in corpus ſolidum velut inſe-
renda, ita omnes, quamvis rudes adumbratâ quadam intelli-
gentiâ, animo ac mente concipiunt, ut vix in diſputationem
vocari poſſit, an aura ætherea felicem illam regionem compleat: qua m quidem ampliſſimam eſſe, atque altiſſimè expanſam
licèt concedamus, non tamen opus eſt infinitam adſtruere;
neque enim hujuſmodi immenſitas ad beatitatem pertinere,
videtur. Ideò ſicut ſolidum pavimentum citrà omnem contro-
verſiam Empyreo concedimus, ita fateor me ab illâ ſententiâ
adeò ut Empyreum univerſum tres in partes tribuatur, qua-
rum extremæ, ſuprema videlicet & infima, ſolidæ ſint, media
autem fluida illis concluſa, ut abſolutè ſolidum dici queat.
Grad.
Quoniam Firmamenti, quod cum aſtris in gyrum,
agitur, ſuperficies eſt ſphœrica, atque huic congruunt aquæ
cœleſtes, quas paribus à ſphœrę mundanæ centro intervallis diſ-
poſitas aſſerere æquum eſt, etiam Empyrei illas complectentis
ſuperficiem concavam cum illis convenire, non videtur dubi-
tandum. Niſi fortè aliquibus aſſentiamur Empyreum cum,
reliquo Orbe mundano comparatum concipientibus quaſi Cu-
bum, cui inſcripta ſit Sphœra: adeòque cum planam Empyrei
ſuperficiem, juxta Cubi naturam, definiant, inquirunt, quo-
nam corpore repleantur anguli illi, quos vacuos non admittunt; eſſet ſcilicet ſpatium illud inane ſatis amplum.
Cum enim,
Sphœra Cylindro inſcripta ſit Cylindri ſubſeſquialtera, hoc eſt
ut 2. ad 3.
Cylindrus autem Cubo inſcriptus ſit ad ipſum Cubum
in Ratione Circuli Quadrato inſcripti, videlicet baſium, hoc
eſt proximè ut 11. ad 14.
, erit Sphœra Cubo inſcripta ad ipſum
Cubum in Ratione 22. ad 42.
, ſeu 11.
ad 21.
, adeóque ſpatium
illud à Sphœrâ mundanâ in angulis relictum eſſet ferè tantum,
quanta eſt ipſa Sphœra mundana. At non videtur tanta ina-
nitas Naturæ amica; ideò inquirendum eſſet corpus illam,
replens; quandoquidem in cœleſtibus ęquabilitatem religiosè
exigunt, nec ipſum Cœlum Empyreum facilè admittunt quaſi
duo Scaphia ex Cubo reſecta & invicem applicata, ut munda-
nam Sphœram complectantur. Cum itaque mihi nunquam
viſus ſit Cubus perfectior quàm ſphœra, cujus omnes partes
extremæ paribus radiis à centro abſunt, non video, cur Em-
pyrei concava ſuperficies ad nos obverſa ſphœrica non ſit:
atque propterea ſimilem ſuperficiem ſuperiori parti, quam Beati
calcant, empyrei altitudinem definienti tribuendam cenſeo.
Dand.
Æqualitas tùm laterum, tùm ſuperficierum non eſt
Cubo præcipua, ſed illi cum cæteris corporibus Regularibus
communis: Eſto hìc apud nos ad Cubi ſuper planum horizon-
tale ſtabilitatem atque immobilitatem plurimum conferat,
quòd ex tribus quadratis angulus ſolidus conſtituatur; ſed non
minor ſtabilitas convenit Tetraëdro ſeu Pyramidi, cujus angu-
lus ſolidus à tribus triangulis æquilateris conſtituitur: immò
difficiliùs voluitur Tetraëdrum quàm Cubus, ſi cætera fuerint
paria. Propterea Cubicam hujuſmodi figuram Empyreo tri-
Quòd ſi figuræ Cubi-
cæ conjecturam accepere ex inſigni ſpectaculo Joannis Apoſtoli
oculis propoſito, quo vidit Sanctam Civitatem Feruſalem novam
deſcendentem de Cœlo Apocal. 21.
, quam in quadro poſitam menſus
eſt Angelus de arundine aureâ per ſtadia duodecim millia, & longi-
tudo, & altitudo, &
latitudo ejus æqualia ſunt, animum advertere
debuiſſent, hæc recipere myſticam atque ſymbolicam interpre-
tationem, quemadmodum & reliqua ejuſdem Civitatis orna-
menta & decora, quæ ibi enumerantur, atque adeò non eſſe
Phyſicè exponenda. Sin autem ideò Cubicum illud Cœlum
excogitâſſent, ut in planâ ſuperficie eſſent beatorum civium
corpora, infirmitas fuiſſet ingenii valdè rudis & pinguis, non
ſolùm quia ibi corporibus gravitas nihil officit, verùm etiam
quia tàm amplæ Sphœræ ſuperficies adeò parum diſtat à plani-
tie, ut vix tàm æquabilis planities hìc apud nos reperiatur. Me-
mini me aliquando inquirentem, quantum ſuperficies aquæ
marinæ in globo terraqueo deflecteret à planitie horizontali,
deprehendiſſe planum, quod à puncto contactûs ſphœræ por-
rigeretur in omnem partem ad duo milliaria Italica, quorum
ſingula uni Minuto reſpondeant, in extremis ſui punctis non
diſtare à ſuperficie ſphœricâ niſi quantum Secans min. 2.
exce-
dit Radium 10.000000.
cum verò exceſſus ille ſolùm ſit dua-
rum partium Radii, ſi fiat ut Radius ad exceſſum ſecantis,
hoc eſt ad 2., ita telluris ſemidiameter paſſ.
4673.
943.
ad paſs.
,
{9347886./10000000.
}, hoc eſt ped.
4 {1/2} &
paulo ampliùs.
Si igitur illud
idem planum à contactûs puncto ad duo milliaria extenſum
contingeret ſphœricam Empyrei ſuperficiem, ſubductis Ratio-
nibus manifeſtò apparet adeò exiguum intervallum, ut prorſus
evaneſceret; ſiquidem in ampliſſimæ illius ſphœræ circulo ma-
ximo duobus minutis reſpondent pluſquam 54. ſemidiametri
terreſtres. Quapropter ſphœrica Empyrei ſuperficies mini-
mum differt à planitie, quocumque in ſpatio conſtituatur cor-
pus. Cæterùm ſi quaſi Cubicum vas reliqua mundana corpora
Empyreum contineret, utique ejus anguli multo magis abeſſent
à centro telluris, quàm punctum illud ſuperficiei planæ, in quod
caderet perpendiculum ab eodem centro ductum; quod per-
pendiculum cum æquale ſit ſemiſſi lateris Cubi, ſi ſtatuatur
ſemid. terreſtr.
100000.
, in Canone ſecantium ad gr.
45 habebi-
mus intervallum uſque ad punctum medium lateris baſis à
centro Cubi ſemid. terr.
141421.
, ac proindè à centro Cubi ad
terr.
173204.
, ideòque omnia intervalla
ab Univerſi centro eſſent valde inæqualia; id quod ſphœricæ
ſuperficiei non accidit.
Maur.
Ab igneâ Empyrei naturâ delapſi ſumus in Diſputa-
tionem fortaſſis alienam; niſi ad noſtrum inſtitutum pertinere
cenſeatur, quòd ad effluentes expirationes, quas ab ignis naturâ
non abeſſe indicavimus, illa intervallorum inæqualitas, ſi figura
eſſet Cubica, non minimum habere videatur momenti. Quo-
niam verò pereunte mundo expirationes ceſſabunt, omniſque
pariter efficientia caloris, altera tantummodo manebit ignis
proprietas, videlicet Lux, quam potiſſimum Empyrei orna-
mentum omnes concedunt, ut filii lucis (quo nomine appellan-
tur Juſti) perpetuâ in luce degant, quemadmodum filii tene-
brarum obſcurum in carcerem contrudentur. Dubitabit ali-
quis, an lux ſit Empyreo ingenita, quandoquidem illud terræ
omninò coævum diximus, adeóque Lux illa prohibuiſſet, ne
tenebræ eſſent ſuper faciem abyſſi; has autem certum eſt tunc
ſolùm fuiſſe diſiectas, quando Dei imperio facta eſt lux.
Dand.
Quando Luna eſt infrà Horizontem altè depreſſa,
etiamſi ſereno cœlo fulgent ſidera, nox eſt, & omnia dicuntur
circumfuſa tenebris, quia ex immenſo illo intervallo diffuſa
aſtrorum lux ad nos nimis languida venit, quam utique vali-
diſſimam experiremur, ſi ad Firmamentum propiùs accedere-
mus. Potuit igitur lux Empyreo innata non diſſipare tenebras
abyſſum occupantes, quia longiſſimè remotior erat, quàm,
poſtea fuerit ſiderum lux. Quòd ſi primâ illa die, inter Spiri-
tum aquas complectentem atque Empyreum, interceſſit inane,
quod poſterâ die repletum fuerit à Firmamento aquas ab aquis
dividente, manifeſtum eſt, cur lux Empyrei abyſſum non illu-
ſtraverit, cum non potuerit per inane diffundi, in quo nulli
adhuc erant ætherei globuli, quos lucida natura ſuo exporre-
ctionis motu impelleret.
Grad.
Empyrei partem mediam fluidam, quam Beati inco-
lunt, ſatis eſt ſponte ſuâ ſplendeſcere: eſto, pars ſolida inferior,
quæ pavimentum conſtituit, atque ſuprema, quæ quaſi tecti
vices obit, careant inſitâ luce; poſſunt enim acceptâ luce ful-
gere. Quamvis autem diaphanam admittamus partem Em-
pyrei inferiorem, cum ſcriptum ſit Apocal. 21.
21.
Platea Civi-
tatis aurum mundum, tanquam vitrum perluciàum, tanta eſſe poteſt
ſoliditatis altitudo, ut non niſi languidam lucem tranſmittat; nullum enim, quam vis ſubtiliſſimum atque puriſſimum, vitrum
quò autem craſſiora ſunt vitra, minus lucis tranſmittunt.
Ideò
ſuprà faciem abyſſi tenebræ erant, quas Empyrei lux non diſ-
cuteret, quemadmodum neque nobis aſpectabilem ſe præbet
per aquas cœleſtes & Firmamentum, quibus neganda non eſt
perſpicuitas. Quapropter Empyreo ab ipsâ mundi primâ con-
ſtitutione ſuam lucem concedendam puto, antequam lux iſta
fieret, quæ tenebras abyſſum involuentes diſpulit.
Maur.
Suam lucem rectè dixiſti, quæ videlicet ſuo proprio &
certo vocabulo Claritas Dei meritò appellatur: Non quidem,
quòd ſpirituale aliquid aut ſupernaturale, ut ajunt, illa ſit Di-
vinæ Naturæ conveniens, Neque enim, ut loquitur S. Greg.
lib.
18.
Moral.
cap.
28.
illi ſimplici &
incommut abili eſſentiæ aliud eſt clari-
tas, & aliud Natura;
ſed ipſa ei Natura, ſua claritas, ipſa claritas
natura eſt: ſed quòd ſumma eſt &
præclariſſima lux;
ſic enim
& altiſſimi montes dicuntur Montes Dei, &
proceras cedros
vocat propheta Cedros Dei. Cæterùm lux illa ea eſt, quæ ocu-
lis cerni queat corporeis Beatorum hominum, licèt tantæ effi-
cacitatis, ut in illâ omnis mortalis oculus, ferre non valens,
caligaret. Non deerunt, quibus otium ſit diſputandi, an lux
Empyrea atque hæc noſtra ſint ſpecie diſpares, an verò prorſus
ſimilis naturæ, ita ut hoc ſolùm differant, quod illa acrior ſit,
hæc remiſſior. At nobis parum utilis contingat hæc diſputatio,
quippe quibus, cum de Ignis luce diſſereremus, abſurda non
videbatur multiplex lucis ſpecies: quemadmodum enim plures
igniculorum naturas agnoſcimus in Salibus, Sulphuribus,
atque Spiritibus, quibus diverſa facultas calefaciendi convenit,
ita diſſimiles naturas, quibus vis illuminandi inſit, admittere
æquè poſſumus, ac propterea eandem lucis Empyreæ atque
noſtræ naturam eſſe nulla efficax ratio ſuadere videtur. Nam
antequàm Deus juberet fieri Lucem, quâ hæc inferiora corpora
illuſtrarentur, aut Cœlum, quod ſimul cum terrâ Deus ipſe
creavit, obductum erat tenebris, atque omnia prorſus tene-
broſa erant; &
ſupervacaneum fuiſſet ſingulari modo ſeribere,
tenebras fuiſse ſuper faciem abyſſi: aut lucebat ipſum per ſe,
atque adeò alia erat lucis Natura Cœli propria, & præter illam
hiſce inferioribus novam lucem Deus condidit.
Grad.
Ex corporum percuſsorum naturâ atque formâ, non
uno modo illa vibrari, atque ita aërem alio atque alio modo
criſpari, ac diverſas ſoni ſpecies efformari, omnibus comper-
tum eſt, licet in hoc ſoni omnes conveniant, quòd ex aëre criſ-
immò ex ipſo ſono periti artifices cognoſcunt
æris campani qualitatem, atque ſtanni & cupri pro ratâ por-
tione temperationem. Similiter omni naturę lucidę hoc conve-
nit, quòd motu exporrectionis & contractionis ſe explicet atque
contrahat, ſicut aliàs conati ſumus explicare; ſed in hujuſmodi
motu diverſitas reperiri poteſt pro naturę diſſimilitudine; adeò
ut aliis rarior, aliis crebrior; aliis minor, aliis a mplior;
aliis tar-
dior, aliis celerior ſit exporrectio aut contract o, quę ſibi invi-
cem non unâ eademque Ratione reſpondeant. Id quod fortaſse
explicatiùs Medici nobis exponerent ex pulſuum differentiis
ſivè à diaſtole, ſive à quiete, ſive ab ordine ortis, ex quibus laten-
tis morbi natura innoteſcit. Hinc facilè acquieſco aſserenti
varias eſse poſse lucis naturas, adeóque lucem eſse notionem
ad plures differentias pertinentem, aliamque eſse lucis noſtrę,
aliam lucis Empyreæ naturam.
Maur.
Sivè tamen alia ſit, ſivè eadem lucis illius natura,
hoc non eſt diſſimulandum, videlicet in Empyreo non ſolùm
tenebras non eſse, ſed neque futuras corporum umbras: ſiqui-
dem hìc apud nos umbrę fiunt, quia non eſt aër luce uſquequa-
que æqualiter perfuſus, ſed ab aliquo fonte lux profluit, quæ
proinde in corpus (ſaltem ex parte) opacum incurrens interci-
ditur; nimirum prohibentur conſequentium globulorum æthe-
reorum impulsûs, quatenus corporis opaci moles obſiſtit dire-
ctioni, quâ globuli ętherei à principio lucido impelluntur. At
in Empyreo neque eſt Sol, neque Luna, ſed lux eſt uſquequaque
diffuſa, & ipſa Beatorum Corpora fulgebunt ob Claritatis
dotem illis inſerendam, cùm animum beatitate donatum ite-
rum recipient. Verùm hic ſatius fuerit audire Eccleſiaſticum
cap. 3.
22.
Altiora te ne quæſieris, &
fortiora te ne ſcrut atus fueris:
ſedquæ præcepit tibi Deus, illa cogita ſemper;
&
in pluribus operibus
ejus ne fueris curioſus; non eſt enim tibi neceſſarium ea, quæ abſcon-
dit a ſunt, videre oculis tuis. Quare ſatis habeamus hęc de Em-
pyreo leviter attigiſse, quatenus affinia viſa ſunt noſtris de
Igne diſsertationibus. Ceterùm, an hęc ita ſe habeant,
ſicut nos diſputavimus immò & multo plura, tunc
intelligemus, cùm illuc, Deo favente,
pervenerimus.
AËris gravitas aſſerta ad explic andam nutri-
tionem arborum ex humore aſcendente re-
jecta. Pag.
73.
Æther ſuprà aerem.
181.
Igneæ naturæ.
ibid.
&
ſeq.
ex diſſimilibus, nec prorsùs bo-
mogeneis partibus conſtat. 182.
&
ſeq.
Ætna in vertice ardere cœpit, unde orta
fabula Cereris accenſis ibi facibus Proſer-
pinam quærentis 23. Ejus crater.
24.
varia
ejuſdem incendia. à 24.
ad 27.
cineres ab eo
ejecti. 32.
Angelos præeſſe Cœlis, &
ſideribus, &
illis motum imprimere quatenus
verum ſit. 152.
&
ſeq.
Animalia ex putri viſa oriri.
90.
&
ſeq.
Quomodo, &
quouſque creſ-
cant. 96.
&
ſeq.
&
99.
Anima Vegetativa in plantis.
82.
In ipſo ſemine.
83.
Augetur.
ibid.
&
86. materialis.
88.
&
105.
Inquo conſiſtat.
84.
Unica in diverſis par-
tibus. 106.
Non eſt ſeparabilis, nec ab unâ plantâ in aliam tranſit.
87.
eadem in animalibus, &
in plantis.
88.
&
96.
Eadem in anima-
libus in ovo, in utero, ac extrà. 96.
non in ſolo eſt corde.
100.
An in
à 100.
ad 103.
In plantis, &
ani-
malibus conſtituta in plurium complexione ſuffragio Ariſtotelis aſſe-
rentis Harmoniam comprobatur. 105.
Brutis, &
plantis ineſt ante
organa, & ea perficit, &
auget per nutritionem.
ibid.
eadem cum
ſenſitivâ in brutis. 120.
Animæ ſenſitivæ brutorum conſtitutæ in ſpiritibus.
107.
&
ſeq.
An,
præter hos ſint aliqua alia forma diſtincta. à 132.
ad 142.
Propiè
igneæ non ſunt. 109.
&
ſeq.
Quatenus igneæ ſint ob Spiritûs.
110.
Animantia bruta eandem habent animam vegetativam, quam ſenſi-
tivam. 120.
Aliqua anima illis non eſt neganda, quâ ſentiant, &
appetant, & ſuo modo non reflexè cognoſcant.
121.
Quomodo ſen-
tiant. à 124.
ad 127.
&
128.
Quomodo appetant, &
percipiant, &
inde incitentur in motûs. à 132.
ad 134.
Rationes problematicæ pro
eorum animâ, quâ appetunt, & ſentiunt diſtinctâ, vel indiſtinctâ
à ſpiritibus animalibus. à 134.
ad 143.
Eorum incrementum an ex
ſiccitate, an ex partium conglutinatione fiat. à 97.
ad 100.
eorum
vegetatio, appetitio, augmentatio, motus naturalis vit alis cordis, &
muſculorum an ex flammulâ, vel unde. à 100.
ad 105.
eorum anima
vegetativa illis ineſt ante organorum efformationem, quæ ipſa ſibi
efformat. 105.
eadem in quo ſita ſit, &
an, &
quomodo in ſanguine.
96.
eorum vita animalis in ſpiritibus.
107.
&
114.
Variæ variorum
vitæ menſuræ. 113.
Aquæ ſubterraneæ.
9.
Quomodo augendo flammam, &
fumum aqua
pabulum ignis videatur. 21.
&
ſeq.
Aquæ ſuper Cœlos evectæ, &
diviſæ à relictis ſub Firmamento. 10.
&
215.
In majori longè copiâ
quàm quæ ſub Firmamento ſunt. 217.
earum uſus probabiliter
aſſertus. ibid.
earum vix ſenſibilis imminutio, quamvis plurimæ in
diluvio ſint delapſæ. 216.
&
ſeq.
ejuſdem naturæ ſunt cum terre-
ſtribus, & diverſi generis corpuſculis conſtant.
218.
Empyrei influxûs
excipiunt, & ſuis corpuſculis admiſtos, ac temperatos tranſmittunt.
219.
&
ſeq.
Aſtrologorum antiquorum, &
recentium in prædictionibus genethliacis,
aliiſque, & totius eorum doctrinæ vanit as.
à 198.
ad 209.
Aves quomodo ex lignis, &
foliis in aquâ putreſcentibus ortæ.
90.
&
ſeq.
BEengras gramen Norvegicum oſſa reddens flexibilia.
98.
Brontia petra cum tonitru decidens quatenus admittenda.
à 60.
ad 63.
CAlor initium vitæ, &
motûs in animalibus 70.
&
in plantis 82.
&
84.
Capra ſaltans ignis fatuus.
54.
Castor, &
Pollux ignes in navibus apparentes quomodo efformentur,
& alia ad eos ſpectantia.
à 49.
ad 54.
Catelli arthriticorum dolores quomodo leniant.
79.
Ceraunia petra cum fulmine decidens quatenus admittenda.
à 60.
ad 63.
Cœlum mutationes admittit.
165.
&
ſeq.
Cochlearum carnes hydropicis medentur.
79.
Columna ignis fatuus.
54.
Cometæ ex naturalibus cauſis oriuntur.
144.
non redeunt iidem poſt
certum tempus. ibid.
&
ſeq.
caſu conflantur.
145.
nec ſunt antiquum
aliquod ſidus, nec noviter apparentes, iidem ſunt cum olim viſis. ibid.
non fiunt ex minutis ſideribus coacervatis.
146.
Aliqui ſublunares
unde deprehenſi, & alii ſupralunares.
147.
mira aliquorum proten-
ſio. ibid.
&
ſeq.
non ex Solis terrenis halitibus fiunt.
ibid.
Eorum
motus ab occaſu in ortum quomodo poſſit explicari. 148.
&
ſeq.
non
moventur à primo mobili. 151.
&
ſeq.
Quomodo à Facibus diſtent.
158. &
ſeq.
Quinam ſublunares ex halitibus terrenis, ut Trajectio-
nes, conflentur, & quem illi habeant motum.
159.
Superlunares ex
halitibus, & aſpirationibus ſidereis, &
ex parte etiam ex terreſtribus.
ibid. &
168.
&
ſeq.
Eorum formatio, motus apparens, diverſa appa-
rens, aut vera magnitudo, & aliæ eorum proprietates, diverſa
phœnomena, & hiſtoriæ redditis eorum cauſis explicantur.
à 159.
ad
164., &
à 166.
ad 169.
, &
173.
&
ſeq.
&
175.
&
ſeq.
Barbati à cri-
nito, & caudato differentia.
167.
Cordis ut muſculi, &
ejus motûs ſyſtoles, ac diaſtoles conſideratio.
115.
&
118.
Quomodo ad illud ſanguis deveniat, &
in eo elaboretur.
114. &
ſeq.
, &
119.
&
ſeq.
DIluvium quomodo contigerit.
ab 8.
ad 11.
Draco ignis fatuus.
54.
&
ſeq.
EMpyreum antonomaſticè Cœlum.
213.
Ejus creatio primâ die.
214.
Quomodo ſit immobile, &
utile Terræ emiſſis influxibus, &
cur hi
ſint aſſerendi. 218.
&
ſeq.
, &
220.
Diverſi generis, &
naturæ par-
diverſis pariter expirationibus Terræ prodeſſe cur
dicendum ſit. 219.
Inferioribus ſolùm ſui partibus versùs ſubiectam
Terram expirationes emittit. 222.
diſſimilibus partibus conſtat.
223.
In imo, &
ſummo ſolidum;
in medio autem naturâ conſtat fusâ, &
extenuatâ ad modum aeris. ibid.
&
ſeq.
An Sphœricæ ſit, an cubicæ
figuræ. à 224.
ad 226.
Lux illi ab initio ingenita.
226.
Cur non illu-
minaret tenebras ſuper faciem abyſſi. ibid.
&
ſeq.
Poſt finem mundi
permanente luce ceſſabit ab emittendis expirationibus, & ab effi-
cientiâ caloris. 226.
ejus pavimentum ſolidum, &
quamvis diapha-
num cur lucem nobis aſpectabilem non tranſmittat, nec initio ad
tenebras diſcutiendas ſuper faciem abyſſi non tranſmitteret. ibid.
&
ſeq. nulla ibi cur corporum umbra.
228.
FAtui ignes.
42.
Cur ſic dicti.
48.
eorum origo.
ibid.
quomodo artifi-
ciosè eos imit ari doce at Kirkerus. 56.
cur aliquando ardeant, &
exiliant cum ſono. 49.
eorum in mari efformatio.
à 49.
ad 54.
Nomen
à nautis inditum Castoris, & Pollucis, ſive Helenæ.
49.
quomodo
mergantur ab illis navigia. 53.
variæ eorum ſpecies ex variâ fi urâ.
54.
&
ſeq.
Fax ignis fatuus.
54.
Faces, &
Cometæ.
158.
&
ſeq.
Fibræ in ſtirpibus, &
lignis quomodo ductæ, &
in quemuſum.
71.
Fiſtulæ in ſtirpium conformatione.
71.
&
ſeq.
quâ re imbutæ, &
quo-
modo earum augmento deſerviant. 74.
&
ſeq.
Firmamenti creatio conſiderata.
180.
&
ſeq.
ejus ſoliditas.
ibid.
natura
ejuſdem permeabilis, velut chrystallina. 211.
Flamma ex aliquo viventis animalis corpore erumpens unde orta.
à 44.
ad 47.
&
è mortuis corporibus.
47.
&
ſeq.
ex valido viventis timore
genita. 46.
Fulgetri conſideratio.
55.
&
ſeq.
ejus imitandi ratio ex arte.
56.
Fulguris conſideratio.
à 56.
ad 59.
ejus diſtinctio à fulmine.
65.
Fulminis conſideratio.
à 60.
ad 69.
Vulgaris opinio de Cerauniâ ſaxo
cum fulmine decidente rejecta. 61.
quomodo illud ſaxum tunc effor-
metur, à 61. ad 63.
Fulminum varia natura, &
miri effectûs expli-
cati. à 62.
ad 65.
, &
68.
Fulminis motus deorſum.
65.
GRando 59.
quomodo poſſit eſſe colorata.
60.
HElena ignis fatuus.
49.
quomodo minax nautis.
53.
Homo ſimilis brutis in nutritione, veget atione, &
vitâ ſenſiti-
vâ; diſſimilis autem ex ratione, &
animâ incorporeâ.
108.
&
ſeq.
differt à brutis etiam dum durmit, &
ſomniat.
130.
IGnis in Empyreo, &
in Inferno differentia.
213.
Ignes ſubterranei quo pacto dici poſſint perpetui.
3.
&
ſeq.
Per-
petui propriè non ſunt. 13.
an ex Inferno erumpant.
11.
&
ſeq.
ex Sulphure potiſſimùm orti quomodo accendantur.
à 14.
ad 17.
non à vento extrinſecùs irrumpente accenduntur; ſed à ſubterra-
neo. 16.
&
ſeq.
unde eor um ſonus.
17.
&
20.
corum materia etiam
bitumen. 18.
&
25.
&
ſeq.
an ex üs prædici potuerint venti.
à
18. ad 20.
an aquâ marinâ alantur.
21.
&
ſeq.
eorum diuturni-
tas unde petenda. à 22.
ad 27.
eorum initium in planitie, &
in
vertice montium. 23.
&
ſeq.
Quomodo alü noctu, alü etiam diu
luceant. à 26.
ad 28.
an regiones, ubi ſunt, terræmotibus ſint
immunes. 30.
&
ſeq.
an ab illis eaſdem immunes reddant.
ibid.
Cur Cineres erumpendo evomant. 32.
Ignea pluvia ab illis orta.
32. ſubmarini etiam ſunt.
ibid.
&
ſeq.
Ignis craſſus cannis circumlatus.
29.
Ignes in aperto mari ardentes.
33.
Ignes aerei, eorum nomina, &
ordo.
41.
Ignis vulgaris, mortuus, Fatuus, lambens quomodo distinguantur.
42.
Influxûs ſiderum probantur.
158.
Siti ſunt in eorum balitibus ef-
ficientiambabentibus, & propagatis, &
in corpora terreſtria im-
miſſis mixtis cum alüs cœleſtibus, vel terrenis, & invicem tempe-
ratis. 164.
&
à 194.
ad 198.
Quatenus ſalibus volatilibus, &
ſpiritibus affines cenſeri poſſint. 209.
Quatenus procedente tem-
pore varientur, & inde in Terrâ mut ationes oriantur.
220.
&
ſeq. uſque ad finem mundi cœlestes influxûs dur abunt, &
. quomo-
do ad extremam terrenarum rerum diſſolutionem conferent, &
exinde ceſſabunt. 221.
&
ſeq.
Inſitionis conſideratio.
77.
&
ſeq.
Inſulæ an ex Terræmotibus, &
ignibus ſubmarinis erumpentibus or-
tæ. à 33.
ad 36.
Intelligentiæ cœleſtes præſides.
152.
&
ſeq.
LAcus, &
ſpecus, unde iniecto ſaxo tempeſtas excitatur.
67.
Lambens ignis.
42.
in flammam creſcens.
44.
ejus conſideratio.
à 44.
ad 49.
Quomodo incendium pariat.
48.
&
ſeq.
Lancea ignis fatuus.
54.
Laſſitudo, &
ejus cauſæ explicatæ.
118.
&
ſeq.
Leem beſtiolæ in Norvegia creditæ oriri ex pluviâ decidente conſide-
ratio. 92.
Liquor nerveus 116.
, &
118.
&
ſeq.
Lunæ natura præter ſolum ætherem conſtipatum.
189.
Lux inhærens aliquibus rebus, &
noctu aſpectabilis.
42.
&
ſeq.
Lucis particularum diſſimilitudo.
182.
&
ſeq.
Lux diffuſa initio
creata, & deinde in Solem, ac Stellas coacta.
187.
&
189.
Lux propria Empyrei. 226.
Hæc diverſa eſſe poteſt à noſtrâ.
227. &
ſeq.
In Empyreo præſtantiſſima.
227.
Cur Empyreo po-
tiſſimùm congruat. 226.
in eo poſt finem mundi manebit.
ibid.
MAcularum Solarium formatio, diverſitas, &
cauſæ.
à 190.
ad 194.
Memoria in animantibus quomodo explicanda.
129.
, &
131.
Microſcopia quid oſtenderint.
71.
Montes ante diluvium.
7.
Montium ignivomorum crateres paulatim orti.
23.
&
ſeq.
Mortui ignes.
42.
Motus raptûs Cœlorum inferiorum, qui ſupponantur ſolidi, &
Pla-
netarum, qui à primo mobili ab ortu in occaſum cieantur cur, uti
neque ipſum primum mobile ſit admittendus. 151.
&
ſeq.
Motus
ſiderum ex inſitâ illis facultate. 154.
Circularis in orbem eſt natu-
ralis ſuprà rectum. 153.
&
ſeq.
Motus ab ortu in occaſum diur-
nus distinctus ab alio proprio ſiderum ab occaſu in ortum vulgo ad-
miſſus, & cur.
154.
unicus quomodo ſufficiat ad converſionem ſide-
rum explicandam. à 154.
ad 157.
Mulieres ova enixæ.
95.
Mundi finis per incendium erumpens è Cœlo 221.
&
ſeq.
NOctilucarum humor fluvium illuminans.
48.
Nutritio, &
incrementum plant arum ex vapore ob innatum ca-
lorem ſe inſinuante. 73.
quomodo fiat.
74.
&
ſeq.
, &
à 76.
ad 79.
etiam in animalibus.
88.
, &
90.
OMbria ſaxum cum imbre decidens quatenus admittendum.
à 60.
ad 63.
Oſſium firmitas, incrementum, &
terminus, &
friabilitas, ſiccitas,
& conglutinatio.
à 97.
ad 99.
Ovi conſideratio ab 88.
ad 92.
an animatum ſit.
88.
&
ſeq.
quid in
eo ſit cicatrix, & cui uſui.
90.
Etiam in viviparis cum ſint
ova quomodo ab illis differant, quæ fiunt ab oviparis. à 94.
ad 97.
PHantaſma quid.
130.
&
ſeq.
Planetæ à Sole illuminantur.
183.
&
ſeq.
Cur etiamſi acceptâ à
Sole luce 4plendeant, aliqui ut Mercurius, & Venus videri poſſint
ſcintillantes. à 187.
ad 189.
Pluvia Sulphurea.
58.
Saxea quatenus credenda.
59.
&
ſeq.
quomo-
do lapides deplui formentur. 61.
&
ſeq.
Prædictionum ex Cometis vanitas.
à 169.
ad 173.
&
aſtrologicarum
ex ſideribus. à 198.
ad 209.
Pulli in ovo animati.
96.
&
ſeq.
Pumiliones quâ arte ne creſcerent impediti.
97.
Putei ignei apud Sinas.
29.
QUalitates quid pbyſicè ſint, &
quomodo explicandæ, &
explo-
dendæ quæ dicuntur occultæ. à 194.
ad 196.
RAdices quomodo plantæ alimentum ſubminiſtrent.
73.
, &
77.
,
& 80.
Ranæ an oriantur ex pluviâ, &
quomodo.
à 91.
ad 95.
Riſus Vulcani quid.
49.
SAlium volatilium gravit as quo experimento probetur.
209.
Sanguinis elaboratio in corde.
114.
&
ſeq.
, &
119.
&
ſeq.
Scintillationis conſideratio.
à 184.
ad 189.
Scintillæ erumpentes ex aliquibus corporibus.
42.
&
ſeq.
quid ſint, &
unde ortæ. 43.
Seminis, quod eſt plantæ rudimentum conſideratio.
76.
In plantis eſt
animatum. 83.
In animantibus non habet totumid, quod propriè
animam conſtituit. 88.
&
ſeq.
Sensùs perceptio quomodo fiat.
à 124.
ad 127.
, &
128.
unde ſenſuum
exerratio, & torpor.
127.
&
ſeq.
Sinenſium lacus unde tonitru emittitur.
57.
&
alius ad cujus ripam
palatium reſonans imminente tempeſtate. 66.
&
alius ubi oriuntur
ex folüs aves. 91.
Mons apud eoſdem poſt pluvias ardens.
21.
lu-
cens noctu. 28.
puteis, &
fontibus igneis abundans.
29.
procel-
loſus pulſatis tympanis 66. murmurans imminente tempeſtate.
ibid.
Siderum influxûs, &
halitûs, ſive aſpirationes.
à 158.
ad 160.
, &
à 194. ad 198.
Solis natura præter ſolam lucem.
189.
&
ſeq.
, &
194.
ejus macula-
rum conſideratio. à 190.
ad 194.
Somnia unde, &
quomodo.
à 130.
ad 132.
Species intentionales in quo conſiſtant.
128.
&
ſeq.
Spiritûs in animantibus unde arguantur ad igneam natur am accede-
re. 110.
Varia eorum genera.
ibid.
&
ſeq.
natur am non habent
ſimplicem. 111.
Quid conferant ingenio, &
ſenſuum operationi-
bus. ibid.
&
ſeq.
eorum temperatio, &
diffuſio quomodo fiat.
112.
quid conferant ad brevit atem, vel diuturnit atem vitæ.
ibid.
&
ſeq. eorum influxus, abſumptio, &
reparatio.
118.
&
ſeq.
eos re-
pelli in cerebrum probatur à 121. ad 125.
Spiritus, qui in creatione mundi ferebatur ſuper aquas fuit aer cum
calore, & variarum naturarum igniculis.
178.
&
ſeq.
Stirpes communiter quibus particulis conſtent.
71.
quomodo alantur,
& illis inſit ex fibris, fiſtulis, &
veſiculis analogia cum corpore, &
corde animalium. 76.
&
ſeq.
aliæ alüs amicæ, vel inimicæ.
à 78.
ad 82.
quomodo ſine ſemine poſſint oriri.
85.
Stellæ cadentes quomodo explicentur.
51.
&
ſeq.
Stellarum novarum
origo. 168.
Stellæ fixæ probabilius luce propriâ micant.
184.
, &
186.
ſeq.
unde ſcintillant.
ibid.
&
differunt à Planetis.
210.
Influunt
209.
&
ſeq.
earum hali-
tûs licet Spiritibus affines ad igneam naturam ſpectent, poſſunt
tamen juxtà diverſas aliquas earum naturas eſſe ſpiritûs frigidi. 210.
Probabilius eſt eſſe rotundas.
ibid.
&
ſeq.
Includuntur in
craſſitie Firmamentiſolidi. 211.
naturâ constant, nec prorſus ſo-
lidâ, nec prorſus fluidâ ſed quæ est ſimul fluida, & aliquatenus
ſpiſſa. ibid.
Sulphur in aere 57.
&
ſeq.
TErræ ante diluvium hypotheſis ab aliquibus ficta, &
impugnata.
à 5.
ad 11.
Terræmotuum explicatio.
à 36.
ad 40.
Terræ mo-
tæ ſyſtema impugnatum à 149. ad 151.
Tinca quomodo ictericis medeatur.
79.
Trabs ignis fatuus.
54.
Trajectiones, &
earum formatio, &
præſagia.
51.
&
ſeq.
VAcuum initio mundi ſub empyreo ante factum Firmamentum,
& divifas aquas ab aquis.
215.
Ventorum origo.
19.
eorum præſagitio ex fumo ignium ſubterraneo-
rum. à 18.
ad 20.
Vertigo in ebrüs, &
infirmis unde.
127.
&
ſeq.
Veſiculæ in ſtirpibus.
71.
Cui uſui.
72.
&
ſeq.
, &
74.
, &
77.
, &
82.
Veſuvü incendia, &
cinerum eructatio.
31.
Vulcani riſus quid.
49.
TIbi, &
eruditioni tuæ corrigenda, &
con-
donanda committimus quæ per te ipſe,
occurrentia deprehendes ſive in Accen-
tuum collocatione, aut omiſſione, ſive in
ejuſdem vocis literis diſiunctis, aut pluribus voci-
bus ſimul perperàm conjunctis, ſive alio modo
contrà Orthographiæ leges errata.
Pag.
14.
lin.
15.
pro petemus lege petamus.