open access
http://echo.mpiwg-berlin.mpg.de/policy/oa_basics/declaration
free
Automatically created from the ECHO source; ECHO version 1.0RC; Script version 2011-08-15
ARISTOTELIS, Joanne.
Physicorum Aristotelis, seu, de naturali auscultatione, libri octo.
Joanne
Argyropylo Byzantio interprete. _Lyon, Theobaldum Paganum (Thibaud Payen), 1547._
In-8 de 215 pp.
Vélin à rabats.
(Reliure de l'époque.)
Relié à la suite du même:
- De coelo, libri quatuor.
Joanne Argyropylo Byzantio interprete.
Lyon,
Paganum, 1547. 115 pp.
- De generatione et corruptione, libri duo.
Francisco Vatablo interprete.
Lyon,
Paganum, 1547. 67 pp.
-Meteorologicorum, libri quatuor, Francisco Vatablo interprete.
Lyon, Paganum,
1547. 136 pp.
- Aristotelis de anima, libri tres.
Joanne Argyropylo Byzantio interprete.
Lyon, Paganum,
1547. 93 pp.
, 1 f.
blanc.
- Aristotelis Stagiritae, de sensu &
sensili.
De memoria &
reminiscentia.
De
somno & vigilia.
De insomniis.
De divinatione in somno.
De logitudine &
brevitate vitae.
De juvetute &
senectute & vita &
morte &
respiratione.
Libri singuli.
Francisco Vatablo interprete.
Lyon, Paganum,
1547. 111 pp.
Réunion de 6 éditions d'ouvrages scientifiques d'Aristote dans la version de J.
Argyropoulos ou de
Giorgio Valla. Belles impressions de Thibaud Payen, «bon imprimeur, libraire hardi et entreprenant, qui
occupe un rang des plus honorables dans la typographie lyonnaise du XVIe siècle.» (Baudrier).
Le
« Meteorologicorum » est illustré de 7 bois gravés dans le texte. Caractères italiques, initiales historiées.
Découpe habilement réparée dans la marge blanche inférieure du titre.
Bel exemplaire.
Baudrier IV,
234-235.
Quis ſit ſcopus huius libri totius, &
de modo doctrinæ.
_C V M_ circa omnes doctrinas, quarũ
ta, exhorum perceptione cognitio
fiat, atq; ſcientia (tunc enim unam-
quãq; rem ſcire putamus, cũ cauſas
primas, principiáq; prima, &
uſq;
ad elementa cognoſcimus) patet &
ea quæ ad principia naturalis ſcientiæ pertinent, eniten-
dum eſſe prius determinare. Hæc autem inſita natura
nobis eſt uia, ut è notioribus nobis, magis´ que manifestis, ad
notiora naturæ, magis´ que manifesta, proficiſcamur: non
enim ſunt eadem nobis, atq; ſimpliciter nota.
Quapropter
hoc modo exhiſce, quæ naturæ quidem minus ſunt mani-
festa, nobis autem notiora, ad ea, quæ dilucidiora ſunt, ma-
gisq́; nota naturæ, proficiſcamur neceſſe eſt.
At conſuſa,
primò no ta nobis ſunt magis, ac maniſesta. Elementa uerò,
principiáq;, posterius ex hiſce no ta per ipſorum diuiſionẽ
fieriſolent. Iccirco ex uniuerſalibus ad ſingularia proſici-
ſcamur oportet: ipſum nanq;
totũ ſenſu notius eſt, uniuerſa
le uerò totum eſt quoddã, quippe cùm multa complectatur
Sic etiam, &
nomina quodammodo ſeſe habent
ad definitionem. Totum enim quoddam, indistinctumq́, ſi-
gnificant, ceu circulus: at ipſius definitio in partes ſingulas
diuidit. Pueri quoq;
primùm quidem uiros omnes, patres,
mulieres quaſuis, matres appellãt: posterius autem horum
utrunque diſcernere, distingueréq; uidentur.
Bnumeratio opinionum, quas antiqui habuerunt de principijs
rerum naturalium: &
eorum confutatio ex principijs com-
munium artificum.
_N_Eceſſe eſt itaq;
aut unum eſſe principi(um), aut plura:
&
ſi ſit unum, aut immobile, ut Parmenides, Meliſ-
ſusq́; dicit:
aut mobile eſſe oportet, ut naturales cenſere ui-
dentur: quidam aërem, quidã aquam, primum principium
eſſe dicẽtes, Si plura ſint, aut finita, aut infinita eſſe neceſſe
eſt. Et ſi finita ſint, pluráq;
uno, duo, uel tria, uel quatuor,
uel in alio quodam numero eſſe oportet. Si inſinita, aut ge-
nere quidem unum, figura uerò, uel ſorma diuerſa (perinde
atq; Democritus aſſerebat) aut contraria etiam neceſſe eſt
eſſe. Parimodo quærere uidentur &
ij, qui quærũt quot-
nam ſintea, quæ ſunt. Nam ea primùm quærunt, ex quibus
constant ea, quæ ſunt, utrum unum, an plura ſint: &
ſi ſint
plura, utrum ſint unum finita, an inſinita: quare principiũ
quærunt, ac elementũ, utrum ſit unũ, an plura. Conſidera-
reigitur ſi id, quod eſt, unũ ſit, atq; immobile, non ad natu-
ralem philoſophum pertinet. Nam ut Geometræ non eſt ad
eum ratio, qui Geometriæ principia tollit, ſed autad aliam
ſcientiam attinet, aut ad cõmunem omnium facultatem: ſic
& illi nulla eſt ad eum ratio, qui principia tollit.
Non eſt
enim principiũ ſi unum eſt tantùm, atq; unum hoc modo.
Principium enim, alicuius, aut aliquorum principium eſſe
constat. Simile eſt itaq;
, ſi hoc modo ſit unum cõſiderare,
de alia quauis poſitione diſſerere, quæ ſermonis cauſa
dicitur, qualis eſt Heracliti: uel ſi quiſpiam id, quod eſt, unũ
hominẽ eſſe dixerit: aut contentioſam ſoluere rationẽ, quod
quidem ambæ rationes habent, & Parmenidis, &
Melißi.
Nam falſa ſumunt:
&
forma ſunt uitioſæ.
Inepta autẽ ma
gis eſt ratio ipſius Melißi, nec dubitationem habet: ſed uno
abſurdo dato, cætera accidunt. Hoc uerò nullam habet diffi
cultatem. At nobis ea, quæ natura constant, aut omnia, aut
aliqua moueri ſubijciatur, quod quidem patet inductione. Et inſuper nec omnia ſunt ſoluẽda, ſed ea tantùm, quæ quiſ-
piam ex principijs ostendit falſa: quæ uerò hanc conditio-
nem egrediuntur, nõ ſunt ſoluenda: ueluti quadrationẽ eam
quidem, quæ per partes extruitur, ad Geometram diſſol-
Antiphontis autẽ, non ad Geometram redar-
guere ſpectat. Verum cùm non de natura quidẽ, naturales
autem dubitationes ipſos accidat dicere, bene resſeſe habe-
bit fortaſſe, ſi parũ de ipſis diſſeruerimus. Hæc enim conſi-
deratio, philoſophiam nimirùm habet. Atq;
(ut à princi-
pio, omnium accommodatißimè nostra hæc proficiſcatur
oratio) cũid quod eſt, pluribus modis dicatur, quonam mo
do dicunt unũ ommia eſſe? Vtrum ut ſubstãtiam, cuncta?
an
ut quantitatem, an qualitatẽ? Et rurſus, utrum ſubstantiam
quidem unam autẽ eſſe cũcta: uelut hominẽ unum, aut equũ
unum, aut animam unam? An qualitatẽ, &
hanc identidem
unam: ut albedinem, aut caliditatem, aut aliquid tale?
Hæc
enim omnia inter ſe nimium differunt, ut dici non poßint. Nam ſi eſt ſubstantia, &
qualitas, atq;
quantitas:
ſiue ſepa-
rata, ſeiunctaq́; ſint, ea quæ ſunt, nõ unum, ſed plura profe-
ctò ſunt. Sin uerò qualitas ſint uniuerſa, uel quantitas, ſiue
ſit ſubstantia, ſiue nõ ſit, abſurdum eſt ſanè (ſi id quod eſſe
Nihil enim cæ-
terorũ præter ſubstantiam, ſeparatum eſſe poteſt: uniuerſa
enim hæc, de ſubiecto dicuntur, de ſubstantia quidem ipſa.
Atqui Meliſſus id, quod eſt infinitũ, aſſerit eſſe.
Id ergo,
quod eſt, quantitas eſt quædã: infinitum enim, in quantitate
nimirũ eſt. Substãtia autẽ infinita, aut qualitas, aut affectus
infinitus eſſe non poteſt, niſi per accidẽs, ſi ſimul & quãta
ſint quædã: infiniti nanq;
ratio quãtitate utitur, nõ ſubstan
tia, non qualitate. Si igitur &
ſubſtantia ſit, &
quantitas,
id quidẽ eſt, non unum, ſed duo eſſe uidentur: ſin uerò ſit ſo-
lùm ſubstantia, infinitum ſanè non eſt, neq; magnitudinem
ullam habebit: erit enim quantitas quædam.
Præterea cùm
multipliciter & ipſum unũ, ſicut &
id quod eſt, dici ſoleat,
conſiderandum eſt quonam modo ipſum uniuerſum, unum
aſſerunt eſſe. Atq;
unum dicitur, partim continuũ ipſum,
partim indiuiſibile, partim ea, quorum eadem, atq; una eſt
ratio: ut temetum, ac uinum.
Si igitur eſt continuum ipſum
unum, multa profectò eſt: continuũ enim, in in finitũ eſt di-
uiſibile. Existit autem dubitatio de parte, ac toto, non ad
ſermonem fortaßis accommodata, ſed per ipſam conſide-
randa: utrum unum, an plura ſint partes, atque totum?
&
quo pacto ſint unum, uel plura: &
ſi ſint plura quonã
do ſint plura? Et de partibus non cõtinuis, eadẽ ſunt quæ-
renda. Et ſi utraque pars, et ipſum totum ſint unum perin-
de atque indiuiſibile, & ipſæ profectò partes unum iden-
tidem erunt. Atqui ſi unum eſt ut indiuiſibile, nulla ſa-
nè quantitas, nulla qualitas erit. Neque igitur infinitum eſt
id quod eſt, ut dicit Meliſſus: neque finitum, ut Parmenides
aſſerit. Ipſe nanque finis eſt (ut patet) indiuiſibile, non
ipſum finitum. At uerò ſi omnia, quæ ſunt, ratione ſunt
tiam dicant. Eadem enim erit, boni malí que ratio:
&
non
boni, ac boni: quare idem erit bonum, atque non bonum, &
homo, ac equus idem: &
homo atque non homo.
At ſermo
ipſorum non unum ea quæ ſunt, ſed nibil aſſerit eſſe: &
eadem inſuper ratio qualitatis, ac quantitatis erit. At enim
posteri quoque perinde atq; ueteres turbabantur, ne ipſis
eueniat, ut res eædem ſimul ſint unum & plura.
Quapro-
pter alij, eſt ipſum, auferebant, uti Lycophron, alij dictio-
nem transformabant, hominem non album eſſe dicentes,
ſed albere: neque ambulantem eſſe, ſed ambulare:
ne ipſum
eſt adiungentes, id quod eſt unum: eſſe multa aſſerant:
quaſi
Multa
uerò ſunt ea, quæ ſunt. autratione:
nam aliud eſt album,
aliud muſicum, ratione: idem autem eſt utrunque, ipſum
igitur unum, plura nimirum eſt. Aut diuiſione, ut totum,
ac partes. Sed hocloco iam hæſitabant, atq;
ipſum unum,
multa eſſe iam fatebantur, perinde quaſi non poſſet idem,
unum, ac plura eſſe, non tamen ea quæ opponuntur. Eſt
enim ipſum unum, & potentia, &
etiam actu.
Hoc igitur
modo nobis aduerſus hanc ſententiam proferentibus, ea
quæ ſunt, non poſſe unum eſſe, uidentur.
Quòd non ſit difficile, vt quis ſoluat rationes Parmenidis,
& Meliſsi.
Nam hic quidem vtroque peccat, &
Forma, &
Materia ſyllogiſtica, quatenus & falfum ponit principium,
& forma vtitur vitioſa.
Parmenidis autem ratio concludit
quidem, ſed aliud quàm ipſainſtituat.
_AT_ qui neq;
difficile eſt ea ſoluere, quibus illi homines
hanc ſuam ſententiã ostendebant. Vterq;
enim con-
tendendo ratiocinatur, & Parmenides, &
Meliſſus:
nam
falſa ſumunt, & rationes forma uitioſas efficiunt.
Melißi
tamen ratio magis eſt inepta, neque ullam dubitatìonem
ſed uno abſurdo dato, cætera accidũt:
quod
quidẽ nullã habet difficultatẽ. Patet itaq;
, uitiosè Meliſſum
argumẽtari: putat enim ſumpſiße, ſi omne quod factum eſt,
principium habet, id quod factũnon eſt: principiũ non ha
bere. Deinde hoc etiã eſt abſurdum:
cuiuslibet eſſe princi-
pium rei, & non tẽporis, &
generationis, nõ ſimplicis, ſed
etiã alterationis: quaſi non fieret ulla mutatio ſimul.
Præ-
terea cur ſi eſt unum, immobile eſt? Cur enim &
uniuerſum
non perinde atq; pars quæ quidem eſt unum (hæc inquam
aqua) in eodẽ loco mouetur? Deinde cur alteratio non erit?
At uerò neq;
ſpecie unum eſſe poteſt, niſi eo ex quo fit or-
tus: hoc autem pacto, nonnulli etiam naturales, unum eſſe
omnia, dicunt. Sed illo modo eſſe non poteſt:
homo nanque
ſpecie differt ab equo, & contraria inter ſe ſimili modo.
Idem & ad Parmenidem modus eſt rationum, &
ſi qui alij
proprij ſunt. Atq;
ſolutio eſt, partim ex eo quia falſa ſumit,
partim ex eo quia non concludit. Nam falſa quidem ſumit,
quia id quod eſt, pluribus modis dicitur: ipſe uerò, ſimpli-
citer illud accipit dici. Non concludit autem, quia ſi ſola
alba ſumantur, ipſo albo unum ſignificante, non minus alba
plura erunt, & non unum:
nam album ipſum, nec continua
tione erit unum, nec ratione. Alia nanque ratio erit albi,
alia eius quod album ſuſcepit, atq; non erit præter album
ipſum ſeparabile quicquam: non enim hoc rationẽ propriã
habet, quo ſeparabile eſt, ſed albi ratio, & eius in quo eſt,
non eſt eadẽ, ſed diuerſa. At Parmenides, nondũ idipſum ui
debat. Neceſſe eſt igitur eos ſumere, qui id, quod eſt unum
inquiunt eſſe, nõ ſolum unũ ſignificare id, quod eſt, de quo
prædicabitur, ſed etiam quod propriè eſt ens, et quod pro-
priè unũ eſt. Accidẽs enim de ſubiecto aliquo dicitur:
quare
eſt enim aliud ab eo
quod eſt. Erit ergo quippiã quod nõ eſt:
non ergo id quod
propriè eſt ens, alij inerit: nõ enim rationem entis ſubibit,
niſi id quod eſt, plura ſignificet hoc pacto, ut quodq; quip-
piam ſit: ad id quod eſt, unũ ſignificare ſupponitur.
Si igitur
id quod propriè eſt ens, non accidit cuiquã, ſed aliquid illi
aliud accidit: cur id quod eſt ens propriè, ens ſignificat po
tius quàm nõ ens? Nam ſi id quod propriè eſt ens, erit etiã
albũ: album autẽ nõ eſt propriè ens (neq;
enim id quod eſt,
ipſi accidere poteſt: nihil eſt enim ens quod nõ eſt propriè
ens) albũ ergo nõ eſt ens: atq;
nõ hoc quidẽ pacto, ut quip-
piam non ſit, ſed ut omnino non ſit. Si igitur (ut diximus) id
quod eſt propriè ens, erit etiam album, fit ut id non ſit ens,
quod eſt propriè ens: uerè enim dicemus, ſi illud album eſſe
dixerimus. At hoc, nõ ens (ut ſupponebatur) ſignificabat:
quare ſi album etiã propriè ens ſignificat, non unũ id quod
eſt, ſed plura ſanè ſignificat. Neque igitur magnitudinem
habebit id quod eſt, ſi id ſit, quod eſt propriè ens: ratio
nanq; partis utriuſq;
diuerſa nimirum eſt.
Diuidi autẽ id
quod eſt propriè ens, in aliquid aliud propriè ens ex ratio-
ne etiam patet: ueluti ſi homo ens propriè quippiam eſt, &
animal neceſſe eſt propriè quid eſſe, & itidem bipes.
Nam
ſi ita non ſit, accidentia erunt profectò: aut igitur homini,
aut alij ſubiecto cuipiam accidunt: at neutrum eſſe poteſt.
Accidens enim aut id dicitur, quod ineſſe poteſt, ac non
ineſſe: aut id, cuius in rõne id, cui accidit, ſumitur:
ceu ſeßio
quidẽ eſt, ut illud quod ſeparatur: ſimitas autẽ id, cuius in
ratione ſumitur naſus, cui ſimitatẽ dicimus accidiſſe. Præ-
terea in eorũ ratione, quæ in definitiua ratione cuiuſpiam
inſunt, aut eorũ ex quibus quippiã cõstat nunquã ipſius to
aut in albo, ra
tio hominis albi: ſi bæc igitur ita ſunt atq;
homini bipes ac-
cidit, ſeparabile ipſum eſſe neceſſe eſt: quare fieri põt, ut ho
mo bipes nõ ſit, uel in ratione bipedis inerit ipſius hominis
ratio: at fieri nequit:
illud enim in ratione hominis ineſt.
Quòd ſi bipes, ac animal alij cuipiã accidunt, &
neutrũ eſt
quod propriè ens: homo quoq;
ex ijs erit profectò, quæ alij
accidunt. At quod propriè eſt, nulli ſit accidẽs.
Et de quo
ambo dicũtur, atq; utrunq;
dicatur, &
id quod exillis cõ-
ponitur. Ipſum igitur uniuerſum ex indiuiſibilibus cõstat.
Quidam autẽ utriſq;
rationibus conceſſerunt.
Ei quidem
quæ omnia unũ eſſe concludit, ſi id quod eſt, unũ ſignificat: id quod haud eſt eſſe dicẽtes.
Ei uerò quæ ex partitiõe pro-
cedit, indiuiduas magnitudines facientes. Patet autẽ &
ue
rum nõ eſſe, ſi id quod eſt, unũ ſignificat: &
fieri nõ poteſt,
ut ſimul ſit cõtradictio, nõ fore quicquã non ens: nihil enim
obstat, ut id quod nõ eſt, non ſit abſolutè nõ ens, ſed non ens
quippiam ſit. Dicere quoq;
, ſi nõ quippiã aliud erit præter
idipſum quod eſt, unum omnia fore, perabſurdum eſt ſanè.
Quis enim ipſum quod eſt, aliud quicquã eſſe intelligit,
quàm id quod eſt propriè ens? Quod &
ſi ita eſt, nihil ta
men prohibet multa eſſe ea quæ ſunt, ut diximus. Patet igi-
tur impoßibile eſſe, ut id quod eſt, hoc modo ſit unum.
Confutatio eorum qui perperam ſentiunt de principijs re
rum, naturalius tamen ſunt locuti, atque nomine Ens pro
principio vtuntur.
_VT_ naturales autẽ dicunt, duo ſunt modi:
quidam enim
id quod eſt, unum ſubiectũ corpus fecerũt, aut trium
unum, aut aliud quod igne quidem ſpißius, aëre uerò ſub-
tilius eſt. Cætera autẽ generari dicunt denſitate, raritateq́;
multa facientes:
hæc autem ſunt contraria.
Et uniuerſali-
quemadmodum Plato magnum
dicit, & paruum.
Verùm hic quidem hæc, materiam fa-
cit: ipſum autem unum, formam.
Illi uerò, unum quidem
(ipſum inquam ſubiectum) materiam: contraria uerò dif-
ferentias, atque formas. Quidam autem ex ipſo uno con-
trarietates, quæ quidem in ipſo ſunt, ſequestrari dicunt: ut
Anaximander, & qui unum, &
plura principia inquiunt
eſſe, ut Empedocles, ac Anaxagoras. Ex ipſa nanque con-
gerie cætera ſegregant. Differunt tamen, alter enim con-
uerſionem horum, alter ſemel ſegregationis principium fa
cit. Et alter, infinita ea quæ ſunt ſimilium partium, atq;
con
traria: alter ea quæ uocantur elementa tantummodo ſumit.
Videtur autem Anaxagoras ſic infinita eſſe putaſſe, quia
communem illam opinionem natur alium ueram eſſe existi-
mabat, nihil inquam exeo, quod non eſt, fieri atque oriri: quapropter hoc dicunt modo, erant omnia ſimul.
Et ge-
nerationem, alter ationem inquiunt eſſe, quidam uerò, con-
gregationem ac ſegregationem. Inſuper, exeo quia con-
traria ex ſeſe mutuò fiunt: inerant ergo.
Nam ſi omne qui-
dem quod fit, aut ex entibus, aut ex non entibus fieri neceſ-
ſe eſt, atq; oriri:
ex non entibus autem nihil fieri poteſt:
(de
hac enim opinione naturales omnes conſentiunt) reliquum
iam accidere neceſſariò putauerunt, ex entibus quidẽ, atq;
ex hiſce quæ inſunt, fieri quodq;, atque oriri, ex inſenſibili-
bus uerò nobis ob prauitatẽ molis, ut dicunt. Quapropter
inquiunt quodq; in quolibet eſſe mistum:
quia quodlibet ex
quouis oriri uidebant: uideri uerò atque dici diuerſa, ex eo
planè quod in mistione infinitorum maximè ob multitudi-
nem ſuam excedit: nam totum album, aut nigrum, aut dulce,
aut os, aut carnem, ſyncerè non eſſe quicquam: ſed cuius
, id ipſius rei uideri naturam eſſe, di
cebant. Si infinitum igitur, quo infinitũ eſt, eo eſt ignotũ:
infinitũ quidè multitudine, aut magnitudine, quantũ quod-
dam ignotum erit. Infinitum autem forma, quale quoddam
ignotum. Cùm igitur principia rerũ tam multitudine, quàm
ſpecie ſint infinita, fieri profectò nequit ut ea, quæ ex hiſce
constant, ſciantur. Nondum cõpo ſitum ſcire putamus, cùm
ex quibus, & quot ipſum constat haud cogno ſcimus.
Præ-
terea ſi neceſſe eſt ipſum mole quantumuis eſſe poſſe, cuius
pars magnitudine, paruitateq́; quantauis eſſe poteſt (dico
autẽ aliquam talium partium quæ inſunt, & in quas totũ
ipſum diuiditur) eſſe uerò non poteſt planta, uel animal di
cto modo quãtumuis mole, patet neq; partium ullam iden-
tidem mole quantamuis eſſe poſſe: erit enim &
totũ quan-
tumuis ſimili modo. At os, et caro &
istiuſmodi cætera par
tes ſunt animalium: &
fructus, plantarũ.
Patet igitur, neq;
os, neq; carnem, neq;
aliud quicquam, eo modo quem dixi-
mus, mole quãtumuis eſſe. Præterea, ſi talia omnia in cun
ctis inſunt, neq; generatur quicquam, ſed ineſt ac ſegrega-
tur, atque appellatur ab eo quod in ipſo magis abundat: ex
quouis denique fit quodlibet ſegregatione, uelut aqua ex
carne, & caro ex aqua:
cùm omne corpus finitum ablatio-
ne finiti corporis conſumatur, atque tollatur, constat no
poſſe in unoquoque quodque ineſſe. Ablata enim ex aqua
carne, rurſusq́; alia ex aqua reliqua ſegregata, &
ſi ſemper
minor ea, quæ ſecernitur erit, non tamen omni magnitudi-
ne minor euadet. Quare ſi ſegregatio ſtabit, non in quoli-
bet quoduis erit: in reliqua enim aqua, nihil inerit carnis.
Sin uerò nullus ſegregationis exitus erit, ſed ſemper ſeque-
ſtratio fiet, finita in magnitudine ſanè æqualia finita erunt,
quod quidem eſt impoßibile.
Præterea
ſi corpus omne, parte aliqua ab eo ſublata, fieri ſe minus
neceſſe eſt, carnis autem quantitas definita eſt ad molem
utranque, patet minima ex carne nullum omnino corpus
ſecerni poſſe, alioquin minima minor erit. Inſuper infini-
tis corporibus caro iam infinita ſanguis, cerebrumq́; ineſ-
ſet unumquodque tamen eſſet ab alijs ſeparatum, & ni-
hilominus infinitum: hoc autem metas egreditur rationis.
Id uerò quod aſſeritur, nunquam ſegregata omnia fore,
non ſcienter quidem dicitur, rectè tamen: affectus enim in-
ſeparabiles ſunt. Cùm igitur colores, atque habitus misti
ſint, ſi fuerint ſegregati, erit quippiam album, aut ſanum
profectò, quod non aliud quicquam erit, nec in ſubiecto. Quare ipſa mens abſurda eſt, ſanè ea quærens, quæ fieri ne-
queunt ſi ſeparata quidem reddere uult: hoc autẽ efficere
nequit, tam quantitatis, quàm qualitatis etiã ratione. Quan
titatis quidem, quia non eſt minim a magnitudo: qualitatis
autem, quia affectus inſeparabiles ſunt. Neq;
etiam rectè
generationem eorum quæ partium ſunt conformium, capit:
lutum nanq; tum in luta, tum non in luta diuiditur.
Nec ut
lateres ex domo, & domus ex lateribus fit, ſic aqua, &
aër
ex ſeſe mutuo ſunt, & fiunt.
Melius autẽ eſt pauciora prin
cipia, finitaq́; ſumere, quod quidem Empedocles facit.
Quòd principia oporteret finita ponere.
_OM_nes igitur cõtraria, principia faciunt:
&
qui uni-
uerſum unum eſſe, atq; immobile dicũt (Parmenides
enim calidum, frigidumq́; principia facit, atq;
hæc ignem,
terramq́; appellat) &
qui rarũ, &
denſum, principia in-
quiunt eſſe. Democritus quoq;
plenum ipſa atque uacuum
aſſerit eſſe, quorum alterum ut ens, alterum ut non ens eſſe
Inſuper &
haſce differẽtias affert, poſitionẽ inquam,
figuram, ac ordinẽ: hæc autẽ contrariorũ genera ſunt.
Poſi
tionis enim, ſupra & infra, antè &
retrò:
figuræ uerò an-
gulis cõstans, atq; nõ constans:
rectũ, et circunflexum ſpe-
cies ſunt. Patet igitur, omnes contraria quodãmodo prin
nõ ſine ratione.
Principia nanq;
neq;
ex ſeſe mutuo, neq;
ex alijs, &
ex ipſis omnia eſſe oportet:
cõtrarijs autẽ primis hæc inſunt, quia nãq; ſunt prima, ideo
non ex alijs ſunt: quia uerò contraria ſunt, ideo non ex ſeſe
mutuo fiunt. Verùm idipſum quo pacto fit, &
ratione cõ
ſideremus oportet. Sumendum eſt igitur primũ, nõ quiduis
eorũ quæ ſunt in quoduis agere, neq; quoduis pati à quo-
uis aptũ eſſe, neq; ex quibuſcunq;
quiduis fieri, niſi quis per
accidens ſumpſerit: quo nanq;
pacto fiet album uel nigrum
ex muſico, niſi albo uelnigro ſit accidens muſicũ? Sed albũ
quidẽ fit è non albo, atq; ex hoc non quouis, ſed è nigro, uel
aliquo mediorũ. Muſicum autem è non muſico, atq;
ex hoc
nõ quouis, ſed ex immuſico: uel è medio, ſi aliquid inter ipſa
mediũ eſt. Neq;
rurſus in quoduis primũ, unumquodque
corrũpitur: uelut album, nõ in muſicum (niſi idipſum non-
nunquam accidat) ſed in non album corrũpitur: atq;
in hoc
non quoduis, ſed in nigrũ, aut in medium. Eodem modo mu-
ſicum etiam in non muſicũ: atq;
in hoc nõ quoduis, ſed im-
muſicũ, uel in medium, ſi quid inter ipſa mediũ ſit, corrum-
pitur. Similiter fit &
in cæteris.
Nam &
ea, quæ non ſim
plicia, ſed cõpoſita ſunt eandem ſubeunt rationem: ſed latet
idipſum ex eo: quia diſpoſitiones oppoſitæ nominibus ca-
rent. Etenim omne constructum ex inconstructo, atq;
in-
constructũ è constructo fiat neceſſe eſt: constructũ etiam
in inconstructum, & in ipſum non quoduis, ſed in oppo-
Nihil autem intereſt, ſiue
in constructione, ſiue in ordine, ſiue in compoſitione, hæc
ipſa dicantur: patet enim, eandem rationem in cunctis eſſe.
Atq;
domum, ſtatuam, &
quoduis aliud ſimiliter fieri:
do-
mus enim ex non compoſitis, ſed hoc modo diuiſis, & ſta-
tua, figuratorumq́; quoduis, è nõ ſic figurato cõfici fieriq́;
uidetur: atq;
hæc partim ordine, partim compoſitione con-
ſtant. Si igitur hæc uera ſunt, omne quod fit, è contrario
profectò, aut è medio fit: &
omne quod corrũpitur:
in con
trarium corrũpitur, uel in medium: media uerò ſunt ex con
trarijs, ceu colores ex albo, & nigro.
Quare omnia quæ
natura fiunt aut contraria, aut ex contrarijs ſunt. Plurimi
igitur & cæterorum hucuſque profecti, penè conſentiunt,
quemadmodum diximus anteà. Nam omnes elemẽta, &
ea,
quæ ab ipſis principia nuncupãtur, quanquàm ſine ratio-
ne, tamen contraria ponunt, quaſi ab ipſa ueritate compul-
ſi. Differunt tamen, quia quidam priora, quidam posterio-
ra: &
alijratione, alij ſenſu notiora, accipiunt.
Quidam
enim calidum, frigidumq́;: quidam humidum, atque ſiccum.
Alij par, &
impar.
Nonnulli concordiam, diſcordiaḿ ue
cauſas generationis eſſe dixerunt. Hæc autẽ inter ſeſe dicto
differũt modo. Quare eadẽ quodammodo, diuerſaq́;
dicunt:
diuerſa quidẽ, ſicut &
plurimis uidetur:
eadem autem ſi-
militudine rationis: ex eadẽ nanq;
ſerie ſumunt:
contrario-
rum enim, alia cõtinent, alia continentur. Hoc igitur pa-
cto, eodem modo, diuerſoq́; &
deterius, ac melius dicunt.
Et quidem ratione, quidam ſenſu notiora ſumunt, ut anteà
diximus: etenim uniuerſale quidẽ notius eſt ratione, ſingula
re autẽ ſenſu: ratio nanq;
ipſius eſt uniuerſalis, ſenſus uerò
particularis: ueluti magnum quidem, &
paruum ratione:
denſum, ſenſu ſunt notiora.
Patet igitur
oportere contraria principia rerum eſſe.
De numero principiorum naturalium iuxta veritatem,
quòd non ſit vnum folum, neque plura duobus aut
tribus.
_D_Einceps uerò cõſyderandum eſt, utrum duo, an tria,
an plura principia ſint: unum enim principium eſſe
non poteſt. quia non ſunt ipſa contraria, unum.
Nec etiam
Vna
quoq; contrarietas, eſt in omni genere uno:
ſubstantia uerò
genus eſt quoddam unum. Et quia generatio ex finitis fie-
ripoteſt, atque præstabilius eſt ex finitis, ut opinatur Em-
pedocles, quàm ex infinitis fieri generationem existimare: cuncta enim, quæ ad generandas res pertinent, ex finitis,
perinde atq; Anaxagoras ex infinitis, reddere putat.
Præ-
&
ex alijs alia fiunt,
ceu dulce, & amarum:
&
album, &
nigrum:
principia ue-
rò manere ſemper oportet. Ex his igitur neq;
unum, neque
infinita principia eſſe constat. Cùm autem ſint finita, nõ
facere duo ſolum, rationem aliquam habet. Dubitauerit
enim nõ incongruè quiſpiam, quonam pacto denſitas apta
eſt facere raritatem, aut raritas denſitatem. Et alia quæuis
contrarietas, ſimili modo non enim concordia diſcordiam,
neque econtra diſcordia concordiam congregat, & ali-
quid facit ex ipſa, ſed aliud quid tertium, ambæ. Atqui ſunt
qui plura etiam ſumunt, ex quibus eorum, quæ ſunt, na-
turam conficiunt. Inſuper &
id quiſpiam dubitauerit,
niſi quiſpiam aliam quandam contrarijs natur am ſubie-
cerit, nullius enim eorum, quæ ſunt, ſubstantiam, contra-
riam eſſe uidemus. Principium autem de nullo ſubiecto
dicatur oportet, alio quin principij principium erit: ſubie-
prius prædicato eſſe uidetur.
Præterea ſubstantiam nõ eſſe cõtrariã ſubstantiæ dicimus.
Quonã igitur pacto ſubstãtia ex nõ ſubstãtijs, aut nõ ſub-
ſtantia, ſubstãtia prius erit? Quamobrẽ neceſſe eſt eũ, qui
priorem, atq; hanc rationẽ uerã eſſe existimauerit, ſi ambas
ſeruare uoluerit, tertium aliquod cõtrarijs ipſis ſubijcere:
quẽadmodũ dicũt ij, qui ſolã unã quãdã naturã, uniuerſum
aſſerũt eſſe, ut aquã, aut ignẽ, aut mediũ, quod inter hæc col
locarunt. Atq;
uidetur ipſum mediũ magis, nam iguis, ter-
ra, aër, et aqua cũ contrarietatibus ſunt annexa. Idcirco nõ
ſine ratione agunt, qui ſubiectũ ipſum aliud ab his faciunt.
Cæterorũ autẽ, quidã aërem ponũt: aër enim minime reſpe
ctu cæterorũ differentias ſenſibiles habet, atq; hunc ſequi-
tur aqua. Verũ enim omnes hoc unũ in figuras contrarias
uertunt, denſitate inquã, raritateq́;: &
intenſione, remißio-
né ue: quæ quidẽ exceſſus omnino, defectusq́;
ſunt, ut antea
diximus. Hæc etiã opinio uetus quædã eſſe uidetur, in unum
inquam, & exceſſum atq;
defectũ, principia rerũ eſſe:
at-
tamen nõ eodem modo: ſed priſci, duo quidem agere, unum
autẽ pati dicebant. At posteriorũ quidã econtra unum qui-
dem agere, duo uerò pati potius aſſerunt. Tria igitur
elementa rerum eſſe putare: ex his, &
istiuſmodi alijs ani-
maduerſis, uidebitur aliquam rationẽ habere, ſicut antea di
ximus: ſed tribus ponere plura, nullã.
Ad patiendum enim,
ſufficiẽs est unũ ipſum. Si uerò quatuor cõtrarijs ſumptis,
duæ contrarietates ponantur, utriſq; ſeorſum alia quædam
natura media ſubijciatur oportet. Quod ſi ex ſeſe uicißim
generare poſſunt, ſuperuacanea nimirùm altera contrarie-
tas erit. Et inſuper fieri nequit, ut primæ contrarietates
ſint plures: ſubstantia nanque unum quoddã eſt genus, eius
quare nõ genere, ſed antecedendo, ſequen
do ue duntaxat, inter ſeſe principia different: ſemper enim
una eſt cõtrarietas in genere uno, atq; omnes cõtrarietates
ad unum reduciuidentur. Patet igitur neq;
unum elementũ,
neq; plura duobus, uel tribus, eſſe.
Horũ autẽ utrum ſit aſſe
rendum, magnam dubitationem nimirum habet.
De numero principiorum naturalium.
_H_Oc igitur modo nos dicimus primò, de omnigenera-
Eſt enim naturæ ac-
comodatum, primùm cõmunia dicere. deinde ea quæ circa
unumquodq; ſunt propria, contẽplari.
Nã quippiã è quo-
piam, ac aliud ex alio fieri dicimus, aut ſimplicia dicentes,
aut cõpoſita. Dico autẽ hoc pacto:
fit enim homo, muſicus:
&
non muſicus, muſicus:
aut nõ muſicus homo, muſicus ho
mo. Simplex itaq;
dico ipſum fiens:
hominẽ inquam &
non
muſicum: et id etiã quod fit, id eſt muſicũ.
Compoſitũ uerò,
& id quod fit, &
id ipſum fiens etiã cùm non muſicũ homi
nem, muſicum hominẽ fieri dicimus. Horum autem alterũ,
non ſolum hoc aliquid, ſed etiam ex hoc fieri dicitur, ceu è
non muſico muſicus: alterum nõ hoc in omnibus dicitur mo
do. Non enim ex homine muſicus, ſed homo fit muſicus,
dicitur. At uerò eorum, quæ ut ſimplicia fieri dicimus, alte
rum permanens fit, alterum non permanens. Nam homo
quidem permanet cùm fit muſicus homo. Non muſicum au-
tem, & immuſicum, neque ſimplex, neq;
compoſitum per-
manet. Quæ cùm ita ſint, hoc eſt, ex omnibus, quæ fiunt,
accipiendum: ſi quis inſpexerit, uti diximus, aliquid ſemper
ſubijci oportere, ipſum inquam fiens. Quod &
ſi numero
unum eſt, non tamen eſt ſpecie unum: atque pro eodem ac-
cipio, ſpecie, rationeq́; differre:
non enim eſt eadem homi-
immuſiciratio:
atq;
alterum permanet:
alterum non
permanet. Id enim quod non opponitur, permanet, homo
nanq; permanet, muſicum autem, &
immuſicum nõ perma
net, neq; id quod ex utriſq;
cõponitur, uelut immuſicus ho-
mo. At uerò quippiam è quopiã, &
non hoc fieri, in ijſce
magis dicitur, quæ nõ permanẽt: ceu ex immuſico fieri muſi
cum dicitur, ex homine uerò nõ dicitur. Verùm &
in ijſce,
quæ permanent, interdũ eodẽ dicitur modo: ex ære nanque
ſtatuã, non æs ſtatuã fieri dicimus. In eo tamen, quod oppo-
nitur, & nõ permanet, utroq;
dicitur modo:
&
ex hoc fieri
hoc, ut ex immuſico muſicus: &
hoc fieri hoc, uelut immu-
ſicus muſicus. Iccirco &
, in cõpoſito ſimiliter dicit:
ex im
muſico nanq; homine, atq;
immuſicus homo, muſicus homo
fieri dicitur. Cùm autẽ fieri multis modis dicatur, &
quæ-
dam non abſolutè fieri, ſed hoc aliquid fieri, quædã ſimpli-
citer fieri dicãtur, quod quidem ſolis ſubstantijs cõpetit, in
cæteris quidẽ patet aliquid (ipſum inquã fiens) neceſſariò
ſubijci. nam &
quantũ, &
quale, &
ad aliquid, et quando,
& ubi, fit aliquare ſubiecta, propterea quòd ſubstantia ſo
la de nullo ſubiecto dicitur alio: cætera autem uniuerſa de
ſubstantia ipſa dicuntur. At ſubstantiam etiam, &
quæ-
cunque alia ſimpliciter ſunt, ex ſubiecto fieri aliquo, pate-
fiet ſanè diligenter conſideranti: ſemper enim eſt aliquid
quod ſubijcitur, ex quo generatur id quod ſit. Plantæ nan-
que, & animalia, ex ſemine fiunt.
Eorum autem quæ fiunt
ſimpliciter quædam transfiguratione fiunt, ut ſtatua: quæ-
dam additione, ut ea, quæ incrementa ſuſcipiunt: quædam
ablatione, ut è lapide Mercurius: quædam compoſitione,
ut domus: quædam alteratione, ut ea quæ uertuntur ma-
teria. Atque patet, ex ſubiectis omnia fieri, quæ hoc pacto
Quare patet ex dictis omne quod fit, ſemper cõpo-
ſitũ eſſe, atq; eſt quidem aliquid quod fit:
eſt autem aliquid,
quod istud fit, & hoc eſt duplex.
Eſt enim aut ſub iectũ, aut
oppoſitũ: at quòd opponi quidem immuſicũ, ſubijci autem
hominẽ, dico. Et uacuitatẽ quidem figuræ, &
inform itatẽ,
uel inordinationẽ, oppoſitũ: æs aũt, lapidem, aurumq́;
ſubie
ctum. Siigitur eorũ quæ natura constant, cauſæ atq;
prin
cipia ſunt, ex quibus prius constant, ac facta ſuntnon per
accidẽs, ſed unumquodq; id quod per ſubstantiã dicitur, pa
tet omnia fieri ex ſubiecto, ac forma: muſicus enim homo, ex
homine quodãmodo, muſicó ue cõponitur: rationes enim in
illorum rationes diſſolues. Vuiuerſa igitur quæ fiunt:
ex
hiſce porrò fieri patet: atqui ſubiectũ ipſum numero qui-
dem eſt unum, ratione autem duo. Homo nanq;
, &
aurum,
ac omnino materia, numer abile eſt: eſt enim hoc aliquid ma
gis, atque id quod fit, non per accidens ex ipſo gignitur.
At priuatio, ipſum inquam oppoſitum, accidens eſt:
forma autem eſt unũ, ut ordo, uel muſica, uel eorũ aliquid
quæ ſimili modo dicuntur. Quapropter ipſa principia,
tum duo, tum tria dicenda ſunt, & tum contraria:
ueluti
ſi quiſpiam dicat muſicum, & immuſicum:
aut calidum,
& frigidum:
aut constructum, &
inconstructum:
tum nõ
contraria: fieri enim non poteſt, ut mutuo contraria pa-
tiantur. Soluitur autem &
hoc, quia aliud eſt ipſum ſubie-
ctum: hoc enim, non eſt (ut patet) contrarium:
quare prin-
cipia neq; plura contrarijs quodammodo ſunt, ſed duo (ut
ita dicam) numero, neq; rurſus penitus duo, quia ipſorum
ratio eſt diuerſa, ſed tria: diuerſa enim eſt hominis ratio,
& immuſici, &
uacantis ſigura, &
æris.
Quod igitur
principia ſunt naturalium rer um, quibus generatio com-
quonãmodo ſunt tot, ſatis iam explicuimus.
Atq;
patet aliquid ipſis contrarijs ſubijci oportere, &
contra-
ria duo eſſe: modo autem quodam alio, non neceſſarium
eſſe: erit enim ſufficiens contrariorum alterum, ad fa-
ciendum abſentia, præſentiaq́; ſui, mutationem.
Natura au-
tem ea quæ ſubijcitur, ſimilitudine rationis ſub ſcientiam
cadit. Nam ut ſtatuam æs, aut ad lecticam lignum, aut ad
aliquid aliud eorum, quæ formam habent, materies, atque
informe ſeſe habent antequam ſuſcipiat formam: ſic ad ſub-
ſtantiam & hoc aliquid, atque id quod eſt, hæc ſeſe habe
re uidetur. Vnum igitur hæc principiũ eſt, non tamen eſt
unum, neque ens, perinde atque hoc aliquid. Vnum etiam
principium eſt ratio: &
inſuper id, quod eſt contr arium
huic, ipſainquam priuatio. Hæc autem quonam pacto duo
ſunt, atq; plura, paulò antea diximus.
Primùm igitur dictũ
eſt, cõtraria ſolùm principia eſſe: deinde neceſſarium eſſe:
quoddam etiam aliud ſubijci, triaq́; eſſe.
Ex hiſce uerò, quæ
nunc diximus, patet quænam eſt differentia contrariorum:
& quomodo principia ſe habent, &
quid eſt ipſum ſubie-
ctum. Sed utrum forma ſubstantia ſit, an ſubiectum, nondũ
emerſit: patet tamen tria principia rerũ eſſe, &
quonã pa-
cto, atq; quis ipſorum ſit modus.
Quot igitur, &
quæ ſint
principia rerum, ex hiſce, quæ diximus, ſit per ſpectum.
In quem errorem inciderint antiqui ex ignoratione materiæ:
atq;
eiuſdem erroris diſſolutio.
_P_Oſt hæc autem &
dubitationem ueterum unicè hoc
pacto ſoluidicamus. Primi nanque Philoſophi ueri-
tatem, atque naturam eorum, quæ ſunt, quærentes exorbi-
tarunt, quaſi ad aliam uiam quandam à ruditate depulſi. Atque aſſerunt neq;
fieri quicquam corum, quæ ſunt, neq;
proptereà quod neceſſe eſt quidẽ omne quod fit
aut ex ente, aut è non ente fieri, generariq́: neutrũ autẽ eſſe
poteſt, neq; enim fit id, quod eſt, iam enim eſt:
&
ex nõ ente
nihil fieri poteſt. Aliquid enim ſubijciatur opcrtet.
Atq;
hoc pacto id quod deinceps accidit, augẽtes, neq;
multa in-
quiunt eſſe, ſed ſolũ ipſum quod eſt. Illi igitur ob ea, quæ di
cta ſunt, hanc habuerũt opinionẽ. Nos autẽ uno quidẽ mo
do, nihil inter hæc dicimus intereſſe, ex ente inquã, aut ex nõ
ente fieri, et id quod nõ eſt, aut quod eſt agere ꝗppiã, aut pa
ti, aut quoduis hoc fieri, & medicũ agere ꝗppiã, aut pati,
aut è medico aliquid eſſe, aut oriri. Quare cũ id dicatur du-
pliciter, patet & ex ente fieri, aut id quod eſt, agere, aut pa-
ti, duobus modis identidẽ dici. Aedificat igitur medicus, non
ut eſt medicus, ſed ut eſt ædificator: et albus ſit, nõ hoc ſanè
quo medicus eſt, ſed quo niger: medetur autẽ, &
medicinã
amittit, quo medicus eſt. Atq;
cũ maximè ipſum medicũ age
re quippiã aut pati dicamus, uel è medico fieri, ſi illud agat:
uel patiatur, ut medicus, patet & hoc, è nõ ente inquã fieri,
id ſignificare, ut nõ ens eſt. Quod quidẽ cũ nõ distin xiſſent
illi, longè à ueritate ſemoti ſunt: &
ob ignorationẽ hanc,
adeò inſuꝑ ignorarũt, ut nihil fieri prorſus, neq; cæterorũ
quicquã eſſe arbitrarentur, ſed omnẽ tollerẽt generationẽ.
Nos autẽ & ipſi dicimus nihil quidẽ fieri ſimpliciter ex nõ
ente, tamẽ ex nõ ente per accidẽs fieri: ex priuatione enim,
quæ nõ ineſt fieri dicimus.
Affici-
tur itaq; id admiratione, ac impoßibile eſſe uidetur, ex non
ente fieri. Similiter autẽ neq;
ex eo, quod eſt, neq;
id quod
eſt fieri, niſi per accidens. Sic autẽ &
hoc fieri dicimus co-
dem modo, ceu ſi animal ex animali fieret, & aliquod ani-
mal ex quopiam animali: ut ſi canis, ex equo fieret:
etenim
ſed nõ ut eſt animal: iam enim idipſum eſt.
Si uerò quippiã
emerſurũ eſt animal, nõ per accidẽs nõ erit ex animali. Et
ſi quid ens orietur, nõ ex ente, neq; è nõ ente, fiet.
Dictũ eſt
enim, quid ſignificat, è nõ ente fieri. eo nanq;
pacto, quo eſt
nõ ens. Inſuper neq;
hoc, eſſe inquã omne, aut nõ eſſe tolli
mus. Is igitur, unus eſt modus ſolutionis.
Alius autẽ, eſt per
potẽtiã, atq; actũ.
Dici autẽ hæc poſſunt, potẽtia atq;
actu:
hoc aũt alijs in locis exactè magis determinauim
9. Quare,
ut dicebam9, dubitatiões illæ ſoluũtur, ob quas quædã eorũ,
quæ dicta ſunt, cõpulſi tollũt antiqui: ob hoc enim tãtũ ex-
orbitarũt ab ea uia, qua ad generationẽ, corruptioneḿ ue,
atq; omnino mutationẽ acceditur.
Hæc enim natura ſi uiſa
fuiſſet, omnẽ hanc ipſorũ ignorationẽ utiq; diſſoluiſſet.
In quem errorem incidunt antiqui ex ignoratione Priuatio-
nis: &
eius diſſolutio.
_I_Pſam igitur &
alij quidem, ſed non ſufficienter utique
Primùm enim ex non ente ſimpliciter aliud fie-
ri, atq; oriri fatentur, ea ſanè ratione, qua Parmenidem re-
ctè dicere arbitrantur. Deinde ſi eſt una numero, &
una
ſolum potentia, ipſis eſſe uidetur. Hoc autem plurimum ſa-
nè differt. Nos enim materiam, priuationeḿ ue, diuerſa di-
cimus eſſe: atque materiam quidem, non ens eſſe per acci-
dens, priuationẽ uerò per ſe, cẽſemus. Et illam quidem pro-
pè atq; quodammodo ſubstantiam, priuationem uerò ſub-
ſtantiam nullo modo eſſe aſſerimus. Atilli, id quod nõ eſt,
magnum, paruumq́ ſimiliter inquiunt eſſe, aut utrunque ſi-
mul, aut utrunq; ſeorſum.
Quare modus hic trinitatis diuer
ſus ab illo penitus eſt: hucuſq;
nanque progreßi ſunt, ut ali-
quam naturam oportere ſubijci dicant: hanc tamen unam
ſi quidem dualitatẽ facit, magnũ, &
par-
uum ipſam appellans, nihilominus tamen idem facit, alte-
ram enim de ſpexit: etenim materies quidem permanens una
cum forma cauſa eſt eorũ, quæ fiunt, perinde ac mater. At
contrarietatis altera pars, nec eſſe omnino perſæpe ei uide-
bitur, qui mente ipſius maleficium intuetur. Nam cùm ſit
quoddam diuinum, & bonum, ac appetibile:
alterum ipſi
contrarium eſſe dicimus: alterum, ſuapte natura affe ctat:
atque appetit ipſum.
Illis autem euenit ut contrarium, in-
teritum appetat ſuum: &
tamen fieri nequit ut aut forma
ſeipſam appetat (quippe cùm non indigeat ſui) aut contra
rium, cùm contraria mutuo ſeipſa corrumpant: ſed hoc, eſt
materia perinde appetens illud, atque ſi fœmina marem,
& turpe appetat pulchrum.
Verum non eſt per ſe, ſed per
accidens turpe: nec per ſe fœmina, ſed per accidens.
At
uerò tum corrumpitur, atque gignitur, tum neque fit, ne-
que corrumpitur. Nam ut eſt quidẽ id in quo, per ſe cor-
rumpitur. Id enim quod corrumpitur, in hoc eſt, ipſa in-
quam priuatio: at ſuapte potentia, nõ per ſe:
ſed nec occi-
dat, nec oriatur, neceſſe eſt: nam ſi gignitur, ſubijciatur ali-
quid primũ oportet, ex quo hoc pacto naſcetur, ut inſit in
ipſa: hoc autẽ, eſt ipſius natura, quare ſit, ut ſit antea quàm
ſit orta. Etenim materiam id dico, quod primũ eſt uniuſcu-
iuſque ſubiectum, è quo quippiam eo fit pacto, ut non per
accidẽs inſit: ſi corrũpitur, ad hoc ultimũ ſanè proficiſce-
tur: quare crit corrupta antè quàm ſit corrupta.
De prin-
cipio uerò formali, utrum unum ſit an plura, & quodnam
ſit, aut quæ ſint, primæ philoſophiæ diligenter, exquiſiteq́;
officium eſt determinare, ac pertractare: quare hæc contẽ-
platio, illo in tempore reſeruetur. De naturalibus uerò for
dentur, dicemus, ac pertractabimus. Hoc igitur pacto ſint
hæc à nobis determinata, principia inquam eſſe, & quæ-
nam, & quot numero ſint.
Rurſus autem alio principio
ſumpto dicamus.
Quid ſit Natura.
_EORVM_ quæ ſunt, quædam ſunt Na-
tura, quædam ob alias cauſas. Natura
quidem ſunt animalia, partesq́; ipſorum,
& plantæ, &
ſimplicia corpora:
ut ter-
ra, ignis, aër, & aqua:
hæc enim, et huiuſ-
cemodires, natura dicimus eſſe. Omnia autem, quæ dicta
ſunt, ab hiſce, quæ non natura constant: differre uidentur.
Nam ea, quidẽ quæ natura constant, principium in ſeipſis
uniuerſa motus, ſtatus´ ue partim eius, quiloco accõmoda-
tur, partim accretionis decretionis' ue, partim alterationis
habere uidentur. At lectica, uestis, &
quicquid ſit aliud
ſimilis generis, quo quidem huiuſinodi nominibus appel-
lantur, atque ab arte ſunt, hoc nullum principium mutatio-
nis inſitum habent. Quo uerò ipſis accidit:
ut ſint lapi-
dea, uel terrea, uel ex his mista, eó motus quietis' ue prin-
cipium habent. Quæ cùm ita ſint, patet naturam prin-
cipium eſſe quoddam, et cauſam, ut id moucatur, atq; quie-
ſcat, in quo primò per ſe, & non per accidens ineſt.
Dico
autem non per accidens, quia ſibijpſi quiſpiam medicus
ſanitatis cauſa fieri poteſt: attamen nõ quo ſanatur, co me-
ſed accidit, ut idem ſit medicus, ſubiensq́;
ſa-
nationem: quapropter &
ſeparantur nonnunquã.
Similiter
ſeſe habet, & unumquodq;
cæterorũ, quæ per artẽ efficiun-
tur: nibil enim ipſorum effectionis in ſe principium habet:
ſed quædam in alijs atq;
extrinſecus habent, ut domus:
&
unumquodq; eorum quæ manu conficiuntur.
Quædam in
ſeipſis quidem id habent, non tamẽ per ſe, quæcunq; cauſæ
per accidens ſibi fieri poſſunt. Id igitur eſt natura, quod di-
ctum eſt. Naturã autem habent, quæcunq;
tale principium
habẽt, atq; hæc omnia, ſubstantiæ ſunt:
ſubiectũ enim quod-
dam, & in ſubiecto eſt ſemper natura.
Secundum uerò na
turam ſunt & hæc ipſa, &
etiam ea quæ hiſce per ſe cõpe-
tunt, ut igni, ferri ſurſum: hoc enim natura quidem non eſt,
neq; habet naturã, ſed cõpetit, &
eſt natura, atq;
ſecundùm
naturã. Dictum eſt igitur quod eſt natura, et quid id quod
natura, atq; ſecundùm naturam eſt.
Eniti autem naturã eſſe
ostendere, ridiculum eſt. Patet enim tales eſſererum cõplu-
res, ostendere uerò ea, quæ manifesta ſunt, per ea quæ non
ſunt, manifesta, hominis eſt profectò qui nequit id, quod eſt
per ſe notũ, & id quod non eſt per ſe notũ, diſcernere:
atq;
id fieripoſſe, non eſt obſcurũ. Ratiocinabitur enim de colo
ribus quiſpiam ortus cæcus: quare neceſſe eſt tales homines
de nominibus loqui, nihil autem intelligere. Natura autem,
ſubstantiaq́; eorũ quæ ſunt natura, id quibuſdam eſſe uide-
tur, quod primũ cuilibet ineſt informe per ſe. Veluti lecticæ
quidem natura, lignum: ſtatuæ autem, æs:
cuius hoc ſignum
Antiphon eſſe dicebat. Nam ſi quiſpiam lecticam obruerit
homo: uimq́;
putredo acceperit, ut germen emittat, non le-
ctica, ſed lignum inde emerget, atque pullulabit: propterea
quòd diſpoſitio quidem quæ lege, atque arte conficitur, per
ſubstantia uerò eſt illa, quæ &
continuè diſpo
ſitiones haſce ſuſcipiens permanet. Quòd ſi cuilibet etiam
istorum ad aliud quippiam hoc idem accidit (ut æri quidẽ,
auroq́; ad aquam, oßibus autẽ atq;
lignis ad terram, cæte-
risq́; ſimiliter) patet illa naturã ipſorũ, atq;
ſubstãtiã eſſe.
Quapropter quidam terrã, quidã aquam, quidam horum
aliqua, quidam hæc omnia eorũ quæ ſunt, naturam eſſe dixe
runt. Quod enim quiſq;
tale eſſe putauit, ſiue unum, ſiue
plura, id totq́; uniuerſam ſubstantiam eſſe dicit:
cætera uerò
cuncta, affectus horum, habitus, ac diſpoſitiones. Etborũ
quidem quoduis perpetuũ eſſe. Non enim ex ſeſe mutationẽ
ipſis cõpetere, cætera autem infinities fieri, atq; corrumpi.
Vno igitur modo natura ſic dicitur, prima cuique ſubiecta
materies eorum, quæ motus in ſe, mutationisq́; principium
habent. Alio uerò modo ipſa forma, et ſpecies, quæ ratio-
ni accõmodatur. Nam ut ars dicitur, quod ſecundùm artẽ
extructum eſt, atq; artificioſum:
ſic et natura dicitur, quod
eſt ſecundùm naturã, & naturalem.
Atq;
neq;
illud habere
quicquã ſecundùm artẽ, ut artem eſſe dicimus: ſi lectica po-
tentia tantũ eſt: nondum autẽ habet formã lecticæ, neq;
eſſe
ſecundùm artem, neq; in hiſce quæ constant natura.
Quod
enim eſt potentia caro, uel os, id nondũ habet ſuam naturã
antè, quàm accipiat formã, quæ ad rationem accõmodatur:
quam aßignantes, quod eſt os dicimus, aut caro: neq;
cõstat
natura. Quare alio modo natura, forma &
ſpecies eſt eo-
rum, quæ in ſeipſis motus principium habent: quæ quidem
non eſt ſeparabilis, niſi ratione duntaxat. Id autẽ quod ex
his eſt cõpoſitum, natura quidem non eſt, ſed eſt, & cõstat
natura, ut homo. Atque natura magis hæc eſt:
quàm mate-
ries. Vnumquodque enim tum magis dicitur, cùm eſt actu,
Prætereà ex homine naſcitur homo:
ſed nõ è lectica, lectica.
Quapropter &
inquiunt nõ figu-
ram eſſe naturã, ſed lignũ: quia fiet ſi pullulabit, nõ lectica,
ſed lignũ: quid ſi ita eſt, &
ipſa forma eſt profectò natura:
fit enim ex homine, homo. Inſuper ea natura, quæ ut gene
ratio dicitur, uia eſt ad naturã: nõ enim ut medicatio, nõ ad
medicinam, ſed ad ſanitatẽ dicitur uia, (medicationẽ enim, à
medicina, nõ ad medicinã eſſeneceſſe eſt) ſic ad naturã ſeſe
habet natura. Sed id quod naſcitur, ex quodã &
quoddam,
ut naſcitur, proficiſcitur: ad quod igitur proficiſcendo na-
ſcitur: nẽpe nõ ad id ex quo, ſed ad id ad quod fit profectio.
Forma igitur eſt natura: forma autẽ atq;
natura, dupliciter
dicitur. Ipſa nanq;
priuatio, forma quodã modo eſt.
Si uerò
ſit priuatio, & contrarium aliquod circa ſimplicem gene-
rationem nec´ne, posterius conſiderare oportet.
Quo pacto differat Naturalis à Mathematico.
CVm autem determinatum ſit quot modis natura dici
naturali philoſopho differt: nam corpora naturalia ſuper-
ficies habent, ſolida longitudines, atque puncta: de quibus
conſiderat Mathematicus. Et inſuper ſi Astrologia, diuer-
ſa ſit ſacultas, an pars ſcientiæ naturalis. Etenim ſi ad natu-
ralem philoſophum ſpectet, quidnam ſit ſol, aut quid luna
ſcire, nullum autem eorum affectuum, qui per ſe illis cõpe-
tit, ad eundem ſcire pertineat, abſurdum eſt ſanè. Prætereà
uidentur ij, qui de natura loquuntur, & de ſolis, ac lunæ
figura dicere, & utrum terra, mundus´ uerotundus ſit, an
non ſit, conſiderare, ac pertractare. Dehis igitur &
ipſe
Mathematicus tractat, ſed non ut eſt quodque naturalis
corporis finis. Nec hoc accidentia contemplatur, quo tali-
quapropter &
ſeparat:
mente nanq;
à motu
ſeparabilia ſunt, nibilq́; intereſt, neq;
cũ ſeparant, efficitur
falſum. Latent autẽ id agentes.
&
ij qui dicunt ideas eſſe:
na
turales enim ſeparant formas, quæ minus ſeparabiles ſunt,
quàm mathematicæ formæ. Quod quidem ita eſſe patebit, ſi
quiſpiã utrorumq; definitiones ipſarũ inquam formarũ na
turaliũ, & accidentiũ dicere enitatur, etenim par quidem,
& impar:
rectũ, &
curuũ, numerus inſuper, linea, atq;
figu
ra, ſine motu nimirũ definientur: at carnis, oßis, ac hominis
definitio ſine ipſo nõ erit: ſed hæc perinde atq;
naſus ſimus,
ſed ut non curuũ, cõcauumq́; dicuntur.
Hoc idem indicãt,
& mathematicarũ facultatũ eæ, quæ magis ſunt naturales,
ut Perſpectiua, Muſica, & Astrologia:
nam contrà quodã
modo ſeſe habent, atq; Geometria.
Geometria nanq;
, de
naturali quidẽ linea cõtemplatur, ſed non ut eſt naturalis: perſpectiua uerò mathematicã quidem conſider at lineã, at
non ut mathematica, ſed ut eſt naturalis. Cùm autem natu
ra ſit duplex, materia atq; forma, res naturales perinde con
templemur oportet, atq; ſi de ſimitate quidnam ſit conſide-
remus. Quareneq;
ſine materia, neq;
ſine ratione materiæ,
res huiuſcemodi conſiderandæ eſſe uidentur. Nam &
de
hoc ipſo quiſpiam dubitauerit, cùm duæ ſint naturæ, de
utraq; conſiderare ad naturalem philoſophum pertinet, an
de eo quod ex utriſque cõponitur? Quòd ſi de ipſo, &
de
utraque contemplari, ad eundem utique ſpectat. Vtrum
igitur eiuſdem ſit facultatis, an diuerſarũ utranque cogno-
ſcere? Nam reſpicienti quidem ad ueteres, materiei co-
gnitio ad ipſum uidebitur pertinere: perparum enim Empe
docles, & Democritus formam, quidditatemq́;
tetigerunt.
At ſi ars imitatur natur am, eiuſdem autem ſcientiæ eſt for-
materiam uſq;
ad terminũ quendam cognoſcere:
uelutimedici ſanitatẽ, &
bilem, atq;
pituitam, in quibus eſt
ſanitas: &
ædificatoris ſimiliter formam ipſius domus, atq;
materiã, lateres inquam, ac ligna: &
cæterorũ eodẽ modo:
naturalis etiam facultatis erit profectò utraſq; natur as co-
gnoſcere. Prætereà facultatis eiuſdem eſt, id gratia cuius,
finemq̀, et ea, quæ horũ gratia ſunt cognoſcere. At natura,
finis eſt, & id cuius gratia.
Quorũnanq;
motionis ſi ſit
eorum is ultimum eſt, &
id cuius
gratia. Quapropter &
Poëta ridiculè cõpulſus eſt ad hãc
ſententiam afferendã. Extremũ ob quod natus erat, fatumq́;
petiuit.
Non enim quoduis ultimum finis eſt:
ſed id quod eſt
optimũ. Artis prætereà materiam faciũt quædam ſimplici-
ter, quædã aptam, idoneãq́; ad opus &
utimur.
quia omnia
ſunt gratia nostri: ſumus enim &
nos quodãmodo finis.
Id
enim cuius gratia cætera ſunt, dupliciter dicitur, ut in Phi-
loſophia distinximus. Duæ igitur dominæ ſunt materiei,
cognoſcẽtesq́; artes, ea quæ utitur, &
ea quæ præ eſt facien
dorum operũ facultati, ipſa inquã Arcbitectura: quapro-
pter et ea quæ utitur, architectura quodãmodo eſt, ſed hoc
intereſt: altera nanq;
formã cognoſcit, altera materiã facit.
Nam gubernator quidem, qualis eſt forma claui, cogno-
ſcit, ac iubet: at arcbitectus extruẽdæ nauis, quali ex ligno,
& qualibus ex motibus erit.
In ijs igitur, quæ per artem
cõficiuntur, nos operis extruendi cauſa materiam facimus. In naturalibus autem eſt.
Inſuper materies eſt eorum, quæ
ſunt ad aliquid: alia enim ad aliam eſt formam accommoda
ta. At quouſq;
naturalem Philoſophum formam, &
ipſum
quid eſt, ſcire oportet? an ut medicũ neruum, aut fabrum æs,
uſq; ad quendam terminũ conſiderare oportet?
Alicuius
, &
circa eas uerſari, quæ ſepara
biles quidem ſunt ratione, in materia autẽ ſunt. Homo nanq;
generat bominem, atq;
ſol.
Quo uerò modo ſeſehabeat ſe-
parabilis forma, & quidnam ſit, philoſophiæ primum offi-
cium eſt determinare, ac pertractare.
Quòd oporteat naturalem cauſarum expoſitionem facere:
&
quot ſint, & quæ fint.
_D_ Eterminatis autẽ hiſce, cõſiderandum eſt de cauſis,
quot ſint numero.
Nãcùm hæc pertracta
tio ſciẽdi ſit cauſa: ſcire autẽ unũquodq;
nõ prius putemus,
quũ circa unũquodq; propter quid eſt capiamus, id autẽ ſit
primã accipere cauſam, patet & à nobis hoc eſſe agendũ,
& de generatiõe, corruptione ue, &
de omni natur ali mu-
tatione: ut ipſarũ perceptis principijs, ad ipſa quodq;
eorũ
quæ quærimus, reducere enitamur. Vno itaq;
modo, cauſa
dicitur id, ex quo quippiã fit eo pacto ut inſit: ut æs ſtatuæ,
argẽtumq́; pateræ, &
horũ genera.
Alio modo, forma, atq;
exẽplar:
hæc autẽ eſt ratio quidditatis, &
huius genera:
ue
lut eius cõcentus, qui ſonos cõplectitur, ipſa duorũ ad unũ
ratio, atq; omnino numerus:
partes itẽ quæ in ratione ſu-
muntur. Prætereà id unde primũ principiũ eſt mutationis:
aut quietis: qualis eſt cauſa is, qui conſuluit:
&
pater filij:
atq; omnino quod efficit, eius quod efficitur:
et quod mutat,
eius quod mutatur. Inſuꝑ ut finis:
ut hic aũt eſt cuius gratia
cætera fiũt: uelut deãbulãdi, ſanitas:
cur enim deãbulat, inter
rogati, quo ualeat, rñdemus: atq;
ſi hoc pacto dixerim9, red
didiſſe cauſam arbitramur. Et quæcũq;
alio mouente inter
ipſum, & finẽ fiunt:
ut inter medicum, ſanitatemq́ macies,
aut purgatio, aut instrumẽta: uniuerſa enim hæc, ipſi
9 finis
gratia ſunt, inter ſeſe autẽ differunt: alia nanq;
ſunt opera,
Cauſæigitur, tot ferè modis dicũtur.
Fit
autẽ ut cũ multipliciter cauſæ dicantur, multæ etiã eiuſdem
ſint nõ per accidens cauſæ: ceu ſtatuæ, &
ſtatuaria ars, &
æs, nõ per aliud quicquã, ſed ut ſtatua eſt: at nõ eodẽ modo,
ſed æs quidem ut materia, ars autẽ ut id à quo motio profici
ſcitur. Sunt prætereà quæ ſibi ſunt mutuo cauſæ:
ut exer-
citiũ, bonæ habitudinis: &
hæc, exercitij:
at nõ eodẽ modo,
ſed hæc, ut finis: illud ut principium motus.
Idem inſuper
cõtrariorũ eſt cauſa. Quod enim præſens, cauſa cuiuſpiam
eſt id & abſens nonnunquã cauſam eſſe contrarij dicimus.
Vt gubernatoris abſentiã ſubuerſionis nauis, cuius præ-
ſentia, cauſa erat ſalutis. Vniuerſæ autẽ nunc dictæ cauſæ,
quatuor in genera manifestißima cadunt. Elementa nanq;
ſyllabarũ, materies, conficiendorũ operũ arte:
ignis, &
ta-
lia, corporum partes, totius: ſuppo ſitiones deniq;
, conclu-
ſionis. Vt id ex quo fit aliquid, cauſæ ſunt.
Atq;
horũ, quæ-
dam ſunt ut ſubiectũ, ueluti partes: quædã ut quidditas totũ
inquam, cõpoſitio, atque forma. At ſemen, medicus, quiq́;
conſuluit, & omnino efficiens, omnia ſunt cauſæ, unde eſt
mutationis principium, uel quietis, uel motus. Quædam
autẽ cauſæ ſunt, ut finis, bonumq́; cæterorũ.
Id enim gratia
cuius cætera fiunt, optimum eſſe ſolet, ac finis illorũ. Inter-
ſit autẽ nihil, bonũ ipſum, an apparens bonum dicatur. Ta-
les igitur, at que tot, cauſæ ſpecie eſſe uidentur. Modi autẽ
cauſarũ, numero quidẽ ſunt multi: ſi in capita uerò redigan
tur, & ip ſi pauciores euadunt:
dicuntur enim cauſæ mul-
tipliciter, & ipſarum, quæ ſunt eiuſdem generis, alia prior,
alia & posterior:
ut ſanitatis medicus, atq;
artifex:
&
con-
centus eius, qui omnes ſonos cõplectitur, duplum, ac nume-
rus: &
ſemper eæ, quæ continent, ad eas quæ ſunt ſingula-
Prætereà ut accidens, &
huius genera:
ut ſtatuæ, alio
modo Polycletus, alio ſtatuarius: accidit enim ſtatuario, ut
ſit Polycletus. Et ea etiã quæ cõtinẽt accidẽs, ueluti ſi homo
ſit cauſa ſtatuæ, aut omnino animal. Sunt aũt &
accidẽtiũ
alia remotiora alijs, atq; propinquiora:
ceu ſi albus ac mu
ſicus, cauſa ſtatuæ dicerẽtur. Præter aũt oẽs, quæ accõmoda
tæ dicũtur, & quæ per accidẽs, aliæ ut potẽtes, aliæ ut ope-
rãtes dicũtur: uelut ut extruatur domus, ædificator cauſa di
citur, aut ædificãs ædificator. Similiter &
in hiſce dicetur,
quorũ cauſæ ſunt ipſæ cauſæ: uthuius ſtatuæ:
aut ſtatuæ, aut
omnino imaginis, & æris buiuſce, aut æris, aut omnino ma-
teriæ, et in accidẽtibus ſimili modo. Prætereà &
hæc cõiun
cta, ac illa dicẽtur: ueluti nõ Polycletus, neq;
ſtatuarius, ſed
ſtatuarius Polycletus: at tamẽ hæc omnia, multitudine quidẽ
ſunt ſex: dupliciter autẽ dicũtur.
Nã aut ut ſingulare, aut ut
genus, aut ut quod ꝑ accidens eft, aut ut genus accidẽtis, aut
ut coniũcta hæc, aut ut ſeiũcta dicũtur, & inſup omnia aut
potẽtia, aut actu. Intereſt aũt tãtũ.
Cauſæ enim actu, &
ſin
gulares, et ea, quorũ ſunt cauſæ, ſimul ſunt, et nõ ſunt: ut hic
ꝗ medetur, cũ hoc ꝗ ſanatur: et hic ꝗ ædificat, cũ hoc quod
ædificatur. Sed quæ ſunt potẽtia, nõ ſemper:
nõ enim ſimul
domus, & ædificator corrumpitur.
Oportet autẽ ſemper
cauſam, quærere ſummã, quemadmo dũ et in cæteris: uelut,
homo ædificat, quia eſt ædificator, at ædificator, eſt per ar
tẽ ædificandi: hæc igitur prior eſt cauſa:
&
in omnibus ſi-
mili modo. Præterea generũ quidẽ genera, ſingulariũ uerò
ſingularia, dicẽda ſunt cauſæ: ceu ſtatuarius quidem, ſtatuæ:
hic autem, huius &
potentia quidem cauſæ:
effe ctuum po-
tentia: actu autem effe ctuum actu.
Quotigitur ſint cauſæ,
& quomodo ſunt cauſæ, ſatis ſit ànobis determinatum.
De cauſis quibuſdam non manifeftis, Fortuna, &
Caſu:
&
de
eiſdem opiniones aliorum.
_F_Ortuna etiã, &
caſus de numero cauſarũ eſſe dicũtur:
eſſe, &
fieriob fortunã, et caſum.
Cõſiderandũ
eſt igitur, quomodo ſunt in his cauſis fortuna, & caſus:
&
utrũ idẽ ſint, an diuerſa: atq;
omnino quidnã ſit fortuna, &
caſus. Quidã enim &
ſi ſint nec´ne, dubitant.
Nibil enim à
fortuna fieri dicunt, ſed omniũ definitam quandam cauſam
eſſe, quæ fieri dicimus à caſu, aut fortuna: ceu profectionis
à fortuna cuiuſpiam ad forũ, inuẽtionisq́; eius quẽ uolebat
quidẽ, nõ putabat autẽ inuenire, cauſam hoc aiunt eſſe, illũ
inquã profectũ illuc, emere quippiam uelle. Similiter &
in
cæteris, quæ à fortuna prouenire dicuntur, ſemper cauſam
quandã inquiunt eſſe, quàm ſumere licet, ſed non fortunam. Quod ſi quippiam eſſet fortuna, abſurdũ ſanè uidebitur, &
dubitabit nõ iniuria quiſpiam, cur´ nam ſapientũ antiquorũ
nemo cauſas generationis, corruptionis ue dicens, de fortu-
na quicquã determinauit. Sed ut uidetur, nec illi quicquam
eſſe à fortuna putabant. Verùm &
hoc mirabile eſt.
Multa
nanq; ſunt, &
fiunt à fortuna, &
caſu, quorum quodq;
nõ
ignorãtes reduci poſſe ad aliquã cauſam (ut ille ſermo anti
quus dixit, qui fortunã exterminat) illorũ tamen oẽs alia à
fortuna, alia nõ à fortuna fieri dicũt. Quapropter &
men-
tionem aliquã ipſius, illos facere oportebat. At uerò neque
quicquã illorũ, ut cõcordiam, aut diſcordiã, aut ignem, aut
mentẽ, aut aliquid aliud huiuſcemodi fortunã eſſe arbitra-
bantur. Abſurdũ igitur eſt, ſiue nõ eſſe putauerunt, ſiue pu-
tantes eſſe omiſerũt, præſertin cùm interdũ utãtur. Vt Em-
pedocles nõ ſemper aërem ſupra inquiens ſegregari, ſed ut
fortè accidit. Dicit enim cũ de mundi loquitur extructione,
partes quoq;
animaliũ plurimas, ortas fortuna fuiſſe dicit.
Sunt etiã qui & huiuſce cœli, cæterorumq́;
cœlorũ omniũ,
caſum eſſe cauſam aſſerũt, nã à caſu cõuerſionẽ, motionẽ´ue
fieri dicunt, quæ quidẽ distinxit, & in hunc ordinẽ redegit,
atq; constituit uniuerſum.
Hoc etiam ipſum ualde dignũ eſt
admiratione. Nã animalia quidẽ, &
plantas, neq;
eſſe, neq;
fieri à fortuna dicunt, ſed aut naturã, aut mentẽ, aut aliquid
aliud tale, cauſam ipſorum aſſerunt eſſe: nõ enim ex cuiuſq;
ſemine quoduis naſcitur, ſed ex tali quidẽ, olea: ex tali autẽ,
homo. Cœlum uerò &
diuinißima ſenſibiliũ caſu orta fuiſ-
ſe aſſerunt, nullamq́; ipſorum talem cauſam eſſe, qualem ani
malium, atq; plantarum, in quiunt eſſe.
Atq;
hoc ipſum, ſi
ita ſeſe babeat, conſider atione eſt dignum: beneq́;
ſeſe ha-
bet ſi aliquid de hoc ipſo dicatur. Et alio nanque modo ab-
ſurdum eſt id, quod dicitur: &
inſuper abſurdius eſt hæc
illos dicere, in cœlo quidem nihil à caſu fieri: in ijs autem è
quibus fortunam exterminant, multa ab ipſa prouenire ui-
dentes: quod tamen contra fieri, conueniens erat.
Sunt au-
tem quidam, quibus fortuna cauſa quidem eſſe, obſcura ta-
men humanæ menti uidetur, ut diuinum quoddam, atq; ex-
cellens. Quare quidnam utrunq;
ſit, fortuna inquam, &
ca
ſus, & ſi idem ſint, an diuerſa, &
quomodo in eas cauſas,
quas definiuimus, cadant, conſideremus oportet.
Quid ſit Fortuna iuxta veritatem, deciaratio.
_PR_imùm itaq;
cùm uidemus alia ſemper eodem fieri mo
: patet horum neutri fortunã cauſam
dici. Neq;
id quod à fortuna proficiſcitur, aut ex ijs eſſe,
quæ neceſſariò ſemperq́;: aut ex biſce quæ plerunque, ſæ-
peq́; fiunt:
ſed cùm quædam etiã præter hæc fiant, atq;
hæc
caſum aliquid eſſe.
Nam et ea, quæ talia ſunt, à fortuna eſſe,
& ea quæ à fortuna ſunt, talia eſſe ſcimus.
Eorum autem
quæ fiunt, alia fiunt, alia non ſiunt, gratia alicuius. Et horũ,
alia per electionem fiunt, alia non per electionem. Ambo
autem in hiſce ſunt, quæ alicuius gratia fiunt. Quare patet
et in hiſce, quæ non neceſſariò, neq; plerunq;
fiunt, eſſe ali-
qua circa ea quæ poteſt id eſſe, quod alicuius gratia fit.
Sunt autem alicuius gratia, quæ à mente agi poſſunt, &
quæ à natura. Talia igitur cùm per accidens fiunt, à fortu
na dicimus eſſe. Nam ut ens aliud per ſe, aliud per accidens
eſt: ſic &
cauſa eſſe poteſt:
ut domus, per ſe quidẽ cauſa eſt
ædificatiuum: per accidens autẽ, muſicum, aut album.
Ea
igitur cauſa, quæ eſt per ſe, definita eſt: ea uerò quæ eſt per
accidens, indefinita: uni nanque infinita accidere poſſunt.
Vt igitur dictũ eſt, cùm in hiſce quæ alicuius gratia fiunt,
id fit: tunc dicitur à caſu fieri, atq;
fortuna.
Horum autem
ipſorũ quam habent inter ſe differentiam. posterius aßigna
bimus: nunc hoc pateat, ambo inquã in ijs eſſe quæ alicuius
gratia ſunt. Ceu argenti recipiendi gratia ueniſſet, acceptu
rus illud ſi ſciuiſſet: uenit autem non huiuſce cauſa, ſed acci
dit ueniſſe, idq́; feciſſe recipiendi gratia, neque plerunque
neque neceſſariò proficiſcentem ad locum. finis uerò, ipſa
inquam acceptio, non eſt ex ijs cauſis, quæ ſunt in ipſo, ſed
ex hiſce, quæ ſunt eligibilia, atq; à mente, &
dicitur tunc à
fortuna ueniſſe. Quòd ſi uenerit electione præmiſſa, et bu-
ius gratia, aut ſemper frequẽtans, aut plerunq; recipiẽs, nõ
dicitur à fortuna ueniſſe. Patet ergo fortunam cauſam eſſe
per accidẽs, in hiſce, quæ per electionẽ alicuius gratia fiũt. Quapropter circa idem mens, fortunaq́;
uerſatur:
electio
mẽte nõ eſt.
Indefinitas igitur cauſas eas eſſe
neceſſe eſt, à quibus id fiet, quod proficiſcitur à fortuna. Vn
de fortuna, indefinita cauſa eſſe uidetur, & immanife sta ho
mini. Atq;
aliquo modo nihil à fortuna uidebitur profici-
ſci: hæc enim omnia rectè dicũtur, quiarationi conſentanea
ſunt: nã aliqua quidẽ ex parte fit aliquid à fortuna, fit enim
per accidẽs. Atq;
ut accidẽs, fortuna cauſa eſt:
abſolutè aũt
nibil. Velut ædium, ædificator quidẽ eſt cauſa:
per accidẽs
autẽ, modulator. Et ut profectus argẽtum recipiat, nõ hu-
iuſce gratia profectus, infinitæ cauſæ multitudine eſſe pñt. Nã &
uidere aliquẽ uolens, et perſequẽs, &
ſpectaturus lu
dos, et fugiẽs. Rectè etiã fortuna, præter rationẽ ꝗd eſſe di
citur: ratio nanq;
aut eorũ eſt, quæ ſunt ſemp, aut eorũ quæ
ſunt plerunque. At fortuna in ijs eſt, quæ præter hæc fiunt:
quare cùm indefinita ſint ea, quæ hoc pacto ſunt cauſæ, for
tuna etiã indefinita nimirùm eſt. In quibuſdã tamẽ quiſpiam
dubitauerit, ſi quæuis eius quod à fortuna fit, cauſæ fuerint,
nec´ne? ut ſanitatis, aut ſpiritus, aut æstus, ſed non capillorũ
remotio: cauſarum enim per accidens, aliæ propinquiores
alijs ſunt. Fortuna autẽ dicitur bona, cùm bonum aliquod:
mala, cùm aduerſi quid euenit. Proſperitas uerò fortunæ, ac
in fortunium, cùm illa ſunt magna. Quapropter &
cùm pa
rum defuit, ut malum quiſpiã magnũ, aut bonum accipiat,
infortunatũ tum illũ, aut fortunatũ dicimus eſſe, proptereà
quòd mens perinde dicit de illo, atq; ſi eſſet:
quod enim pa-
rum deeſt, id quaſi minimè distare uidetur. Inſuper, fortu
næ proſperitas incerta non ſine ratione dicitur eſſe. Nam
ipſa fortuna, incerta eſt: impoßibile eſt enim aut ſemꝑ, aut
plerunq; quicquã eorũ eſſe, quæ à fortuna proueniunt.
Sunt
igitur ambo, caſus inquã, atq; fortuna, per accidẽs (uti dixi-
plerunq́;
fieri
poſſunt: atq;
horum, in hiſce quæ alicuius gratia fiunt.
Quomodo differant Cafus &
Fortuna.
_IN_tereſt autẽ inter fortunã &
caſum:
nam caſus ad plura
ſeſe extendit: etenim quod à perſona pro ficiſcitur à caſu
etiã fit: hoc aũt nõ omne, prouenit à fortuna.
Fortuna nãq;
,
atq; id, cuius eſt effe ctrix fortuna in ijs eſt, quæ fortunata
poſſunt euadere. &
omnino quibus actio cõpetit.
Quapro
pter & neceſſe eſt, circa ea fortunã eſſe, quæ in actionẽ ue-
niunt. Cuius hoc indiciũ eſt:
nã aut idẽ quod felicitass aut
prope eſſe uidetur: felicitas autẽ actio quædam eſt:
eſt enim
actio bona. quare quæ agere nequeũt, ea nec à fortuna quic
quàm efficere poſſunt. Et proptereà neq;
inanimatũ ullũ,
neq; bellua, neq;
puer, quicquã efficit à fortuna, quoniã ele-
ctionẽ nõ habẽt: neq;
proſperitas hiſce fortunæ, aut infortu
nium cõpetit, niſi ſimilitudine quadã: quemadmodũ Protar
cbus fortunatos eos lapides dixit, è ꝗbus extructæ ſunt aræ,
{quis} honorãtur: &
ij, qui ſunt eiuſdẽ formæ calcantur.
Pati
autẽ à fortuna, & hiſce quodãmodo inerit, cùm is qui agit
aliquid circa ipſa, fortuito aget: alio uerò modo, nõ eſt.
At
caſus cæteris animalibus, & inanimatis cõpetit.
Dicimus
enim equũ caſu ueniſſe, proptereà quod euaſit quidẽ profe
ctus, nõ autẽ euadẽdi gratia uenit: et tripoda etiã cecidiſſet
caſu, ſtetit enim hoc modo ut ſit ſedẽs, ſed nõ huiuſce gratia
cecidit. Quare patet, cũ eorũ aliquid, quæ ſimpliciter ali-
cuius gratia fiũt, nõ eius quod euenit gratia ſactũ eſt, cuius
extrà eſt cauſa, nos tunc quaſi quippiã fieri dicere: horum
autẽ ea, fortuna fieri, quæ eligibiliũ caſu fiunt, in hiſce quæ
habẽt electionẽ. Signũ autẽ, eſt ipſum frustra.
Tunc enim
dicitur, cũ id quod eſt alicuius gratia, nõ eſt factũ illius gra
qui deambulauit, frustra dicimus illũ deambulaſſe, frustraq́; deambulationẽ fuiſſe.
Eſt enim id frustra, quod aptũ eſt eſſe
ob aliud, cùm nõ efficit illud gratia, cuius erat, ac aptũ erat.
Nã ſi quiſpiã lauiſſe ſe dixerit frustra, quia ſol non deficit,
ridiculus utiq; erit:
nõ enim hoc, illius gratia erat.
Ita caſus,
nomine ſuo tunc dicitur, cũ quippiã fit frustra: eſt enim &
tale nomẽ ipſius: quod hiſce terminis constat.
ipſum inquã
& frustra.
Cecidit enim nõ percutiendi gratia, lapis, caſu
igitur, ac frustra cecidit ipſe: quia cadere, et ab aliquo pro-
ijciente percutiendi cauſa poteſt. Maximè autẽ ſeparatur
id, quod à fortuna fit, in hiſce quæ natura fiunt: cùm enim
quippiã eſt eſſe ctũ præter naturã, iã nõ à fortuna illud, ſed
à caſu potius eſſe ctũ fuiſſe dicimus. Eſt autẽ &
hoc, aliud:
illius enim externa: huius, interna cauſa eſt.
Quid igitur
eſt caſus, & quid fortuna, atq;
quo pacto inter ſeſe diffe-
runt, ſatis iam diximus. Vtrunq;
autẽ ipſorũ, ad modũ eius
reducitur cauſæ unde eſt principiũ motus: etenim eorũ ali-
quid quæ aut natura, aut mente aguntur, ſemper eſt cauſa:
ſed horum multitudo indefinita eſt. Quoniam dutẽ caſus,
atq; fortuna cauſæ ſunt eorum, quorũ aut mens, aut natura
fieri cauſæ poſſunt, cùm per accidens quippiam horũ ipſo-
rum fuerit cauſa, atque nibil eorum quæ ſunt per accidẽs,
prius eſt hiſce, quæ ſunt per ſe: quare neq;
per accidens cais
ſa, per ſe cauſam antecedit: caſus nimirùm, atque fortuna
poſterior & mẽte eſt &
natura.
Quare ſi quàm maximè
cœli caſus eſt cauſa, neceſſe eſt priorẽ mentem, atq; naturã,
& aliorũ multorum, &
huius uniuer ſi cauſam eſſe.
Quòd non ſunt plures cauſæ, quàm dictum fuerit:
quodq́;
Na,
suralis ex omnibus cauſis differat.
_E_Sſe autem cauſas, &
tot eſſe numero quot diximus, pa
Nam ipſum propter quid, aut ad ipſum quid eſt, reducitur
ultimũ in immobilibus, ceu in mathematicis, Ad recti enim,
aut cõmenſurabilis, aut ad cæterorũ ſimiliũ alicuius ultimò
definitionẽ reducitur. Aut ad id, quod primum mouit:
ue-
luti propter quid bellum geſſerũt, quia tẽplum ſpoliarũt:
aut gratia cuius: ut imperium conſequãtur.
Aut materiam,
in biſce quæ fiunt. Perſpicuum igitur eſt has, &
tot cauſas
eſſe. Cùm autẽ quatuor cauſæ ſint, de omnibus ſcire, nimi-
rùm ad naturalem philoſophum pertinet: atque ad omnes
ipſum propter quid redigens ipſe materiã ſormam, id quod
mouit, & id gratia cuius naturaliter reddet, ac aßignabit.
Tres autẽ in unum plerunq; accidũt.
Ipſum enim quid eſt,
& id gratia cuius, unum ſunt, ea uerò, unde primùm effluit
motus: ſpecie cũhiſce concurrit.
Homo nanq;
hominem ge
nerat, & omnino, quæcunque motũ ſubeuntes mouent:
quæ
uerò tales non ſunt, eæ naturalis cõſiderationis nõ ſunt: non
enim in ſeip ſis habentes motũ, aut principiũ motus, mouẽt:
ſed immobiles mouẽt. Quapropter tres ſunt tractationes.
Vna, circa immobile. Alia, circa id quod mouetur quidem,
eſt autẽ expers corruptionis: tertia, circa ea, quæ corrupti-
bilia ſunt. Quare ipſum propter quid, à natur ali philoſo-
pho, & ad materiã, &
formã, &
ad id, quod primò mouit
reducẽte ipſum, aßignatur, acredditur. De generatiõe enim
maximè cauſas hoc modo cõſiderant: quid poſt quid fit, &
quid primùm fecit, aut quid paſſum eſt: &
ſic ſemper quòd
eſt deinceps. Principia autẽ ea, quæ naturaliter mouent,
duplicia ſunt: quorũ alterum naturale non eſt, quippe cùm
non babeat in ſe principiũ motus. Atq;
tale eſt, ſi quid mo
non moueatur:
ut id quod eſt immobile penitus, &
quod eſt omnium primum. Et ipſum quid eſt, &
forma:
eſt enim finis, &
id gratia cuius cætera fiunt.
Quare cùm
alicuius gratia, natura faciat, & hanc ſcire oportet &
ipſum propter quid omnino reddendũ eſt: uelut ex hoc ne-
ceſſe eſſe hoc fieri, ex hoc autẽ aut ſimpliciter, aut plerũq;:
& ſi hoc eſt emerſurum, ut ex propoſitionibus ipſa cõclu-
ſio: &
quia hoc erat, quidditas ipſa:
&
quia melius est hoc
modo, non ſimpliciter, ſed ad ſubstantiam uniuſcuiuſque.
Quòd Natura ex numero ſit cauſarum, nõ quæ temere, ſed quæ
alicuius gratia actionem obeunt.
_D_Icendũ eſt igitur primò quidẽ naturã ex ijs eſſe cau
deinde de neceſſario,
qũo ſeſe habet in naturalibus rebus. In hãc enim cauſam oẽs
omnia redigũt. Nam (ut in quiunt) cũ calidũ, &
frigidũ, &
unũquodq; taliũ, ſuapte natura ſit tale, hæc neceſſariò ſunt,
& fiunt, ac apta ſunt.
Etenim ſi aliam cauſam dixerint, hic
cõcordiam, & diſcordiã, ille mentẽ:
tangũt illam duntaxat,
deinde ualere ſinunt. Existit autẽ dubitatio, quidnã prohi
bet næturã non alicuius gratia facere, neq; quia ſic eſt me-
lius, ſed perinde atq; Iupiter, nõ ut frumentũ augeat, ſed ne-
ceſſariò pluit. Quod enim eſt eleuatũ, id frigefiat oportet:
&
quod frigefactũ eſt, id aquam iam factũ, deſcendere ne-
ceſſe eſt: accidit autem hoc pacto frumentũ incrementa ſu-
ſcipere. Similiter &
ſi cuiu ſpiam frumentum pereat, cùm
eſt in area, non huiuſce gratia pluit, ut illud pereat, ſed id
accidit. Quare quid prohibet, partes etiam in natura ſic
ſe habere, ueluti, dentes anteriores quidem acutos, aptosq́;
ad diuidendum, geminos autem latos, atque utiles ad cibum
terendum, neceſſariò ortos fuiſſe: nam non huiuſce cauſa
Sed accidit.
Eadẽ &
de cæteris putãda ſunt
partibus, quæ alicuius gratia cõstare uidẽtur. In quibus igi-
tur accidit, ut oẽs périnde ſint ortæ, atq; ſi alicuius cauſa fie
In quibus
autẽ id nõ accidit, ea perire, ac pereũt, ut Empedocles dicit
animantiũ ea, quæ ex hominis partibus, bouisq́; cõstabant.
Atq;
ratio quidẽ, qua quiſpiã dubitauerit, hæc eſt, &
ſi qua
ſit alia ſimilis: impoßibile aũt eſt, hæc ita ſeſe habere.
Hæc
enim, et omnia, quæ natura cõstant, aut ſemper, aut plerũq;
ſic fiunt: at nibil eorũ hoc pacto fit, quæ à fortuna, caſuq́;
proficiſcũtur. Neq;
enim byeme crebrò pluere fortuitò, ca
ſuq́; uidetur:
ſed ſi id fiat, cùm ſol eſt ſub cane:
neq;
æstas, cũ
ſol eſt ſub cane, ſed ſi in hyeme fiat. Quòd ſi ea, quæ fiunt
aut à caſu, aut alicuius gratia fiũt, ſi impoßibile eſt bæc aut
à fortuna eſſe, aut à caſu, alicuius profectò gratia erunt. At
uniuerſa, talia natura ſunt, et ut ipſi dixerint, qui bæc dicũt.
Eſt igitur in biſce quæ natura fiunt, & ſunt, id quod alicu-
ius gratia fit. Præterea in quibus eſt aliquis finis, in ijs &
id quod pri9, & id quod deinceps agitur, huiuſce gratia agi
tur: ut igitur agitur, ita eſt aptum agi, &
ut eſt aptum agi,
ſic unumquodq;, niſi quid obstet agitur.
at alicuius gratia
agitur. Et aptum eſt igitur illius gratia agi:
ueluti ſi domus
ex ijs eſſet, quæ natura fiunt, ſic utiq; fieret, ut nunc ab arte
conficitur. Quòd ſiea, quæ natura fiunt, nõ ſolùm natura,
ſed etiam arte fierent, eodem conficerentur modo, quo apta
ſunt cõfici. Alterũ igitur, alterius cõficitur gratia.
Atque
ars omnino alia perficit, quæ natura nequit perficere: alia,
imitando naturã facit: ſi igitur ea, quæ ab arte cõficiuntur,
alicuius cauſa fiunt, & ea profectò, quæ natura fiunt, alicu
ius gratia fiericonstat: priora nanq;
, posteriora´ue ſimili-
in hiſce, quæ natu
ra cõficiuntur. Maximè autẽ idipſum in animalibus ratio-
nis expertibus patet, quæ neq; arte, neq;
diſcurſione, neque
deliberatione faciunt. Quapropter &
ſunt qui dubitant,
utrum mente, aut alio quodà principio aranei, formicæ cæ
teraq́; istiuſmodi animalia operentur:
procedenti etiã ulte-
rius, & in plantis ea, quæ conferant ad finẽ, fieri hoc pacto
uidentur, ueluti frondes ob fructus tegendos. Quare ſi na
tura, gratiaq́; alicuius, hirũdo nidulũ extruit, ar aneus ara-
neam texit, plantæ deniq; frondes gratia tegendorum fru-
ctuum explicant, radicesq́; non ſurſum, ſed deorſum emit-
tunt, ſumendi cauſa nutrimenti: patet eſſe cauſam talem in
biſce, quæ natura fiunt & constant.
Atq;
cùm natura ſit du
plex, altera quidem ut materies, altera autem ut forma: &
hæc ſit finis, gratia uerò finis cætera fiant, hæc ea eſt pro fe
ctò cauſa, cuius gratia cætera fiunt. Fit autem &
in hiſce
peccatũ, quæ per artes cõficiuntur. Scripſit enim grãmati-
cus nõ rectè, & potionẽ medicus nõ rectè porrexit.
Quare
patet, et in hiſce fieri poſſe, quæ natura cõficiuntur. Quod
ſi aliqua ſunt in arte, in quibus id quod rectè fit alicuius effi
citur gratia, in ijs autem quæ peccantur, gratia quidem ali-
cuius ars aggreditur facere, ſed non aſſequitur illud, ſimili
ter & in naturalibus erit, &
monstra peccata erunt illius,
quod alicuius gratia facit. Et in primis igitur cõpoſitioni-
bus ea, quæ partim ex hominis partibus, partim ex bouis cõ
ſtabant, ſi non ad aliquẽ terminũ, finem´ue poterant perue-
nire, aliquo ſanè principio périnde atq; nũc ſemine labefa-
ctato, corruptione fiebant. Præterea primò ſemen neceſſe
eſt oriatur, ſed nõ animalia ſtatim. Atq;
ipſum congestum
quod primùm oriebatur, ſemen nimirum erat. Præterea in
autẽ eſt distinctũ, ac manifestũ: fiebãt´ne igitur ut ex bonis
partibus, ac hominis, animalia: ſic &
ex uitis, oleæq́;
parti-
bus plãtæ, an nõ fiebãt? eſt enim abſurdũ:
at oportebat tamẽ,
ſi in animaliũ genere illa fiebãt. Præterea et in ſeminibus,
quoduis ſine ullo diſcrimine fieri oportet. Omnino aũt qui
ita dicit, tollit ea, quæ natura constant, atq; naturã.
Natura
enim ea cõstant, quæ à quodã principio, quod eſt in ipſis cõ
tinuè mouẽtur, atq; ad quendã perueniũt finẽ:
ab unoquoq;
autẽ nõ ad eundẽ, neq;
ad quẽuis, attamen ad eundẽ ſemper,
niſi quid impedierit. Atqui id cuius gratia, &
quod huius
fit gratia, fieri à fortuna etiã poſſunt: ueluti dicimus hoſpitẽ
fortè fortuna ueniſſe, lotumq́; abijſſe, cũ id egerit quaſi gra
tia huiuſce profectus, non huiuſce autẽ gratia uenerit: hoc
autẽ eſt per accidens, fortuna nanq; cauſa per accidens eſt,
ut antea diximus: ſed cùm hoc ſemper fit, aut plerunq;
, non
per accidẽs, nec à fortuna dicimus eſſe. At in naturalibus, ſic
ſemper, ſi nibil impedierit, fiunt. Abſurdum autẽ eſt, ali-
cuius gratia fierinon putare ſi id quod mouet, non uiderint
deliberatione præmiſſa mouere, nam & ars non deliberat.
Etenim ſi in lignis extruẽdarũ nauium ars ineſſet perinde
at que natura, faceret nauim. Quare ſi id, quod alicuius fit
gratia, ſit in arte, & in natura profectò ineſt:
maximè autẽ
hoc patet, cùm quiſpiam ſibijpſi medetur: huic enim, perſi-
milis eſt natura. Quæ cùm ita ſint, patet naturam cauſam
Quo pacto Neceſsitas ſit in rebus naturalibus.
_N_Vnc cõſiderandum eſt, utrum neceſſarium ipſum ex
ſuppoſitione, an & ſimpliciter ſit in ipſis rebus na-
turæ. Nunc enim ipſum neceſſariũ in generatione perinde
eſſe arbitrantur, atq; ſi quiſpiam neceſſariò domum extru-
ſurſum ſuapte natura ferũtur: idcirco lapides quidẽ, ac fun
damenta ſunt infrà, terra autẽ ſuprà, ſuã ob leuitatem: &
li
gna maximè ſuprà, quippe cùm ſint leuißima. At quanquã
non ſine his, nõ tamen propter hæc, niſi ut ob materiã, ſed
cælandi quædã, cõſeruandiq́; cauſa, extructa eſt domus.
Si-
militer & in cæteris uniuerſis, in quibus eſt id, quod alicu-
ius gratia fit, nõ ſunt quidẽ ſine hiſce quæ neceſſariã habẽt
naturã: non tamen ſunt ob hæc ipſa, niſi ut ob materiam, ſed
alicuius ſunt gratia: ueluti propter quid ſerra eſt talis?
ut
hoc, & huiuſce gratia ſit:
hoc tamen gratia cuius eſt, fieri
nõ poteſt, ſi nõ ferrea ſit, neceſſe eſt ergo ferreã eſſe, ſi ſer-
ra, atq; opus ipſius erit:
eſt igitur neceſſariũ ipſum, ex ſup-
poſitione, ſed nõ ut finis. Nam neceſſariũ quidẽ in materia:
id uerò gratia cuius eſt, in ratione cõſistit.
Eſt autẽ ipſum
neceſſariũ & in doctrinis, &
in biſce quæ fiunt ſecundùm
naturã, aliqua ex parte ſimili modo. Nam cùmrectum hoc
ſit, neceſſe eſt triangulum tres angulos æquales duobus re-
ctis habere. Sed nõ, ſi hoc eſt, neceſſe eſt illud eſſe:
ſed ſi hoc
non eſt, neq; rectum nõ eſt.
At in hiſce quæ alicuius gratia
fiunt, contrà: ſi finis erit, aut eſt, &
id quod eſt antè, erit
aut eſt: ſi uerò hoc nõ erit, aut nõ eſt.
(ut ibi ſi nõ eſt cõclu
ſio, principium non erit) ſic & hîc finis, &
id gratia cuius
eſt, non erit, aut non eſt. Eſt enim &
hoc principium, non
actionis, ſed cogitationis: ibi autẽ, eſt cogitationis:
nõ enim
ſunt actiones. Quare ſi erit domus hæc neceſſe eſt fieri, uel
eſſe, uel etiam fore, aut omnino materiã, quæ quidem alicu-
ius eſt gratia: ueluti lateres, atque lapides, ſi extruenda eſt
domus: non tamen eſt propter hæc, ipſe finis, niſi ut ob ma-
teriam: omnino tamen ſi non ſint, neq;
domus fuerit:
neque
illa, ſi nõ ſintlapides:
hæc, ſi ferrũ nõ ſit:
neq;
enim ibi
principia ſunt, ſi nõ triangulus tres habeat angulos duobus
rectis æquales. Patet igitur, neceſſariũ in rebus eſſe natu-
ræ, quod ut materia dicitur, & huius etiã motiones.
Atque
ambæ quidẽ, cauſæ dicendæ ſunt à naturali pbiloſopho, ma-
gis aũt ea, gratia cuius cætera fiunt: hæc enim materiæ cau-
ſa, ſed nõ hæc cauſa finis. Atq;
finis ipſe gratia cuius, ꝗq́;
principiũ eſt, à definitione, rationeq́;
ſumitur:
ut in hiſce pa
tet, quæ per artẽ cõficiuntur: nã cùm domus ſit tale, hæc fie
rineceſſariò, et eſſe oportet: &
cùm ſanitas ſit hoc, hæc ne-
ceſſariò fieri oportet, ac eſſe: pari modo ſi homo eſt hoc,
hæc fieri neceſſe eſt, atq; eſſe:
et ſi hæc ſint, ſint hæc neceſſa
riò, uel fiant oportet. Fortaſſe autẽ neceſſariũ ipſum in ra-
tione etiã ineſt. Serræ nanq;
ſi definieris opus, talem ipſam
diuiſionẽ eſſe dicis: at hæc non erit, niſi ſerra tales habuerit
dentes: &
hirurſus non erunt, niſi ferrea fuerit ipſa.
Sunt
enim & in ratione nonnullæ partes, ut materia rationis.
Inquiſitio definitionis, qua qd ſit Motus exponitur.
_CV'M_ autem ipſa quidem Natura, Motus,
tem doctrina ſit de Natura: non lateat
nos oportet, quidnam ſit Motus: nam ſi
ignoretur ipſe, naturam etiam ignorari
neceſſe eſt. Poſt Motus uerò determinationem, enitendum
eſt, de ijs etiã, quæ deinceps ſequuntur, determinare. Mo-
infinitum
in ip ſo continuo primum apparet. Quocirca fit, ut qui con
tinuum ipſum definiunt, infiniti ratione ſæpe utantur: con-
tinuum id eſſe dicentes, quod in infinitum eſt diuiſibile. In-
ſuper impoßibile eſt, ſine loco uacuo, at que tempore, motũ
eſſe. Patet igitur partim ob hæc ipſa, partim etiã quia cun-
ctis hæc communia ſunt, uniuerſis quæ competunt, unum-
quodque istorum proponendum eſſe, atque cõſiderandum. Propriorum enim contemplatio, communium contempla-
tione posterior eſt. Atque primum, ut diximus de Motu cõ
ſideremus. Eorum igitur quæ ſunt, quædam actu tantum,
quædam potentia ſunt, atque actu. Horũ autem aliud eſt
hoc aliquid, aliud tantum, aliud tale: &
in cæteris ſimili mo
do, quæ prædicamenta eius, quod eſt, appellantur. Eorum
præterea quæ ſunt ad aliquid, aliud exceßiõe defectioné ue
dicitur, aliud actiui, paßiuiq́;, atque omnino motiui, ac mo-
bilis ratione: motiuũ nanq;
, mobilis, et mobile, à motiuo mo
bile dicitur. Non eſt autem ullus motus, præter res ipſas.
Id enim quod mutatur, aut in ſubstantia, aut in quantitate,
aut in qualitate, aut in loco ſemper mutatur: cõmune autem
in his nihil accipere poſſumus, uti diximus, quod quidẽ neq;
hoc, neq; quantũ, neq;
quale, neq;
cæterorũ quicquã ſit præ
dicamẽtorũ. Quare neq;
motus, neq;
mutatio cuiuſpiã præ
ter ea, quæ diximus erit, cũ nibil ſit præterea, quæ diximus.
Vnumquodq; autem dupliciter ineſt, ut hoc:
aliud enim eſt
ipſius forma, aliud eſt priuatio. Et quale, aliud enim eſt al-
bũ, aliud nigrũ. Et quantũ, aliud enim eſt perfectũ, aliud im
perfectũ. Et in latiõe ſimilimodo, aliud enim eſt ſuprà, aliud
infrà: aut aliud eſt leue, aliud graue.
Quare quot ſunt ipſius
ſpecies quod eſt, tot motus, mutationis' ue ſpecies ſunt.
Quòd rect è aſsignata ſit definitio Motus.
_CV_'m autem eorum quæ in unoquoq;
genere collocan
potentia, ut eſt tale, motus nimirũ eſt. Velut alterabilis qui-
dem, ut alter abile, eſt alteratio: accreßibilis autẽ, atq;
oppo
ſiti decreßibilis (nullum eſt enim his cõmune poſitũ nomẽ)
accretio, ac decretio: generabilis item, ac corruptibilis:
ge-
neratio, atq; corruptio:
et eius quod fertur, latio.
Atq;
hoc,
motum eſſe, inde perſpici potest. Nam quũ ædificabile tale
eſt, tum ipſum ut ædificatur, actu dicimus eſſe: atq;
hoc, eſt
ædificatio. Similiter &
medicatio, &
uolutio, &
ſaltatio:
&
istiuſmodi cætera.
Quoniam autẽ aliqua potentia ſunt,
atque actu, at nõ ſimul, aut nõ eodẽ, ſed ut quippiã calidum
quidẽ eſt potentia, frigidum autẽ actu, cõplura iam uicißim
agent, ac patientur. Omne nanq;
ſimul actiuũ erit, atque
paßiuũ. Quare &
id quod naturaliter mouet, mobile eſt:
omne nanq; tale mouet ſubiens motũ &
ipſum.
Atque ſunt,
quibus omne quod mouet, moueri uidetur. Verũ de hoc quo
modo ſeſe habet ex alijs ſanè patebit: eſt enim quoddã mo-
uentiũ & immobile.
Actus autẽ eius quod eſt potentia, cũ
actu eſt, ac non ut ipſum, ſed ut mobile eſt, operatur, motus
nimirum eſt. Atq;
ut mobile dico, hoc pacto:
eſt enim æs, po
tẽtia ſtatua: attamẽ non æris actus, ut eſt æs, eſt motio.
Nõ
eſt enim idem eſſe æris, & aliqua potentia mobilis:
nam ſi
eſſet idem ſimpliciter rationé ue, æris ut æs eſt, actus, motus
nimirum eſſet: at non eſt idem, ut diximus.
Patet autem in
contrarijs: nam ualere quidem poſſe, ac ægrotare poſſe, nõ
cadem ſunt, ſed diuerſa: eſſet enim idem ægrotare, atque ua-
lere. Subiectum autem &
id quod ualet, atque ægrotat, unũ
& idem eſt, ſiue humiditas ſit, ſiue ſanguis.
Cùm autem
color idẽ eſt, atq;
uiſibile:
pa-
tet actũ poßibilis ea ratione, qua poßibile eſt, motum eſſe. Hunc igitur eſſe, atq;
tunc rem moueri cùm eſt iste actus, et
neq; prius, neq;
posterius, patet.
Fit enim ut quodq;
interdũ
operetur, interdũ non operetur: ceu ædificabile, atq;
ædifi-
cabilis actus, aut ædificabile eſt ædificatio nimirũ eſt: nam
actus ipſius aut eſt ædificatio, aut domus. At cũ eſt domus,
tũ nõ eſt (ut patet) ædificabile: ædificabile uerò ædificatur,
neceſſe eſt igitur actũ ipſius ædificationẽ eſſe: at ædificatio,
motus eſt quidã. Eadẽ &
ad cæteros motus accõmodabi-
tur ratio. A T Q V I patet nos de ipſo motu rectè dixiſſe,
& exhiſce, quæ cæteri de ipſo dixerũt:
et quia nõ eſt facile
ipſum aliter definire: neq;
enim motũ mutationẽq́;
quiſpiã
alio in genere ponere poteſt, neq; qui aliter de ipſo dixere,
rectè dixiſſe uidentur. Id ita eſſe inde continuò ſanè pate-
bit: quidã enim diuer ſitatẽ, &
inæqualitatẽ, et id etiã quod
haud eſt motũ eſſe dixerunt. At nibil prorſus ſiue ſit diuer-
ſum, ſiue inæquale, ſiue non ens, neceſſariò moueri uidetur.
Et inſup nõ ad hæc, aut ex hiſce, magis ipſa mutatio, quàm
ex oppoſitis eſt. Ponẽdi autẽ motũ in hiſce cauſa fuit, mo
tum indefinitũ quoddã eſſe uideri. Alterius uerò principia
ſeriei, indefinita ſunt ſanè, ex eo quia ſunt priuata. Nibil
enim ipſorũ, aut hoc aliquid, aut tale, aut cæterorũ quicquã
eſt prædicamẽtorum. At ut uideatur motus, indefinitum
quoddã eſſe, cauſa fuit, nõ poſſe ipſum aut in potẽtia rerũ,
aut in actu poni: neq;
enim id quod eſſe poteſt quãtũ, neq;
id quod eſt actu quantum, neceſſariò mouetur. Et motus,
actus quidẽ eſſe quidã uidetur, imperfectus tamẽ propterea
quod ipſum poßibile imperfectũ eſt, cuius motus eſt actus.
Et idcirco difficile eſt accipere quidnã ſit motus.
Neceſſe
actu ſimplici ponere: at nibil borum eſſe poſſe uidetur.
Re
ſtat igitur modus ille iam dictus, actum quidem ipſum ali-
quem eſſe, talem autẽ actum, qualem anteà diximus, qui diffi
cilis quidem eſt cognitu, poteſt autẽ eſſe. Mouetur autem
& omne mouens, ut diximus, quod eſt potentia mobile, &
cuius immobilitas quies eſt. Nam in hoc agere, ratione qua
tale eſt, mouere nimirùm eſt: at hoc facit tactu.
quare ſimul
etiam patitur. Quocirca motus actus eſt mobilis, ut eſt mo
bile. Accidit autem hoc, ipſius motiui tactu:
quare ſimul
etiam patitur. Semper autem id, quod mouet, formam aliquã
afferet, aut hoc, aut tale, aut tantum: quæ quidẽ principium
erit, & cauſa motus cùm mouet.
Id enim quod actu eſt ho-
mo, facit hominem, ex eo, quod eſt potentia homo.
Vtrum Motus in mouente ſit, an in mobili.
_Q_Væ cũ ita ſint, patet motiuũ in ipſo mobili eſſe, id in-
Eſt enim actus huius ab ipſo mo
tiuo. Motiui quoq;
actus nõ alius quiſquam
eſt: amborũ nanq;
actum eſſe oportet.
Eſt enim hoc quidẽ
motiuũ, quo poteſt: hoc autẽ mouens, quo agit:
at ipſius mo
bilis eſt actiuũ. Quare perinde amborũ unus eſt actus, atq;
unius ad duo, &
duorũ ad unum idem eſt interuallũ, &
ut
accliue, atq; decliue.
Hæc enim unum quidẽ ſunt, at ratio nõ
eſt una. Similiter res ſeſe habet, &
in hiſce quorũ alterum
mouet, alterũ mouetur. Existit autem hoc loco dubitatio
diſſerendi facultati accõmodata: neceſſe eſt enim ipſum, aut
in priuatione, aut in potentia fortaſſe actum aliquem eſſe
ipſius actiui, & etiã ipſius paßiui:
eſt enim actio quidem,
illius: paßio uerò huius &
opus finis ue illius, factũ:
huius,
affectus, Si igitur ambo ſint motus, ſintq́; diuerſi:
in quonã
aut enim in patiente, &
eo quod mouetur, ſunt ambo:
aut actio quidẽ eſt in agente, paßio uerò in patiẽte.
Quod
ſi hanc etiã, actionẽ oporteat appellare: nomine ſolo conue
nient. At uerò ſi hoc eſt, motus profectò in eo quod mouet,
erit: eadẽ enim eſt, &
in eo quod mouet, &
in eo quod mo
uetur, ratio. Quare aut omne mouens mouebitur, aut ali-
quid motum habẽs, aut mouebitur. Quod ſi ambo actio in-
quam, & paßio in eo ſunt quod mouetur, ac patitur:
&
hæc duo, doctio diſciplina ue, ſunt in ipſo diſcente. Primum
quidem actus, in unoquoq; cuiuſq;
non erit.
Deinde abſur-
dum eſt, duobus quippiam motibus ſimulmoueri: erũt enim
alterationes quædam unius duæ, atque ad unam formam. At
fieri nequit. At unus ne actus erit?
At rationis fines egre-
ditur, diuerſorum ſpecie duorum unum actum eundemq́;
eſſe. Etſi idem doctio, diſcipliná ue, &
actio, neq;
paſ-
ſio, docere etiam & diſcere idem erit, &
agere atq;
pati.
Quare neceſſariò diſcet omnis qui docet, & patietur qui
agit. An neque alicuius actum, in alio eſſe abſurdum eſts
Eſt enim doctio, docentis actus, in aliquo tamen eſt, & non
inciſus, ſed eſt huiuſce in hoc. Neq;
quicquã probibet unum
duorũ eundẽ eſſe, non ut idem habeat eſſe, ſed ut eſt id, quod
eſt potentia ad id, quod eſt actu. Neq;
neceſſe eſt docentẽ
diſcere, & ſi pati, atq;
agere idem eſt, non ut ea tamen quæ
rationis eiuſdem ſunt, ut uestimentum, ac tunica, ſed ut uia,
qua ex Thebis Athenæ, & ex Athenis Thebæ petuntur, ut
& anteà diximus:
non enim eadem ijs omnia cõpetunt, quæ
aliquo modo ſunt eadem, ſed hiſce dũ@axat quorum eſt ea-
demratio. At neq;
ſi doctio, &
diſciplina ſint idem, idẽ erit
et docere, ac diſcere: quemadmodũ neq;
ſi interuallũ unum
ſit eorum quæ distant, unum idemq́; eſt ab hoc ad illud, atq;
Omnino autem neque doctio pro-
priè idem eſt quod diſciplina, neq; actio idem quod paßio,
ſed motus cui bæc inſunt. Nam huius in hoc, &
huius eſſe
actum ab hoc, diuerſum eſt ratione. Quid igitur eſt motus,
& uniuerſaliter, &
per partes etiam diximus:
nõ eſt enim
obſcurum, quonam pacto quæq; ſpecies ipſius definietur.
Alteratio enim, actus eſt alterabilis, ut eſt alterabile.
Enim-
uero notius hoc pacto etiã definietur, ſi potẽtia actiui, atq;
paßiui ut tale eſt, actus eſſe dicatur, & ſimpliciter, &
per
ſingulos, ut ædificatio, uel medicatio. Modo eodem, &
de
cæterorum motuum unoquoque dicetur.
Quòd ad ſcientiam naturalẽ pertineat determinaſſe de Infinito:
&
de opinionibus antiquorum de infinito.
_C_Vm autẽ ſcientia naturalis circa magnitudines, motũ
uerſetur, quorũ unumquodq;
finitũ, aut in fi-
nitũ eſſe neceſſe eſt, etſi nõ omne quoduis neceſſe eſt, aut in-
finitũ eſſe, aut finitũ, ut affectum, ac punctum (talium enim
fortaſſe nullum, neceſſe eſt in horũ altero collocari) ad na-
turalem ſanè Philoſophum de infinito, ſi ſit nec´ne: et ſi ſit,
quidnã ſit, cõtemplari pertinere uidetur. Atq;
ſcientiæ hu
iuſce contemplationẽ de ipſo propriã eſſe, hoc ſigno patet. Omnes enim qui dignè talem philoſophiã tetigiſſe putan-
tur, de infinito ſermonẽ fecerunt: ac omnes ipſum ut princi
Alij quidẽ per
ſe, ut ſubstantiam: nõ ut rei cuiquam accidẽs, ut Pythagori-
ci, atque Plato. Verùm Pythagorici quidem, in ſenſibilibus
ipſum ponunt, nõ enim ſeparabilem ipſum numerũ faciũt,
& id quod eſt extra cœlum, in finitum eſſe dicebant.
Plato
autem extra quidem cœlum, neq; corpus eſſe, neq;
idæas pu
tabat. propterea quòd neq;
uſquam ſunt ipſæ.
Infinitum ta-
in ſenſibilibus, &
in illis eſſe cenſebat.
Etilli qui-
dem par ipſum infinitũ eſſe dicebãt: hoc enim cõprebẽſum,
atq; finitũ ab impari, præbet hiſce quæ ſunt, infinitionẽ:
ſi-
gnumq́; huius id eſſe, quod in numeris accidit:
cùm enim
normæ circa unum ſeorſumq́; ponuntur, nunc alia ſemper
fit ſpecies, nunc und. At Plato duo infinita facit, magnum
inquam, & paruũ.
Naturales autẽ omnes, aliam quandam
ſemper naturã eorũ, quæ elementa dicũtur, ipſi infinito ſup
ponunt, ut aquam, uel aërem, uel id quod inter hæc medium
collocatur. Præter eos qui elementa finita fecerunt, nullus
enim ipſorũ infinitũ facit: qui uerò elementa faciunt infini-
ta, ut Anaxagoras, atq; Democritus, ij infinitũ ipſum, tactu
continuũ eſſe dicunt. Ille quidẽ, exhiſce quæ ſunt ſimilium
partium: hic autem, ex indiuiduis illis corpuſculis, quæ fi-
guris differunt: fiuntq́;
generandarũ ſemina rerũ.
Atq;
illæ
quidem quamuis congeriei partẽ congestam eſſe perinde
atq; totũ dicebat, quia uidebat quoduis ex quouis oriri?
hic
enim & omnes res olim ſimul fuiſſe dixiſſe uidetur:
ut hanc
carnẽ, & hoc os:
&
quoduis ſimili modo:
igitur &
uniuer
ſa, & ſimul ergo:
nõ ſolum enim in unoquoq;
principium
eſt ſegregationis: ſed in ipſo etiã uniuerſo.
Nam cùm omne
quod fit ex tali corpore fiat: omniumq́;
ſit generatio, nõ ſi-
mul tamẽ atq; aliquod principiũ generatiõis eſſe oporteat,
& id ſit unum, quod ille mentẽ appellat, mensq́;
à princi-
pio quodam operetur cùm intellexit: neceſſe eſt olim omnia
ſimul fuiſſe, moueriq́; olim cœpiſſe.
Democritus autẽ, nõ
aliud ex alio primorũ illorum corporũ fieri dicit, ipſum ta
men cõmune corpus, omnium eſt principium, magnitudine
partium differens, atq; figura.
Patet igitur ex hiſce, quæ
diximus, infiniti contemplationẽ ad naturales Philoſophos
Principium autem, omnes ipſum ponunt cum
Impoßibile eſt enim aut ipſum in ratione rerum
eſſe frustra, aut aliã ullam ipſi præter principij uim ineſſe. Omne enim quod eſt, aut eſt principium, aut eſt ex princi-
pio. At principium, infiniti non eſt:
eſſet enim ipſius finis.
Præterà ingenitum ipſum eſſe, corruptioneq́;
uacare cen
ſent, quippe cùm ſit principium quoddam. Nam &
quod
naſcitur, id habeat finem neceſſe eſt, & omnis corruptionis
eſt finis. Quapropter, ut dicimus, huiuſce non eſt prin-
cipium, ſed hoc, principium cæterorum eſſe uidetur: &
continere etiam ipſum omnia, gubernaré que dicunt, ut ij,
qui præter infinitum nullas alias cauſas faciunt, ut mentem,
aut concordiam: &
hoc eſſe ipſum diuinum:
eſt enim im-
mortale, nec unquam perire poteſt, ut Anaximander, &
Naturalium plurimi dicunt. Eſſe autem infinitum in ra-
tione rerum, ex hiſce quinque maximè quiſpiam credet. Ex
eſt enim hoc infinitum.
Ex magnitudinum diui-
ſione: utuntur enim &
mathematici infinito.
Ex eo præter
ea, quia hoc pacto duntaxat generatio & corruptio nuu-
quàm deficiet, ſi infinitum ſit id, ex quo per oblationem id
quod naſcitur fit. Inſuper ex co, quia infinitũ ad aliquid
ſemper finitur. Quare neceſſe eſt nullum eſſe finẽ, ſi aliud
ad aliud ſemper finirineceſſe eſt. Maximè uerò, proprijßi-
meq́; ex eo quod uniuerſis communẽ efficit dubitationem:
nam quia mens non deficit in cogitando, et numerus, &
ma
thematicæ magnitudines, & id quod eſt extra cœlum, infi-
nitum eſſe uidetur. Quod ſi illud ſit infinitum, &
corpus
infinitum eſſe uidetur, infinitiq́; mũdi.
Cur enim magis hae
parte uacui, quàm illa moles eſt collocãda? Quare ſi aliqua
ſit in parte, et ubiq; neceſſe eſt eſſe.
Et inſuper ſi ſit uacuũ,
locus, &
infinitum corpus eſſe neceſſe eſt.
In
perpetuis enim non differunt poſſe, ac eſſe. Habet autem
dubitationem ipſa contemplatio infiniti. Nam ſi ponatur
eße, impoßibilia multa ſequuntur: &
etiam, ſi non eſſe po-
natur. Propterea utró nam ſit modo, utrum ut ſubstantia,
an ut accidens, alicui naturæ per ſe, an neutro modo, ſed ni
hilominus ſit infinitum, & multitudine infinita?
Maximè
autem ad naturalem philo ſophum pertinet, ſi magnitudo
ſenſibilis infinita ſit, in ratione rerum conſiderare. Atq;
primùm determinandum eſt, quot modis dicitur infinitum.
Vno itaq; modo dicitur infinitũ, quod impoßibile eſt per-
tranſire ex eo quia nõ eſt aptũ, ut per ipſum tranſitio fiat:
perinde atq; uox, inuiſibilis dici ſolet.
Alio modo id dicitur
infinitum, quod habet ſine fine tranſitionem. Aut quod uix.
Aut quod aptum eſt quidẽ habere, non habet tamen tranſi-
tionem, uel finem. Præterea infinitum omne, aut in appoſi-
tione, aut in diuiſione, aut in utriſque conſistit.
Quòd infinitũ ſeparabile à ſenſibilibus nullum ſit, ne{que} vt anti-
quí naturales poſuerunt.
SEparabile igitur à ſenſibilibus infinitũ eſſe non poteſt,
Nam ſi infinitũ ipſum
neque magnitudo ſit, neque multitudo, ſed ſubstantia, &
non accidens, indiuiſibile erit profectò. Diuiſibile enim aut
magnitudinem, aut multitudinem eſſe constat. Siuerò indi-
uiſibile ſit, infinitum non erit, niſi perinde atque uox eſt
inuiſibilis. At neque illi qui dicunt infinitum eſſe, ipſum
hoc pacto ponunt, neque nos quærimus ſi ſit identidem
ipſum, ſed ut habet ſine fine tranſactionem. Quòd ſi in-
finitum per accidens ſit, non hoc elementum erit eorum,
quæ ſunt, quo eſt infinitum: quemadmodum necipſum in-
&
tamẽ uox eſt inuiſibilis.
Prætereà quonam pacto quippiam infinitũ eſſe poteſt, ſi
neq; numerus, neq;
magnitudo per ſe eſſe poteſt, quorũ per
ſe affe ctus quidã ipſum eſt infinitum? minus enim ipſum per
ſe, quàm magnitudinẽ, aut numerũ, eſſe neceſſe eſt. Perſpi-
cuum etiam eſt: infinitũ ſic eſſe non poſſe, ut actu ſit, &
ut
ſubstãtia, principi{uḿ}ue: nam infinitũ, erit, quicquid ipſius
accipias, ſi habeat partes. Eſt enim idem eſſe infiniti, ac
infinitum: ut patet, ſi infinitũ ſubstantia ſit, &
nõ in ſubie-
cto. Quare fit, ut ipſum aut indiuiſibile ſit, aut in infinita
ſit diuiſibile. At fieri nequit, ut idem, multa ſit infinita.
At
uerò ut pars aëris aër eſt, ſic & infinitũ pars quæuis infi-
niti, ſi ſubstantia quædã & principium ſit, ut dicunt:
uacat
igitur partibus, atq; indiuiſibile eſt.
At eſſe non poteſt id
tale, quod actu eſt infinitũ: neceſſe eſt enim, ipſum, quantũ
quid eſſe. Per accidens igitur infinitũ ipſum eſſe uidetur.
Quod ſi ita ſit, dictum iam eſt anteà, non poſſe ipſum prin
cipium dici, ſed illud cui accidit, ut aërem, aut par. Quare
abſurdè dicũt profectò, qui tale illud eſſe cenſent, ut Pytha
gorici dicunt: nam ſubstantiam faciunt ipſum, &
ſimul etiã
patiuntur. Verùm hæc quidem forſan inquiſitio, uniuer-
ſalis eſt magis, ſi poßit inquã infinitum & in mathemati-
cis, & in intelligibilibus, &
in hiſce, quæ nullã habent ma-
gnitudinem, eſſe. Nos autem ſi ſit in ſenſibilibus, de quibus
doctrinam facimus, infinitũ corpus incremento nec´ne, con
ſideramus, ac perſcrutamur. Si igitur diſſerendi modo con-
ſiderabimus, ex hiſce uidebitur infinitum non eſſe. Nam ſi
ratio corporis eſt, ſuperficie terminatum eſſe, non erit infi-
nitum ullũ, aut intelligibile, aut ſenſibile corpus. At uerò
neque numerus ita, ut ſuperatus, ac infinitus: numerus enim
Si igi-
tur fieri poteſt, ut ipſum numerabile numeretur, & infini
tum quiſpiam poterit pertranſire. Sed ſi magis naturali-
ter contẽplabimur, ex hiſce, quæ deinceps dicentur, nullum
infinitum corpus in ratione rerum eſſe uidebitur: nec enim
com poſitũ eſſe poteſt, nec ſimplex. Cõpoſitũ igitur corpus
nullum eſt infinitum, ſi elementa multitudine ſint finita: ne
ceſſe eſt enim & plura eſſe, &
æqualitatem inter contra-
ria ſemper eſſe, & unum ipſorum infinitum non eſſe:
nam
ſi ignis quidem ſit finitus, aër autem infinitus, quanquam
unius corporis uis, inferior eſt alterius ui, atque pars ignis
æqualem aëris partem ui ſuperat, modò exceſſus aliquem
ſubeat numerum, tamen infinitum corpus ſuperabit, ut pa-
tet, atq; finitum ſanè corrumpet.
Nec unum quodq;
infini-
tum eſſe poteſt. Nam corpus quidem eſt, quod omni ex par
te dimenſionẽ habet. Infinitum autem, quod ſine fine eſt ex-
tenſum dimẽſione. Quibus fit, ut infinitũ corpus per omnẽ
dimenſionẽ in infinitũ extenſum. At uerò neq;
poteſt infi
nitum corpus unum ac ſimplex eſſe, aut ſimpliciter, aut (ut
quidam inquiunt) id quod eſt præter elementa, ex quo hæc
generãt. Sunt enim qui hoc faciunt infinitũ, ſed non aërem,
aut aquam, ne ab infinito cætera corrumpantur. Habent
enim inter ſe contrarietatem, quippe cũ aër frigidus, aqua
humida, & ignis calidus ſit:
quorum ſi unum eſſet in finitũ,
cætera iam fuiſſent corrupta. Nunc autẽ aliud infinitũ in-
quiunt eſſe, ex quo hæc fiunt. At impoßibile eſt, nõ ſolùm
infinitum hoc eſſe (de hoc enim cõmune quid eſt dicẽdum,
de omni ſimiliter & aëre, &
aqua, et quouis alio ſimplici)
ſed etiam eſſe tale corpus ſenſibile, præter ea corpora quæ
elementa uocantur. Omnia nanq;
in id diſſoluuntur ex quo
constant:
quare præter aërem, ignem, terram, &
aquam, corpus hîc aliud eſſet. At nullum eſſe uidetur.
Neq;
igitur ignis, neque aliud quicquam elementorum, infinitum
eſſe poteſt. Omnino enim &
abſque hoc, eſſe inquam ipſo-
rum aliquid infinitum, impoßibile eſt ipſum uniuerſum,
aut eſſe, aut fieri unum quod ipſorum, ſi ſit etiã infinitum,
perinde ut Heraclitus aſſerebat, omnia dicens tandem fieri
ignem. Eadem &
ad illud unum accõmodabitur ratio, quod
præter elemẽtum naturales Philoſophi faciunt: omne enim
ad contrarium ex contrario, ut ad frigidum ex calido, ſolet
mutari. Atque ex his etiam de quouis conſiderare oportet,
ſi poßit, nec´ne infinitum eſſe ſenſibile corpus. Ex his au-
tem patebit, infinitum ſenſibile corpus in ratione rerũ eſſe,
omnino non poſſe. Omne nanque ſenſibile corpus, aptum
eſt alicubi eſſe, atque locus eſt quidam cuiuſq;, &
idem eſt
totius, ac partis: ut totius terræ, uniuſqúe glebæ:
&
ignis
item, atque ſcintillæ. Quare ſi infinitum partium ſit ſimi-
lium, immobile erit, aut ſemper feretur. At id fieri nequit.
Cur euim deorſum magis quàm ſurſum, aut ad quemuis lo-
cum mouebitur? dico autem ſi ſit gleba, quorſum hæc mo-
uebitur, aut ubi manebit? Corporis enim eiuſdem formæ, lo-
cus eſt infinitus, occupabit´ ne igitur totum locum? at quî
fieri poteſt? Quænam igitur ipſius quies, aut ubinam erit,
& quis præterea motus.
An ubiq;
manebit?
non ergo motu
ciebitur. An omnem ad locum mouebitur?
nõ ergo, quieſcet
inquam ac ſtabit. Sin uerò ſit dißimilium partiũ, dißimilia
etiam erunt, & ipſa loca.
Atq;
primo quidem ipſius uniuer
ſi corpus, non erit unum niſi tactu. Deinde partes, aut ſunt
infinitæ ſpecie, aut finitæ. At finitæ nequeũt eſſe:
erunt enim
aliæ quidem infinitæ, aliæ uerò non infinitæ, ſi uniuerſum
Tale autẽ, corruptio
eſt cõtrarijs ipſis ut & anteà diximus:
&
ob hoc nemo Na
turalium infinitum ipſum unumq́; ignem, aut terram fecit,
ſed aut aërem, aut aquam, aut id quod inter ipſa medium
collocarunt: quoniam illorum quidem locus manifestè erat
determinatus, atq; distinctus.
Hæc autem utroq;
in loco, in
ſupero inquam, ac infero, eſſe poſſunt. At neq;
etiam infi-
nitæ: nam ſi ſint infinitæ, ac ſimplices, &
loca erunt infini-
ta profectò, & infinita etiam elementa.
Quòd ſi hoc eſſe ne
queat, ſintq́; ipſa loca finita, &
totum ipſum finitum eſſe
{ne}ceſſe eſt: fieri nanq;
nõ poteſt, ut non æqua ſint locus, &
corpus: neq;
enim locus maior eſſe poteſt, quàm ipſum cor
pus: neque corpus maius quàm ipſe locus:
nam aut uacuum
aliquod erit: &
corpus inſuper infinitum non erit, aut cor
pus quippiam erit, quo nuſquam aptum eſt eſſe. Anaxa-
goras autem abſurdè de infiniti quiete dicit: firmare enim
infinitum ſeip ſum dicit, idq́; ex eo fieri:
quia eſt in ſeipſo
(nihil enim aliud ipſum continet) quaſi ubi quippiam ſit,
ibi ſit aptum conſistere: hoc autẽ, uerum non eſt, eſſe enim
alicubi ui quippiam poteſt, non ubi aptũ eſt eſſe. Quam-
uis igitur quàmm aximè totũ non moueatur (id enim quod
in ſeipſo firmatur, & in ſeipſo eſt, immobile neceſſe eſt
eſſe) dicat tamen ipſe oportet, cur non eſt aptum moueri. Non enim ſat eſt hoc dixiſſe pacto, ac euaſiſſe:
fieri enim
poteſt, ut non moueatur, & quoduis aliud corpus, ſed nibil
prohibet, aptum eſſe moueri. Et terra nanque non fertur,
nec ſi infinita etiam eſſet, ex eo tamen quia medio coërce-
tur: non enim quia non eſt aliud, ad quod fertur, in medio
ipſo quieſcet, ſed quia non hoc modo eſt apta ferri: &
ta-
men liceret dicere, ſeipſam terram firmare. Quòd ſi neq;
bere, graue autẽ in medio ſuapte natura quieſcere ſolet: ſi-
militer & infinitũ in ſeipſo quieſcit ob aliquã aliã cauſam,
& nõ ex eo quia eſt infinitũ, &
ſeipſum firmat.
Et inſu-
per patet, & quamuis ipſius partẽ, eodem modo quieſcere
corpore: nam ut infinitum in ſeipſo manet, ſeipſum firmãs,
ſic & omnis ipſius pars, &
quamcunq;
acceperis in ſeipſa
manebit. Loca nanq;
totius, ac partis, ſpeciei eſſe eiuſdẽ con
ſtat: totius enim terræ, glebæq́;
idẽ eſt locus, qui eſt inferus,
& etiam ignis totius, atq;
ſcintillæ, qui eſt ſuperus:
quare ſi
infiniti ſit locus in ſeipſo eſſe, & partis idem erit profe ctò,
quælibet ergo in ſeipſa manet. Omnino autẽ patet fieri nõ
poſſe, ut corpus infinitum in ratione rerum ponatur, & lo
cus corporibus tribuatur: ſi corpus omne ſenſibile, aut gra
ue ſit, aut leue, & graue quidem ad medium ſuapte natura
feratur, leue uerò ſimiliter ſupera loca petat, & infinitum
enim hanc eandem naturæ ſubeat legem neceſſe eſt. At fieri
nequit, aut totum graue ſit, aut leue: aut dimidium leue, di-
midium graue: quo nanq;
modo diuides illud?
aut quo pa-
cto ipſius infiniti, quæ quidẽ pars ſuprà, bæc autẽ infrà, uel
ultima, uel media erit? Prætereà, omne corpus ſenſibile eſt
in loco. Loci uerò ſpecies, ac differẽtiæ ſunt, ſuprà &
infrà,
antè & retro, dextrum atq;
ſinistrum:
atq;
bæc non ſolùm
nostra ex parte ſunt, poſitioné ue, ſed in ipſo etiam toto di
ſtincta ſunt, atq; hæc eſſe in infinito non poſſunt.
Atq;
ſim
pliciter ſi locus infinitus eſſe non poßit, ſitq́; omne corpus
in loco, & in ratione profectò rerũ infinitum corpus eſſe
non poteſt: at uerò quod alicubi eſt, in loco eſt:
&
quod in
loco eſt, alicubi eſt. Vtigitur infinitum, quantitatis rationẽ
ſubire non poteſt (nam quantũ fuerit quoddam ut bicubitũ,
bæc enim ſignificat ipſum quantum) ſic &
quod eſt in loco, id alicubi ſanè eſt. Atid aut ſuprà, aut in-
frà, aut in aliqua alia ſex differentiarũ eſſe ſignificat, qua-
rum unaquæq; finis eſt quidam, ut constat.
Quòd ſit Infinitũ.
Et quo pacto ſit, &
quid ſit.
PAtet igitur ex biſce quæ diximus, infinitum corpus in
lium euenire complura, ſi non ſit ſimpliciter infinitũ. Tem-
poris enim erit aliquod principium, atq; finis.
&
magnitu-
dines, nõ erunt in magnitudines diuiſibiles. Numerus etiam
infinitus non erit. Cùm igitur his hoc pacto determinatis
neutra pars aſſerenda eſſe uideatur, arbitro profectò, mo-
deratoreq́; eſt opus, atque patet partim eſſe, partim non
eſſe. Dicιtur itaque quippiam eſſe, aut potentia, aut actu:
&
infinitum eſſe additione, ac etiam diuiſione.
Magnitudo
autem actu quidem infinita non eſt, uti diximus, diuiſione
autem eſt: non eſt enim difficile, lineas indiuiduas è medio
tollere. Restat igitur, infinitum in ratione rerum poten-
tia eſſe. Non oportet autem infinitum potentia ſic acci-
pere, ut actu tandem euadat: quemadmodum ſi poteſt hoc
ſtatua eſſe, erit hoc ſtatua, tandem. Sed cùm multipliciter
quippiam eſſe dicatur, perinde eſt infinitum, ut dies eſt, atq;
ludus, ex eo quia fit aliud, atq; aliud ſemper:
nam in bis eſt
eſſe potentia, atq; actu.
Eſt enim Olympicus ludus, &
quia
fieri poteſt, & quia fit.
Patet autem in finitum, in tempore
diuerſo modo, & in bominibus, &
in diuiſione magnitudi-
num eſſe omnino: nanque hoc modo eſt infinitum, ut ſem-
per aliud, aliudq́; ſumatur:
&
id quod accipitur, ſit quidem
finitum, at aliud, atque aliud ſemper. Quare non oportet
infinitum perinde accipere atque hoc aliquid, ut bominem,
ut ſubstantia quædam eſt ortum, ſed in generatione ſemper,
corruptioneq́; conſistit, finitum quidem, ad aliud, atque a-
liud ſemper. Verum in imaginibus quidem, boc accidit
permanẽte eo, quod ſumptum eſt. In bominibus autem, atq;
tempore, accidentibus ita ut non deficiant.
Atqui infini-
tum quod in additione, & quod in diuiſione conſistit, idem
quodammodo eſt: fit enim in magnitudine finita, per addi-
tionem econtra. Nam ut cùm diuiditur, cernitur in infini-
tum abitio: ſic cùm additio fit, ad magnitudinẽ ipſam deter-
minatam uidebitur. Etenim ſi quiſpiã in magnitudine fi-
nita, definita magnitudine ſumpta, eadem alia accipiat ra-
tione, non eandem totius magnitudinem ſumens, non per-
tranſibit unquã magnitudinem illam finitam. Sin uerò boc
pacto rationem augeat, ut ſemper magnitudinem eandem
accipiat, pertranſibit ſanè, propterea quòd omne finitum
quouis conſumitur definito. Alio igitur modo non eſt in-
finitum in rebus, ſed hoc pacto, potentia inquam, atq; diui-
ſione. Et actu etiã eſt, perinde atq;
diem, ac ludum dicimus
eſſe. Et potentia ſic eſt, ut materies, &
non per ſe, ut ipſum
finitum. Et additione igitur hoc pacto eſt potentia infini-
tum, quod quidem aliquo modo dicimus idem eſſe, quod id,
quod in diuiſione conſistιt. Semper enim eſt aliquid ipſius
extrà ſumendum, non tamen definitam omnem exuper at ma
gnitudinem: ut diuiſione, indeſinitam exuperat omnem:
&
ſemper minor euadit. Vt autem omne additione exuperet,
neq; potentia eſſe potest:
ſi quidẽ non ſit per accidens actu
infinitum: ut Naturales id corpus infinitũ eſſe dicunt, quod
extra mundum collocauere, cuius ſubstantia aër eſt, aut ali
quid tale. Sed ſi infinitum actu ſenſibile corpus hoc pa-
per additio
nem poſſe ſic eſſe potentia infinitum, niſi (ut dictum eſt) di
uiſioni contrario modo. Nam &
Plato infinita duo pro-
pterea facit, quòd in accretione exuperare uidetur, & in di
uiſione in infinitum abire. At quanquam duo fecit, non ta
men utitur. in numeris enim neq;
proceßio per diuiſionem
eſt infinita (unitas enim minimum eſt) neq; accretio:
uſque
nanque ad denarium, incrementa numeri facit.
Quo pacto ex definitione infiniti, aſsignanda ſit ratio eo,
rum quæ de infinito dicuntur.
_FI_t autem, ut infinitum ſit contrario modo, atque alij di_
non enim id eſt infinitum, cuius nibil eſt extra, ſed
id cuius aliquid ſemper eſt extra. Cuius hoc indicium eſt,
nam & anulorum eos, qui pala carent, infinitos, bomines
dicunt: quia ſemper aliquid eſt extrà ſumendum per ſimi-
litudinem tamen quandam, & non propriè:
oportet enim
& hoc nunquàm idem inſuper ſumi.
In circulo uerò non
ita fit, ſed ſemper quod deinceps ſumitur, eſt ſolum aliud.
Infinitũ igitur id eſt, cuius ſemper aliud extrà, ratione
quantitatis accipi poteſt: cuius uerò nibileſt extrà, id eſt
perfectum ac totum. _H_oc enim pacto totum conſueuimus
definire. _T_otum dicentes id eſſe, cuius nil prorſus abeſt:
ut
bominem totum, aut cistellam: atque ut quodque ſic, &
id
quod propriè totum eſt, ueluti totum ipſum cuius nibil eſt,
extra cuius uero aliquid abeſt, id quic quid abeſt, uniuer-
ſum non eſt. Totum autem, &
perfe ctum, aut idem pe-
nitus ſunt, aut naturam finitimam babent. _P_erſectum uerò
nibil eſt prorſus, quod non babeat finem. Quocirca putan
dum eſt, melius _P_armenidem _M_eliſſo dixiſſe. _H_ic enim,
ipſum infinitum, totum appellat: _P_armenides autem, totum
fieri enim non po-
teſt, ut infinitum cum toto, ac uniuerſo, perinde atque cum
lino linum, nectatur. _N_ambinc &
banc præclaram de
infinito conditionem accipiunt, omnia inquam ipſum conti
nere, & uniuerſum in ſeipſo complecti:
babet enim ſimilitu
dinem quandam ad totum. Infinitum enim, materia perſe-
ctionis magnitudinis eſt, & id quod eſt potentia totum, nõ
actu. _E_ſt autem diuiſibile, ad diminutionem:
&
ad additio-
nem contrariam, totumq́;, atq;
finitum, non per ſe, ſed per
aliud, & non continet, ſed ut infinitũ eſt, continetur.
Qua-
propter & ignotum eſt, earatione, qua eſt infinitum:
mate
ria nanq; formã non babet.
Quare patet, partis magis infi-
nitum, quàm totius rationem ſubire. _M_ateria nanq;
pars eſt
totius: perinde ac æs eſt æneæ ſtatuæ pars.
_N_am ſi in re_
bus ſenſibilibus continet, & in intelligibilibus etiam ipſum
magnũ, & paruum continere res intelligibiles oportebat.
_A_t abſurdum eſt profectò:
ac impoßibile, id quod eſt igno-
tum atque indefinitum, continere, ac definire. Atqui cum ra
tione etiam fit, ut id quidem quod in additione conſistit, non
uideatur eſſe ſic infinitum, ut omnem exuperet magnitudi-
nem. Id uerò quod in diuiſione cõſistit, infinitũ eſſE istiuſ-
modi uideatur. Infinitũ enim intus perinde atq;
materia cõ
tinetur, forma autẽ continet. _C_ũ ratione etiã accidit, in nu
mero quidẽ uerſus minus, minimũ eſſe, finemq́;: uerſus autẽ
plus, omnẽ ſemper multitudinẽ exuperare. In magnitudine
uerò, contrariũ: uerſus quidẽ minus, omnẽ magnitudinem
exuper are: uerſus autẽ maius, non eſſe magnitudinẽ infini-
tam. Hæc enim ita propterea fiunt, {quis} ipſum unũ, quicquid
tandem id ſit, indiuiſibile eſt: bomo nanq;
unus eſt bomo, nõ
multi. Numerus autem eſt, una, plura, quantá ue quædam.
duo enim, ac tria
denominatiua nomina ſunt: &
cæterorũ quiſq;
numerorum
ſimili modo. Verſus autem, plus fit ut ſemper intelligatur:
diuiſiones enim magnitudinis duas in partes æquales, ſunt
infinitæ. Quare potentia quidem eſt, actu non eſt:
ſed ſem-
per id quod accipitur, multitudinem omnem exuperat defi-
nitam. Sed non eſt ſeparabilis, is numerus diuiſionis, nec in-
finitio permanet: ſed fit &
quemadmodum tempus, &
ipſe
numerus temporis. In magnitudinibus autem contrarium
eſt. Nam diuiditur quidẽ in infinita continuum ipſum.
Ver
ſus autem maius, non eſt infinitum: quantum enim cõtingit
potentia eſſe, tantum & actu eſſe cõtingit.
Quare cùm in-
finitum nullum ſit ſenſibile corpus, non conting it definitæ
magnitudinis omnis exuperationẽ eſſe, alioquin maius cœ-
lo aliquid erit. Ipſum autẽ infinitum nõ eſt idem in motu,
magnitudine, atq; tempore, ut una quædã natura, ſed poste-
rius dicitur ob prius: uelutimotus quidem dicitur infinitus
quia prius ita dicitur magnitudo, ſuper qua fit motus, &
quæ alter atur, aut accreſcit: tempus autẽ, propter motum.
Atq; nunc quidem utimur hiſce, posterius autẽ &
quidnã
ſit horum unumquodq;, &
cur omnis magnitudo diuiſibi-
lis ſit in magnitudines, dicere enitemur.
Confutatio quinque rationum, quibus oſtendebatur
Infinitum eſſe.
_AT_qui neq;
mathematicorum contemplationem eara
ad incrementũ habeat actu ſine tranſitione: neq;
enim nunc
ipſo indigent infinito, neq; utuntur, ſed tantam ſolùm lineã
postulant, quantam uolunt finitam: atq;
quantamuis aliam
magnitudinem eadem diuidere ratione, qua diuiſa eſt ma-
Quare ad ostendendum quidem illo
pacto, nihil referet prorſus: eſſe autem ipſum in his eſt ma-
gnitudinibus, quæ in rerum ſunt ratione. Cùm uerò cauſæ
in quatuor ſint distinctæ, patet infinitum, ut materiam cau
ſam eſſe, & eſſe quidem ipſius priuationem eſſe:
per ſe au-
tem ſubiectum, continuum ipſum atq; ſenſibile eſſe.
Cæteri
etiam omnes ipſo infinito, ut materia, uti uidentur. Qua-
propter & abſurdũ eſt ſanè ipſum id eſſe, quod continet,
& non id, quod continetur, aſſerere.
At enim restat eas ſol-
nere rationes, quibus infinitum non ſolùm potentia, ſed ut
definitum etiam eſſe uidetur. Partim enim non ſunt neceſ-
ſariæ, partim uerò quaſdam obiectiones alias habent. Non
enim, ut generatio non deficiat, corpus eſſe ſenſibile infi-
nitum actu neceſſe eſt: poteſt enim alterius corruptio, ge-
neratio alterius eſſe, ſi finitum eſt uniuerſum. Prætereà
tangere, atq; finitũ eſſe, diuerſa ſunt:
nam illud quidem, ad
aliquid eſt (omne enim quod tangit, aliquid tangit) atq; ac-
cidit alicui finitorum. Finitum autem, non eſt ad aliquid:
neq;
fit, ut quouis ſine ullo diſcrimine quoduis tangat.
At-
qui perabſurdum eſt intellectione credere: non enim in re
eſt ipſe exceſſus, atq; defectus, ſed in ipſa intellectione.
Nã
poteſt quiſpiam unumquemq; nostrum maiorem, quàm eſt,
intelligere, augens ipſum in infinitum: at non ideo quiſpiã
nostrum extra ciuitatem eſt, aut tantam magnitudinẽ, quam
habemus, exuperat, quia quiſpiam ſic intelligit: ſed quia
eſt, hoc autem accidit. Tempus autem, &
motus ſunt infi-
nita, & intellectio eo non permanente quod ſumitur.
Ma-
gnitudo uerò, neq; diuiſione, neque incremento intelligibi-
li eſt infinita. Sed de infinito quonam pacto eſt, &
non eſt,
& quid etiam eſt, ſatis iam diximus.
An ſit Locus, &
quid ſit.
_VT_ autẽ de Infinito, ſic de Loco neceſſe eſt
quonam ſit modo: quidq́;
etiã ſit, cogno-
ſcere. Nam oẽs ea quæ ſunt, alicubi eſſe
existimant: quia id quod non eſt, nuſquam
eſt. Vbi nanq;
hippocentaurus eſt, aut chimera?
Cõmunis
quoq; maximè, atq;
proprijßimus motus, quẽ lationẽ appel
lamus loco ſanè accõmodatur. Cõplures autẽ dubitatio-
nes emergunt, quidnã ſit ipſe locus: nõ enim idẽ ex omnibus
quæ ipſi cõpetunt cõtemplanti uidetur. Præterea nibil ab
alijs, aut dubitatũ de ipſo, aut inuentũ habemus. Eſſe autẽ
locum, ex translatione patere uidetur: ubi nanque nunc eſt
aqua, hîc rurſus eſt aër, hinc egreſſa illa tanquam ex uaſe.
Nonnunquã etiam, eundẽ hunc locum aliud corpus quip
piam occupat: hoc autẽ ab ijs omnibus, quæ inſunt, atq;
mu
tantur, diuerſum eſſe uidetur: in quo nanq;
nunc eſt aër, in
quo prius fuerat aqua. Quare patet, locum &
receptacu
lum ipſum, aliud quid eſſe ab utriſq;, ad quod et ex quo ſunt
mutata. Præterea corporũ naturalium, atq;
ſimplicium, ut
ignis, terræ, ac talium lationes, nõ ſolùm aliquid eſſe locum,
ſed etiam habere quandam potentiã, indicant: fertur enim
unumquodq; ſuum ad locum, aliud ſurſum, aliud deorſum,
niſi prohibeatur. Hæc autem loci ſunt partes, &
ſpecies:
u pra inquam, ac infra, cæteræ´ que quatuor differentiæ.
Suntq́;
hæc, dextrum inquam, at que ſiniſtrum:
&
ſu-
non ſolùm nostra ex parte (ad nos enim non
ſemper id idem, ſed fit ut uertimur poſitione. Quocirca,
ſæpe idem dextrum eſt atq; ſinistrũ:
&
ſuprà ac infrà:
&
antè et retrò) ſed etiã ex ipſa natura, ubi distinctũ eſt ſeor-
ſum unumquodq;: nõ enim quoduis eſt ipſum, ſuprà:
ſed id
quo fertur ignis, ac leue: ſimiliter &
infranõ eſt quoduis,
ſed id, quò ea quæ pondus habent, & terrea pergunt.
Qui
bus patet, hæc non ſolùm poſitione, ſed ut quoq; differre.
Indicant idipſum, &
mathematica.
Nam &
ſi non ſunt
in loco, nostra tamen poſitione, dextra, læuaq́;, habent:
nil
horũ habentia natura, ut ſolùm poſitio ipſorũ intellig atur.
Prætereà qui uacuum eſſe dicunt, locũ aſſerunt eſſe.
Va
cuum enim, locus erit ſanè corpore carens. Locum igi-
tur aliquid eſſe præter corpora ipſa, & omne corpus ſen-
ſibile eſſe in loco, per hæc quiſpiam ſanè putabit. Rectè etiã
Heſiodus uidebitur dicere, faciens antè omnia chaos: dicit
enim, Antè, chaos, poſt hoc facta eſt latißima tellus, pro-
ptereà quod primum receptaculum hiſce quæ ſunt, fuiſſe
oportebat, quia putabat ut multi, cuncta alicubi eſſe atq; in
loco. Quòd ſi ita ſit, admir abilis quædam ipſius loci uis
erit, & omnibus prior:
quod enim ita ſe habet ut ſine ipſo
quidẽ cætera nequeant eſſe, ipſum autem ſine cæteris ſit, id
primũ omnium eſſe neceſſe. Locus enim non perit, etſi ea,
quæ in ipſo ſunt, corrumpãtur. Verùm ſi ſit locus, existit
continuò dubitatio, quidnã ſit: utrũ moles corporis quædã,
an alia quædam natura? eſt enim genus ipſius, primò quæ-
rendum. Igitur habet quidem dimenſiones tres, longitudinẽ,
latitudinẽ, ac etiam altitudinem: quibus omne definitur ni-
mirùm corpus. At locum, impoßibile eſt eſſe corpus:
erunt
enim in eodẽ, corpora duo. Prætereà ſi corporis ſit locus,
eadẽ enim accõmodabitur ratio.
Nam ubi prius erãt ſuper-
ficies aquæ, ſuperficies rurſus aëris erũt. At nulla eſt diffe-
rentia puncti, ac loci puncti. Quare ſi locus non eſt diuer-
ſus ab hoc, neq; à cæterorum ullo diuerſus eſt, nec quicquã
eſt ipſe præter unumquodq; istorũ.
Quid enim tandẽ locũ
eſſe ponemus? neq;
enim elementũ, neq;
ex elemẽtis aut cor-
poreis, aut incorporeis eſſe poteſt, talem habens naturam:
nam magnitudinẽ quidem habet: nullum eſt autem corpus.
At corporũ quidem ſenſibilium elementa, corpora ſunt: ex
intelligibilibus autem elementis, nulla fit magnitudo. Præ-
tereà, cuiuſnam rei cauſam locũ eſſe quiſpiam ponet? Nul-
la enim ipſi cauſarum quatuor competit. Neq;
enim ut ma-
teria, rerum eſt cauſa, quippe cum nihil ex ipſo cõstet: neq;
ut forma, rationé ue: neque ut finis, neque res ullas mouet.
Præterea & ipſe ſi ſit unum quid eorum, quæ ſunt, alicubi
erit. Zenonis nanq;
dubitatio, rationẽ aliquam quærit.
Nam
ſi omne quod eſt, eſt in loco, patet & locum etiam eſſe loci:
atq; hoc in infinitum abibit.
Inſuper, ſi ut eſt omne corpus
in loco, ſic eſt & omni in loco corpus, quonã pacto dice-
mus de ijs quæ accreſcunt? Nam ſi locus cuiuſq;
neque mi-
nor eſt, neque maior: neceſſe eſt unà cum ipſis, incrementa
locum ſuſcipere. Ex his igitur non ſolùm quidnam ſit lo-
cus, ſed ſi ſit etiam, dubitare neceſſe eſt.
Aſtruere nititur opinionẽ dicentium.
Locum eſſe formam,
& eorum qui materiam dicunt, vt vtran{que} conuellat, ma-
gis tamen quæ materiam dicit.
_CV_'m autem quoddã per ſe, quoddã dicatur per aliud:
locus alius ſit communis, in quo cuncta corpora
ſunt: alius proprius, in quo primo quippiam eſt (nam tu
nunc es in cœlo, quia in aere es, qui quidem in cœlo eſt. Et
et in hac ſimili modo, quia
hoc es in loco, qui nihil plus, quàm te, continet (cùm hæc igi
tur ita ſint, atque locus id ſit, quod primùm unum quodque
corporum continet, finis ipſe quidam erit profectò. Quare
locus, uniuſcuiuſque forma eſſe uidebitur, qua magnitudo,
materiaq́; magnitudinis terminatur:
hæc enim, rei cuiuſque
eſt finis. Atque hoc quidem modo conſider antibus, locus
uniuſcuiuſq; forma eſſeuidetur:
ut autem interuallum, ma-
gnitudinis eſſe uidetur materies, hoc enim à magnitudine eſt
diuerſum, & eſt id, quod à forma cõtinetur, ac terminatur,
uelut à ſuperficie terminó ue: tale autem eſt ipſa materies,
& id quod terminis caret.
Nam cùm aufertur finis, atque
affectus à pila, nibil præter materiam restat. Quapropter
& Plato in Timæo materiam, &
receptaculum idem eſſe
dicit. Suſceptiuum enim, &
receptaculum, unum eſſe dicit,
ac idem quanquàm materiam illo quidem in loco ſuſcepti-
uum appellat, in biſce uerò, quæ non ſcriptæ ſententiæ nun
cupantur, alio modo: locum tamen, &
receptaculum, idem
aſſeruit eſſe. Vniuerſinanque locum aliquid eſſe dicunt:
hic uerò quidnam ſit, ſolus dicere eſt aggreſſus.
Meritò au-
tem cx hiſce conſiderãtibus difficile eſſe uidebitur quidnam
ſit ipſe locus cognoſcere, ſi utrumuis borum ſit, ſiue mate-
ria, ſiue forma. Nam hæc &
ſummam habent cõtemplatio-
nem, & ſeorſum alterum ſine altero facilè cognoſci non
poteſt. At uerò non eſt difficile uidere locum, utrumuis bo-
rum eſſe nõ poſſe: neq;
enim materia, neq;
forma ſeparatur
àre. At locus, ſepararipotest.
In quo nanq;
erat aër, in hoc
rurſus eſt aqua uicißim hiſce ſibi cedẽtib9, cæterisq́; corpo
ribus ſimiliter, uti diximus. Quare neq;
pars eſt, neq;
babi-
tus ipſe locus, ſed à quaq; re ſeparabilis eſt:
etenim quale eſt
Vas enim locus eſt
potens transferri: at uas, nibil eſt eius rei, quæ eſt in ipſo.
Locus igitur, quo quidem eſt àre ſeparabilis, hoc forma ſa-
nè non eſt, quo uerò continet hoc à materia eſt diuerſus. Vi
detur autem ſemper id, quod eſt in loco, aliquid eſſe, & ex-
tra ipſum aliquid aliud eſſe. Plato tamẽ dicat oportet, ſi pa
rumper liceat digredi, cur fomæ, numeriq́; non ſ{un}t in lo-
co, ſi locus eſt id, quod eſt particeps, ſiue magum ſitillud,
& paruum, ſiue materies, ut in Timæo aſſeruit.
Præterea,
ſi locus eſſet materies, aut forma, quonã pacto res ad ſuum
pergeret locũ? eſſe enim id locus nõ poteſt, ad quod non eſt
motio, & quòd haſce differentias ſupra inquam, ac infra,
non habet. Quare locus in talibus eſt quærendus.
Quòd ſi
in ipſare locus ineſt (inſit enim oportet, ſi eſt materies, aut
forma) locus erit in loco: mutatur enim und cum re, atque
mouetur et forma, & id quod terminis caret, &
nõ in eo-
dem eſt ſemper, ſed ubi eſt ipſares. Quare fit, ut loci ſit
locus. Inſuper facta eſt ex aëre aqua, perijt ipſe locus:
cor-
pus enim {id}, quod eſt ortum non in eodem eſt. At quænam
eſt ipſius loci corruptio? Dicta ſunt igitur &
ea ex qui-
bus neceſſe eſt aliquid eſſe locum, & ea rurſus, ex quibus
de ſubstantia ipſius quiſpiam dubitabit.
Expoſitio quorundam neceſſariorum ad conſiderationẽ verita
tis de lo co, videlicet quot modis dicit aliquid eſſe in aliquo: &
vtrum aliquid poſsit eſſe in ſeipſo:
&
ſolutio quorundam
quæ prius fuere dubitata.
_PO_ſt hæc ſumendum eſt quot modis quippiam in alio
Vno igitur dicitur modo, ut digitus in
manu, & pars omnino in toto.
Alio ut totum in partibus:
neq;
enim præter partes, totum.
Alio:
ut homo in animali,
& omnino in genere ſpecies.
Alio, ut genus in ſpecie, &
Præterea, ut ſanitas
in calidis, atq; frigidis, et omni{no} in materia, forma præter-
eà, ut res Græcorum in rege, & omnino in primo mouẽte.
Inſuper, ut in bono, atque omnino in fine:
hoc autem eſt id,
gratia cuius cætera ſunt, atq; fiũt.
Omniũ uerò id proprijſ-
ſimè dicitur, quod eſt in uaſe, & omnino in loco.
At enim
hic quiſpiam dubitauerit, nuḿ ue fiat & in ſeipſo quippiã
ſit, an nibil eſt in ſe prorſus: ſed omne quoduis aut nuſquã
aut in alio eſt? Hoc autem eſt dupliciter, aut per ſe, aut per
aliud. Nam cùm id, in quo eſt, &
id, quod in illo eſt totius
ſunt partes, tunc totum in ſeipſo eſſe dicitur: quippe cùm
& per partes dicatur:
ut albus, quia ſuperficies eſt alba:
&
ſciens, quia anima rationis particeps ſit. Dolium igitur nõ
eſt in ſeipſo, neque etiam uinum, uini uerò doliũ erit. Ambo
nanque, id inquam quod ineſt, & id in quo eſt, eiuſdem ſunt
partes. Hoc igitur pacto fit, ut quippiam in ſeipſo ſit.
Sed
ut primo fieri nequit, uelut albedo eſt in corpore. Nam ſu-
perficies eſt in corpore, ſcientia uerò in anima. Et per bæc
quæ ſunt, ut in homine partes appellationes hæ non incon
gruè fiunt. Dolium autem atque uinum, cùm ſunt quidem
ſeorſum nõ ſunt partes, ſed cùm ſunt ſimul. Quocirca cùm
ſint partes, crit ipſum in ſeipſo, ceu albedo eſt in homine,
quia in corpore eſt: &
in hoc, quia in ſuperſicie:
in hac au
tem, non per aliud, atq; hæc diuerſa ſunt ſpecie, &
aliam
utraq; naturam, &
potentiam babent, ſuperſicies inquam,
atq; albedo.
Neq;
igitur inductiuè conſiderantes, in ſeipſo
quicquam ullo dictorum modorum eſſe uidemus. Et ratio-
{ne} etiam hoc non poſſe fieri, patet: oportebit enim ambo
eſſe utrunq; (ceu dolium quidem, &
uas, &
uinum:
uinum
autem, & uas, &
dolium) ſi ſit ut quippiam ſit in ſeipſo.
ſcipiet, nõ ut eſt ipſum dolium uinum, ſed ut illud: uinũ autẽ
erit in dolio, non ut eſt uniũ dolium, ſed ut illud. Atq;
patet
rationem eſſe diuerſam. Alia enim eſt eius ratio in quo eſt,
alia eius quod eſt in illo. At uerò neq;
per accidẽs fieri po
teſt, nam duo ſimul in eodẽ erunt: etenim &
ipſum dolium
in ſeipſo erit, ſi cuius natura eſt ſuſceptiua: id eſſe in ſeipſo
poteſt, & inſuper illud cuius eſt ſuſceptiuum:
ceu uinum, ſi
uini. Fieri igitur nõ poſſe, ut in ſeipſo quicquam ſit primo,
ex ijs quæ diximus patet. Id uerò quod Zeno dubitabat, ſi lo
cus ſit in ratione rerum, in quonam erit, ſolui facilè poteſt,
nibil enim probibet ut primus locus in alio quidem ſit, nõ
tamen in illo tanquã in loco, ſed ut eſt ſanitas quidẽ in cali-
dis, ſicut habitus: caliditas autem in corpore, ut affectus.
Quare non neceſſe eſt in infinitum abire.
Patet autẽ cùm
uas nibil ſit eius, quod eſt in ſeipſo (diuerſa nanque ſunt id,
qd' ineſt, et id, in quo primò ineſt) locũ neq; formã eſſe, neq;
materiam, ſed diuerſum. Hæc enim illius aliquid, quod eſt in
uaſe, materia, inquã, ac forma. Hæc igitur de ipſo loco ſint
dubitata: ſed quidnã ſit locus, hoc modo fuerit manifestum.
Inquiſitio, quid ſit locus iuxta veritatem.
_AT_q;
ſumamus de ipſo, quæ uerè per ſe cõpetere ipſi
Cenſemus itaq;
locum id cõtinere, cuius eſt
locus, & nihil eſſe ipſius rei.
Præterea primum locum, neq;
minorem eſſe, neq;
maiorem.
Præterea neq;
ab unoquoq;
relinqui, & ſeparabilem eſſe, Et inſuper omnem locum diſ-
ferentias has habere, ſuprà, inquam, ac infrà, Et corporum
unumquodq; proprios ad locos ſuapte natura.
ferri, aut ſur
ſum, aut deorſum pergendo, & in eiſdem manere.
His ſup-
poſitis, reliqua contemplemur oportet, atq; conandum eſt
gnetur: ut ea quæ dubitantur, ſoluantur:
&
ea quæ compe-
tere loco uidentur, inſint: &
inſuper ipſa difficultatis, &
dubitationum, quæ circa ipſum fiunt, cauſa pateat: ſic enim
unum quodq; pulcherrimè demõstrari profectò poteſt.
Si
igitur motus iste non eſſet, qui ad locum accõmodatur, lo-
cus ſanè non quæreretur: quod quidẽ ante omnia eſt ani-
maduertẽdum. Ob hoc enim &
cœlum maximè in loco eſſe
putamus, quia ſemper motu cietur. Hîc autem triplex eſt:
latio, accretio, &
decretio.
Nam in accretione, decretio-
néue fit ſanè mutatio: &
quod prius hic erat, id eſt ad ma-
ius, aut ad minus, translatũ. Mouẽtur autẽ alia per ſe actu,
alia per accidens. Et borum alia per ſe moueri poſſunt, ut
corporis partes, atq; nauigij clauus.
Alia nequeũt.
ſed per
accidens ſemper mouẽtur, ut albedo, atq; ſcientia:
hæc enim
proptereà mutantur loco, quòd id in quo ſunt, mutatur. At-
qui diximus in cælo tanquã in loco eſſe, quia in aëre ſumus,
hic autem eſt in cælo: &
item in aëre non uniuerſo, ſed ob
ultimũ ipſius & continens, in aëre dicimus eſſe:
nam ſi uni-
uerſus aër ſit locus, locus profectò cuiuſq; nõ erit æqualis
ei, cuius eſt locus, at æqualis eſſe uidetur: talis autẽ eſt is, in
quo primò quippiam eſt. Cùm igitur non diuiſum eſt id,
quod cõtinet, ſed continuum: tum in illo non tanquã in lo-
co, ſed ut pars in toto dicitur eſſe. At cùm diuiſum eſt, atq;
tangit, tum in primc eſt ultimo cõtinentis, quod quidẽ neq;
pars eſt eius, quod eſt in ipſo, neq; maius, ſed æquale:
in eo-
dem enim ſunt eorum ultima. quæ ſeſe tangunt.
Atq;
ſi con
tinuum quidem eſt, non in illo, ſed cum illo mouetur. Sin
uerò diuiſum eſt in illo, ſiue illud moueatur, ſiue non mouea
tur. Inſuper cùm non eſt diuiſum:
ut pars in toto dicitur
ut in oculo pupilla, aut in corpore manus.
Cùm uerò
eſt diuiſum, eſſe in illo dicitur: ut aqua in cado:
aut in dolio
uinum. Nam manus quidem cũ corpore, aqua autẽ in cado
mouetur. Iam igitur ex hiſce patet, quidnã ſit locus.
Qua-
tuor enim ferè ſunt, quorum unum quid locum eſſe neceſſe
eſt. Aut enim forma, aut materies, aut interuallum, quod
eſt inter extrema: aut ipſa extrema:
ſi non ſit interuallum
nullum præter ipſius corporis magnitudinem: quod eſt in
loco. Atq;
patet, horum tria locum eſſe, nõ poſſe, ſed quia
continet, forma eſſe uidetur: in eodem enim ſunt ultima eo-
rum, quorum alterum continet, alterum continetur. Sunt
igitur ambo, fines, ſed non eiuſdem. Sed forma quidẽ, ipſius
rei: locus autem, corporis eius quod cõtinet.
Quia uerò id,
quod continetur, atq; diuiſum eſt, interdum transfertur eo
manente, quod continet, ut aqua ex uaſe: interuallum quid
eſſe uidetur, quod eſt inter extrema, ut aliquid aliud præter
corpus id quod transfertur. Hoc autẽ non eſt ita, ſed quod-
uis eorũ corporũ incidit quæ transferuntur, aptitudinemq́; habent tangẽdi.
Quòd ſi eſſet quid interuallum aptum in
eodemq́; manẽs, infinita loca eſſent pro fectò.
Si enim trãſ-
feratur aqua, & aër:
idẽ facient omnes partes in toto, quod
uniuerſa aqua in uaſe, & inſuper, locus etiam transferetur.
Quare loci etiã alius locus erit: et loci ſimul cõplures erũt.
At nõ eſt alius locus ipſius partis, in quo mouetur, cùm uas
totum transfertur, ſed idem. Aër enim, &
aqua, uel partes
aquæ in eo, in quo ſunt, mouẽtur, ſed non in eo loco, ad quẽ
accedunt, qui quidem pars eius eſt loci, qui locus totius eſt
cœli. Atqui materia quoq;
locus eſſe uidebitur, ſi in quie-
ſcente, & non ſeparato, ſed continuò quiſpiam conſidera-
uerit. Nam ut ſi alteratur, eſt aliquid quod nunc quidem
&
nunc quidem eſt du-
rum, olim autẽ er at molle (quapropter & dicimus materiã
aliquid eſſe) ſic & locus per quandam talem imaginatio-
nem eſſe uidetur. Verùm illud quidẽ ex eo, quia quod erat
aër, hic nunc eſt aqua. Locus autẽ ex eo, quia ubi erat aër,
hic nunc eſt aqua. At enim materia quidem ut anteà dixi-
mus, neq; ſeparabilis eſt àre, neq;
continet:
loco autẽ ambo
competunt. Si igitur locus non eſt quicquam istorũ trium,
neq; materia, neq;
forma, neque etiam interuallum, aliquid
aliud ſemper existens præter ipſius rei ſpatium quæ tranſ-
fertur, neceſſe eſt locum quatuor illorum reliquum eſſe, fi-
nem, inquam, corporis continentis: atq;
id corpus contineri
dico, quod eſt mobile latione. Magnum autem quid diffici
leq́; eſſe uidetur, locum percipere, tum quia partim mate-
riæ, partim formæ ſimilis eſſe uidetur: tum quia translatio
eius quod fertur in ipſo cõtinente, fit quieſcẽte. Eſſe enim
poſſe uidetur interuallum, aliud quoddam à magnitudini-
bus quæ mouentur. Confert autem ad hoc &
ipſe aër, qui
uidetur eſſe incorporeus, Nam nõ ſolùm, fines ipſius uaſis,
ſed interuallum etiam ipſum ut uacuum, locus eſſe uidetur. Vt autẽ uas, locus eſt potens transferri:
ſic &
locus, uas eſt
immobile. Quocirca cùm id, quod eſt intus mouetur, atq;
trãsfertur, ſi id mouetur in quo eſt ut in fluuio nauis, ut uaſe
tunc utitur illo quod cõtinet magis quàm loco. Locus autẽ
uuit eſſe immobilis. Quapropter uniuerſus fluuius magis
eſt locus, quia eſt immobilis uniuerſus. Quare locus, eſt fi-
nis cõtinẽtis immobilis primus. Atq;
ob hoc medium qui-
dem uniuerſi, infrà: fines autẽ citeriores cœli, ſuprà maxi-
mè omnibus propriè eſſe uidentur, quia illud quidẽ ſemper
manet, fines autem cœli eodem modo ſeſe habentes manent.
graue
aũt id, quod deorſum fertur ſuapte natura, is quidem finis: qui uerſus medium continet:
infrà eſt, &
ipſum etiã mediũ.
Is autẽ qui uerſus ultimum cõtinet, ſuprà, & ipſum etiam
ultimum. Et propterea locus ſuperficies quædam, &
quaſi
uas: cõtinensq́;
eſſe uidetur.
Præterea locus ſimul cũ ipſare
quodam modo eſt: quippe cùm ipſi fines ſint ſimul.
Quòd locus ſit primum continens, &
quòd aliquod cor-
pus contentum non ſit, ne ſit infinitum actu.
_AT_qui corpus quidem id eſt in loco, extra quod ali-
quod uerò non ita
ſe habet, non eſt in loco. Quapropter etiam ſi aqua fuerit
tale, partes quidem ipſius mouebuntur: alia nanq;
aliam cõ
tinet. Vniuerſum autem partim mouebitur, partim haud
mouebitur: ut totum enim ſimul locum non mutat, uerſatur
tamen: partium enim hic locus eſt, &
ſurſum quidam, &
deorſum non mouetur. Quædam autem uerſantur, &
quæ-
dam ſurſum atq; deorſum mouentur, quæ denſitatem habẽt,
ac raritatem. Vt autem dictum eſt:
quædam in loco po-
tentia ſunt, quædã actu. Idcirco cùm id, quod eſt ſimilium
partium, continuum eſt, tum partes potentia ſunt in loco: ſed cùm ſunt ſeparatæ, atque ut in cumulo fit, ſe tangunt,
tum in loco ſunt actu. Et rurſus, alia quidem per ſe:
ut o-
mne corpus aut latione, aut accretione mobile, per ſe alicu-
bi eſt: cœlum autem (ut dictum eſt) non eſt alicubitotum,
neq; eſt ullo in loco:
ſi nullum ipſum continet corpus:
ſed
quo mouetur, hoc & locus eſt partibus:
alia nanque par-
tium alij hæret. Alia uerò per accidens, ut anima atque
cœlum: omnes nanq;
partes quodam modo ſunt in loco:
cir
cumquaq; enim alia aliam continet.
Quapropter ſupre-
Vniuerſum autem alicubi
nõ eſt, & ipſum eſt aliquid:
quod enim alicubi eſt, et ipſum
eſt aliquid, & inſuper aliquid aliud extra ſe habet, quod cõ
tinet. At præter uniuerſum, ac totum, nibil eſt extra.
Et
propterea, omnia ſunt in cœlo: for ſitan enim cœlũ eſt uni-
uerſum. Eſt autẽ locus non ipſum cœlum, ſed aliquid eius:
ultimus, inquam finis quieſcens, quo corpus mobile tangit.
Et idcirco, terra in aqua, hæc in aëre, aër in æthere, et æther
in cœlo eſt collocatus. Ipſum uerò cœlum nullo in corpore
eſt ulterius collocatũ. Patet autẽ ex his, ſi hoc modo locus
dicatur, dubitationes oẽs ſolui facilè poſſe: neq;
enim unà cũ
corpore neceſſe eſt locum incremẽta ſuſcipere, neq; locum
eſſe puncti: neq;
in eodem, corpora eſſe duo:
neq;
interuallũ
quidem corporeum eſſe. Corpus eſt enim quoduis id, quod
eſt inter fines corporis cõtinentis, ſed non corporis fpaciũ.
Eſt etiam & ipſe locus alicubi, non ut in loco, ſed ut finis in
eo, quod eſt finitum. Non eſt enim in loco omne quod eſt:
ſed tantùm mobile corpus. Et fertur igitur quodq;
cũra-
tione ſuum ad locum. Quod enim poſt aliquod deinceps eſt
collocatum, ac illud non uiolentia tangit, id propinquũ eſt
illi natura: atq;
ſi copulata quidem ſint, paßione carent.
Sin
uerò ſe tangant, paßiua ſunt uicißim, atque actiua. Manet
præterea quoduis proprio in loco, non ſine ratione ſuapte
natura. Etenim hæc pars toto in loco, ut diuiſibilis pars
eſt ad totum: ueluti cùm aëris quiſpiam, uel aquæ mouerit
partem: ſic etiam aër &
ſeſe ad aquam habet:
nam alterum
eſt uelut materies, alterum forma. Aqua quidem, materies
aëris: aër autem, quaſi quidam illius actus.
Aqua nanq;
po
tentia aër est: at aër alio modo potentia aqua.
Sed de his,
eſt posterius pertr actandum, atq; id quod nunc neceßitate
eſt
dictum, tunc dilucidius explicabitur. Quòd ſi idem eſt ma
teries, atq; actus (ambo nanq;
eſt aqua, ſed alterum potẽtia,
alterum actu) ipſa ſanè ad aërem, ut pars quodammodo ſe
habet ad totum. Quapropter &
his eſt tactus.
Copulatio
uerò tunc erit cùm ambo fuerint unum actu. Sed eſſe quidẽ
locum, & quidnam ſit locus, ſatis iam diximus.
Quod ad Naturalem pertinet, de Vacuo inquiſitio, &
de ordi,
ne huius in quiſitionis.
_EO_dem modo autẽ putandum eſt Naturalis eſſe philo-
ſophi de uacuo contemplari, quemadmodum & de lo
co, ſi ſit nec´ne, & quonam ſit modo, aut quid tandem ſit,
Etenim ſimiliter creditur, atque nõ creditur, per ea quæ de
ipſo putantur. Nam qui dicunt uacuũ eſſe, ut locũ quendam
& uas ipſum ponunt.
At plenum quidem eſſe uidetur, cùm
habet eam molem, cuius eſt ſuſceptiuum. Vacuum autem,
cùm illa eadem caret, quia idem eſt uacuum, plenum, & lo-
cus: eſſe uerò ipſorum non idem eſt, ſed diuerſum.
Inci-
piamus autem conſiderationem oportet, & hiſce quæ di-
cunt ij, qui uacuum aſſerunt eſſe, & ijs etiam quæ dicunt,
qui ipſum è medio tollunt, & tertiò communibus de ipſis
opinionibus ſumptis. Qui igitur non eſſe conantur osten-
dere, non id è medio tollunt, quod homines dicere uacuum
uolunt, ſed quod dicunt errantes: ut Anaxagoras, &
qui
hoc redarguunt modo, nam aërem aliquid eſſe demonstrãt,
torquentes utres, ac aërem roboris eſſe participem osten-
dentes: &
item ipſum in hiſce uaſis includentes, quæ ſurri-
piunt aquam. At homines uacuum, ſpacium eſſe uolunt, in
quo nullum eſt ſenſibile corpus. Atque cùm omne quod eſt,
corpus eſſe existiment: id in quo nibil eſt omnino, uacuum
Quapropter id quod eſt aëre plenum, uacuum
inquiunt eſſe. Nõ igitur id ostẽdere eos oportet, aërem, in-
quam, aliquid eſſe, ſed ſpacium nõ eſſe quicquã præter cor-
porũmolẽ, aut ſeparabile, aut actu, quod quidẽ uniuerſum
corpus ſeiungit, ut nõ ſit continuũ, quemadmodũ Democri
tus, & Leucippus, &
cõplures alij Natur alium dicunt:
aut
etiam ſi quid ponunt extra corpus cõtinuum uniuerſi. Hi
igitur ad propoſitũ non rectè proficiſcuntur, ſed ij, magis,
qui uacuũ eſſe dicunt. Atq;
primo quidem motũ loco accõ
modatum nõ fore dicunt, qui quidem eſt latio, atq; accretio:
non enim eſſe motus uidetur, niſi ſit uacuum:
fieri{na}nq;
nõ
poteſt, ut ipſum plenum ſuſcipiat. Quod ſiſuſceperit, fue-
rintq́; duo corpora in eodẽ, poſſunt &
quotquot uolueris
corpora ſimul eſſe: differẽtia nanq;
; dicinõ poteſt, ob quam
dictũ hoc nõ eueniet. Quòd ſi hoc erit, poteſt &
minimum
ſuſcipere maximũ: quippe cùm ipſum magnũ multa ſit par
ua. Quare ſi fit ut æqualia multa ſint in eodem, fieri poteſt
ut multa quoq; inæqualia ſimul ſint in eodẽ.
Meliſſus autẽ
& uniuerſum ex his ostẽdit immobile eſſe:
nã ſi mouebitur,
neceſſe eſt, inquit, uacuum eſſe. Atuacuum, in ratione re-
rum non eſt, Vno igitur modo, ex his uacuũ quid eſſe osten
dunt. Deinde alio modo, quia nonnulla corpora premi, co-
giq́; uidentur:
quod intueri licet cùm dolia unà cũ utribus,
ut inquiunt, uinum ſuſcipiũt, propterea quòd corpus quod
denſatur: ea uacua quæ inſunt ingreditur.
Præterea accre-
tio etiã per uacuũ fieri omnibus uidetur: nã alimentũ quidẽ
eſt corpus. Fieri uerò nõ poteſt, ut corpora duo ſint ſimul.
Testẽ etiam huius id aſſerunt, quod in cinere fieri ſolet, qui
quidẽ tantũ ſuſcipit aquæ, quãtũ uas uacuũ capit. Eſſe autẽ
et Pythagorici uacuũ dixerũt, et ipſum ex infinito ſpiritu
heret, quod natur as ipſas distinguit. Proptereáq;
uacuũ ſe-
paratio quædam eſt eorũ, atq; distinctio, quæ deinceps ſunt
collocata, atq; hoc inquiunt, primũ in numeris eſſe.
Vacuũ
enim, naturã ipſorũ distinguere dicũt. Talia igitur, &
tot
ferè ſunt, ex quibus quidã eſſe, quidã nõ eſſe uacuũ cenſent.
_A_T nos, ut pcipiamus utronã modo res ſe habeat, acci
Vacuũ
igitur, locus eſſe uidetur, in quo nihil eſt. Quod quidẽ inde
emerſit. Omne enim quod eſt, corpus eſſe existimant, &
o-
mne corpus eſſe in loco, et uacuũ eſſe locũ, in quo nullũ eſt
corpus. Quare ſi alicubi nõ eſt corpus, ibi nibil eſſe dicũt.
Rurſus omne corpus tangibile eſſe putant, &
tale, ut gra-
uitatis, ac leuitatis ſit particeps. Fit igitur per ratiocinatio
nẽ, ut id ſit uacuũ, in quo non eſt graue quicquam, uelleue:
hæc igitur, uti diximus, per ratiocinationẽ eueniũt, abſurdũ
autẽ eſt, ſi punctus ſit uacuum: ſit enim id locus oportet, in
quo corporis eſt tangibilis moles. Attamẽ uacuũ uno qui-
dem modo uidetur id dici, quod nõ eſt plenũ corporis ſenſi
bilis tactu. Senſibile uerò eſt tactu, quod grauitatẽ habet,
uel leuitatẽ. Idcirco &
quiſpiã dubitauerit, quidnã dicẽt:
ſi
ſpaciũ colorẽ habeat, aut ſonũ, uacuum´ ne, an non uacuum
eſſe? At ut patet, uacuũ eſſe dicent:
ſi corpus tangibile ſuſci
pere poßit: uacuũ nõ eſſe, ſi illud ſuſcipere nequeat.
Alio
uerò modo id, in quo nõ eſt hoc aliquid, neq; ſubstantia cor
porea ulla. Quapropter quidam uacuũ eſſe corporũ mate
riam dicunt, qui quidem & locũ hoc idem aſſerunt eſſe, nõ
rectè dicentes, ut patet. Materia nanq;
ſeparabilis non eſt à
corporibus. Vacuum autẽ, ut ſeparabile quærunt.
Quoniã
uacuum neceſſe eſt locum
eſſe, ſi corpore careat, dictumq́; eſt quomodo eſt, &
quo-
modo nõ eſt locus in rebus: patet hoc pacto uacuũ aut ſe-
paratum, aut inſeparabile, in ratione rerũ non eſſe. Vacuũ
enim non corpus, ſed corporis ſpacium eſſe uolunt. Qua-
propter & uacuũ uidetur quid eſſe, quia &
locus, &
per
eadem ſanè. Motus enim, qui loco accõmodatur in mentem
uenit, et hiſce qui locũ eſſe quid præter corporũ molem in-
gredientium dicũt, et hiſce qui uacuũ ponunt. Atq;
cauſam
motus uacuũ ſic eſſe putant, ut in illo corpora moueantur: hoc autẽ tale erit, qu le ipſum locũ quidã in quiunt eſſe.
At
nulla prorſus neceßitas cogit, ſi motus eſt, uacuũ eſſe. Atq;
omnino quidẽ uacuũ omnis motus cauſa nõ eſt: quapropter
& Mellißus idipſum præterit.
Poteſt enim alterari plenũ,
ut patet. Deinde, neq;
eius motus, qui ad locũ accõmoda-
tur. Poſſunt enim corpora mutuò ſibi cedere, etiã ſi nullum
ſit ſpaciũ ſeparabile præter corpora, quæ mouentur. Atq;
hoc, in cõtinuorum, ſicut & in humidorũ conuerſionibus,
patet. Poſſunt etiam corpora nõ ob ingreßioné in uacuũ,
ſed ob extruſionẽ eorum, quæ in ipſis inſunt, denſari: ueluti
cùm premitur aqua, fit ut aër, qui in ipſa eſt, extrudatur.
Fiunt præterea incrementa, non ſolùm aliquo ingrediente,
ſed etiã alteratione, ueluti ſi aër ex aqua fiat. Omnino au_
tem ea ratio, quæ de accretione fit et de aqua, quæ in cine-
rem funditur, ipſa ſeipſam impedit. Aut enim non augetur
quicquam, aut non corpore, aut fieri poteſt, ut ſint duo cor
pora in eodem. Dubittationẽ igitur cõmunem ſoluere uo-
lunt, ſed non ua cuum eſſe ostendunt: aut totum corpus ua-
cuum eſſe neceſſe eſt, ſi omni ex parte augetur: &
per ua-
cuum ut dicunt accreſcit. Eadem eſt, &
de cinere ratio.
quidam uacuum eſſe ostendunt.
Quòd non rectè per motum aſtruatur vacuum eſſe, quando po-
ſito vacuo tollatur motus.
_R_ Vrſus autem dicamus uacuũ hoc pacto ſeparatũ nõ
Nam ſinatura cuiq;
ſim-
pliciũ corporũ aliqua latio cõpetat, ut igni quidè ſurſum,
terræ uerò deorſum, atq; ad mediũ, patet uacuũ cauſam la-
tionis non eſſe. Cuius igitur motus cauſa, uacuum erit?
eius
enim eße uidetur, qui loco accõmodatur: at huius cauſa nõ
eſt. Præterea ſi eſt aliquid ut locus corpore carens, cùm eſt
uacuum, quonam feretur corpus, quod in illo poſitũ fuerit,
non enim ad uniuerſum mouebitur. Eadem &
ad eos accõ-
modatur ratio, qui locum ſepar atũ quid eſſe ponũt, in quẽ
id fertur quod motu cietur. Quo nanque modo feretur id,
quod ibi poſitũ fuerit, aut manebit? Et de differentijs hiſce,
ſupra inquam ac infra, & de uacuo, nõ iniuria eadem accõ
modabitur ratio. Qui nanq;
uacuum eſſe dicũt, locũ ipſum
in quiunt eße. At quonam pacto corpus aut in loco, aut in
uacuo erit, non enim fit id quod ratio flagitat, cùm totum
quippiam corpus, ut in ſeparato, permanente´ ue loco po-
ſitum fuerit: pars enim ſi non ſeorſum ponatur, nõ in loco
eſt, ſed in toto. Præterea ſi neq;
locus eſt, neq;
uacuum erit.
Accidit autem biſce, qui dicunt uacuum eße, ut neceſſarium
ſi motus erit. contrariũ potius, ſi quiſpiam diligenter conſi
deret, nõ poſſe in quam quicquã moueri ſi uacuũ eſt. Nam
ut quidã terrã ob ſimilitudinẽ quieſcere cenſuere, ſic & in
uacuo quoduis quieſcere corpus neceße est. Non eſt enim
quoniam magis, aut minus mouebitur: quo nanq;
uacuũ eſt,
hoc differentiarũ eſt expers. Atqui patet omnem motum
&
ſi ſit uiolentus, &
eum neceßa-
riò qui natura cõpetit, eſſe: quippe cùm uiolentus quidẽ ſit
præter naturã: qui uerò eſt præter naturã:
posterior ſit eo,
qui eſt ſecundũ naturam. Quare ſi hiſce motus non ſit, qui
corporũ natur alium cuiq; ſuapte natura cõpetit, neq;
cæte
rorũ proſectò motuum quiſquã erit. At quonã pacto mo
tus is erit, qui natura competit rebus, cùm ratione uacui, ac
infiniti nulla prorſus ſit differentia? Nam quo infinitũ eſt,
eo nihil infra, nihil ſupra, nihil deniq; mediũ eſt.
Quo ue-
rò uacuum eſt, eo nihil intereſt inter ſuperũ, inferumq́;. Nã
ut nihili nulla eſt differẽtia, ſic & eius quod haud eſt, nulla
differentia aßignari poteſt. Vacuũ uerò non ens quid, pri-
uatioq́; eſſe uidetur.
At ea latio, quæ natura cõpetit, diffe-
rentiam ſubit. Quare erunt ea, quæ differentia ſunt, natu-
ra. Aut igitur non eſt natura latio uſquam, aut ſi eſt, ua-
cuum in ratione rerũ proſectò non eſt. Præterea nũc qui-
dem mouentur ea, quæ iaciuntur, eo qui pepulit nõ tangẽte,
aut ob antiperistaſin, ut quidã inquiunt, aut quia pulſus aër
motu pellit celeriore, quàm fit ea latio pulſi, qua locum ad
proprium ſertur. At in uacuo, nihil horũ eſſe poteſt:
neque
fit ut quicquam feratur, niſi ut id quod uehitur. Præterea
nemo dicere poteſt, cur motum alicubi ſtabit. cur enim, hîc
quàm ibi potius ſtabit? Quare aut quieſcet, aut in infini-
tum feratur neceſſe eſt, ſi non potentius quippiam impedie
rit. Inſuper nunc quidem in uacuo ex eo corpora ſerri ui-
dentur, quia cedit: at in uacuo, talis conditio ſimiliter ſeſe
habet omni ex parte, quare omnẽ ad partem ferentur. At-
qui perſpicuum id quod dicitur, & ex biſce quæ deinceps
dicemus, erit. Videmus enim idem pondus, corpus´ ue cele-
rius duas ob cauſas ferri. Aut quia id differt per quod mo-
Aut
quia id quod fertur differt, ſi ſint eadem cætera: ob ponde-
ris aut leuitatis exceſſum. Atq;
id quidem per quod fertur
cauſa eſt, propterea quod impedit, maximè quidẽ ſi cõtra fe
ratur: minus autẽ ſi maneat, &
magis id quod non eſt facilè
diuiſibile, quale eſt id, quod magis eſt craſſum. Pondus igi-
tur A per B quidẽ medium, in tẽpore C feretur. Per D uerò
ſubtilius quidem illo, lõgitudine uerò æquale in tempore E
impedientis corporis ratione. Sit enim B quidẽ aqua, D au
tem aër, quantò igitur aër aqua ſubtilior, tantò celerius A
pondus per D quàm per B medium feretur, ut patet. Habeat
igitur eandem rationem ad celeritatem celeritas, qua distat
aër ab aqua. Quare ſi in duplo ſit aër aqua ſubtilior, duplo
in tempore B medium pertrãſibit, ad id tempus in quo per
medium D feretur, & C tempus duplum erit temporis E.
Atq;
quo ſubtilius eſt, minusq́;
impedit, atq;
facilius ſcindi-
tur id, per quod fit tranſitio, eo pondus A celerius ſemper
feretur. At uacuum nullam rationem habet, qua à corpore
exceditur, quemadmodum neque ipſum nihil ad numerum.
Nam ſi quatuor uno quidẽ tria, pluribus uerò duo, & plu-
ribus etiã quàm duo unũ excedunt, nullã profectò rationẽ
ulterius habent, qua nihil ipſum excedunt. Id enim quod
excedit, in exceſſum ipſum, et id quod exceditur, neceſſe eſt
diuidatur, quare ipſa quatuor, erunt id quod excedunt, &
nihil. Idcirco neq;
linea punctum excedit, ſi non cõponatur
ex punctis. Similiter &
uacuum, nullam ad plenũ rationẽ
habere poteſt: quare neq;
etiam motus.
Sed ſi per ſubtilißi
mum tanto motu tanto in tempore pondus A fertur per ua
cuum ſi mouebitur, omnẽ profectò rationẽ exuperabit. Sit
enim F uacuũ lõgitudine æquale B & D plenis.
Põdus igi-
aliquo quidem in tempore quod ſit
G minore uerò quam eſt tempus E fuerit motũ, hanc pro-
fectò rationẽ & uacuum habebit ad plenum, quam ad tem
pus, tẽpus habebit: ſed tanto in tẽpore quantũ eſt G pleni C
partem aliquam tranſierit pondus A ſitq́; illa K tranſierit
autẽ A pondus, medium ipſum F ſi ea etiã ratione differat
ſubtilitate ab aëre, quã E tẽpus ad G tempus habet. Nam ſi
corpus F tantò ſubtilius ſit ipſo D quantò tempus E tẽpus
excedit G econtrà profectò pondus A tranſierit illud cele-
ritate tanto in tẽpore quantum eſt tẽpus G ſi per illud fera
tur. Si igitur nullum in F fuerit corpus, celerius adhuc per
illud ſanè mouebitur. At in G tẽpore, motũ iam erat.
Quare
põdus A æquali in tẽpore plenũ, & uacuum pertranſibit.
At hoc fierinequit.
Si igitur tempus aliquod erit, in quo
per uacuũ quoduis corpus mouebitur, hoc eueniet impoßi-
bile, ut ex hiſce quæ diximus patuit: in tempore enim æqua-
li quippiam plenum, atq; uacuum pertranſibit.
Erit enim
ſic aliquod corpus, ut ad tempus eſt tempus. Vt in ſumma
autem dicam, manifesta eſt huiuſce cauſa accidentis: nam
motus quidem omnis ad motũ eſt ratio (eſt enim in tempo-
re) & omnis tẽporis item ad tempus, modo ſint ambo fini-
ta: ſed uacui ad plenũ, nulla prorſus eſſe ratio poteſt.
Hæc
igitur eueniunt, ob eorum differentiã, per quæ corpora mo
tu cientur. Eorum autem quæ feruntur exceſſu, eueniunt
hæc. Cernimus enim ea corporum, quæ plus aut grauita-
tis, aut leuitatis habent momenti, modò eadem ipſis inſit fi-
gura, celerius per æquale ſpacium ferri, eáq; ratione, quam
inter ſeſe habẽt. Quare &
per uacuum ita ferẽtur.
At fieri
profectò nequit: quã enim ob cauſam celerius mouebuntur@
in plenis enim, id neceſſariò fit, maius enim celerius uiſum
Nam id quod fertur, aut eſt iactum, figura
diuidit, aut momẽto quod habet. Aequalis igitur celerita-
tis omnia erũt, at fierinequit. Patet igitur ex hiſce, quæ di-
ximus, ſi uacuum ſit, cõtrariũ illius accidere propter quod
uacuum eſſe probant, qui ipſum aſſerunt eſſe.
Quòd non ſit vacuum inſitum corporibus, quod aſſerebant
aliqui ob rarum ac denſum.
_H_I nanq;
ſi motus is erit, qui loco accommodatur, ua-
cuum ſeparatum per ſe eſſe putant. Hoc autem perin
de eſt, atq; ſi ſeparatũ quid locũ aſſerunt eſſe:
quod quidem
eſſe non poſſe, prius eſt demonstratum. At uerò ſi per ſe
quoq; ipſum cõſiderabimus, uacuũ id, quod uacuũ dicitur,
atque inane, uerè uidcbitur. Nam ut ſi in aqua quiſpiam
cubum poſuerit, tantum aquæ cedet, quãtus eſt ipſe cubus: ſic &
in aëre fiet, ſed ſenſunon patet.
Et ſemper omne
corpus quod ferri poteſt, ad id, ad quod aptum eſt ferri,
niſi denſetur, aut ad infera, ſi ſit terra, aut ad ſupera, ſi ſit
ignis, aut ad utraque feratur cedendo neceſſe eſt, ſiue cu-
bus, ſiue quoduis aliud in ipſo corpus ponatur. At hoc
quidem in uacuo fieri nequit, quippe cùm non ſit corpus.
Cubum autem æquale uacui ſpacium penetraſſe uidebitur,
proinde atq; ſi aqua ligneo cubo non cederet, neq;
aër, ſed
ipſum omnia penetrarent. Atqui cubus etiam tantam ma-
gnitudinem habet, quanta eſt ea uacui, quæ occupatur ab
ipſo: quæ etſi calida eſt, aut frigida, &
grauis, aut leuis,
non minus tamen ob hoc, ratione ab uniuerſis affectibus
eſt diuerſa: etiam ſi non ab illis ſit ſeparabilis, dico autem
ipſam lignei cubi molem. Quare etiam ſi ab illis omnibus
fuerit ſeparata, & neque grauis fuerit, neque leuis, æquale
ſibi ſpacium occupabit, in eademq́; loci, uacuiúe parte ſibi
quonam igitur cubi moles ab æquali
uacuo differet, atq; loco?
Et ſi duæ tales ſimul fuerint mo-
les, cur & quotquot uolueris in eodẽ non erunt?
Vnum igi-
tur hoc abſurdum, ac impoßibile ſequitur. Præterea patet
id cubum ipſum habere cùm transfertur, quod & uniuerſa
cætera copora habent. Quare ſi nihil à loco differat, cur
corporibus facere locũ oportet præter uniuſcuiuſq; molẽ,
ſi moles ſit affectuũ expers? nihil enim confert, ſi tale circa
ipſum ſpaciũ aliud ſit æquale. Ex his igitur patet in ratio-
ne rerum uacuũ ſeparatum nõ eſſe. S E D ſunt qui putãt
per rarum, ac denſum patere uacuum eſſe. Nam ſi non ſit
rarum, ac denſum, neq; fieri poteſt, ut corpora coëant, atq;
premantur.
Quod ſi id non ſit, aut motus omnino non erit,
aut uniuerſum fluctuabit, ut inquit Xuthus, aut in aërem
æqualem, atq; aquam fieri mutationem ſemper oportet hoc
inquam pacto: ut ſi ex aqua poculi unius oriatur aër, tanta
ſimul aqua ex æquali aëre generetur, aut neceſſe eſt, uacuũ
eſſe. Alio nanq;
modo fieri nequit, ut corpora constringan
tur, ac dilatentur. Si igitur inquiunt eſſe rarum, quod ha-
bet multa uacua ſeparata: patet ſi uacuum ſeparatum eſſe
non poßit, ſicut neq; locus ſpacium habens, neq;
rarum in
ratione rerum ſic eſſe. Si uerò non ſeparabile, ſed tamen
ineſſe quid uacuum dicũt, minus quidẽ, eſt hoc impoßibile.
Accidit autẽ primò quidẽ non omnis motus cauſam uacuũ
eſſe, ſed eius duntaxat, quò ſupera loca petuntur: rarũ enim
leue eſt, quapropter & ignem rarũ inquiunt eſſe.
Deinde
non eſſe uacuum motus ſic cauſam, ut in ipſo quid mouea-
tur: ſed utres mouent id ſurſum, quod adiunctum eſt ipſis,
ex eo quia ſurſum ipſi feruntur, ſic & uacuum ſurſum mo-
u@re. At quonã pacto latio uacui poteſt, uel locus eſt?
uacui
Præterea quam
cauſam aßignabunt, qua graue deorſum fertur? Et inſuper
patet, ſi quantò rarius quippiã, magisq́; uacuũ eſt, tantò ce
lerius ſurſum feretur, quod uacuũ, ſit omnino, ſurſum id uel
celerrimè ferri. At forſitan et hoc moueri nõ poteſt.
ut enim
demonstratũ eſt in uacuo cuncta immobilia, ſic eadẽ ratio_
ne uacuum etiam demonstrabitur immobile eſſe: celeritates
enim cõparari nõ poſſunt. At enim cùm uacuũ quidẽ non
eſſe dicamus, cætera autem uerè ſint dubitata, & hæc cõſi-
deremus oportet. Nã aut motus nõ erit, ſi raritas, dẽſitasúe
non erit, aut inundabit cœlum, aut aqua ex aëre, aut aër ex
aqua ſemper orietur æqualis: patet enim plus aëris ex aqua
ſemper oriri. Neceſſe eſt igitur, ſi corpora non premantur,
atq; dẽſentur, aut id quod hæret efficiat tandem expulſum,
ut ultimum turgeat, atq; tumeſcat, aut alio in loco æqualis
aqua ex aëre fiat, ut to ta moles æqualis ſit uniuerſi, aut ni-
hil penitus moueatur: ſemper enim cum aliquid mouetur,
id accidet, niſi uerſetur. At non uniuerſauerſantur, ſed ſunt
& ea, quæ recto motu cientur:
illi igitur ob hæc ipſa, ua-
cuum quid dicerent eſſe. Nos autẽ ex hiſce, quæ iam con-
ceſſa ſunt, dicimus materiam unam eſſe contrariorũ, calidi-
tatis inquam, atq; frigiditatis, &
cæterarũ naturalium con
trarietatum: &
ex ente potentia, ens actu fieri.
Atque non
eſſe quidem ipſam materiam ſeparabilem: ratione uerò eſſe
diuerſam. Et unã numero coloris ſi fortè fuerit:
&
calidita
tis, atq; frigiditatis, Et corporis item materiã eandẽ magni,
ac parui, quod quidẽ ex eo maximè patet. Nam ſi factus eſt
aër ex aqua, eadem materia facta eſt aër: nulla re inſuper
alia aſſumpta, ſed quod erat potentia, id tandem factum eſt
actu. Et rurſus ſimili modo, ſi orta eſt ex aëre aqua.
Eadem
materia nunc in magnã ex parua, nunc in paruã ex
magna uertitur molem. Simili igitur modo, ſi &
aër ex ma-
iore ſtringitur in minorem, & ex minore rurſus in maiorẽ
extenditur molem: materia ipſa, quæ eſt ambo potentia, fit
uiciſsim utrunq;. Nam ut ex frigido calidum eadem, &
ex
calido frigidum fit, qui potẽtia erat ambo: ſic &
ex calido
fit magis calidũ, nulla prorſus ipſius parte tunc emergente
calida, quæ non erat antea calida, cum calida minus erat. Quemadmodũ neq;
ſi circunferẽtia circuli in minoris am-
bitum eſt redacta, ſiue ſit eadem, ſiue ſit alia: pars ipſius nul
la facta eſt curua, quæ non erat anteà curua, ſed recta. Non
enim ex eo quippiam minus, aut magis eſt tale: quia id in-
termittitur, quo minus aut magis dicitur tale. Neque fit ut
flammæ pars ulla ſumatur: in qua caliditas, albedoq́;
nõ ſit.
Quare & ipſa moles ſenſibilis nõ ideo extẽditur, aut con-
ſtringitur, quia materies aliquid inſuper accipit, aut abij-
cit: ſed quia ipſa materies utrũq;
ſubire põt.
Quo fit ut idẽ
ſit rarũ, & denſum:
et utriuſq;
materies una.
Atqui denſum
quidẽ eſt graue: rarũ autẽ leue.
Duo nãq;
comitãtur utrũq;
:
graue enim, & durũ, denſa eſſe uidẽtur:
{be}ue uerò, ac molle,
rara. Verũ in plũbo, ac ferro, graue, durumq́;
diſcrepãt.
Ex
ijs igitur, quæ dicta ſunt, patet neq; ſeparatũ, aut ſimplici-
ter, aut in raro, neq; potẽtia uacuũ eſſe:
niſi quiſpiam uolue
rit omnino uacuũ id appellare, quod eſt cauſa {la}tionis. Hoc
autẽ pacto grauis ipſius, leuis quæ materies, ut eſt talis, ua-
cuum erit. Rarũ enim, ac denſum, hac quidẽ cõtr arietate, {la}
tionis ſunt effe ctiua. Ratione uerò duri, mollisúe cauſa
ſunt facilis, difficilisúe paſsionis, & nõ lationis, ſed potius
alterationis. Sed de uacuo quidẽ quo pacto eſt, &
quo pa-
cto nõ eſt in ratione rerum, hoc ſit modo determinatum.
Inquiſitio de Tempore.
Et primùm, an ſit:
deinde, quid ſit:
&
quòd non ſit motus.
_PO_ſt hæc autẽ, cõſequẽs eſt de tẽpore pertractare, atq;
teras ſi ſit in ratione rerũ nec´ne: deinde contẽplandum eſt
quænã ſit ipſius tandẽ natura. Ex his itaq;
tẽpus non eſſe
penitus, aut uix eſſe, ac exiguè quiſpiam ſuſpicabitur. Nam
aliud ipſius, fuit atq; non eſt:
aliud eſt futurũ, et nondũ eſt,
Ex hiſce autẽ constat & infinitum, &
quod ſemper accipi
tur tẽpus. At hoc in ratione rerũ eſſe, quod ex hiſce quæ nõ
ſunt, cõstat, impoſsibile eſſe uidetur. Præterea partibilis
omnis rei ſi ſit, neceſſe eſt cùm eſt, aut oẽs partes, aut nõnul
las eſſe. At tẽporis, quod quidem eſſe partibile constat, aliæ
partes tranſactæ, aliæ futuræ ſunt, nullá que penitus adeſt. Ipſum autẽ, nunc, partẽ nõ eſſe conſtat:
pars nanq;
metitur,
at ipſum, nunc nõ metitur. Ex partibus prætereà constet
totum oportet: at tẽpus ex ipſis, nunc nõ uidetur constare.
Inſuper ipſum, nunc, quod præteritum distinguere, futu-
rumq́; uidetur, utrũ unũ idemq́;
ſemper permaneat, an aliud
ſit, atq; aliud, non diſcerni facilè poteſt.
Nam ſi ſit aliud,
atq; aliud ſemper, cùm plures partes temporis nullæ ſimul,
niſi altera contineatur ab altera, perinde atque minus à ma
iore tempore continetur, atq; id quod nunc quidem non eſt,
anteà uerò fuit, neceſſe ſit aliquando eſſe corruptum, ipſa,
nunc, profectò ſimul non erunt. Prius autem ſemper cor-
ruptum eſſe, neceſſe eſt. In ſeipſo igitur corruptum eſſe non
poteſt, proptereà quòd tunc eſt. In alio uerò nunc, quî
fieri poteſt ut ſit corruptum? Sit enim hoc impoſsibile, ipſa
nunc ſibi hærere: ut puncto punctũ.
Si igitur nõ in eo quod
eſt deinceps corruptũ eſt, ſed in alio: in ipſis profectò nunc
At fieri nequit.
At uerò neq;
idem ſemper permanere poteſt, Nullius enim
diuiſibilis finiti finis eſt unus: ſiue ad unũ, ſiue ad plura cõ-
tinuũ ſit. At ipſum nunc, finis eſt:
tẽpusq́;
ſumi finitũ põt.
Præterea cùm ſimul eſſe tẽpore, &
neq;
prius, neq;
poste-
rius nihil aliud ſit, quàm in eodẽ nunc eſſe: ſi priora poste-
rioraúe in hoc nunc, ſunt, ea profectò, quæ ante centies cen-
tenos annos ſunt facta, ſimul cũ ijs erunt, quæ hodierno die
cõficiuntur: et neq;
prius quic quã alio, neq;
posterius erit.
De ijs igitur quæ inſunt tẽpori: tot ſint dubitata.
Sed quid-
nam ſit tẽpus, et quæ ſit ipſius natura, ſimiliter eſt obſcurũ:
& ex ijs, quæ à maiorib
9 nostris tradita ſunt, & exijs quæ
nuper à nobis ſunt dicta. Quidã enim uniuerſi motũ, quidã
ſphæram ipſam tẽpus eſſe dixerũt: quorũ neutrũ uerũ eſt.
Etenim cõuerſionis pars, tẽpus eſt quoddã: conuerſio uerò
nõ eſt. Pars enim cõuerſionis eſt id, quod ſumptũ eſt:
nõ con
uerſio. Præterea ſi plures eſſent cæli:
motus uniuſcuiuſq;
ſi
militer tẽpus eſſet. Quare plura tẽpora ſimul eſſent.
Sphæ-
ram autẽ uniuerſi quidã adeò tẽpus eſſe putarunt, quia &
in tempore, & uniuerſi ſphæra ſunt cuncta.
Sed hæc adeò
ſtultũ eſt, ut ſuperuacaneum ſit ea impoſsibilia, quæ ſequun
tur cõſiderare. Cùm uerò motus quidam, atq;
mutatio quæ-
dam, tẽpus eſſe maximè uideatur, id ſi ſit, cõſideremus opor
tet. Mutatio igitur, motusúe in ipſo eſt quod mutatur dun-
taxat: aut ubi id eſt, quod mouetur, atq;
mutatur.
At tempus
ubiq; eſt æquè &
apud omnia.
Præterea mutatio quidẽ o-
mnis celerior eſt atq; tardior:
at tempus non eſt.
Tardum
enim, & uelox tẽpore eſt definitũ.
Nam id quidẽ eſt uelox,
quod in breui tẽpore magnũ: id autẽ tardum, quod in longo
paruũ ſpacium tranſit. At tempus nec ut quantum quid eſt,
Tempus igitur non eſſe mo
tum, ſatis iam patuit. Atq;
nihil impræſentiarum interſit,
utro nomine, motu an mutatione utamur.
Quòd ſit Tempus, quodq́;
licet motus non ſit, non tamen ſit ſine
motu: &
quòd eius numerus ſit.
_A_Tuerò non ſine mutatione tempus eſſe uidetur.
Nam
nos eſſe mutatos, nõ uidetur nobis tẽpus fuiſſe: quẽadmodũ
nec hiſce, quos ferunt in Sardo apud Heroas dormire, cùm
fuerint experrecti. Cõiungunt enim nũc ipſa, prius inquã:
atq;
posterius, unumq́;
faciunt mediũ ob ſenſus occupatio-
nem tempus excipientes. Vt igitur ſi non aliud, atq;
aliud,
ſed unum, idemq́; nunc eſſet tẽpus, ſanè non eſſet, ſic et cùm
lateat aliud, atq; aliud, me dium eſſe, ipſum non eſſe tempus
uidetur. Quòd ſi tunc fit, ut tempus eſſe non arbitremur, cũ
nullam definimus mutationẽ, ſed in uno atq; indiuiſibili ani
ma manere uidetur: cùm uerò ſenſerimus, definiuerimusq́;
mutationem, tũc tempus fuiſſe dicimus: patet profectò ſine
motu, mutationeúe tempus nõ eſſe. Quæ cùm ita ſint, pa-
tet tempus, nec motũ eſſe, nec eſſe etiam abſq; motu.
Quo-
niam autem quidnam ſit tempus, quærimus: ſumamus opor
tet hinc ordientes, quidnã ipſius ſit motus. Nam ſimul mo-
tum, tẽpusq́; ſentimus.
Etenim ſi tenebræ ſint, &
nihil per
corpus afficiamur: motus autẽ inſit in anima, cõtinuò ſanè
quoddam etiã ſimul fuiſſe tẽpus uidetur. At cũ tẽpus, etiã
quoddã uidetur nobis fuiſſe, ſimul tũc et motus fuiſſe quid-
dam uidetur. Quibus efficitur, ut tẽpus, aut motus ſit, aut
aliquid motus. Cùm igitur motus non ſit, neceſſe eſt ipſum
aliquid motus eſſe. Cùm autem id, quod mouetur ex quo-
dam in quoddã proficiſcatur, magnitudoq́; omnis continua
Quia nanq;
ma
gnitudo continua est, ideo & motus cõtinuus eſt.
At quia
motus cõtinuus eſt, & tẽpus etiã continuũ eſt:
quãtus enim
eſt motus, tantum & tempus ſemper fuiſſe uidetur.
Atqui
prius, & posterius, in loco eſt primo, atq;
poſitione.
Cùm
uerò in magnitudine ſit, in motu quoq; ſimilitudine ratiõis
prius eſſe posteriusúe neceſſe eſt. At uerò prius, atq;
poste
rius in tẽpore etiã eſt: ex eo ſanè, quia ſemper alterũ ipſorũ
alterum ſequitur. Prius autẽ in motu, posteriusúe ſubiecto
quidẽ eſt motus: ipſo autẽ eſſe diuerſum eſt, et nõ eſt motus.
Atqui tẽpus quoq;
cognoſcimus, cum motũ definimus prio
re posterioreũe definientes: atq;
tũc fuiſſe dicimus tempus,
cùm prius in motu posteriusúe ſenſerimus. Hoc ipſo autem
definimus, quod aliud atque aliud ipſa, & aliud quid inter
ipſa mediũ eſſe existimamus: nam cũ extrema alia à medio
intelligimus eſſe, et animus ipſa nũc duo dicit, alterũ prius,
alterum posterius, tunc & hoc ipſum tempus dicimus eſſe:
quod enim ipſo nunc definitur, id tẽpus eſſe uidetur, & ſup
ponitur. Cùm igitur ipſum, nunc, ut unũ ſentimus, &
non
aut ut prius in motu, posteriusúe: aut ut idem quidẽ, prioris
uerò cuiuſdã posteriorisúe, tẽpus tunc nullũ fuiſſe uidetur,
quoniã neq; motus.
Sed cùm prius, ſentimus atq;
posterius,
tempus dicimus eſſe.
Hoc enim eſt tẽpus.
Numerus
motus per ipſum prius, posteriusúe. Nõ ergo tẽpus eſt mo-
tus, ſed ut motus ipſe, numerũ habet. Id ita eſſe, hoc indicat
ſignum: nam plus quidẽ, &
minus numero:
plurem uerò, mi
noremùe motũ tẽpore ſolemus diſcernere. Tempus ergo, nu
merus quidã eſt. Cùm uerò duplex ſit numerus (nam &
id
quod numeratur, ac numerabile, & id quo numeramus, nu
merũ dicimus) id quod numeratur, nõ id, quo numeramus,
Sunt autẽ id quod numeramus, &
id quod nu
meratur, nõ eadem, ſed diuerſa. Atq;
ut motus alius eſt atq;
alius, ſic &
tempus.
Tempus autẽ omne quod eſt ſimul, eſt
idem: nam ipſum, nunc, idem eſt ſubiecto.
eſſe autem ipſius
diuerſum eſt. Ipſumq́;
tempus metitur, ut prius, atq;
poste
rius eſt. Atque tum eſt idem, tum non eſt idem.
Nam ut eſt
quidem in alio atq; alio, differt:
atq;
hoc pacto eſt ipſum,
nunc: ſubiecto uerò eſt idem.
Etenim motus magnitudinem
ſequitur, & tempus motum, ut diximus.
Quo fit:
ut &
id,
quod fertur, quo motũ & prius in ipſo, posteriusúe cogno
ſcimus, punctum ſequatur. Hoc igitur, ſubiecto quidem eſt
idem: eſt enim aut punctũ, aut lapis, aut aliquid aliud tale,
ratione uerò diuerſum: perinde atq;
Sophistæ, Coriſcum in
Lycio, Coriſcũ in foro eſſe, ſumunt eſſe diuerſa: &
hoc igi
tur ut alibi, eſt, atq; alibi, eſt diuerſum.
At ipſum, nunc ſequi
tur id quod fertur, perinde atque tempus ſequitur motum:
ipſo nanq; quod fertur, prius in motu, posteriusúe cogno-
ſcimus. Prius uerò, posteriusúe ut numerabile eſt, ipſum
profectò eſt nunc. Quare &
hoc ipſum, ſubiecto quidẽ eſt
idem: eſt enim prius, aut posterius, quod eſt in motu:
ipſo
autem eſſe, diuerſum eſt: prius nanq;
, posteriusúe, ut nume-
rabile eſt, ipſum eſt nunc. Est etiã hoc maximè nunc.
Nã &
motio, ob id quod mcuetur, & latio ob id quod fertur, eſt
nota. Eſt enim hoc aliquid, id quod fertur, motus uerò non
eſt. Eſt igitur tum idẽ id quod nunc dicitur ſemper, tum non
idem: quippe cùm &
id quod fertur, tales ſubeat modos.
Pa
tet etiam, nunc, ipſum non eſſe, ſi tempus non ſit: &
tempus
non eſſe, ſi non ſit ipſum nunc. Nam ut ſimul ſunt id quod
fertur, & latio:
ſic &
numerus eius quod fertur, &
nume-
rus ipſius etiam lationis, ſunt ſimul. Eſt enim tempus qui-
Ipſum autem nunc, eius quod fertur
perinde atque unitas, numeri. Eſt præterea tempus, ipſo
nunc continuum atque diuiſum: hoc enim ad lationem, &
ad id quod fertur, accommodatur. Nammotus, ac latio una
eſt, ipſo ſanè quod fertur, propterea quod unum eſt, &
non ſubiecto (ſic enim intercapedines eſſe poſſunt) ſed ra-
tione. Distinguit etiam hoc priorem, posterioreḿ que mo-
tum. Atq;
hoc etiam accõmodatur quodammodo puncto.
Etenim punctum &
continuat longitudinẽ, &
distinguit.
Nam huius principium eſt, illius finis. Verùm cùm hoc pa
cto quiſpiam ipſum ſumit, ut ipſo tanquam duobus utatur,
tunc ſtetur neceſſe eſt, ſi punctum idem principium erit, ac
finis. Ipſum autẽ, nunc, quia id quod fertur mouetur, aliud
eſt, atq; aliud ſemper.
Quare tempus eſt numerus, non hoc
ſanè quod nunc ipſum perinde atq; punctum idem princi-
pium ſumitur, atq; finis, ob id porrò quod anteà diximus
(tunc enim erit uſus medij puncti, tanquam duorum: quare
fiet ut ſtetur) ſed hoc potius, quòd eam in hoc ipſa nunc
ſubeunt rationẽ, quam extrema lineæ in eadem, atq; non ut
partes. Patet enim neq;
, nunc, ipſum temporis eſſe par-
tem, neq; diuiſionem motus, quemadmodũ neq;
puncta ſunt
lineæ partes, ſed duæ lineæ ſemper. Ipſum igitur, nunc, ut
eſt quidem finis, tempus non eſt, ſed accidit. Vt auteminu-
merat, numerus eſt. Nam fines quidem illius ſunt ſolum, cu-
ius ſunt fines. Numerus autem horum equorum, denarius,
inquam, & alibi etiam eſt.
Patet igitur tempus numerum
eſſe motus per prius, posteriusúe, & continuum etiam eſſe:
cùm ſit continui numerus, uti dixim us.
Quo pacto Numcrus, qui in definitionẽ tẽporis adhibetur, dif_
fert à numero ſimplicitatis, & ratio redditur ex detinitione tẽ
poris, eorum quæ de ipſo dicuntur.
CAP.
XII.
_N_Vmerus autem minimus, abſolutus quidem eſt, duali-
tas inquã ipſa quidem, autem partim eſt, partim nõ
ueluti lineæ, multitudine quidem minimus eſt, duæ inquã
lineæ, aut una: magnitudine autẽ eſſe nõ poteſt:
omnis nanq;
linea diuiditur ſemper.
Quare ſimiliter &
tempus.
Nume
ro quidem minimũ, unum uel duo: magnitudine uerò, nõ eſt.
Perſpicuum etiam eſt, &
cur uelox quidem, ac tardum
non dicitur: multũ autem, &
paucum, &
longum ac breue
dicitur. Quo nanq;
continuum eſt hoc longum, &
breue.
Quò uerò numerus eſt, hoc multũ, ac paucum dicitur.
Ve-
lox autẽ, & tardum nõ eſt, quippe cùm neq;
numerus, quo
numeramus, uelox ullus ſit, atq; tardus.
Eſt etiã idem ſimul
ubiq; nõ eſt autem idem tempus prius, posteriusúe:
quoniã
& mutatio præſens quidẽ eſt una, facta uerò futuraq́;
alia.
Tempus autem numerus eſt, non quo numeramus, ſed qui
numeratur. Atq;
hoc ſanè, aliud eſt prius, atque posterius
ſemper: nam ipſa nunc, alia ſunt, ut patet.
Eſt autem unus,
idemq́; numerus, cẽtum hominum, centumq́;
equorũ.
At ed,
quorũ eſt numerus, equi, inquam, & homines, ſunt diuerſa.
Prætera ut motus idem, ac unus iterum, atq;
iterum eſſe po
test: ſic &
tẽpus idem, unumq́;
eſſe poteſt, uelut annus, uer,
autumnus. Atqui non ſolùm tempore motum, ſed etiã tem
pus motu metimur: ex eo ſanè quia à ſeſe uicißim definiun-
tur. Nam tẽpus quidẽ definit motum, quippe cùm ſit ip ſius
numerus: uti diximus.
Motus autem tempus.
Atq;
multum,
paucumúe dicimus tempus motu metientes ipſum, perinde
atque numerum renumerabili numer abimus: ut uno equo,
numerum ipſum equorum. Etenim numero quidẽ multi-
tudinem equorum, uno autem equo, numerum ipſum rurſus
equorum cognoſcimus: ſimiliter fit et in tẽpore atq;
motu.
motum, motus uerò tempus metimur.
ldq́;
accidit, nõ ſine ratione profectò.
Sequitur enim magnitudi-
nem motus, & tempus motũ:
hoc ſanè quo quanta, &
cõti-
nua, atq; diuiſibilia ſunt:
quia nãq;
magnitudo eſt talis, ideo
motus hvs eſt affe ctus. Tempus autẽ ob motũ eſt tale, atq;
metimur et magnitudinẽ motu, & magnitudine motũ:
nam
ſi ambulatio multa ſit, uiam multam, dicimus eſſe, & hanc
rurſus multam: ſi uia ſit mulca ſimiliter &
tempus, ſi motus:
et motũ, ſi tẽpus. Cùm autẽ tẽpus mẽſura ſit motus ipſiusq́;
moueri, menſuret autem motũ, definiendo motũ aliquẽ, qui
metietur totum, ut longitudinẽ ulna metitur, definiendo ma
gnitudinem aliquã, quæ to tam longitudinem metietur. Pa-
tet & motũ in tempore eſſe, hoc eſſe ſanè, ipſum inquam, et
eſſe ipſius tempore menſurari. Nam ſimul, &
motum, &
eſſe motus metitur: &
hoc eſt ipſum in tempore eſſe, men-
ſurari ipſius eſſe. Etcætera etiam in tempore eſſe, hoc eſſe
planè, ipſorum inquam eſſe à tempore menſurari. In tem-
pore enim eſſe, duo ſignificat. Vnum, tunc eſſe cùm tempus
est. Alterum, eo modo quo dicimus aliqua numero eſſe:
hoc
autem aut partem numeri, ucl affe ctuum, & omnino quid
numeri ſignificat eſſe, aut ipſius numerum eſſe. Atq;
cùm
tempus ſit numerus, nunc quidẽ ipſum, & prius, &
istiuſ-
modi cætera ſic in tẽpore ſunt, ut unitas est in numero, &
par, atq; impar.
Hæc enim aliquid numeri, illa temporis a-
liquid ſunt. Res autem in tẽpore ſunt, ut in numero.
Quod
ſi ita ſit, res à tempore, ut à numero continentur: quemad-
modum & à loco ea, quæ ſunt in loco.
Patet autem &
in
tẽpore eſſe, non hoc eſſe, tunc inquam eſſe, cùm tempus eſt:
quemadmodũ nec in motu aut in loco eſſe, hoc eſt tunc eſſe
cùm motus, aut cùm locus eſt. Si enim in aliquo eſſe ſic erit,
&
cœlum in milio erit:
nam cùm milium eſt, &
cœlũ etiã eſt:
uerùm hoc quidẽ acci
dit, illud aũt ſequatur neceſſe eſt, ut tempus ſit, cùm aliquid
eſt in tẽpore: &
motus ſit, cùm aliquid eſt in motu.
Cùm
igitur in tẽpore eſſe, ſit in ipſo eſſe, tanquã in numero, ma_
ius quid tẽpus omni eo quod in tẽpore eſt, ſumetur. Qua-
propter omnia quæ ſunt in tẽpore, à tempore cõtineantur
neceſſe eſt, quemadmodũ & cætera, quæ in aliquo ſunt:
ut
à loco, ea quæ ſunt in loco. Et patiantur aliquid à tẽpore,
quẽadmodum & dicere cõſueuimus nunc tẽpus cõſumere,
nunc tẽpora cuncta ſeneſcere, nunc ob tẽpus itidẽ obliuiſci,
ſed nõ didiciſſe, nec adoleuiſſe, nec pulchrum etiã euaſiſſe:
corruptionis enim per ſe magis eſt cauſa, tẽpus eſt enim nu
merus motus, motus autẽ id, quod ineſt extrudit. Quæ cùm
ita ſint, patet ea, quæ ſunt ſemper, hoc ipſo ſanè quòd ſem
per ſunt, in tẽpcre non eſſe: non enim à tẽpore cõtinentur,
nec ipſorũ eſſe à tẽpore menſuratur. Signũ huius eſt, ipſa
nihil à tẽpore pati, propterea quòd in tẽpore non ſunt. At
uerò cùm tẽpus menſura ſit motus, erit & quietis menſura
per accidens: eſt enim in tẽpore, quies omnis:
nõ enim ut o-
mne quod eſt in motu, ſic & id quod eſt in tẽpore, mouea-
tur neceſſe eſt. Tẽpus nanq;
non motus eſt, ſed numerus mo
tus: in numero autẽ motus, &
id eſſe poteſt, quod quieſcit.
Nõ enim omne quod immobile eſt, quieſcit, ſed quod caret
motu, atq; ut moueatur eſt aptũ, ut &
anteà diximus.
Eſſe
autẽ quippiam in numero, id eſt (ut diximus) eſſe numerum
ipſius quendam, & mẽſurari ipſius eſſe eo ſanè numero, in
quo dicitur eſſe. Quare ſi eſt in tempore, à tempore menſis
rabitur. Metietur autem tempus, &
id quod mouetur, &
id
quod quieſcit: illud, ut mouetur:
hoc, ut quieſcit.
Nam alte-
metietur. Quare id quod mouetur, non à temporemenſura-
bile ſimpliciter erit, ut quantum eſt quodam, ſed ut motus
eius eſt quantus. Quibus efficitur, ut ea non ſint in tem-
pore, quæ neq; mouentur, neq;
quieſcunt.
Eſſe enimin tem-
pore, eſt tempore menſurari. Tempus autem, motus eſt,
quietisue menſura. Patet igitur neque omnia quæ non ſunt,
in tempore eſſe:ea enim non ſunt in tempore, quæ non poſ-
ſunt aliter ſe babere: ut diametrum eſſe commenſur abilem
costæ. Omnino enim ſi tempus menſura eſt motus quidem
perſe, cæterorũ uerò per accidẽs, patet quorum eſſe meti-
tur, eorum omnium eſſe in quiete, uel in motu conſistere. Quæ igitur ſub corruptionè, generationemq́;
cadunt, atq;
omnino nunc ſunt, nunc non ſunt, ea in tempore eſſe neceſſe
eſt: eſt enim maius quid tempus, quod eſſe ipſorum excedit
& id tempus, quòd eſt illius æqua menſura.
Cùm autem ea,
quæ non ſunt, partim contineantur, partim non continean-
tur à tempore: eorum quæ tempus continent, quædam olim
erant, ut Homerus: quædam erunt, ut aliquid futurorũ:
quæ
quidem altera ex parte continet tempus. Quod ſi ſint:
quæ
ad utranq; partem cõtinet tempus, illa modum utrũq;
ſub-
eunt: erant enim, ac erunt.
Ea uerò quæ neutra ex parte
continet tempus, neq; erant, neque ſunt, neq;
erunt, Sunt au-
tem ea: quorum oppoſita ſemper ſunt, ueluti diametrũ in-
commenſurabilem eſſe costæ, ſemper eſt: atque boc non erit
in tempore, neq; igitur illud erit, diametrum inquam incõ-
menſurabilem eſſe costæ. Quapropter ſemper nõ eſt, quod
contrarium eſt ei, quod ſemper eſt. Quorum uerò contra
non ſemper eſt, ea & eſſe, &
non eſſe poſſunt:
atque ipſo-
rum eſt & generatio, &
corruptio.
Commentatio de ipſo Nunc, &
quomodo per comparatio-
nem ad ipſum aliqua diuerſo modo ſecundum tempus nomi,
nantur, videlicer olim, iam, nuper, quondam, & ſubito, &
prius, & poſterius.
_IP_ ſum autem nunc, continuatio tẽporis eſt, ut anteà dixi-
Præteritũ enim, &
accidens tẽpus coniungit, atq;
ultimũ omnino tẽporis eſt:
eſt enim huius quidẽ principiũ,
illius autẽ finis: uerùm boc nõ ut in puncto manente patet.
Diuidit etiã potentia tẽpus, atq; ut tale eſt, diuerſum eſt ſem
per: ut autẽ contingit, ſemper eſt idem, ut in mathematicis
lineis fieri ſolet. Nõ enim idem ſemper, unumq́;
punctũ eſt
cogitatione: cùm enim diuidimus, aliud eſt, atq;
aliud pun-
ctum. At quo linea eſt una, boc idem eſt penitus punctũ.
Sic
& ipſum nũc partim temporis eſt diuiſio potẽtia, uti dixi-
mus: partim finis eſt utrorumq;
ac unio.
Eſt autẽ idem, &
per idem diuiſio, atq; unio:
at eſſe, nõ idem eſt.
Ipſum igitur
nunc, hoc uno dicitur modo. Alio uerò modo, tempus buic
propinquũ. Dicimus enim, nũc accedit, quia bodie eueniet.
Atres quæ actæ ſunt Hij, nõ nunc fuiſſe dicimus: neq;
elu-
uionẽ, quanquã tẽpus cõtinuum eſt uſq; ad illa, ſed quia nõ
ſunt, imò nõ illo modo dicuntur. Ipſum autẽ olim, tẽpus eſt
ad prius, atq; posterius nunc, definitum:
ut olim capta eſt
Troia: et olim eluuio erit:
oportet enim finitũ ad ipſum nũc
eſſe: erit ergo, atq;
erat tẽpus quoddã, ab boc ad illud utrũ
que determinatũ. Quod ſi nullũ eſt tẽpus, quod nõ ſit olim:
oẽ ſanè tẽpus erit finitũ. Deficiet´ ne igitur, atq;
aliud erit:
an
nequit, ſi ſemp eſt motus. Aliud'ne igitur, atq;
aliud erit:
an
idẽ ſæpe redibit? An ut mot
9 ita ſeſe babet et tẽpus ut patet?
nã ſi unus, idemq́; ſit, tẽpus idẽ, ac unũ erit.
Sin uerò nõ ſit:
nec illud unum, idemq́; redibit.
Cùm autem ipſum nunc,
finis ſit, atq; principium temporis, non tamen eiuſdem, ſed
lus in eodẽ quodãmodo curuum, & cõcauum babet:
ſic &
tẽpus in principio eſt ſemper, ac fine, & propterea ſemper
aliud, aliudq́; uidetur:
non enim ipſum nunc principiũ eſt,
& finis eiuſdem:
ſimul enim, &
per idem oppoſita numero
eſſent: nõ ergo tẽpus deficiet, quippe cùm ipſum ſit in prin
cipio ſemper. Ipſum autẽ iam pars futuri, præteritiúe tẽpo
ris eſt, indiuiduo nunc instanti propinqua. Quãdo ambula
bis, aut ambulauisti? iam ambulabo inquit, aut iã ambulaui,
quia tẽpus, in quo ambulabit, uelambulauit, eſt propè nunc
ipſum instans, & nõ longè distat.
ilium aũt nõ dicimus iam
captũ fuiſſe: quia longè ab instanti nunc distat.
Ipſum autẽ
nuper ea pars eſt præteriti temporis, quæ instanti nunc eſt
propinqua quando uenisti? nuper inquiet:
ſi tẽpus instanti
nunc ſit propinquũ. Quondã autẽ pars eſt eiuſdem tẽporis
longè ab eodẽ, nunc, distans. Subitò autẽ dicimus, cùm quip-
piam in tẽpore inſenſibili ob breuitatem dimotũ eſt. Muta_
tio autẽ omnis, natura eſt dimotiua, atq; in tempore omnia
fiunt, & corrũpuntur.
Quapropter ſunt quiſapientißimũ
ipſum eſſe dicebant. At Pythagoricus Paro rudißimũ eſſe
dixit, quia in ipſo etiam obliuiſcuntur rectius dicens. Pa-
tet igitur corruptionis magis eſſe, per ſe cauſam tempus,
quàm gener ationis, ut & antea diximus:
mutatio nanq;
per
ſe quidem eſt dimotiua. Gener ationis autem, &
ut quippiã
ſit cauſa per accidens eſt. Id indicatur ex eo ſatis, quia ni-
bil quidem fit niſi ipſum moueatur aliquo modo, atq; quip-
piamagat. Corrumpitur autem aliquid, etiam ſi non mo-
ueatur, atque banc corruptionem à tempore fieri maximè
dicere cõſueuimus. Verùm neq;
banc tempus facit, ſed banc
quoq; mutationem accidit in tempore fieri.
Eſſe igitur tem-
quid'nam ſit, quotq́;
modis nunc ipſum dicatur, &
quid ſit olim, quid iam, quid nuper, quid quondam, quid ſu-
bito, ſatis per ea, quæ dicta ſunt explicauimus.
Expoſuit tempus eſſe numerum motus, quodq́;
infians ſit ter-
minus in quo præſens & futurum.
Nunc declarabit omnem
tranſmuta tionem in tempore eſſe, quodq́ impoſsibile ſit ali-
quem non in tempore eſſe.
_H_Is autem boc pacto determinatis, patet omnem mu-
omne quod
mouetur in tempore moueri: celerius enim, &
tardius in o-
mni ſanè mutatione eſt: nam in cunctis ita uidetur.
Dico au
tem id celerius moueri, quod prius ad id, ad quod perrgit,
uenit, modò ſit idem ſpacium, uniformisq́ motus uelut in la
tione, ſi ambo ſuper circunferentia, aut ſuper recta linea
moueantur, & in cæteris ſimilimodo.
At ipſum prius, in tẽ
pore eſt: prius enim, atq;
posterius, ratione distantiæ ad ip
ſum nunc, dicimus: ipſum uerò nunc, terminus eſt tranſacti,
atq; futuri.
Quare cùm ipſum nunc, in tẽpore ſit, &
prius
ipſum, posteriusúe in tempore erit: in quo nanq;
nunc ip-
ſum eſt, in hoc & distantiam ipſius nunc eſſe neceſſe eſt:
modo autem contrario, prius ipſum in præterito, atque fu-
turo tempore dicitur: nam in præterito quidem id dicimus
prius, quod longius ab ipſo nunc distat: id uerò posterius,
quod idem propinquius eſt. In futuro autẽ id quidem prius
quod eſt propinquius illi:id uerò posterius, quod ab eodem
longius distat. Quare cùm ipſum quidem prius in tempore
ſit, omnem autem motum comitetur ipſum prius, ut patet,
perſpicuum eſt omnem mutationẽ, omnemq́; motum in tem
pore eſſe. Dignum autem eſt conſideratione, &
quo-
nam modo ſeſe habet ad animam tempus, & cur in omni-
bus tempus eſſe uidetur, & in terra, &
in mari, atque in
An quia tẽpus cũ menſura ſit motus, affe ctus eſt qui-
dem ipſius, uel habitus: hæc autẽ mobilia cũcta ſunt?
In loco
nanq; ſunt uniuerſa:
tempus uerò, ac motus ſimul potentia
ſunt, atq; actu.
Dubitauerit autẽ quiſpiã, ſi anima ſublata
tempus eſſe poßit, nec´ne? nã ſi numeraturũ eſſe non poßit,
neq; quicquam numerabile eſſe potest.
Quare patet neq;
numerũ eſſe poſſe:
est enim numerus, aut id, quod numera_
tur, aut numerabile ipſum. Quòd ſi nibil aliud aptũ est nu-
merare, quàm anima, & animæ mens, impoßibile eſt ſi ani
ma nõ ſit, tẽpus eſſe: niſi id quod ſubiecto eſt tempus, ſi fieri
põt, ut ſit ſine anima motus. Ipſum enim prius atq;
poste-
rius est in motu: tẽpus autẽ eſt bæc, ut numerabilia ſunt.
Du
bitauerit etiã quiſpiã, qualis´ nam motus tẽpus eſt numerus,
an qualiſuis. Gener atur enim in tẽpore, ac augetur, et alte-
ratur itidem in tempore, atq; corrumpitur.
Quo igitur mo
tus est, hoc motus cuiuſq; tẽpus numerus eſt.
Quapropter
tempus, abſolutè motus continui, ſed nõ cuiuſ dam numerus
est: at uerò fieri potest ut nunc &
aliud moueatur:
quorũ
utriuſq; motus tempus numerus erit.
Aliud'ne igitur atque
aliud erit, & æqualia duo tempora ſimul erunt?
an unũ tem
pus, motus metietur utroſq;?omne nãq;
tẽpus, unũ ſimiliter
eſt, & ſimul:
ſpecie uerò ſunt eadẽ, &
quæ non ſunt ſimul:
nam ut ſi ſint hi quidẽ canes, illi autẽ equi, atq; utrique ſint
ſeptẽ, idem est numerus utrorũq;. Sic &
eorũ motuum, qui
ſimul incipiunt, ſimulq́; deſinũt, idem eſt numero tẽpus, &
ſi celerior alter forſitan eſt, tardior alter, et alter latio, alter
eſt alteratio: quanquam enim motus hiſce differunt differẽ
tijs, idem eſt tamen tempus alterationis, lationis'ue æquale,
ſi ſimul fiant: quippe cùm &
numerus ſit idem canũ, equo-
rum'ue, quem diximus: &
propterea motus quidẽ diuerſi,
fiunt:
tempus autẽ, idem eſt ubiq;
, quoniã &
nu-
merus eorũ, quæ ſunt æqualia, ſimulq́; unus, &
idem ubiq;
eſt.
Atqui cùm latio quidem ſit motus, &
huius ſpecies ſit
cõuerſio, unũquodq; autem uno quodã ſibinumeretur pro-
pinquo, unitates quidẽ unitate, equi autẽ equo, tempus etiã
hoc pacto tempore profectò quodã menſurabitur definito.
Atq; motu quidem tẽpus.
Motus autẽ et temporemenſura-
tur, ſicuti diximus. Hoc autẽ ideo eſt, quia quantitas motus,
ac temporis ab eo motu, qui definitus eſt tempore, mẽſura-
tur. Si igitur lpſum primũ, propinquorũ omnium eſt menſu
ra, uniformis ſanè cõuerſio menſura potißimũ erit: quoniã
huiuſce numerus notißimus est ut patet: atq;
alteratio qui-
dem uniformis nõ eſt, nec accretio, nec generatio, latio au-
tem eſt. Quapropter;
&
motus ipſius ſphæræ tempus eſſe
uidetur: quia cæteri motus hoc motu menſurantur, &
etiã
ipſum tempus. Propter hoc &
id accidit, quod conſuetũ
est dici. Res enim humanas, &
cæterorum eas, quæ natura-
lem motum, & ortum, ac obitum ſubeunt, circulum eſſe di-
cunt. Idq́;
propterea quòd hæ uniuerſæ, tẽpore dijudican-
tur, finemq́; ſubeunt, ac principium, perinde atq;
ſi reditio-
ne quadam hoc fiat: etenim tempus ipſum circulus quidam
eſſe uidetur. Hoc autem ideo rurſus uidetur, quia talis latio
nis est ipſum menſura: &
à tali latione ipſum etiam menſu
ratur. Quare dicerererum eas quæ fiunt, circulum eſſe, est
dicere temporis circulum quendam eſſe: hoc autẽ ideo dici
tur, quia tempus menſuratur ipſa cõuerſione. Id enim quod
menſuratur, nihil aliud eſſe uidetur, præter id, quod meti-
tur: quàm totum plures menſuræ.
Dicitur etiam rectè nu-
merum quidem eundem eſſe ouium, atq; canum, ſi eſt æqua-
lis: quaternitatem autem non eandem, neq;
quatuor eadem
Quemadmodum neq;
trianguli ſunt ijdem ij, quorum
alter ex æqualibus, alter in æqualibus omnibus lateribus cõ-
ſtat: quanquam eadem eſt utriq;
figura:
quoniam ambo tri-
anguli ſunt. Eadem enim aliqua eo dicuntur, cuius non dif-
ferunt differentia, non eo cuius differentia differunt: ueluti
trianguli dicti differentia trianguli differunt, non figuræ. Igitur trianguli quidem ſunt diuerſi:
figuræ autem diuer-
ſæ non ſunt, ſed in eandem, unamùe cadunt diuiſionem: figu
ra nanque talis quidem eſt circulus: talis autem eſt triangu
lus: &
hiſce talis quidem eſt æqualium laterum, talis autem
inæqualium. Sunt igitur eadem hi figura, trium enim uterq;
eſt angulorum: at non ſunt triangulus idem.
Et numerus
igitur, dictus pariratione idem eſt ſanè: non enim nume-
rus ipſorum, differentia numeri differt: quaternitas autem,
non eadem eſt: ea nanque de quibus dicitur, differunt, hæc
enim canes ſunt: illa oues.
Sed de tenpore quidem ipſo, &
de hiſce, quæ circa ipſum quidem ſunt, ad hanc autem conſi
derationem accommodantur, ſatis iam diximus.
Diuiſio eotum, quæ per ſe, ab his, quæ per accidens mouentur:
at{que} inde enumeratio ſpecierũ per ſe motus.
_EORVM_ autem, quæ mutantur, aliud per
accidẽs mutatur, ueluti cùm ambulare mu
ſicũ dicimus: quia id ambulat, cui accidit
muſicũ eſſe. Aliud exeo, quia ſi huius ali-
quid mutatur, ſimpliciter dicitur mutari: ut ea quæ per partes mutari dicũtur:
corpus enim ſanatur,
hæc uerò partes totius cor
poris ſunt. At eſt aliquid, quod neq;
per accidẽs mouetur,
neq; ex eo, quia aliquid ipſius mouetur:
ſed quia ipſum pri-
mò mouetur: atq;
hoc eſt id, quod per ſe mobile eſt.
Eſt autẽ
aliud in alio motu, ut alterabile: &
alterabilis ſanabile, aut
calefactibile. Similis eſt et in eo quod mouet, diuiſio:
aliud
enim per accidẽs mouet, aliud parte, quia ipſius aliquid mo
uet: aliud per ſe primò, ut medicus quidẽ ſanat, manus autẽ
percutit. Cùm autẽ ſit quippiã, quod primò mouet, &
quip
piam quod mouetur, & tẽpus in quo, &
præter hæcid, ex
quo: &
id ad quod (omnis nanq;
motus, ex quopiã in quip-
piam eſt: aliud eſt enim id, quod primò mouetur, &
id in
quod, atq; ex quo mouetur:
ueluti lignũ, &
calidũ, atq;
fri-
gidũ, quorũ aliud eſt quod, aliud ad quod, aliud ex quo mo-
uetur) patet motũ in ligno eſſe, & non in forma:
neq;
enim
forma, neq; locus, neq;
etiã ipſum tãtũmouet, aut mouetur,
ſed eſt id quod mouet, & id quod mouetur, &
id ad quod
mouetur, Mutatio nanq; magis ab eo, ad quod eſt, quàm ab
eo, ex quo eſt, nũcupatur. Quapropter corruptio, mutatio
eſt ad id, quod nõ eſt, etſi id, quod corrũpitur, ex ente muta-
tur. Et generatio ad ens eſt mutatio, etſi id, quod generatur,
ex non ente mutatur. Quid igitur eſt motus, prius eſt dictũ.
Formæ autẽ, &
affectus, &
locus ad quæ mouẽtur ea, quæ
ſubeunt motum, immobilia ſunt: ueluti ſcientia, et caliditas.
Dubitauerit tamẽ quiſpiam, ſi affectus ſunt motus: albedo
autẽ eſt affe ctus: ad motũ enim erit mutatio:
at for taſſe non
albedo eſt motus, ſed dealbatio. Eſt autẽ &
in illis id quod
eſt per accidens: et id quod eſt per partẽ, atq;
per aliud, &
id etiam quod primò, et non per aliud eſt. Id enim quod de-
albatur, ad id quidem quod intelligitur, mutatur per acci-
Colori enim accidit, ut intelligatur:
ad colorẽ autem,
quia albũ pars eſt coloris, et in Europã, quia Atbenæ pars
ſunt Europæ. Ad colorẽ autẽ albũ, per ſe.
Patet igitur quo-
modo per ſe quippiã mouetur, & per accidẽs, ac per aliud:
&
quomodo idem primũ eſt in mouẽte, et in ſubeũte motũ:
& motũ non in forma, ſed in eo quo mouetur, in ipſoq́;
mo
bili actu. Mutatio igitur ea, quæ eſt per accidẽs, omittatur:
eſt enim in omnibus, & ſemper, ac omnium.
Eauerò quæ
nõ per accidens eſt, nõ in omnibus eſt, ſed in cõtrarijs, & in
medijs, & in contradictione:
cuius fides eſt ex inductione.
Fit autẽ è medio, mutatio:
utitur enim ipſo ut cõtrario ad
utrunq;. Eſt enim mediũ, quomodo ipſa extrema.
Quapro-
pter & hoc ad illa, &
illa ad hoc contraria quodã modo
dicũtur, ceu media fidium grauis ad ultimã dicitur, & acu-
ta ad primã. Fuſcum etiã, album ad nigrũ dicitur, &
nigrũ
ad album. Cùm autẽ omnis mutatio è quopiã ſit ad quip-
piam (ut ipſum quoq; nomẽ ſignificat) quorũ aliud prius,
aliud poſterius eſt: id quod mutatur, mutari quatuor modis
potest. Aut enim è ſubiecto ad ſubiectũ, aut è nõ ſubiecto
ad non ſubiectum, aut è non ſubiecto ad ſubiectũ, aut è ſub-
iecto ad non ſubiectum mutatur. Dico autem id ſubiectum
quod affirmatione ſignificatur. Quare ex dictis tres mu-
tationes eſſe neceſſe est, eam, quæ è ſubiecto eſt ad ſubiectũ: &
eam, quæ è ſubiecto ad non ſubiectum:
&
eam, quæ è
non ſubiecto eſt ad ſubiectum. Ea nanque quæ eſt è nõ ſub-
iecto ad non ſubiectum, non eſt mutatio, quia per oppoſi-
tionem non eſt, neq; enim contraria, neq;
cõtradictoria eſt.
Eaigitur mutatio, quæ per contradictionem è non ſubie-
cto eſt ad ſubiectum, generatio eſt: alia ſimplex, quæ eſt ſim
pliciter: aliqua quædam, quæ eſt cuiuſdam:
uelut ea quidẽ,
Ea uerò, quæ
eſt ex eo quod nõ eſt ſimpliciter ad ſubstantiam, generatio
ſimpliciter eſt, qua quidẽ ſimpliciter fieri, & nõ aliquid fie
ri dicimus. Ea uerò quæ ad nõ ſubiectum eſt corruptio, ex
ſubiecto eſt: ſimpliciter quidem ea, quæ eſt è ſubstantia ad
ipſum nõ eſſe. Quædam autẽ ea, quæ eſt ad negationẽ op-
poſitam, ut in generatione eſt dictũ. Si igitur id, quod non
eſt, multis dicitur modis, & neq;
id moueri poteſt, quod in
cõpoſitione, diuiſioneq́; cõſistit, neq;
id quod eſt potentia,
quod quidẽ ei opponitur, quod eſt ſimpliciter (nam quidẽ
id, quod eſt nõ album, aut non bonũ, moueri per accidẽs po
teſt: eſſe enim id homo poteſt, quod eſt non album.
Id autẽ
quod nõ hoc ſimpliciter eſt, nullo pacto moueri poteſt: fieri
enim nõ poteſt, ut id quod nõ eſt, moueatur) impoßibile eſt
profectò generationẽ eſſe motum. Id enim quod haud eſt,
generatur: nam &
ſi quàm maximè per accidẽs generatur,
uerè tamẽ de eo, quod ſimpliciter generatur, id dici poteſt,
ipſum in quam, id eſſe, quod haud eſt: ſimili ſanè modo fieri
etiam nequit, ut ipſum idem quieſcat. Hæc igitur difficilia
accidunt huic, moueri inquam id, quod non eſt: &
ſi omne
quod mouetur in loco ſit id autem quod non eſt, in loco nõ
ſit (erit enim alicubi) id profectò quod haud eſt, non moue-
tur: neq;
ergo corruptio motus eſt.
motui nanq;
motus con-
trarius eſt, aut quies: at corruptio, contrarium eſt genera-
tio ni. Cùm autem omnis motus ſit quædam mutatio, tres
uerò ſint mutationes, quas diximus quarum duæ quæ con-
tradictione conſistunt generatio, inquam, atque corruptio,
motus non ſint, ut ostendimus: motum eam eſſe ſolùm mu-
tationem neceſſe eſt, qua è ſubiecto ad ſubiectum accedi-
tur. Subiecta uerò, aut contraria ſunt, aut media:
etenim pri
atq;
nudum, et album, ac nigrũ
affirmatione ſignificantur. Si igitur prædicamenta diuiſa
ſint, & aliud ſit ſubstantia, aliud quantitas, aliud qualitas,
aliud ubi, aliud ad aliquid, aliud actio, aliud paßio, tres eſſe
motus neceſſe eſt, quantitatis, qualitatis & loci.
Enumeratio ſpecierum per ſe motus.
_IN_ ſubstantia uerò motus non eſt, propterea quod nibil
ſubstantiæ cõtrarium eſt. At neq;
in hiſce, quæ ſunt ad
ad aliquid. Altero enim ſubeunt mutationẽ, alterũ mutatio-
nem non ſubiens uerè dici poteſt: quare motus ipſorum per
accidens eſt. Neq;
item agentis eſt motus, ac patientis:
neq;
mouentis, ac eius quod mouetur:
quia motus non eſt motus,
neq; generationis eſt generatio, neq;
omnino mutatiõis mu
tatio. Motus enim dupliciter motus eſſe poteſt, aut ut ſubie
cti, ut homo mouetur, quia ex albo in nigrũ mutatur. Et mo
tus ne igitur hoc modo, aut calefit, aut frigefit, aut mutat lo
cũ, aut accreſcit, aut decreſcit? At hoc fieri nequit.
Mutatio
nanq; nõ ſubit rationẽ ſubiecti.
Aut hoc ipſo, quòd aliquod
aliud ſubiectũ ex una mutatione ad aliã mutationis ſpeciem,
perinde ut homo ex ægritudine ad ſanitatem mutatur. At
neq; hoc eſſe poteſt, niſi per accidẽs:
hic enim motus ex alia
forma in aliam eſt mutatio, & generatio, &
corruptio mo
do eodẽ: hoc excepto, has quidem ad ſic oppoſita eſſe, motũ
autẽ non ſimiliter. Simul igitur in morbum è ſanitate muta-
tur, & ex hac ipſa mutatione ad aliã.
Patet igitur cũ ægro-
taucrit, ad quãuis fore mutatũ: quieſcere nanq;
poteſt.
Et
inſuper, nõ ad quamuis ſemper, & illa ex aliquo nimtrũ in
aliquod aliud erit. Quare &
oppoſita ſanatio erit:
nõ ergo
motus eſt motus, niſi per accidẽs, uelut ſi è recordatione in
obliuionẽ mutatur, quia cui illud ineſt, id interdũ in ſcien-
Præterea ſi muta-
tionis est mutatio, generationisq́; generatio, in infinitum
erit abitio: neceſſe est autẽ &
priorẽ eſſe, ſi posterior erit,
ueluti ſi generatio ſimplex aliquando fiebat, et ipſum fiens
fiebat. Quare nondum erat fiens ſimpliciter, ſed aliquod
fiens, atq; iam fiens, &
hoc rurſus aliquando fiebat, quare
nondum erat tunc, fiens. Cùm autem infinitorum primum
quicquam non ſit, primum ipſum nõ erit: quare, neq;
id erit
quod hæret: impoßibile eſt igitur generari quicquam, moue
ri aut mutari. Præterea eiuſdem est contrarius motus, &
quies inſuper, & generatio, atq;
corruptio.
Quare ipſum
fiens, tunc corrũpitur, cùm ſit fiens, neq; enim ſtatim fiens,
neq; posterius:
ſit enim oportet id, quod corrũpitur.
Præ-
terea, & ei quod generatur, &
ei quod mutatur, materiam
ſubeſſe oportet. Erit igitur ut alterabile corpus eſt, aut ani
ma, ſic aliquid id, quod fit motus, uel generatio. Et aliquid
rurſus, ad quod mouetur: oportet enim huius ex hoc ad mo
tum aliquid eſſe, non motum, uel generationem. Et inſuper,
quo pacto erit? Non enim generatio perceptionis, erit per-
ceptio. Quare neque generationis erit generatio, neque
quædam cuiuſdam. Præterea ſi tres mutationis ſpecies
ſunt, ſubiectam naturam harum aliquam eſſe, & ea, in quæ
mouentur neceſſe eſt: ueluti lationem alterari, aut ferri, ne-
ceſſe eſt. Omnino autem cùm omne quod mouetur trifariam
moueatur: aut quia per accidens mouetur, aut quia pars ali
qua mouetur, aut quia per ſe mouetur, per accidens dunta-
xat mutari mutatio poteſt: ueluti ſi is, qui ſanatur currit, uel
diſcit. Ateam, quæ eſt per accidens, iam dudum omiſimus.
Cùm autẽ neq;
in ſubstãtia, neq;
in relatiõe, neq;
in actione,
paßioneúe ſit motus, restat in qualitate, quantitate, ac ubi,
In unoquoq;
nanq;
istorum, con-
trarietas eſt. Is igitur motus, qui in qualitate eſt, alteratio:
hoc enim cõmune nomẽ poſitum eſt:
atq;
qualitatẽ non eam
dico, quæ in ſubstantia eſt (eſt enim & differẽtia, qualitas)
ſed eam, quæ eſt paßiua, qua quippiam pati dicitur, aut im-
poßibile eſſe. Is autẽ, qui eſt in quantitate, cõmuni quidẽ no
mine caret: habet autẽ earum partiũ, in quas diffunditur no
mina: quarũ altera accretio, altera decretio nũcupatur.
Ea
quidẽ, qua ad perfectam acceditur magnitudinem, accretio.
Ea uerò, qua ex hac receditur, decretio. At is, qui eſt in lo-
co, & cõmuni nomine caret, &
proprio.
Latio autẽ cõmu
ni nomine nuncupetur: quanquam ea ſola propriè ferri di-
cuntur, in quibus cùm mutant locũ, non eſt ſitum ſtare, &
quæ loco ſeipſa nõ mouent. Mutatio autem ea, quæ eſt ea-
dem in forma ad magis, ac minus tale, alteratio eſt. Ea nanq;
mutatio, qua ex contrario ad contrarium itur, aut ſimpli-
citer, aut aliqua ex parte, motus, nimirum eſt: nam ſi ad mi-
nus tale acceditur, ad contrarium: ſi ad magis, ut ex con-
trario in ipſum mutari dicetur. Nibil enim intereſt, aliqua
ex parte quip piam, an abſolutè mutetur: at tamen aliqua ex
parte, eſſe ipſa cõtraria oportebit. Eſt autem ex eo magis,
minusúe tale, quia plus, aut minus ineſt contrarij, & non
ineſt. Ex his igitur quæ dicta ſunt, patet motus has tres ſo-
las eſſe mutationes. Eſt autẽ immobile &
id, quod moueri
non poteſt, ut ſonus inuiſibilis eſt. Et id, quod multo in tem
pore uix mouetur: aut id, quod tardè admodum incipit.
Est
id inſuper, quod aptum eſt quidem ut moueatur, moueriq́;
poteſt, non tamen tunc, cùm eſt aptum moueri, & ubi, &
quemadmodum eſt aptum, mouetur: quod quidem ſolum
immobilium, quieſcere dico: eſt enim motui cõtraria quies.
Quid igitur eſt
motus, & quid quies, &
quot ſunt mutationes, &
quot mo
tus, per ea, quæ diximus, per ſpicuum iam euaſit.
Quo pacto motus idem ſit, ac diuerſus:
ac primũ expoſitio qua-
rundam definitionum neceſſariarum ad ſequentia.
_PO_ſt hæc dicamus, quid eſt ſimul eſſe, &
ſeorſum, &
quid inter, &
quid demceps, &
quid
hærẽs, & continuũ, &
quibus horũ unumquodq;
cõpetere
aptũ eſt. Simul igitur ea loca dicuntur eſſe, quæ uno in lo-
co ſunt primo. Seorſum autẽ ea, quæ in diuerſis ſunt locis.
Ea dicũtur tangere, quorũ extrenia ſunt ſimul.
Id eſt inter,
ad quod prius accedere aptũ eſt id, quod mutatur, quàm ad
id in quod ultimũ mutatur, ſecũdùm naturã cõtinuè ſubiens
mutationẽ: atq;
hoc, eſt in minimis tribus.
Eſt enim ultimũ
mutationis, cõtrariũ ipſum. Cõtinuè autẽ id mouetur, quod
nihil, aut perparũ rei, nõ tẽporis intermittit: nibil enim in-
tercapedo tẽporis prohibet: fieriq́;
põt, ut poſt primã fidiũ
ultima cõtinuò ſonet, ſed rei, in qua mouetur. Atq;
hoc, et in
motu, qui loco accõmodatur, & in cæteris motionibus pa-
tet. Cõtrariũ autẽ id eſt in loco, quod plurimũ recta linea
distat: minima enim, eſt finita, &
finitũ mẽſura.
Deinceps
id eſt inter, quod post principiũ, aut poſitione, aut forma,
aut aliquo alio definitũ, et id ad quod deinceps dicitur eſſe,
nihil eorũ cadit, quæ in eodẽ genere ſunt: ut linea ad lineã,
uel lineæ: aut unitas ad unitatem, uel unitates:
aut domus ad
domum. Nibil uerò prohibet inter ipſa quippiã aliud eſſe:
quod enim deinceps eſt, ad quippiã eſt deinceps, & eſt quid
posterius illo: nõ enim ipſum unũ ad duo, ut calendæ ad no
nas, ſed hæc ad illa deinceps ſunt. Hærens autẽ id eſt, quod
deinceps eſt atq; inſup tangit.
Quoniã autẽ omnis mutatio
nibil est mediũ
cõtradictionis, patet ipſum quod est inter, in cõtrarijs ipſis
eſſe. Cõtinuũ autẽ, eſt quid hærẽs:
dico autẽ tunc cõtinuum
eſſe, cùm utriuſq; fines, quibus ſe tangũt, unũ, idemq́;
fuerũt
facti, atq; ut nomen ſignificat, continentur:
quod quidẽ eſſe
non potest, ſi extrema ſint duo. Hoc definito, patet in his
eſſe continuum, ex quibus aptum est unum quid fieri tactu: &
ut fit ipſum continuum unum, ſic &
ipſum totum fore
unum: ueluti clauo, uel glutine, uel tactu, uel copulatione.
Patet etiam primũ eſſe, quod est deinceps: quod enim tan-
git, id deinceps eſſe neceſſe est. Nõ omne autem quod dein-
ceps est, tangit. Quapropter ipſum deinceps eſſe, eſt &
in hiſce, quæ ſunt ratione priora, uelut in numeris, tactus
uerò non eſt: &
ſi continuum est, tangat neceſſe est.
Si ue
rò tangit, nondum continuum est: non enim ſi ſimul ſint
extrema ipſorum, unum ipſa eſſe neceſſe est, ſed ſi ſint unũ,
& ſimul eſſe neceſſe est.
Quare copulatio, ultima est ge-
neratione: tangant enim neceſſe est, ſi copulabuntur extre-
ma. Ea uerò quæ tangunt, non uniuerſa ſunt copulata.
In
quibus autem tactus non est, in hiſce patet nec copulatio-
nem eſſe. Quare ſi punctum est ſeparatim, ac unitas, ut
quidam dicunt: unitatem ad punctum idem eſſe impoßibile
est. punctis enim competit tactus, unitatibus eſſe deinceps:
& inter illa quidem, eſſe aliquid potest:
omnis enim linea
est inter puncta. Inter unitates autem, nibil eſſe neceſſe eſt:
nihil est enim inter dualitatem, ac unitatem. Quid igitur
est ſimul eſſe ſeorſumq́;, quid tangere, quid inter, atq;
dein-
ceps eſſe quid est hærens, atq; cõtinuum, &
quibus h orum
ucompetit, ſatis iam diximus.
VNus autem motus, multis dicitur modis.
Vnum enim
ipſum, multipliciter dicimus. Genere igitur unus est
lationes nanq;
oẽs, unus ge
nere motus ſunt. Alteratio aũt à latione genere eſt diuerſus.
Specie uerò unus, quãdo &
genere eſt unus, et in indiuidua
ſpecie est: ueluti coloris quidẽ ſunt differentiæ, Igitur deal-
batio, & denigratio, diuerſi ſunt ſpecie motus.
Omnesigi
tur dealbationes eadẽ in ſpecie ſunt, & omnes itidẽ denigra
tiones, albedinis aũtnõ ſunt. Quapropter dealbationes oẽs,
unus ſpecie motus ſunt. Quod ſi ſint aliqua, quæ genera
ſunt, & ſpecies ſimul, patet unum quidẽ in illis ſpecie motũ
eſſe, non abſolutè tamẽ ſpecie unum: qualis est diſciplina, ſi
ſcientia existimationis quidẽ eſt ſpecies, ſcientiarũ autẽ ge
nus. Dubitauerit autẽ quiſpiã, ſi unus ſit ſpecie motus, cùm
ex eodẽ in diem, idem mutatur: ueluti punctũ unum, ex boc
loco in locũ iterum, iterumúe. At ſi ſit, conuerſio, rectáq;
latio, ijdem erunt ſpecie motus, & uolutatio item, &
ambu
latio. An definitũ eſt diuerſum eſſe motũ, ſi id in quo fit mo
tus, ſpecie ſit diuerſum? circunflexum autem à recto ſpecie
differt: genere igitur, ſpecieúe motus, boc pacto est unus.
Abſolutè autem is unus est motus: qui ſubstantia, &
nume
ro unus est. Sed quiſnam ſit talis, patefiet facta diuiſione:
tria enim numero ſunt, circa quæmotum dicimus eſſe, quod
in quo, & quando:
dico autem boc pacto, eſſe enim quip-
piam, quod mouetur, neceſſe est, uelut bominem, aut aurũ:
& in aliquo boc moueri, ceu in loco, aut in affectu:
et quã-
do, omne enim quod mouetur, in tẽpore mouetur. Eſſe igi-
tur genere, aut ſpecie unum, in ipſare, in qua fit motus con-
ſistit. Haerere autem in tempore erat.
At eſſe ſimpliciter
unũ, uniuerſis biſce cõſistit: etenim id, in quo fit motus, unũ
indiuiduum eſſe oportet ueluti formã, et tẽpus unũ eſſe,
& nõ intercapedines fieri.
Et id, quod mouetur, unũ, nõ per
accidẽs eſſe: ut albũ nigreſcere, &
Coriſcũ ambulare:
unũ
autẽ est Coriſcus, ac album, ſed per accidens, neq; cõmune:
fieri enim potest, ut duo ſimul bomines eadem ſanatione ſa-
nentur, ex oculorũ morbo in ſanitatẽ eorũdem pergẽtes. At
nõ unus motus bic eſt, ſed ſpecie unus. Si Socrates autẽ ea-
dem alteratione ſpecie, diuerſis tẽporibus alteratur, ſi cor-
ruptum iterũ unum numero fieri potest, erit et bæc altera-
tio una: ſin nõ poteſt, erit eadẽ ſpecie:
ſed non numero una.
Existit autẽ buic ſimilis dubitatio, ſi una ſit ipſa ſanitas, &
habitusipſi omnino, atq; affectus in corporib
9 ipſis nec´nes
ea nanq; quæ babẽt, moueri, fluereq́;
uidentur.
Si eadẽ igi-
tur, atque una ſit mane, & nunc ſanitas:
cur &
cùm rurſus
quiſpiã amiſſam recuperauerit, & bæc &
illa nõ unanu-
mero erit? Eſt enim eadẽ ratio:
uerùm boc intereſſe uidetur,
quòd ſi habitus ſint duo, duo erunt & ipſi actus:
ſicut ſi
actus ſit unus, & habitum unum eſſe neceſſe est:
unus enim
actus numero, unius numero habitus eſt. At ſi habitus ſit
unus, nõ ſortaſſe cuipiã uidebitur unus etiã actus eſſe: cùm
enim ceſſauerit quiſpiam ambulare, nõ eſt ipſa ambulatio:
rurſus autẽ ambulante, erit. Quòd ſi una, &
eadẽ est:
idem,
ac unũ, & corrũpi, &
eſſe perſæpe potest.
Hæ igitur dubi-
tationes extra præſentẽ cõſiderationẽ eſſe uidẽtur. Cùm aũt
omnis motus cõtinuus ſit, ſi omnis eſt diuiſibilis, eũ, qui ſim
pliciter unus est, & continuum eſſe neceſſe est:
&
ſi conti-
nuus est, unus est: non enim omnis omni cõtinuus fieri põt,
ſicut nec aliud quoduis cuiuis, ſed quorũ ultima unum fie-
ri poſſunt: ultima uerò quorundã non ſunt, quorundã ſunt,
at diuerſa ſpecie, atq; æquiuoca.
Quo nanq;
modo tanget,
tur erunt & ij, qui nõ idem, ſpecie:
&
ij, qui non idem gene
re ſunt. Poſt curſum enim quempiã continuò febres aggre-
di poſſunt: &
ut facis ipſius ex ſucceßione motio, latio eſt
bærens, cõtinua uerò nõ eſt: poſitũ eſt enim ea cõtinua eſſe,
quorũ ultima ſunt unũ. Quare hærentes quidẽ, &
deinceps
ex eo ſunt: quia tempus continuũ eſt.
Continuũ autem eſt,
quia motus cõtinui ſunt: hoc autẽ eſt, cùm utrorunq;
extre-
mum eſt unũ. Quapropter cum motũ, qui ſimpliciter con
tinuus, ac unus eſt: eundẽ eſſe ſpecie ac unius, &
uno in tem
pore eſſe neceſſe eſt. Vno quidem in tẽpore, ut immobilitas
inter partes nõ ſit: intercapedine enim mobile quieſcat ne-
ceſſe eſt. Multi igitur, &
nõ unus ij motus ſunt, inter quos
media quies cadit. Quare ſi quis motus intercipitur ſtatu,
is neq; unus, neq;
cõtinuus eſt.
Intercipitur autẽ, ſi in mediũ
tẽpus cadit. Specie autem unũ eſſe oportet, quia ultima eius,
qui nõ unus eſt ſpecie, unũ euadere nequeunt, & ſi tẽpus nõ
intercipit. Tempus enim eſt unum, ille uerò ſpecie eſt diuer
ſus: etenim motũ unum, et ſpecie unum eſſe neceſſe eſt:
hunc
autem non neceſſe eſt ſimpliciter unum eſſe. Quis igitur
motus unus eſt abſolutè, iam diximus. Præterea motus unus,
& hiſce dicitur, qui eſt perfectus, ſiue genere ſit, ſiue ſpe-
cie, ſiue numero unus quemadmodũ & in cæteris perfectũ
ipſum, ac totum ipſius unius eſt: interdum autẽ &
ſi imper
fectus eſt, unus dicitur, modò cõtinuus ſit. Inſuper &
alio
modo præter dictos unus hiſce dicitur motus, qui uniformis
eſt: difformis enim aliqua ex parte non unus eſſe uidetur,
ſed hiſce potius, qui uniſormis eſt, perinde atque linea re-
cta, difformis enim diuiſibilis eſt. Differre autẽ uidentur, ut
magis tale, minusúe differt. Eſt autem uniformitas omni in
Etenim alterari quippiam uniformi-
ter poteſt, & ſuper uniformia ferri, ut ſuper circulum, aut
lineã rectã: et circa accretionẽ, decretionemũe ſimilimodo.
Difformitatis autẽ differẽtiæ ſunt, interdũ enim eſt ratione
cius, ſuper quod efficitur motus: impoßibile eſt enim unifcr
mem eſſe motũ, ſi nõ ſuper uniformi magnitudine fiat, qua-
lis eſt motio ſuper lineã flexam, aut aliã magnitudinẽ talem,
cuius quæuis pars ad quamuis partẽ non accõmodatur: in-
terdũ nõ eſt ratione ſpacij, non tẽporis, nõ eius, ad quod ac-
cedit, ſed ratione modi: celeritate enim interdũ, tarditateq̃;
motus distinguitur. Cuius enim eadẽ eſt celeritas, is eſt uni-
formis: cuius uerò nõ eadem eſt, is eſt difformis.
Quapro-
pter celeritas, tarditasúe non ſunt ſpecies, nec differẽtiæ mo
tus: quippe cùm omnes motus diuerſos ſpecie comitentur.
Quare neq;
grauitas, leuitasq́;
, quæ eſt reſpectu eiuſdem,
ceu terræ ad ſeipſam, aut ignis reſpectu ſui. Vnus eſt igi-
tur & hiſce motus, qui eſt difformis, continuitatis nimirũ
ratione: ſed minus quod quidem ei lationi accedit, quæ ſu-
per linea flexa ſit. Id autem quod eſt minus:
mistione con-
trarij ſemper eſt tale. Quòd ſi omnis motus unus, &
uni-
formis, & non uniformis eſſe poteſt, ij qui diuerſi ſunt ſpe-
cie, atq; bærẽt, non unus erunt, atq;
continuus motus.
Qui
nanq; fieri poteſt, ut hiſce ſit uniformis, qui ex alteratione,
lationeúe constat? accommodantur enim neceſſe eſt.
Expoſuit, quis motus ſit vnus numero, ac verè ſit, nunc qui ſint
contrarij motus, & qui non ſint.
DEinceps definiendum eſt quiſnã motus cui motui cõ
trarius eſt: &
de quiete ſimilimodo.
Primũ autẽ di-
uidendũ eſt, utrũ cõtrarius motus ſit hiſce qui eſt ex eodem,
ei quo itur ad idẽ: ut hiſce, qui eſt ex ſanitate, et quo petitur
quales &
generatio, &
corruptio eſſe uidẽtur.
An
hiſce qui ex cõtrarijs eſt: ut hiſce qui ex ſanitate, ei qui eſt è
morbo. An hiſce quo ad contraria pergitur:
ut hiſce, quo
ad ſanitatem itur, ei quo ad morbũ acceditur. An hiſce, qui
eſt ex cõtrario, ei quo ad contrariũ itur: ut hiſce qui eſt ex
ſanitate, ei quo morbus petitur. An hiſce qui ex cõtrario in
cõtrariũ pergit, ei quo è cõtrario in cõtrarium itur: ut hiſ-
ce qui è ſanitate in morbum proficiſcitur, ei quo ex mor-
bo acquiritur ſanitas. Vnum enim horum modorum quen-
dam, aut plures eſſe neceſſe eſt: nõ fit enim ut alio modo mo
tus oppoſiti diſponantur. Is igitur qui eſt è contrario, non
eſt eicontrarius, quo in contrarium itur: ut is qui eſt ex ſa-
nitate, ei quo itur ad morbum: eſt enim unus, idemq́;
, eſſe ta-
men ipſorum non idem eſt: quẽadmodum non idem eſt ex ſa
nitate mutari, atq; ad morbum.
Neq;
hiſce motus, qui eſt ex
contrario, ei contrarius eſt, qui ex contrario eſt: ſimul enim
accidit è contrario, & in contrarium, aut in mediũ ire:
ſed
posterius de hiſce dicemus. Enimuerò in contrarium muta-
ri, cauſa potius contrarietatis eſſe uidebitur, quàm è cõtra-
rio mutari: hoc enim, abiectio contrarietatis:
illud, aſſum-
ptio eſt. Dicitur ctiam quiſq;
motus, ex eo potius in quod
itur, quàm ex eo, ex quo fit mutatio. Sanatio enim hiſce di
citur, quo acquiritur ſanitas. Aegrotatio hiſce, quo ad ægri
tudinẽ itur. Restat igitur hiſce, quo ad cõtraria pergitur:
&
hiſce, quo ad cõtraria ex cõtrarijs itur.
Forſitan igitur
fit, ut ij, quibus ad contraria proficiſcitur, & ex cõtrarijs
ſint, ſed eſſe fortaſſe non idem eſt: eundi inquam in ſanitatẽ,
at que ex morbo: &
eundi in morbum, atque ex ſanitate.
Cùm autem à motu mutatio differat (ea nanq; mutatio mo-
tus eſt: qua ex ſubiecto in ſubiectũ itur) hiſce profectò mo-
quo è contrario ad cõtrarium itur: ut hiſce, quo ex ſanitate
in morbum itur: ei, quo ſanitas è morbo acquiritur.
Patet
autẽ & ex inductione, qui contrarij eſſe uidetur:
ægrotare
enim ipſi ſanari, & dicere ipſi decipi, nõ per ſeipſum con-
traria uidẽ tur, ex contrarijs enim in cõtraria fiunt: ut enim
ſcientiã per ſe quiſpiam & per alium conſequi poteſt, ſic
& deceptionem.
Latio etiam, qua ſupera loca petuntur, ei
contraria eſt lationi, qua ad inſera loca itur: hæc enim in
longitudine contraria ſunt. Et ea, qua itur ad dextra, ei qua
ſinistra petuntur: hæc enim latitudine contraria ſunt, Et ea
qua pergitur ad ea, quæ ſunt antè, ei qua itur ad ea, quæ
ſunt pòſt: hæc enim in profunditate contraria ſunt.
Is autẽ
qui ſolùm ad contrarium eſt, non motus, ſed mutatio eſt, V e
lut album fieri, non ex aliquo. Quibus etiam non eſt con-
trariũ, ea mutatio quæ eſt ex ipſo, ei mutationi cõtraria eſt,
quæ eſt ad ipſum. Quapropter generatio corruptioni con
traria eſt, abiectoq́; acceptioni:
hæ autem mutationes, non
motus ſunt. Hiuerò motus, quibus ad medium itur, in qui-
bus contrariorũ eſt medium, in contrarijs quodãmodo ſunt
ponẽdi: motus enim ad utrum extremorũ eatur, medio ipſo
utitur, ut extremo: uelut è fuſco quidem itur in album, tan-
quam è nigro: è nigro uerò in fuſcum tanquam in album:
medium enim ad utrunq;
extremorum, contrarij rationem
quodammodo ſubit, ut & prius dictum eſt.
Motus igitur
hoc pacto motui contrarius eſt, hiſce quo è cõtrario in con
trarium pergitur, ei quo è contrario in contrarium itur.
Quæ ſit cõtraria Quies motui:
an Quies in loco, ad quem mo
tus eſt: an verò in eo, à quo eſt motus motui proponatur,
Et dubitationes aliæ expoſitæ atque abſolutæ.
CV m autẽ motui non ſolùm motus eſſe contrarius, ſed
Quies etiã uideatur, hoc definiamus oportet: abſolu-
motus motui contrariũ eſt.
Opponitur autem &
quies, priuatio enim eſt: priuatio uerò quodãmodo contra-
ria dicitur. Quæ autẽ cuinam cõtraria eſt?
an ei motui, qui
eſt in loco, ea quies eſt cõtraria: quæ eſt in loco?
V erũ hoc
nũc ſimpliciter dicitur. Vtrũ enim hiſce motus, qui eſt ex
hoc, ei quieti quæ eſt hic opponatur: an hiſce quo ad hoc
itur? Patetigitur, cũ duobus in ſubiectis ſit ipſe motus, ei
quidẽ motui, ꝗ eſt ex hoc in cõtrariũ, oppoſitã eã eſſe quie-
tem quæ eſt in hoc. Ei uerò, qui eſt ad hoc, ecõtrario eã quæ
in cõtrario eſt. Simul autẽ hæ, &
inter ſeſe ſunt contrariæ.
Etenim abſurdũ eſt, ſi motus quidem cõtrarij ſunt, quietes
uerò cõtrariæ non ſunt. Sunt autẽ eæ, quæ in cõtrarijs ſunt.
Ea nãq; quies, quæ eſt in ſanitate, ei quieti cõtraria eſt, quæ
eſt in morbo: &
ei motui, quo ex ſanitate in morbũ itur:
ei
nanq; quo è morbo itur in ſanitatẽ, cõtrariã eſſe, ſines egre
ditur ratiõis: motus enim in ipſum in quo ſtatur, profectio
potius eſt ad quietẽ, quã accidit fieri ſimul cum motu: hunc
autẽ aut illũ, eſſe cõtrariũ illi, neceſſe eſt: nõ enim ea quies,
quæ in albedine eſt, ei motui contraria eſt, quo ad ſanitatem
acceditur. Quibus autem nõ eſt cõtrarium, eorũ mutatio
quidẽ oppoſita eſt, ea quæ eſt ex ipſo ei, quæ eſt ad ipſum:
mot9 uerò nõ eſt: uelut ea, quæ eſt ex ente, ei quæ eſt ad ens.
Et quies quidẽ horum non eſt, mutationis autẽ uacuitas eſt.
Atq; ſi ſubiectũ quidẽ quippiã ſit, ea mutationis uacuitas,
quæ est in ente, ei quæ eſt in non ente contraria eſt. Si in id
quod haud eſt, nõ quippiã ſit, dubitauerit quiſpiã ſanè cui-
nam ſit cõtraria ea mutationis uacuitas, quæ eſt in ente, &
ſit´ ne quies? quod ſi eſt, aut non omnis quies motui contra-
Patet igitur
quietem illam non eſſe dicendam, niſi & ipſæ ſint motio-
nes, ſed ſimile quid quieti, atq; mutationis uacuitatem:
con-
trariam uerò aut nulli prorſus, aut eimutationis uacuitati,
quæ est in non ente, aut corruptioni, hæc est enim, ex ipſa: generatio uerò, in ipſam.
Dubitauerit autem quiſpiam,
cur in mutatione quidem, quæ est in loco, tam quietes, quàm
motus ſecundùm natur am ſunt, præterq́; naturã, in cæteris
uerò non ſunt: ut alter atio, alia ſit ſecundùm naturam, alia
præter naturam, non enim ſanatio magis, quàm ægrotatio
ſecundùm naturam est, aut dealbatio quàm denigratio, Si-
militer, & in accretione, decretioneúe:
neque enim hæ in-
ter ſeſe contrariæ ſunt, ut altera ſit ſecundùm naturã, altera
præter naturam: neq;
accretio accretioni ſimili modo con-
trarium est, decretioúe decretioni. In generatione quoq;
,
corruptioneúe eadem ratio est: neq;
enim generatio quidẽ
eſt ſecundùm naturã, corruptio autẽ præter naturã. Seneſce
re enim, ſecundùm naturam eſt. Neq;
generationẽ aliam ſe-
cundùm naturã, aliam præter naturã eſſe uidemus. Quòd
ſi id, quod eſt ui, præter natur am est, et corruptio ſanè cor-
ruptioni contraria erit, ea quæ est ui, quia est præter natu-
ram, ei quæ eſt ſecundùm naturã. Sunt igitur &
generatio-
nes uiolentæ, fatoq́; non definitæ, quibus eæ quæ ſunt ſeeun
dùm naturã, contrariæ ſunt. Et accretiones itidem uiolcntæ,
decretionesúe: ut eorum accretiones, qui ob delitias citò pu
beſcunt, & ea frumenta, quæ citò adoleſcunt, incrementaq́;
ſuſcipiunt, anteà quàm humo bene cõpreſſa ſtirpium eli-
ciant fibras. In alteratione uerò quomodo res ſe habet, an
modo eodem? eſſe enim po ſſunt alterationes partim uiolen
tæ, partim naturales, Qui nanque in non dijudicandis die-
ij præter naturam alterari uidentur, qui ue-
rò in dijudicantibus, ij ſecundùm natur am alterantur. Ipſæ
igitur corruptiones inter ſeſe erunt contrariæ, non ſolùm
generationi. At quid prohibet?
ſunt enim aliquo modo cõ
trariæ: etenim ſi altera uoluptatem, altera dolorem affer-
ret, erunt hoc quoq; pacto contrariæ.
Quare non abſolutè
corruptioni corruptio est contraria, ſed ut altera ipſarum
est talis, altera talis. Omnino igitur motus, quiesùe, dicto
modo ſubeunt cõtrarietatẽ: motus enim quo ad ſupera per
gitur, cõtrarius est motui, quo ad infera itur: loci enim hæ
ſunt cõtrarietates. fertur autẽ ignis latione, qua ſupera pe-
tuntur, natura: terra autem, latione qua ad infer a loca acce
ditur, atq; lationes ip ſorum, contrariæ ſunt:
ignis autem ſur
ſum quidem fertur natura, deorſum uerò præter naturam.
Atq;
motus ipſius ſecundùm naturã, contrarius eſt ipſius
motui præter naturã. Quietes etiam, ſimili modo ſeſe habe
re uidentur. Quies enim in ſuperis, motui quo in deorſum
itur contraria est. Atq;
terræ quies quidem illa, præter na-
tur am est: hic autem motus, ſecundùm naturam.
Quare mo
tui quies cõtraria est, ea quæ est præter naturam, ei qui est
ſecundùm naturam eiuſdem: &
enim motus eiuſdem, hoc
modo contr arius est. Alter enim ſecundùm naturam erit,
aut biſce quo ſurſum itur, ut hiſce quo infera loca petun-
tur: alter, præter naturam.
Existit autem dubitatio, ſi est
quietis omnis quæ ſemper est, generatio, atque hæc est ſta-
re. Eius igitur quod præter naturam quieſcit, ceu terræ
ſupra, erit profectò generatio. Quando igitur in ſurſum
ferebatur, ſtabat. ad id quidem quod ſtat, ſemper celerius
ſerri uidetur: id autem quod ui fertur, tardius:
non fa-
ctum ergo quieſcens, erit quieſcens. Præterea ipſum ſtare,
prium locum pergit, non de eo quod præter naturã fertur: et aut omnino id eſſe, ſuum in locũ ferri, aut ſimul accidere.
Habet autẽ hic locus dubitationẽ, ſi quies ea, quæ hic eſt, ei
motui, qui hinc eſt, cõtraria ſit. Cùm enim quippiã ex hoc
mouetur, aut etiam abijcit, adbuc id quod abijcitur, habere
uidetur. Quare ſihæc quies contraria ſit ei motui, quo hinc
ad contrarium itur, contraria ſimul erunt. An ex aliqua
parte quieſcit, ſi adhuc manet? omnino autem eius quod mo
uetur, pars eſt illic, pars eſt in eo, in quod mutatur. Quocir
ca & motus magis contrarius motui, quàm quies.
De mo
tu igitur, quieteúe, quo modo unus unaq́; eſt, &
qui, et quæ
quibus aduerſantur, ſatis iam diximus.
Quòd Motus diuidatur in partes quantas.
Et nullum cõtinuum
ex indiuiſibilibus componi.
_SI AVTEM_ ea continua ſunt, ut antea
tangentia, quorum fines ſunt ſimul, eaq́; de-
inceps, inter quæ nibil eiuſdem generis ca-
dit, impoßibile eſt ex indiuiſibilibus conti-
nuum quicquã constare: ut ex punctis lineam, ſi linea quidẽ
continuum, punctum autem indiuiſibile ſit. Vltima nanq;
punctorum nec unum ſunt, quippe cùm indiuiſibilis rei nõ
ſit hoc quidem ultimum, illud autem alia pars quædam, nec
tibus caret: ultimum enim, et id, cuius eſt ultimum patet eſſe
diuerſa. Præterea puncta, ex quibus continuum constat,
aut continua ſint, aut ſe tangant neceſſe eſt. Atque eadem
eſt de cunctis indiuiſibilibus ratio. At continua ſanè ne-
queũt eſſe, propter rationem iam dictam. Et cùm quippiam
tangit, aut totum tangit totum, aut pars partem, aut totum
partem. Cùm igitur indiuiſibile partibus careat, totum
ipſum tangat neceſſe eſt. At ex hiſce, quæ hoc pacto ſe
tangunt, nullum cõtinuum unquam emerget. Continuum
enim habet aliam atque aliam partem, & diuiditur in par-
tes eandem ſubeuntes legem, & ſeparatas etiam loco.
At
uerò neq; pũctum, ad punctum, neque nunc ipſum ad nune
ipſum, deinceps erit, ut ex illis longitudo, ex his tempus con
ſtet. Nam ea quidem deinceps ſunt, inter quæ non eſt eiuſ-
dem generis quicquam: inter uerò puncta, ſemper eſt linea,
& inter ipſa nunc tempus.
Præterea in induiſibilia diui-
derentur, ſi ex quibus utrunque constat, in ea quoque diui-
ditur: at nullum cõtinuum in ea eſt diuiſibile, quæ partibus
carent: nullum autẽ genus inter puncta, &
inter ipſa nunc,
aliud eſſe poteſt. Nam ſi fuerit, aut diuiſibile, aut indiuiſibile
erit, ut patet. Et ſi diuiſibile, aut in indiuiſibilia diuiſibile
erit, aut indiuiſibilia ſemper. Ad id, cõtinuũ eſſe constat?
Pa
tet autem, & omne continuum in ſemper diuiſibilia diuiſi-
bile eſſe. Si enim in diuiſibilia diuidetur, indiuiſibile nimi-
rum indiuiſibile tanget: continuorum enim ultimum unum
eſt, & ea ſe tangunt ex quibus continuum constat.
Eiuſdẽ
autem rationis eſt ſanè magnitudinem, & tempus, ac mo-
tum ex indiuiſibilibus constare, & indiuiſibilia diuidi, aut
nibil horũ hanc conditionem ſubire. Quod quidem ex hiſce
nam ſi magnitudo ex indiuiſibilibus constat, motus
quoque, qui ſuper illa fit magnitudine, ex æqualibus moti-
bus indiuiſibilibus profectò constabit: ceu ſi A B C magni-
tudo ex indiuiſibilibus constat, A & B atque C, motus
quoq; D E F quo mobile P ſuper A B C dimenſione eſt mo
tum, unamquanq; ſui partem D inquam, &
E atque F, indi
uiſibilem habet. Quod ſi præſente motu neceſſe est quip-
piam moueri, & ſi quippiam mouetur, neceſſe eſt motum
præſentem eſſe: moueri etiam ipſum ex indiuiſibilibus ſanè
constabit. Igitur P motum eſt per A quidem motu D, per
B uerò motu E, & per C partem motu ſimiliter F.
At ue-
rò fieri non poteſt, ut id quod ad locum ex loco mouetur,
ſimul moueatur, atq; ſit motum ad eum locum, ad qucm mo
uebatur cùm mouebatur. Sienim quiſpiam Thebas petit, im
poßibile eſt Thebas eum petere, ſimul & petijſſe.
At per
A partem parte uacantem, cui D motus aderat, P mobile
mouebatur. Quare ſi anteà quidem tranſibat, posteà uerò
tranſiuit, motus D diuiſibilis erit: cùm enim tranſibat, neq;
quieſcebat, neque tranſierat, ſed in medio nimirùm erat.
Sin uerò ſimul tranſit, atque tranſiuit, id ſanè quod profi-
ciſcitur, cùm proficiſcitur, eò profectum, ac motum eſt, quo
proficiſcitur, atque mouetur. Quod ſi per totam quidem
A B C magnitudinem P mouetur, motus´ que quo per illam
mouetur eſt D E F, per partem autem A parte uacantem
non mouetur, ſed motum eſt: motus profectò non ex moti-
bus, ſed ex momentis constabit: &
motum quippiam erit
quod non anteà mouebatur. A nanque partem non tranſ-
eundo tranſiuit. Quare erit quippiam profectum, nun-
quam antea proficiſcens. Quod ſi omne quoduis moueri,
aut quieſcere neceſſe eſt, P ſanè in unaquaq; magnitudinis
Quo fit, ut quippiam ſit quod con
tinuò quieſcit, ſimul atq; mouetur:
per to tam enim magni-
tudinem A B C mouebatur, & in unaquaque parte quie-
ſcebat eiuſdem, quare & in tota etiam quieſcebat.
Atque
ſi indiuiſibiles partes D E F motus ſint, fit ut præſente
motu P mobile quieſcat, & non moueatur.
Sin uerò non
ſint motus, fit ut motus non ex motibus constet. Similiter
etiam & tempus, ut longitudo, ac motus indiuiſibile eſſe
neceſſe eſt, atque ex ipſis nunc, quæ indiuiſibilia ſunt, con-
ſtare: aut etiam diuiſibile eſſe, ex diuiſibilibusúe constare.
Nam &
ſi omnis eſt diuiſibilis, atque minore in tempore
minorem magnitudinem tranſit, id quod æqua celeritate
mouetur, & tempus erit etiam diuiſibile.
Quod ſi tempus
eſt diuiſibile, in equo quippiam per A magnitudinem fer-
tur, & A profectò diuiſibilis erit.
Quòd ad diuiſionem temporis ſequitur diuiſio magnitudinis,
& viceuerſa.
Quodqúe ſinitum &
inſinitum ſimiliter inue-
niuntur in magnitudine ac tempore.
_CV_m autem omnis magnitudo ſit in magnitudines di-
uiduis constare non poſſe, eſtq́; omnis magnitudo, conti-
nuum) neceſſe eſt id quod celerius mouetur, maiorem in
æquali, æqualem in minore, & maiorem inſuper in mino-
re tempore magnitudinem tranſeat: ut quidem id, quod
celerius mouetur, definiunt. Sit enim A mobile, celerius
B: cùm igitur id ſit celerius, quod prius mutatur, quo in
tempore (ſit´ que illud E F) mutatum eſt A ipſum ex C in
D, in eo mobile B nondum accedat ad D, ſed citra illud
crit, ut patet. Quare id, quod celerius mouetur, plus ma-
gnitudinis mæquali tempore tranſit. At uerò plus etiam
Nam in minore
tẽpore E F quo mobile A ad idpſum peruenit D, mobile B
tardius erit in ipſo G citra terminum D. Si igitur A toto
tẽpore E F ad ipſum perueniet D, erit in minoritẽpore ci-
tra D in ipſo H, quod eſſe poteſt inter G atq; D:
ſitq́;
illud
tempus E K. At magnitudo quidem C H maior eſt magnitu
dine C G: tempus autem E K minus eſt tempore toto E F.
Quare id quod celerius eſt maiorẽ magnitudinẽ minore in
tempore tranſit. Ex his autẽ patet id quod eſt celerius mi_
nore etiam in tẽpore magnitudinem æqualem tranſire. Non
cùm ipſum ad tardius quidem cõparatum maiorem in mino
re tempore, per ſe autem ſumptum maiore in tempore maio
rem magnitudinẽ trãſeat, tempus profectò E K in quo C H
magnitudinem tranſit, maius erit eo tempore quo C G ma-
gnitudinem trãſit, Sit igitur minus illud tempus E L. Qua-
re ſi E K tempus minus eſt tempore E F, in quo B tardius
mobile magnitudinem C G. tranſit, &
E L.
profectò tem-
pus, E F tempore minus erit: eſt enim minus tempore E K:
quòd uerò eſt minus minore, minus & ipſum eſt.
Quare mi
nore in tempore magnitudinem æqualem tranſibit. Præ-
terea ſi omne, quod mouetur, aut in æquali, aut in minore,
aut in maiore tempore moueri neceſſe eſt, & id quidẽ quod
in maiore mouetur, tardius eſt: id autem quod in æquali,
æquè celere eſt: quod uerò celerius eſt, neque celere æquè,
neque tardius eſt, id profectò quod celerius eſt, neque in
æquali tempore, neq; in maiore mouebitur.
Restat igitur,
tempore ipſum in minore moueri. Quare id, quod cele-
rius eſt, tempore in minorẽ magnitudinem æqualem tranſ-
ire neceſſe est. Quoniam autem omnis quidem motus in
tempore eſt, & omni in tempore motus fieri poteſt:
omne
celerius, et tardius moueri poteſt.
in omni pro fectò tẽpore celerior, tardiorq́;
motus fieri po-
teſt. Quæ cùm ita ſint, tempus continuũ eſſe neceſſe eſt.
Di_
co autẽ continuũ, id quod eſt diuiſibile in diuiſibilia ſemper:
hoc enim tali ſuppo ſito, tẽpus continuũ eſſe neceſſe eſt. Nã
cùm demonstratũ ſit id, quod celerius mouetur, minore in
tẽpore ſpaciũ æquale tranſire, ſit celerius quidem A, tar-
dius autẽ B, atq; B tranſeat C D magnitudinẽ in tempore
E F: igitur A quod eſt celerius, magnitudinem eandẽ ut pa-
tet in tempore minore tranſibit, atq; ſit in E G tẽpore mo-
tum. Rurſus quoniam ipſum celerius totã C D magnitu-
dinem, in E G tempore pertranſiuit: id quod eſt tardius mi-
norem eodem in tẽpore tranſit: ſitq́;
illa C H.
At quoniam
B quod eſt tardius, in E G tempore magnitudinẽ C H per-
tranſiuit, A proſectò quod eſt celerius: eandem in minore
tempore tranſit. Quare rurſus tẽpus E G diuidetur.
Quòd
ſi diuidetur, magnitudo quoq; C H ratione eadem utiq;
di-
uidetur. Quòd ſimagnitudo diuidetur, &
tempus itidem
diuidetur: et hoc ſemper erit, ſi poſt celerius mobile tardius,
& poſt hæc celerius ſumamus, ac demonstratis utamur.
Nã
celerius quidem mobile, tempus: tardius autẽ, longitudinem
diuidet. Quòd ſi ſemper quidẽ uerẽ conuer ſio fit, cùm fit
uerò cõuerſio, fit diuiſio ſemper, patet omne tempus conti-
nuum eſſe. Patet etiam ſimul, &
magnitudinem omnẽ con
tinuam eſſe, eidẽ enim, æqualibusúe diuiſionibus tam tẽpus,
quàm magnitudo diuiditur. Inſuper &
ex hiſcerationibus,
quæ dici ſolent, patet ſi ſit tempus continuũ, & magnitudi-
nem continuã eſſe, ſi quidem in dimidio temporis dimidium
magnitudinis, & ſimpliciter in minore minorẽ tranſit:
eædẽ
enim diuiſiones, temporis & magnitudinis erunt.
Atq;
ſi
alterum eſt infi-
nitum, & perinde ſanè ut alterũ.
Ceu ſi tẽpus extremis ſit
infinitũ, & longitudo extremis eſt infinita:
ſi diuiſione, lon
gitudo quoq; diuiſione:
ſi utriſque, &
magnitudo utriſque.
Quapropter &
Zenonis ratio falſum ſumit, fieri inquam
nõ poſſe, ut finito in tempore quic quã tranſeat infinita, aut
infinita per ſingulas tangat. Dupliciter enim longitudo, &
tempus, & omnino omne continuũ dicitur infinitũ, aut d
uiſione, aut extremis. Igitur &
infinita quidem quantitate,
tangere finito in tẽpore non poteſt: infinita uerò diuiſione,
poteſt. Etenim ipſum tẽpus boc modo eſt infinitũ.
Quare
fit ut infinito in tẽpore, & nõ finito, quippiā tranſeat infi-
nita: &
finitis nõ finitis infinita etiam tangat.
Impoßibile
eſt ergo aut infinitũ finito in tempore, aut finitũ in infinito
tranſire: ſed ſi tempus ſit infinitũ, &
magnitudo erit ſimi-
liter infinita: &
ſimagnitudo, &
tẽpus.
Deſignetur enim
magnitudo quædã A B terminis definita, & tempus infini-
tum mẽte percipiatur: ſitq́;
id C, deinde accipiatur pars ali
qua finita tẽporis C, quæ quidẽ C D finibus claudatur. In
hoc igitur corpus quod ſuper A B mouetur, aliquã partem
magnitudinis tranſit: atq;
ponatur A E iam partẽ pertrãſi-
uiſſe. Hæc autẽ pars aut æquè totã A B magnitudinẽ menſu
rabit, aut deficiet, aut excedet: nibil enim refert, nam ſi ſem-
per æqualem magnitudinẽ A E parti, æquali in tẽpore mo
bile tranſit, pars autẽ hæc magnitudinẽ to tam metitur, tem
pus totũ in quo magnitudinẽ totã tranſibit finitũ erit pro-
ſectò: in parteis enim æquales diuidetur, ut magnitudo.
Præ
tereà ſi non omnẽ magnitudinẽ id quod mouetur in infinito
tẽpore tranſit, ſed fieri poteſt ut aliquam finito in tempore
tranſeat, ut A E partem, hæc autẽ totam magnitudinẽ me-
ipſum profectò finitũ erit. Patet autem non in tẽpore infi
nito partem A E tranſire, ſi tẽpus altera ex parte finitum
fuerit ſumptũ: nam
finitũ eſſe neceſſe eſt, cùm altera ex parte ſit temporis finis. Eadem ſanè fuerit demonstratio, &
ſi longitudinẽ quidem
infinitã finxerimus, tempus autẽ ſumpſerimus contrà, fini-
tum. Patet igitur ex hiſce, quæ diximus, neq;
lineam, neq;
ſuperficiem, neq; omnino quicquã continuum indiuiduum
eſſe: non ſolùm propter id, quod nuper eſt dictum, ſed etiã
quia fiet, ut indiuiduum diuidatur. Nam cùm omni in tẽpo
re, & id, quod eſt celerius, et id, quod eſt tardius moueatur,
atq; id, quod eſt celerius plus æquali in tẽpore ſpacij trãſ-
eat: fieriq́ poſsit ut duplam, ſequi alter am'que longitudine
tranſeat (eſſe nanq; poteſt celeritatis hæc ratio) ſequi alte-
ram magnitudinẽ eodem in tẽpore trãſeat id, quod celerius
fertur, atq; diuidantur magnitudines ambæ ea quidẽ, quam
mobile celerius tranſit, quæ ad A D, in A B C D, tres indi-
uiduas partes continuorum, ea uerò, quàm ipſum tardius
tranſit in E F G, duas & ipſas indiuiduas partes.
Igitur
& tempus H M in tres ſanè partes indiuiduas diuidetur.
Inæquali nanque tempore, magnitudinem tranſit æqualem.
Diuidatur itaque in H K L M indiuiſibiles partes. Rurſus
cùm mobile tardius magnitudinem E F G eodem in tempo
re tranſeat, diuidetur et tẽpus duas in partes æquales. Quo
fit ut indiuiduum diuidatur, & id quod mouetur, nõ in indi
uiduo, ſed in maiore tempore partem indiuiduam tranſeat.
Patet igitur nullam continui partem, parte carere.
Quòd nunc ipſum indiui ſibile temporis ſit, &
quod in ipſo ne{que}
mot
_AT_uerò neceſſe eſt &
ipſum nunc, quod per ſe pri-
nõ per aliud dicitur, indiuiſibile eſſe, atq;
omni
in tempore tale ineſſe: eſt enim extremũ trãſacti temporis
quoddã, circa quod nibil futuri temporis eſt, & inſuper cõ
ſequẽtis, ultra quod nihil tranſacti tẽporis eſt: quod quidẽ
utr orumq; tẽporum finẽ diximus eſſe.
Hoc igitur ſi tale
per ſe, idemq́; demonstrabimus eſſe, patebit etiam &
indiui
ſibile eſſe. Neceſſe eſt itaq;
idem nunc ipſum eſſe, quod fi-
nis utrorumq; tẽporum eſt:
nam ſi ſit aliud, atq;
aliud, dein
ceps alterum quidem ad alterum ſanè non erit, propterea
quòd continuum non ex indiuiſibilibus constat: ſi uerò ſit
ſeorſum utrunq;: inter ea mediũ tempus erit.
Omne nanq;
continuum tale eſt, ut inter fines aliquid ſit uniuocum.
At
ſi tempus ſit illud, diuiſibile erit, ut patet: demonſtratum eſt
enim omne tempus diuiſibile eſſe. Quare fit ut nunc ipſum
diuiſibile ſit. Quod ſi ſit diuiſibile, erit aliquid præteriti in
futuro, & futuri etiam in tranſacto.
Id enim in quo diui-
detur, præteritum tẽpus, & cõſequens terminabit.
Præter-
eà nec ipſum nunc, per ſe, ſed per aliud erit: diuiſio enim nõ
eſt ipſius quod eſt per ſe. Et inſuper ipſius nunc aliud trãſ-
actum, aliud conſequens erit, & nõ ſemper idem:
aut præ-
teritum, aut futurin, neq; nunc idem.
Multis eſt enim diui-
ſionibus diuiſibile tempus. Quod ſi hæc ipſinunc ineſſe nõ
poſſunt, ipſum pro fectò nunc quod eſt utroq; in tempore,
idem eſſe neceſſe eſt. At uerò ſi ſit idem, patet &
indiuiſi-
bile eſſe. Nã ſi diuiſibile ſit, ea rurſus euenient, quæ antea
accidebant. Eſſe igitur in tẽpore indiuiſibile quid, quod
ipſum nunc nunc dicimus eſſe, ex hiſce quæ diximus perſpi-
cuum iam euaſit. Atqui nibil in ipſo nunc moueri, ex hiſce
patebit, quæ deinceps dicemus. Nã ſi quippiã in ipſo moueri
Sit itaq;
nunc ipſum D, atque in ipſo celerius mobile longitudinem
tranſeat A B literis deſignatã. Igitur mobile tardius mino-
rem in eodem longitudinẽ pertranſibit: deſignetur &
ipſa:
& ſit A C.
Quoniã
longitudinẽ A C pertranſiuit: celerius mobile per eandem
in minore ſanè mouebitur. Quare ipſum nunc diuidetur:
at
eFieri ergo non poteſt, ut quicquam in ipſo
nunc moueatur. At uerò nec in eodem quicquã quieſcere
poteſt: quieſcere enim id dicebamus, quod eſt aptum ut mo
ueatur, & nõ mouetur tunc, cùm aptum eſt moueri, &
ubi,
& quemadmodum moueri eſt aptum.
Quare cùm in ipſo
nunc nihil ſit aptum moueri, patet nibil etiam in eodẽ quie-
ſcere aptum eſſe. Prætereà ſi nunc ipſum in utriſq, tẽpo-
ribus idem eſt: fieriq́;
poteſt ut in horum temporũ altero to
to quippiã moueatur, in altero toto quieſcat: atq;
id quod
toto in tẽpore mouetur, in quouis ipſius mouebitur, in quo
ipſum moueri poteſt: &
id quod quieſcit ſimili modo quie-
ſcet: fit profectò ut idẽ moueatur, ſimul atq;
quieſcat:
ipſum
enim nunc, ultimum utrorumq; temporum eſt.
Inſuper id
quieſcere dicimus, quod ſimiliter ſeſe habet et ipſum, et par
tes, nunc atq; prius:
at in ipſo nunc non eſt prius, ut patet:
quare nõ fit, ut in ipſo quicquã quieſcat. Quæ cum ita ſint,
neceſſe eſt & id quod mouetur, &
id quod quieſcit, in tem
pore moueatur, atq; quieſcat.
Omne autem quod mutatur,
diuiſibile eſſe neceſſe eſt. Nam cùm è quodam in quoddam
ſit omnis mutatio, cùm eſt quidem in eo in quod eſt mutatũ,
nõ ulterius, ut patet, mutatur: cùm uerò eſt in eo, ex quo eſt
mutatio, & ipſum, &
omnes partes, nondũ mutatur:
quod
enim eodem modo ſe habet, & ipſum, &
partes, id non mu
Neceſſe eſt igitur ipſum partim in hoc, partim in al-
tero eſſe: neq;
enim in utroq;
, neq;
in neutro eſſe poteſt.
Di
co autem in quod mutatur primùm mutatione, ut fuſcum
cùm ex albo mutatur, non nigrum: non enim id quod muta-
tur in utrouis extremorum eſſe neceſſe eſt. Patet igitur
omne quod mutatur diuiſibile eſſe.
De diuiſione Motus, &
Quietis.
Quod indiuiſibile non poſsit
moueri: &
quomodo diuidatur motur ipſe.
_MO_tus autem duobus eſt diuiſibilis modis:
uno quidẽ
ſubit motum. Veluti ſi A C totum mouetur, &
A B, &
B C ſanè mouebitur. Atq;
ſit partis quidẽ A B, motus D E,
partisuerò B C, motus E F. Totum igitur motũ D F:
ipſius
A C mobilis motum eſſe, neceſſe eſt: etenim hoc ipſo motu
mouebitur: quippe cum utraque pars utroque moueatur
motu: &
nihil alieno motu, ſed proprio moueatur.
Quare
totus motus, totius eſt magnitudinis motus. Præterea ſi mo
tus quidem omnis alicuius eſt motus, totus autem D F mo-
tus, neq; A B, neq;
B C eſt partis (pars enim partis eſt mo-
tus) neq; cuiquam tribuitur alij (cuius nanque totius totus
eſt motus, eius & partium partes ſunt:
partes autẽ D E F,
partium A B C, & non aliorum ſunt motus:
plurium enim
unus motus eſſe non poteſt) totus profectò motus D F, to-
tius A C magnitudinis motus erit. Inſuper ſi totius A C
magnitudinis alius quidem ſit motus, ceu C K, auferentur
ab ipſo utrarumq; partium motus, quidem æquales erunt
motibus D E & E F, unus enim unius eſt motus.
quare ſi to
tus G K motus, in motus partium diuidetur, motus G K mo
tui D F erit æqualis. Sin uerò restabit aliquid, ut H K, hic
@ullus erit motus, ut patet: neq;
enim totius, neq;
partium,
cuiquã alij tribuetur:
con
tinuus enim motus, continuorum quorundã eſt motus. eadẽ
erit pro fectò ratio, & ſi D E F exceſſerunt in diuiſione
motus G K. Qua
æqualem eſſe neceſſe eſt. Hæc igitur diuiſio ratione partiũ
eius eſt, quod mouetur, atq; cuiuslibet partibilis ipſam eſſe
neceſſe eſt. Alia autem eſt temporis ratione.
Nam cùm o-
mnis motus in tẽpore fit, & omne tempus ſit diuiſibile, mi-
nor autem in minori tempore fiat, omnis motus uti tempus
diuidatur neceſſe eſt. Cùm autẽ omne quod mouetur, in ali-
quo moueatur, & tempore aliquo, mobilisq́;
totius ſit mo-
tus:eaſdem eſſe diuiſiones &
temporis, &
motus, &
ipſius
ueri, & eius quod mouetur, &
etiam eius in quo eſt motus,
neceſſe eſt. Verùm non omnium ſimiliter, in quibus eſt mo
tus, ſed quantitatis quidem per ſe, qualitatis uerò per acci-
dens. Accipiatur enim tẽpus, in quo quippiam mouetur, &
ſit A, & motus ſit B.
Si igitur in toto tẽpore motum eſt,
in illius dimidio, motu minore eſt motũ, quo rurſus diuiſio,
minore motu rurſus eſt motum: &
ſie ſemper motus diuide
tur ut tempus. Simili modo ſimotus eſt diuiſibilis, &
tem-
pus eſt diuiſibile. Sienim toto motu toto in tempore mo-
tum eſt dimidio in dimidio, & minore rurſus in minore eſt
motum. Ipſum quoq;
moueri, mcdo diuidetur eodem.
Sit
enim ipſum moueri, C: in dimidio igitur motus minus erit
toto, & in dimidio rurſus dimidij, &
ita ſemper diuidetur.
I icet etiam ipſum moueri quod eſt partis utriuſque motus
D E, & E F deſignando, totũ totius dicere eſſe:
nam ſi ſit
aliud, plur a motus eiuſdem erunt moueri, ſicut et motum in
motus partium prius ostendimus diuiſibilem eſſe. Accõmo-
datũ enim ipſum moueri parti utriq; motus cõtinuũ totum
Similiter &
longitudo, &
omne id ommino in quo fit
mutatio, diuiſibile demonstrabitur. At ſi quædam per acci-
dens diuiſibilia ſunt, proptereà quòd id quod mutatur eſt
diuiſibile (nam ſi unũ diuidatur, omnia diuidentur) ſimiliter
ſeſe habebunt hæc omnia in finitionis etiã atq; oppoſitira-
tione. Ab eo autẽ maximè quod mutatur:
hoc eſt ſecutũ, o-
mnia inquã diuidi, in finitaq́; eſſe:
cõtinuò enim ei quod mu-
tatur diuiſibilitas, ac infinitio ineſt. Diuiſibilitas igitur pri
9
eſt demonstrata, infinitio autẽ in ſequentibus innoteſcet.
De ordine partium Motus.
Et prim ò, an ſit in motu primum.
_CV_'m autem omne quod mutatur, è quodã in quoddã
eo eſſe, in quo eſt mutatũ, neceſſe eſt; id enim, quod muta-
tur, exit ab eo, ex quo mutatur, aut ipſum relinquit. Atque
aut idẽ eſt mutari, atq; relinquere, aut ſequitur relinquere
quidem mutari, reliquiſſe autẽ eſſe mutatũ: nam ad utrunq;
ſimiliter ſe habet utrunq;
. Cùm igitur una mutationũ ſit
ea, cuius termini contradictoriam ſubeunt oppoſitionem,
patet cùm mutatum eſt quippiã in id, quod eſt ex eo quod
haud eſt, id iam ipſum quod aut eſt reliquiſſe: quo fit, ut ſit
in eo quod eſt. Omne nanq;
quoduis, aut eſſe, aut non eſſe
neceſſe eſt. Patet igitur ipſum mutatum ea mutatione, cu-
ius termini contradictoriam ſubeunt oppoſitionem, in eo
eſſe in quod eſt mutatum. Quod ſi in hoc ita eſt, &
in cæ-
teris ita erit: ſimiliter enim in una, &
in cæteris, hoc ſeſe
habet. Præterea ſi quæque ſumatur, hoc etiam in uniuerſis
eſſe patebit, ſi ipſum mutatũ alicubi, aut in aliquo eſſe ne-
ceſſe eſt. Quoniã enim id è quo eſt mutatum reliquit:
atq;
ipſum alicubi eſſeneceſſe eſt, aut in hoc erit, aut in alio. At
rurſus in B mutatur ex C: ipſum nanq;
C nõ erat ipſi cohæ
rens B, mutatio enim continua eſt: quo fit, ut ipſum mutatũ
cùm eſt mutatum, ad id mutetur in quod eſt mutatũ: quod
fieri nequit. Id ergo, quod eſt mutatum, in eo eſſe in quod
eſt mutatum, neceſſe eſt. Patet igitur &
ipſum factum, tam
eſſe cùm factum eſt, & ipſum corruptum, tum nõ eſſe cùm
non eſt corruptum. Hoc enim etſi de omni mutatione eſt di
ctum, maximè tamen in ea dilucidum eſt, cuius termini con-
tradictoriã ſubeunt oppoſitionẽ. Patet igitur ipſum muta-
tum, in eo eſſe in quod eſt mutatum, cùm mutatũ eſt primò. Id autem, in quo primò quippiam eſt mutatum, indiuiduum
eſſe neceſſe eſt: atq;
id dico primum quod non ex eo eſt tale,
quia aliquid ipſius eſt tale. Si enim diuiſibile literis A C de-
ſignatũ, atq; diuiſum in B.
Si igitur in A B, aut rurſus in
B C eſt mutatum, nõ in ipſo primo A C eſt mutatum: ſin in
utroq; mutatur (in utroq;
enim, aut mutatum eſſe, aut mu-
tarineceſſe eſt) & in toto ſanè mutatur, aut mutatum eſſe
ſupponebatur. Eadem eſt ratio, &
ſi in altero mutatur, in
altero eſt mutatũ: erit enim quid, prius primo:
quare non
erit id diuiſibile, in quo eſt mutatum. Patet igitur tam corru
ptum, quàm generatum, in indiuiduo corruptum eſſe ac ge
neratum. Bifariam autẽ dicitur id, in quo primo quippiam
eſt mutatũ. Vno modo in quo primò finita mutatio eſt:
tunc
enim uerè dicere licet illud eſſe mutatum. Altero, in quo pri
mo mutari cœpit. Id igitur, quod in fine mutationis dicitur
primum, eſt, uereq́; dicitur eſſe:
nam &
fit ut finiatur tandẽ
mutatio, & eſt exitus, finisúe mutationis, quẽ iam &
osten
dimus indiuiſibilem eſſe, propterea quod ultimum eſt. At
quod in principio mutationis dicitur primũ, id omnino non
non eſt enim mutationis principium, nec id in quo pri-
mò temporis mutabatur. Sit enim primum A D, hoc igitur
indiuiſibile quidem nõ eſt: accidet enim, ut ſint hærẽtia ipſa
nũc. Præterea ſi in F A tẽporetoto quieſcit (ponatur enim
in illo quieſcere) & in A quoque quieſcet:
quare ſi ipſum
A D partibus uacet, ſimul quieſcet, atq; erit mutatũ:
in A
nanq; quieſcit, in D uerò mutatũ eſt.
Cùm autẽ non ſit par-
tibus uacans, diuiſibile neceſſe eſt eſſe, atque in quauis cius
parte mutatum eſſe. Etenim A D diuiſio, ſi in neutra quidẽ
parte mutatũ eſt, neq; in toto ſanè mutatum eſt:
ſin in amba
bus mutatur, in toto quoq; mutatur:
quod ſi in altera eſt mu
tatum, nõ in toto primo mutatum eſt. Quare neceſſe eſt,
in quacunq; eſſe mutatum.
Patet igitur non eſſe id, in quo
primo mutatum eſt: quippe cùm diuiſiones ſint infinitæ.
At
uerò nec ipſius mutari quicquam erit primum, & quod eſt
mutatum. Sit enim ipſius D F, mutatum primum D G:
nam
omne quod mutatur, demonstratum eſt diuiſibile eſſe: tẽpus
autem in quo D G mutatum eſt, ſit H K. Si igitur in illo to
to ipſum D G eſt mutatum, in dimidio minus fuit mutatũ,
& prius ipſo D G, &
hoc rurſus aliud prius, &
ſic ſem-
per. Quare nibil erit eius, quod mutatur, quod primò eſt
mutatũ. Patetigitur ex hiſce, quæ diximus, neq;
eius, quod
mutatur, neq; tẽporis, in quo mutatur, primùm aliquid eſſe,
ipſum autem quo mutatur, non eodem modo ſeſe habebit: iria nanq;
eſſe dicuntur in ipſa mutatione, id quod mutatur,
& id in quo, atq;
id quo mutatur:
ut homo, tempus, atque
albedo. Homo igitur, ac tempus, diuiſibilia ſunt:
ſed de albe-
dine eſt alia ratio, atq; tamen per accidens omnia diuiſibilia
ſunt. Cui nanq;
albedo, uel qualitas accidit, id eſt, diuiſibile:
nam neq; in his erit primum, quæ per ſe, &
nõ per accidẽs
Sit
enim mobile A B motum ex B in C primùm: igitur ſi indi-
uiſibile ſit ipſum B C, parte uacans erit hærens parte ua-
canti: ſin diuiſibile, erit aliquid ipſo C prius, in quod eſt mu
tatum, & illo rurſus aliud prius, &
ſic ſemper:
nunquam
enim diuiſio deficit. Quare non erit quicquam primum, in
quod eſt mutatum. Similiter res ſeſe habet &
in qualitatis
mutatione: nam &
hæc in continuo eſt.
Patet igitur in ſo-
lo qualitatis motu, per ſe indiuiſibile eſſe poſſe.
Quomodo ea, quæ ſunt, in motu ſeſe præcedunt.
_CV_'m autem omne, quod mutatur, in tempore mutetur,
ut in primo, &
ut
per aliud, quo pacto in anno mutari dicitur, quia mutatur
in die, id ſanè quod mutatur in quacunq; eius temporis par
te mutari, in quo primo mutatur neceſſe eſt. Id ita eſſe pa-
tet qudem & ex definitione ipſius primi:
ſic enim ipſum
antea definiebamus. Patebit autem &
ex hiſce, quæ dein-
ceps dicemus. Sit enim tempus A B, in quo quippiam pri-
mũ mouetur: Atq;
cum omne tempus ſit diuiſibile, diuida-
tur in C. In tempore igitur A C, mouetur aut non moue-
tur: &
eodem modo rurſus, in ipſo C B.
Si igitur neutra
in parte mouetur, in toto ſanè quieſcit: impoßibile eſt enim
moueri, ſi nulla in parte eius moueatur: ſin in alter a tan-
tum mouetur, nõ in A B tempore primo mouetur, per aliud
enim in ipſo mouetur: ergo quacunq;
in parte temporis mo
ueatur, neceſſe eſt. Hoc autẽ demonstrato patet, omne quod
mouetur, prius neceſſariò motum eſſe. Nam ſi in A B tem-
pore primo, per F G ſpacium quippiã motum eſt, id quod
æqua celeritate mouetur, ſimulq́; incipit, per dimidiũ in di-
midio temporis erit motum. Quòd ſi id tempore in eodem
alterũ per eandem
neceſſe eſt eſſe motũ: quare motũ eſt, id (utidiximus) quod
mouetur. Præterea ſi in A B toto, uel quouis omnino tempo
re propterea motũ dicimus quippiã eſſe, quod ipſius ulti-
mum nunc accipimus (id eſt enim quod terminat, atq; inter
ipſa nunc ſemper eſt tẽpus) in cæteris etiam ſanè ſimili mo-
do motum eſſe dicetur: dimidij autẽ extremum eſt ipſa diui-
ſio: quare &
in dimidio motum erit, &
in quacũq;
omnino
parte: ſemper enim per diuiſionem, cõtinuò tempus ab ipſis
nunc terminatum euadit. Quòd ſi omne tempus eſt diuiſi-
bile, & id quod eſt inter nunc ipſa tempus eſt, uti diximus,
omne profectò quod mutatur, infinities eſt mutatũ. Præ-
terea ſi id, quod continuè mutatur, & non eſt corruptũ,
neq; ceſſauit à motu, aut mutari, aut eſſe mutatũ in quocũq;
neceſſe eſt:
ut mutetur autẽ in ipſo nunc fieri nequit, in quo-
cunq; ſanè temporis puncto mutatum ſit ipſum neceſſe eſt.
Quare ſi tẽporis puncta ſint infinita, omne nimirum quod
mutatur, infinities eſt mutatum. Non ſolùm autẽ id, quod
mutatur, neceſſe eſt eſſe mutatũ: ſed etiam ipſum mutatum
prius mutetur neceſſe eſt: omne nanq;
quod ex quopiã in
quippiã eſt mutatum, in tẽpore eſt mutatũ. Sit enim in ipſo
nunc ex A mutatum in B, in eodẽ igitur nunc, in quo eſt in
A mutatum nõ eſt: nã et in A et in B ſimul erit.
Ipſum nanq;
mutatum, nam eſſe in hoc ipſo cùm eſt mutatum, antea de-
monstrauimus. Quod ſi in alio ſit mutatũ, inter illa profe
ctò medium tẽpus erit: nõ ſunt enim bærentia ipſa tẽporis
puncta. Cùm igitur in tẽpore ſit mutatum:
tẽpus autem o-
mne ſit diuiſibile, in dimidio ſanè mutatum eſt, & in dimidij
dimidio rurſus, & ſic ſemper.
Quare antea mutabatur.
Præ
terea id quod dictũ eſt in magnitudine, magis eſt manifestũ,
quod mutatur. Sit enim ex C, quippiã mutatũ in D:
ſi igitur
C D indiuiſibile ſit, partibus uacanti, partibus profectò ua
cans hærebit. Quòd ſi id fieri nequeat, mediũ ipſum ma-
gnitudinẽ eſſe neceſſe eſt, diuiſibileq́; eſſe in infinita.
Quare
prius in illa mutatur: omne ergo mutatum, prius mutari ne-
ceſſe eſt. Eadẽ eſt enim in hiſce, quæ non cõtinua ſunt, de-
monstratio, ut in cõtrarijs, & in hiſce, quæ contradictoriã
ſubeunt oppoſitionẽ. Sumemus enim id tẽpus, in quo eſt mu
tatum, & eadẽ rurſus dicemus.
Qua
tum, & mutatũ ſit id, quod mutatur neceſſe eſt.
Atq;
muta
ri prius eſt in ipſo mutatũ eſſe, & mutatũ eſſe ipſo mutari,
at nunquã primum ſumetur: cauſa autẽ huius eſt partibus
uacans non eſſe uacanti partibus hærens: in infinitum enim
ipſa diuiſio proficiſcitur, ut in creſcentibus, ac decreſcenti-
bus intueri lineis licet. Quæ cũ ita ſint, patet neceſſe eſſe &
id, quod eſt factum fieri prius, & id quod fit, antea factum
eſſe, modò diuiſibilia, atq; cõtinua ſint:
non tamen ſemper
quod fit, factum prius, ſed interdũ aliud, ceu illius aliquid,
ut in ædibus fundamentũ: ſimiliter fit &
in eo quod corrũ-
pitur & corruptio:
ineſt enim ei quod fit, et ei quod corrũ
pitur, infinitio quædã: quippe cùm continuũ ſit utrunq;
, &
impoßibile eſt aut fierinon factum aliquid, aut factum eſſe
nõ fiens aliquid: ſimiliter &
in ipſo corrũpi, atq;
corruptũ
eſſe: ſemper enim corruptũ eſſe, antecedit corrũpi, &
cor-
rum pi corruptũ eſſe. Patet igitur quòd id, quod eſt factum,
prius neceſſe eſt fieri: &
id quod fit, antea factum eſſe:
eſt
enim omnis magnitudo, omneq́; tempus, diuiſibile ſemper.
Quare in quocunq;
ſit, non erit in illo ut primò.
De Finito, &
Infinito in motu.
_CV_'m autem omne quod mouetur, in tẽpore moueatur,
maiorẽ magnitudinẽ tranſeat, fieri profe
ctò nõ põt, ut magnitudinẽ infinito in tẽpore trãſeat quic-
quã finitã modò nõ per ipſam eandẽ ſemper, nec per aliquã
eius partẽ, ſed per totã toto in tẽpore moueatur. Patet igi-
tur, ſi quippiã æqua moueatur celeritate, neceſſe eſſe finitã
magnicudinẽ illud finito in tẽpore pertrãſire: ſumpta nanq;
parte, quæ menſurauerit to tam, in tot æqualibus tẽporibus,
quot ſunt magnitudinis partes, totã illam profectò magni-
tudinẽ pertranſibit. Quare cùm harũ quæq;
finitæ ſit quan
titatis: &
oẽs numero ſint finitæ, tempus etiã ipſum profe-
ctò finitum erit: tantũ enim toties erit, quantũ eſt tẽpus par
tis toties repetitũ, quot ſunt magnitudinis partes. Nihil aũt
interest, & ſi nõ æqua celeritate mouetur.
Sit enim ſpaciũ
quidem A B finitum, quod infinito in tempore pertrãſiuit,
rempus autẽ in finitum C D. Siigitur per privrem aliã alia
partem motum eſſe neceſſe eſt, patet in priore tẽporis par-
te, posterioriúe aliam, aliamúe pertranſiuiſſe: ſemper enim
maiore in tempore per aliam motum erit. idq́;
non minus
fiet, ſiue æqua, ſiue non æqua celeritate mutetur: &
ſiue in-
tendatur motus, ſiue remittatur, ſiue in eodem perſistat. Ac-
cipiatur itaq; pars aliqua ſpacij quæ metietur A B longitu
dinem totã, atq; A F literis deſignetur.
Hanc igitur aliqua
in parte tranſiuit temporis infiniti, quippe cùm impoßibile
ſit, eam in infinito tempore pertrãſiſſe, totũ enim ſpacium,
in infinito pertranſit. Etrurſus, ſi aliã ſumpſero tantam,
quanta eſt ipſa A F, neceſſe eſt & hanc eadem ratione fini
to in tempore tranſijſſe: &
ſic uſq;
ad ultimã proficiſcar.
Cũ igitur infiniti ꝗdẽ nulla ſit pars, quæ metietur ut ipſum,
ut patet (fieri enim non poteſt, ut infinitũ ex finitis æquali-
inæqualibus constet, propterea quòd ea quæ multi-
tudine, magnitudineq́; ſunt definita, ſiue æqualia, ſiue in-
æqualia ſint, mẽſurari tandẽ aliquo uno poſſunt: ſpaciũ aũt
finitũ, quantitate partis A F mẽſuretur) finito profectò in
tempore tale etiã mobile per magnitudinẽ A B finitam mo-
uetur. Similiter &
de quiete dicendũ eſt:
quare fieri non po
teſt, ut idem, unumq́; generetur ſemper, uel corrũpatur.
Ea-
dem ſanè ratione probabitur, fierietiã non poſſe, ut finito
in tẽpore quicquam aut in finitam magnitudinẽ trãſeat, ſiue
uniformiter, ſiue difformiter moueatur, aut quiete infinita
quieſcat: ſumpta nanq;
temporis aliqua parte, quæ totũ me
tietur tempus, in illa partẽ aliquã magnitudinis, non totam
magnitudinẽ tranſit, totam enim toto in tẽpore tranſit, &
rurſus in alia parte æquali partẽ aliã magnitudinis tranſit: &
in unaquaq;
ſimili modo, ſiue æquales ſint primæ parti,
ſiue etiã inæquales, nihil enim refert, modò ſit quæq; finita:
patet enim exhausto tẽpore, infinitam magnitudinẽ exhau-
ſtam non fore, ſi ablatio fiat magnitudine, numeroq́; finita.
Quare non infinitam magnitudinẽ finito in tẽpore tranſit:
atq; nihil intereſt altera ex parte tantùm, an ex utraq;
, infi-
nita ſit magnitudo: eadem enim ſemper accommodabitur
ratio. His demonstratis patet, neque fieri poſſe ut magni-
tudo finita finito in tempore trãſeat magnitudinem infini-
tam, cauſam ob eandem. In parte nanque temporis, fini-
tam tranſit: &
in unaquaq;
ſimili modo.
Quo fit, ut toto
in tempore finitam tranſeat magnitudinem. At uerò cùm
magnitudo finita non tranſeat finito in tempore magnitu-
dinem infinitam, patet neq; magnitudinem infinitam longi-
tudinem finitam tranſire: nam ſi infinita magnitudo finitam
pertranſeat, & finitam infinitam tranſire neceſſe eſt:
nihil
utroq;
nanq;
mo
do, infinitam tranſit finita. Nam cùm A magnitudo infini
ta, mouetur, erit aliqua pars eius finita in B, ceu D C. &
a-
lia atq; alia rurſus, &
ſic ſemper.
Quare fiet ut ſimul infi-
nita per finitam, & finita per infinitã ſit mota:
nec enim
fortaſſe fieri poteſt ut aliter infinita ꝑ finitã ſit mota, quàm
hoc pacto, ut finita tranſeat infinitã, uel latione pergendo
per ipſam, uelmetiendo: quare cũ hoc ſit impoßibile, infi-
nita ſanè finitam tranſire non poteſt. At uerò nec infinita
infinitam finito in tẽpore tranſit: nam ſi tranſit, &
infinitã
finita ſanè tranſibit. Ineſt enim in infinita, finita.
Præterea
& tempore ſumpto, eadẽ demonstratio erit.
Cùmigitur
nec infinitã infinita, nec infinita finitam, nec etiã, infinitam
infinita, finitc in tẽpore trãſeat, patet neq; motũ infinitũ, in
tẽpore fore finito: quid enim intereſt, motus, an magnitudo
ſit infinitum? nam ſi utrumuis fuerit infinitũ, &
alterum
infinitum eſſe neceſſe eſt: omnis enim latio eſt in loco.
De quibuſdam neceſſarijs ad diuiſionẽ quietis.
_CV_'m autẽ id omne moueatur, aut quieſcat quod aptũ
eſt moueri, quãdo, & ubi, &
quemadmodum aptum
eſt, ipſum profectò ſtans cùm ſtat, moueri neceſſe eſt: nam
ſi non mouetur, quieſcit. At fieri non poteſt, ut ad quietem
proficiſcatur id, quod quieſcit. Quo demõstrato, patet ne-
ceſſe eſſe, & in tẽpore ſtare.
omne nanq;
quod mouetur, in
tẽpore ſanè mouetur: ipſum autẽ ſtans, mouerio stendimus.
Quare neceſſe eſt, in tempore ſtare.
Præterea ipſum cele-
rius, atq; tardius, in tempore dicimus eſſe.
At fit ut tardius,
atq; celerius ſtetur.
At uerò id, quod ſtat, ſtet quacunq;
in
parte tẽporis eius, in quo primò ſtatur, neceſſe eſt. Tẽpore
nanq; diuiſio, ſi neutra in parte ſtat, neq;
toto profectò in
Quo fit ut non ſtet idipſum, quod ſtat:
ſin in
altera, nõ in toto ſtat primũ: in hoc enim per aliud ſtat, ut
de eo quod mouetur antea diximus. Vt autẽ nõ est quicquã
in quo primo mouetur id, quod motu cietur: ſic neq;
quic-
quã est, in quo ſtat id primò quod dicimus ſtare. Neq;
enim
ip ſius moueri, neq; ipſius ſtare, quicquã est primũ.
Sit enim
id, quod primò ſtat, A B literis deſignatũ: hoc igitur uacare
partibus impoßibile est. nõ est enim in eo motus, quod par
tibus uacat, propterea quòd id quod mouetur, motũ eſſe ne-
ceſſe est. Id uerò quod ſtat, moueri iam demonstr auimus.
Quod ſi diuiſibile eſt, in quacũq;
parte ipſius ſtat:
hoc enim
prius ostẽdimus, quo inquã primò quippiã ſtat, in eius hoc
parte quacunq; ſtare.
Cũ igitur tẽpus ſit id, in quo primo
ſtat, et nõ indiuiduũ, omne uerò tẽpus in infinitũ ſit diuiſi-
bile, nõ est profectò id, in quo primo ſtatur. Neq;
igitur id
eſt, in quo primò quieſcẽs ipſum quieuit: in eo nãq;
nõ quie
uit, quod partibus uacat: quia nõ est in indiuiduo motus:
in
quo uerò quieſcit quippiã, in eo etiã et mouetur. Tũc enim
quieſcere quippiã dicimus, quando, & in quo eſt aptum ut
moueatur, non mouetur. Præterea tunc quieſcere quippiam
dicimus, cùm ſimiliter nunc ſeſe habet, et prius: nõ uno quo-
dam, ſed duobus hoc minimis dijudicantes. Quare id in quo
quieſcit, partibus non uacabit: quod ſi partibile est, tempus
erit profectò, atq; in quauis ipſius parte quieſcet.
ſic enim
hoc ostendetur, ut & in prioribus eſt demonstr atũ.
Quare
nihil erit & in hoc, primũ:
est autẽ huius hæc cauſa omne
inquã quieſcere, atq; moueri in tẽpore:
tẽpus uerò nullum
eſſe primũ, neq; magnitudinẽ, neq;
omnino cõtinuum, cùm
o mne ſit diuiſibile in infinitũ, ut patuit. Cùm autẽ omne
q uod mouetur, in tẽpore moue atur, atq; ex quopiã in quip
piam mouetur, & non in aliquo illius, ipſum in aliquo pri
mo eſſe: quieſcere nanque quippiã eſt in aliquo eodem &
ipſum, & partẽ ipſius quanque tẽpore quodã eſſe:
ſic enim
quieſcere dicimus, cùm in alio nunc, atque alio uerè dicere
licet, ipſum in eodem, partesq́; ipſius eſſe.
Quòd ſi id est
quieſcere, nõ fit pro fectò ut id, quod mutatur, in aliquo ſit
totũ ipſo tempore primò, est enim diuiſibile tempus omne. Quare alia in parte ipſius:
atque alia uerè dicere licebit, in
eodẽ & ipſam, &
quãque partẽ ipſius eſſe.
Quòd ſi nõ ſit
hoc pacto in aliquo, ſed uno in tempor is puncto, nõ erit in
aliquo profectò tẽpore ullo, ſed in tẽporis tantũmodo fine.
In ipſo uerò nunc, eſt quidẽ ſemper in aliquo, nõ tamẽ quie-
ſcit: in ipſo nãque nunc, neque moueri quicquã, neque quie
ſcere potest: ſed uerum quidẽ eſt, in ipſo nunc non moueri,
atque in aliquo eſſe. In tẽpore autẽ ut quieſcens, eſſe nõ po
test, eueniret enim ut id, quod fertur, quieſcat.
Confutatio quorũdam errorum de motu:
ac primùm ratio-
num Zenonis, negantis prorſus motum eſſe.
_Z_Eno uerò prauè ratio cinatur.
Dicit enim, ſi ſemper
autẽ, quod ſertur, eſt in ſibi æ quali ſpacio in ipſo nunc ſem
per, immobilem eam eſſe ſagittam quæ ſertur. Hoc autẽ est
falſum: tẽpus enim nõ ex ipſis nunc indiuiſibilibus constat,
quẽadmodũ nec ulla alia magnitudo. Quatuor autẽ Zeno-
nis de motu ſunt rationes, quæ difficultatẽ ſoluentibus affe-
runt. At prima quidem eſt ea, qua motus ex eo to llitur, quia
prius ad medium, quàm ad finem id, quod fertur peruenire
oportet: de qua distinximus antea.
Secunda uerò eſt ea, quæ
nuncupatur Achilles, qua motus rurſus ex eo tollitur, quia
dius currit. Id enim quod perſequitur, eò perueniat antè ne
ceſſe est, unde id, quod fugit, fugã arripuit. Quare tardius
ipſum, ſemper aliquo ſpacio præcedat, neceſſe est. Est autẽ
& huius rationis eadem uis, quæ in partes æ quales ſectio-
nis: ſed hoc differt, quòd magnitudinẽ, quæ accipitur, nõ in
dimidia diuidit. Accidit igitur ut tardius ipſum non attinga
tur, ex ratione nimirũ ipſa. Fit autẽ ob diuiſionẽ:
qua qui-
dem & antecedẽs utitur ratio.
In utriq;
enim fit ut nõ per-
ueniatur ad finẽ, magnitudine ſubeunte, etſi non eodẽ modo,
diuiſionem. Sed in hac additur tanquam tragicè decãtatum
neque celerrimũ unquam tardißimũ attingere perſequẽdo,
quare ſolutionẽ utriuſq; eandẽ eſſe neceſſe eſt.
Id uerò quod
cenſet, nunquam id attingi, quod antecedit, falſum eſt profe
ctò: nam cùm antecedit, nõ attingitur, attamẽ attingitur tan
dem, ſi dabit magnitudinẽ finitã, id quod mouetur, tranſire.
Hæ ſunt igitur duæ rationes Zenonis.
Tertia uerò eſt ea
qu æ quieſcere dicit ſagittam cùm fertur: de qua paulò antè
diximus. Accidit autem id, ex eo quia tempus ſumitur ex
ſuis punctis cõstare: quod ſi non dederis, ratio cõtinuò ex-
pirabit. Quarta eſt, quæ de ijs eſt æ qualibus molibus, quæ
propter æ quales alias moles æ quali celeritate partimè cal
ce ſtadij, partim è medio contrà mouentur: ubi fieri putat:
ut duplo tẽpori dimidium ſit æ quale.
Rationis autẽ falla-
cia in existimatione illa conſistit: eananque quorũ alterum
fertur propter quieſcens, alterũ propter id, quod mouetur,
æ qualem magnitudinẽ celeritate æ quali tranſire in æ quali
tẽpore cenſet: hoc autem falſum est.
Sint quieſcentes quidẽ
æ quales moles A A A A ſuper has autẽ moueãtur B B B B
incipiendo à medio ipſarũ molium A numero: &
magnitu
C C C C uerò his æ quales modo eodẽ, et æ què
celeres ſuper ipſas incipiẽdo à prima, quæ est in medio ipſa
rum A motu contrario moueantur. Accidit igitur primi B
atq; C molẽ, ſimul in ipſis eſſe extremis, &
C quidẽ uniuer
ſas B moles, B uerò dimidium ipſarum A pertranſiuiſſe. Quare fit, ut ſit dimidium tẽpus:
utraq;
enim æ quali in tem
pore molium unamquanque tranſiuit, & inſuper accidit B
per omnes moles C pertranſiuiſſe. Prima nanq;
C &
B mo
les in contrarijs ſunt extremis, tanto in tempore per unam-
quanq; B molium mota, quanto quanq;
moliũ A tranſiuit,
ut dicit, propterea quod utraq; æ quali in tẽpore per A mo
les eſt mota. Ratio igitur hæc eſt:
fit autem ob id quod dixi
mus falſum. At uerò neque in ea mutatione, cuius termini
contradictoriam ſubeunt oppoſitionẽ, impoßibile quicquã
nobis eueniet, ueluti quippià ſi è nõ albo in album mutatur,
atque in neutro eſt, neque album, neque nõ album eſſe: non
enim ſi non totũ in utrouis ſit, non dicetur album, aut non
album eſſe, album enim dicimus, aut non album, non quia to
tum, ſed quia plurimis partibus ſit, aut maximè præcipuis
tale: nõ est autem idem, nõ eſſe in hoc, &
nõ eſſe in hoc to-
tum. Similiter res ſeſe habet &
in eo, quod est, &
in eo,
quod haud eſt, atq; in cæteris, quæ cõtradictoriam ſubeunt
oppoſitionem: etenim in oppoſitorũ quidem altero neceſſa
riò erit: totũ autẽ, in neutro ſemper erit.
In circulo rurſus,
ac ſphæra, & in ijs omnino, quæ in ſeipſis mouentur, non
eueniet ipſa quieſcere. In eodẽ enim loco, tẽpore quodã, ut
inquiunt, & ipſa, &
partes ſunt.
Quo ſit ut quieſcãt ſimul,
ac moueãtur. Primò nanq;
partes nõ ſunt eodẽ in loco, tem
pore ullo. Deinde, totũ etiã in alium ſemper locũ mutatur:
non eſt enim eadem circunfere ntia, quæ ab A & B &
C ſu
quolibet puncto, niſi ut muſicus homo,
& homo, &
quia id accidit.
Quare in aliã alia ſemper mu-
tatur, & nunquam quieſcet:
idem eſt modus &
in ſphærd,
atq, in cæteris, quæ in ſeipſis mouẽtur. Demonstratis autẽ
his: dicimus id quod partibus uacat, moueri non poſſe, niſi
per accidens: ueluti ſi corpus, uel magnitudo, in qua eſt, mo
ueatur: quemadmodum ſiid, quod eſt in nauigio, latione na
uigij, uel totius motu, pars moueatur.
Quod indiuiſibile non moueatur aduerſus Democritũ ponen-
tem atomos per ſe moucri: quod´q;
nulla mutatio infinita
ſit contra Heraclitum, ponentem omnia ſemper moueri.
_V_Acare autem id partibus dico:
quod eſt impoßibile
Partium enim motus &
inter ſeſe diffe-
runt, & à totius etiam motu atq;
in ſphæra maximè diffe-
rentiam ipſam quiſpiam intuebitur: non enim eadem erit ce
leritas earũ partium, quæ propinquæ ſunt centro, & earũ,
quæ ſunt ab eo distantes, totiusq́ ſphæræ quo patet nõ unũ
omnium eſſe motum: ut igitur diximus, ſic ipſum quod par-
tibus uacat moueri poteſt, ut hiſce qui ſedet in currente na-
ui mouetur, per ſe autem moueri non poteſt. Mutetur enim
ex A B in B C, ſiue in magnitudinẽ ex magnitudine, ſiue in
formam, ex forma ſiue ex termino in oppoſitũ cõtradicto-
riè terminum. Tẽpus autẽ in quo primo mutatur, ſit D.
Igi
tur ipſum eo in tẽpore, quo mutatur, aut in A B aut in B C
aut partim in hoc, partim in altero eſſe neceſſe eſt: omne
nanq; quod mutatur, ſic ſe habet.
At aliquid ipſius in utroq;
non erit:
fuerit enim partibile.
Neque erit in B C erit enim
muta tum: ſupponitur uerò mutari.
Restat igitur ipſum in
A B eſſe eo tẽpore, quo mutatur, quieſcet ergo: quod enim
eſt in eodem tẽpore quodam, id quieſcere dicebamus. Qua-
mutetur: hoc tantũ pacto motus ipſius eſſet, ſi tempus ſuis
ex pun{ct}is conſtaret: ſemper enim in ipſo nunc motũ eſſet,
atq; mutatũ ut moueatur quidẽ nunquã, ſemper uerò ſit mo
tum: at hoc eſſe non poſſe prius eſt demonstratũ:
neq;
enim
tẽpus ex nunc ipſis, neq; linea ex punctis, neq;
motus ex ſuis
momentis cõ{st}at. Nam nibil aliud aſſerit qui id dicit, quàm
motũ ex hiſce quæ partibus uacant cõstare. Perinde atq;
ſi
tempus ex nunc ipſis aſſereret, aut magnitudinẽ ex pun{ct}is
cõ{st}are. Præterea neq;
punctum, neq;
indiuiſibile quicquã
moueri, ex his etiam patet: fieri nanq;
nõ poteſt, ut id quod
motu cietur, maius ſeipſo trãſeat prius, quàm aut per æqua-
le, aut minus ſemoueatur. Quod ſi ita ſit, patet &
pun{ct}ũ
ſeipſo minus, aut æquale prius tranſire. At cùm indiuiſibile
ſit, fieri nõ poteſt, ut per minus antea moueatur: per æqua-
le ergo ſibi, mouebitur. Quo fit, ut ex punctis linea con{st}et:
pun{ct}um enim tranſeundo ſibi ſemper æquale, totã quam
tranſit lineam metietur. Quod ſi id eſſe non poteſt, fieri
quoque nequit ut indiuiſibile moueatur. Inſuper ſi omne
quod motu cietur, in tempore, et nihil in ipſo nunc mouea-
tur, omneq́; tẽpus ſit diuiſibile, erit utiq;
; tempus eo tempo-
re motus, in quo tranſit id, quod mouetur æquale ſpacium
ſibi. Id enim in quo mouetur, tempus erit planè:
propterea
quòd omne quod mouetur, in tẽpore motu cietur. Tempus
autem omne, diuiſibile eſſe, prius eſt demõ{st}ratum. Si igitur
ßun{ct}ũ mouetur, erit aliquod tempus eo tempore minus, in
quo motum eſt ipſum per æquale ſpacium ſibi. At eſſe non
poteſt. In minore nanq;
tranſeat minus, neceſſe eſt.
Quo
cõtinuo fit, ut indiuiſibile in ſe minus ſit diuiſibile, quemad-
modum & tempus in tempus.
Enimuero unicè id, quod par
indiuiſibile moueretur, ſi fieri poſſet ut in
ipſo nunc indiuiduo quippiam moueatur: eiuſdem enim eſt
rationis, in ipſo nunc moueri, & indiuiſibile quid moueri.
Mutatio autem, nulla eſt in finita, è quopiã enim in quip-
piam eſt omnis, & ea quæ in contradi{ct}orijs, &
ea quæ in
contrarijs eſt. Quare mutationum quidem earum, quæ in
contradictorijs ſunt, affirmatio, atque negatio finis eſt ge-
nerationis quidem, id quod eſt, corruptionis autem, id quod
non eſt. mutationum uerò quæ inter contraria ſunt, ipſa con
traria ſunt extrema: hæc enim ultima ſunt mutationis, qua-
re & alterationis omnis (alteratio nanq;
ex contrarijs eſt
quibuſdam) ſimiliter & accretionis, decretionisúe:
nam ac-
cretionis quidem id eſt extremum, quod eſt magnitudinis
perſectæ, quæ accommodatur naturæ finis: decretionis ue-
rò caſus ab hoc ipſo, remotioúe. Latio autem, hoc quidem
modo non erit finita: non enim omnis, eſt in cõtrarijs.
Sed
quoniam quod hoc pa{ct}o eſt, impoßibile diuiſum fore, ut
non cõtingat ipſum fore diuiſum, id ut diuidatur nõ poteſt
(multipliciter enim impoßibile dicitur) atque quod ita eſt
impoßibile ſecari nõ poßit, & omnino quod fa{ct}ũ fore nõ
poteſt, id fieri nõ contigit: &
id profectò quod mutatũ fore
non poteſt, in id mutari nequit in quod mutatũ fore non po
teſt. Si igitur id quod fertur, in quippiã mutetur, &
in illud
ſanè fore mutatum poteſt. Quare motus non eſt infinitus,
neq; quic quam per infinitum feretur:
fieri enim nõ poteſt,
ut illud unquam pertranſeat. Patet igitur hoc pa{ct}o nul-
lam infinitam eſſe mutationem: ut non ſit finibus termina-
ta. Verùm conſiderandum eſt ſi ſic eſſe poßit, ut una ea-
demq́; tempore ſit infinita, nam ſi non fiat una, nihil forſi-
tan prohibet: ueluti ſi alteratio fiat poſt lationem, et accre-
generatio rurſus poſt illã:
ſic enim
ſemper quidẽ erit tẽpore motus, ſed non unus, quia non eſt
unus ex uniuerſis. Vt autem unus infinitus tempore fiat,
præter unum non poteſt: hic autem, eſt ipſa conuerſio.
Quicquid mouetur, ab aliquo moueri.
Et quòd primus motus
quiſpiam ſit, primusq́; motor.
_OMNE_ quod mouetur, ab aliquo mouea-
Si igitur in ſe non habeat
principiũ motus, ab alio patet ipſum mo-
ueri. Si in ſe habeat, accipiatur ipſum A B
quod quidẽ moueatur nõ ex eo quia quid
ſui cietur. Primũ igitur A B putare à ſe moueri, quia &
to-
tum ab externo nullo mouetur, ſimile eſt atque ſi quis cum
ipſum D G mouet ipſum G F ſimulq́; cũ eo mouetur ipſum
D G F à ſeipſo moueri putaret, quia non perſpicit utrum
ab utro moueatur: utrum D G à G F, an G F ab ipſo D G.
Deinde quod à ſeipſo mouetur, id nunquam ex eo moueri
deſinet, quia aliquid aliud ſtetit, mouerí que ceſſauit. Igitur
ſi quid ex eo moueri deſinit, quia quippiã aliud ſtetit, id ab
alio moueri neceſſe eſt: hoc enim patefa{ct}o omne quod mo
uetur, ab aliquo moueatur neceſſe eſt: cùm enim ipſum A B
moueri ſit ſumptum, diuiſibile erit proſe{ct}ò: omne nanque
quod mouetur, diuiſibile eſt. Sit igitur diuiſum, in C.
Igitur
B C quieſcente, & ipſum A B quieſcat, neceſſe eſt.
Quod ſi
non queiſcat, mente ſumatur moueri B C: igitur quieſcente,
non ergo per ſe mouetur, ipſum A B, at per
ſe primo moueri, ſupponebatur. Patet igitur B C quieſcẽte,
& A B quieſcere, at tunc ceſſare moueri.
At ſi quid ex eo
moueri deſinit, quia quieſcit aliud, ab alio planè mouetur. Patet igitur omne quod mouetur, ab aliquo motu cieri:
o-
mne enim quod mouetur, eſt ut patuit, diuiſibile, parté que
quieſcente, & totum ipſum quieſcet.
Cùm autẽ omne quod
mouetur, ab aliquo moueatur, neceſſe eſt, et id quod in loco
mouetur, ab aliquo moueatur: &
id igitur quod mouet, ab
alio moueatur neceſſe eſt, cùm moueatur & ipſum &
hoc,
ab alio rurſus. At nõ in infinitũ hoc proficiſcitur, ſed ſta-
bit tandem alicubi, atq; erit quippiã quod primo cauſa erit
ut omnia moueantur. Quod ſinon ſit ita, ſed ſit in infinitũ
profectio, moueatur A quidẽ à B, ipſum autem moueatur à
C, & B rurſus à D C:
&
hoc in infinitũ modo proficiſca-
tur. Cùm igitur ſimul moueatur &
id, quod mouet, ſimul A
& B mouebuntur:
nã cùm B mouetur, mouebitur &
ipſum
A: &
item cũ B mouetur, ipſum C ſanè mouebitur:
&
ſimi
liter cũ C mouetur, mouebitur ipſum D: motus igitur ipſius
A, ſimul erit cũ motu ipſius B, et cæterorũ cuiuſq;: et unũ-
quodq; igitur ipſorũ &
motum cuiuſq;
poterimus ſumere:
nam et ſi à ſingulis ſingula ſimul mouentur, nõ minus tamen
uniuſcuiuſq; motus unus eſt numero, &
nõ infinitus extre-
mis, cùm omne quod mouetur è quodã ad quoddam profici
ſcatur. Fit enim ut aut numero, aut genere, aut ſpecie ſit idẽ
motus: mumero igitur eum motum dico eundem eſſe, qui in
eodẽ numero tẽpore, ex eodem in idem numero fit: ut hiſce,
qui hac ex albedine, quæ eſt una numero, hãc in nigredinẽ,
hoc in tẽpore quod ſit unum numero fit, nam ſi in alio, atq;
alio fiat, unus ſpecie, non numero motus erit. Genere autem
tia, aut in alio genere ſit. Specie uerò eſt unus, quo ex eo-
dem ſpecie ad idem ſpecie pergitur: ut motus, qui ex albo in
nigrũ, aut in malum è bono: hæc autem &
in ſuperioribus
di{ct}a ſunt. Accipiatur igitur motus ipſius A, et ſit E:
et mo
tus ip ſius B, & ſit F:
&
motus itẽ ipſius C, atq;
D, &
ſint
G, atq; H.
Sumatur præterea tẽpus, in quo A mouetur, &
ſit K: atq;
cum definitus ſi motus ipſius A, definitũ erit &
K tẽpus, & nõ infinitum.
At A, &
B, et cæterorũ unum-
quodq; eodem in tẽpore mouebatur.
Accidit igitur ut mo-
tus E F G H infinitus, in K definito tẽpore fiat: eo enim in
tempore quo A mouebatur, & ea omnia infinita, quæ poſt
ipſum A collocata deinceps ſunt, mouebãtur. Quare tẽpo
re in eodem mouentur: etenim motus ipſius A, aut æqualis
erit motui ip ſius B, aut maior: nihil autem reſert:
accidit e-
nim omnino, ut infinitus motus tempore fiat finito: hoc aũt
fieri ne quit. Hoc igitur pa{ct}o, quod propoſuimus uidebi-
tur demon{st}rari: nõ tamen demõ{st}ratur, quia nullum abſur
dum emergit: fieri enim poteſt ut finito in tẽpore motus ſit
infinitus: non tamen idem, ſed alius, atq;
alius, ſi multa ſint
ea, quæ mouentur, ac infinita: quod &
in hiſce, quæ nunc
ſumpſimus, accidit. At ſi id, quod primo mouet in loco, mo
tuq́; corpori accõmodato, tangere neceſſe eſt id, quod mo-
uetur, aut cõtinuum eſſe, ut in uniuerſis fieri cernimus, totũ
ipſum unum ex omnibus, aut continuum erit. Id igitur
quod fieri poteſt, eſſe ſumatur: &
ſit magnitudo quidem,
aut continuum ipſum A B C D, motus autem huius ſit
E F G H: nihil autem intereſt, infinitum ſit, an finitum.
ſimi
liter enim finito in tempore K, aut infinitum, aut finitum
infinito mouebitur motu: horum autẽ utrunq;
eſt impoßi-
Stabit igitur tandem (ut patet) idipſum, &
non in in-
finitum proſiciſcetur, ab alio inquam ſemper moueri, ſed
erit quippiam quod primum motu ciebitur:nihil autem in-
terſit, aliquo ſuppoſito id ostendi. Eo nanq;
poſito quod
eſſe poteſt, nullum abſurdum accidere oportebat.
Quod mouens ſit mobili contiguum.
_ID_ autem quod primũ mouet, non ut id gratia cuius cæte
mulcum eo eſt, quod mouetur. Atque ſimul dico, quia nihil
eſt inter ipſa: hoc enim omnibus mouentibus communiter
competit, & ſubeuntibus motum.
Cùm autem tres ſint mo
tus, is inquam, qui ad locum, is qui ad qualitatem, & is qui
ad quantitatem accommodatur: quorum primus eſt latio,
ſecundus alter atio, tertius accretio, atque decretio: &
ea
ſanè quæ mouentur, tria eſſe neceſſe eſt. Atque primo de
latione dicamus: hæc enim primus motuum eſt.
Omne itaq;
quod fertur, aut à ſeipſo mouetur, ant ab alio.
Si igitur à
ſeipſo mouetur, patet cum in ipſo ſit id quod mouet, ſimul
eſſe, & id quod mouet, &
id quod mouetur, &
nibil inter
ipſa medium eſſe. Sin ab alio mouetur, quatuor modis mo
uetur, motus enim qui ab alio afferũ tur, quatuor ſunt pul-
ſio, tractio, uolutio, uectio. etenim fit, ut omnes alij ad hos
reducantur. Pulſio igitur, alia eſt impulſio, alia expulſio.
Atq; impulſio quidem eſt, cùm id quod mouet, non deſerit
id quod mouetur. Expulſio uerò cùm deſerit.
Vectio au-
tem in tribus eſt motibus: non enim per ſe, ſed per accidens
mouetur. quod uehitur:
ex eo nanq;
mouetur, quia eſt in eo,
uel per id, quod mouetur: at id, quod uehit, aut pellitur, aut
trahitur, aut uoluitur. Patet igitur uectionem, tribus in mo
tibus eſſe. Tractio uerò eſt, cùm motus trahentis aut ad ſe,
ſeiun
gitur ab eodẽ:etenim &
ad ſeipſum eſt tractio, et ad aliud.
Ad has &
cætaræ tractiones eædem ſpecie reducentur, ut
inſpiratio, & ſpiratio, &
ſputatio, &
eæ, quibus aut emit-
tuntur corpora, aut accipiuntur: quarũ aliæ ſunt cõgrega-
tiones, aliæ ſegregationes. Et omnis igitur ad locum accom
modata motio, congregatio eſt nimirùm, & ſegregatio.
Vo
lutio uerò ex tractione pulſioneq́; cõponitur:
mouens enim
partim pellit, partim trabit id, quod motu hoc agitatur.
Per ſpicuum igitur eſt, ſi pellens, ac trabens eſt cũ eo quod
pellitur, atq; trabitur, nibil eſſe inter ea, quorum alterũ mo
uetur, alterum mouet: hoc &
ex definitionibus patet.
Nam
pulſio quidem eſt aut ex ſe, aut ex alio in aliud motus: tra-
ctio autem ex alio uel ad ſe, uel ad aliud. Inſuper compulſio,
atq; diſpulſio.
Proiectio uerò eſt, cũmotus celerior fit natu
rali motu corporis eius quod fertur, pulſione uehementio-
re nimirũ facta: quod quidem eouſq;
fertur, quouſq;
motus
his uehementior ſit illo motu. Quæ cùm ita ſint, patet eſſe
ſimul, id quod mouetur: &
id, quod mouet, &
nibil inter
ipſa medium eſſe. At uerò nec inter alterans, &
id quod
alteratur, medium quicquã cadit: quod quidem ita eſſe, per
inductionẽ patere poteſt. In uniuerſis enim fit, ut id quod
ultimum alterat, & id quod primum alteratur, ſint ſimul.
Omne enim quale ex eo alteratur, quia ſenſibile eſt. Senſibi
lia uerò ſunt ea, quibus inter ſeſe corpora differunt: ut gra
uitas, leuitas, durities, mollities, ſonus, huius uacuitas, albe-
do, nigredo, dulcedo, amaritudo, humiditas, ſiccitas, denſi-
tas, raritas, & ea, quæ inter hæc ſunt:
ſimiliter &
cætera,
quæ ſenſui ſubijciuntur, caliditas in quã, & frigiditas, &
le
uitas, & aſperitas.
Hæc enim, affe ctus ſunt qualitatis ſubie-
Et his inter ſe differunt ſenſibilia corpora, aut horũ
gradibus: atq;
quia aliquod horũ patiuntur, alterari dici-
mus tam animata corpora, quàm inanimata, & animantiũ
partes, quæ animæ ſunt expertes: calefiunt enim, aut frige-
fiunt, aut dulcia fiũt, aut amara, aut aliquo alio prædictorũ
afficiuntur. Ip ſi quoq;
ſenſus alter antur, patiuntur enim:
nam ipſorũ actio motus eſt per corpus patiente aliquid ſen
ſu: atq;
quibus alterantur inanimata, his uniuerſis animãtia
etiã alter antur. At quibus animantia alterantur, hiſce non
alterantur inanimata: per ſenſus enim nõ alter antur, neque
ſentiunt inanimata, cùm alterãtur. Nibil tamẽ prohibet ut
& animantia cùm alterantur, nõ ſentiant, quando non per
ſenſus ip ſis accidit alteratio. Si igitur affectus quidẽ ſen-
ſibiles ſunt: per hos autem fit alteratio, patet iam ſimul eſſe
patiens ipſum, atq; affe ctũ, &
nibil inter ipſa medium eſſe:
nam huic quidẽ aër cõtinuus eſt: aëri uerò cõiungitur cor-
pus, & ſuperficies quidẽ lumini, uiſui uerò lumen cohæret:
ſimiliter & auditus, ac odor atus primo mouẽti cõiungitur:
ſapor etiã ſimul eſt modo eodẽ, & guſtus.
Simili modo fit
& in hiſce, quæ ſunt expertia animæ, atq;
ſenſus.
Id etiam
quod augetur, & id quod auget, eodẽ modo ſe habẽt.
Accre
tio nanq; quædam additio eſt, quare ſimul ſunt quod auget,
& quod augetur.
Et in diminutione eodẽ modo:
cauſanãq;
decretionis, ablatio quædã eſt. Patetigitur nibil eſſe mediũ
inter id, quod ultimum mouet, & id quod primò mouetur.
Quòd omnis alteratio ſit in ſenſibilibus, &
in parte ani-
mæ ſenſitiua.
_DE_inceps autẽ uniuerſa, quæ alterãtur, à ſenſibilibus
alterari, & eorũ alterationẽ eſſe duntaxat, quæ per
ſe ab hiſce pati dicuntur, per hæc contemplentur oportet.
Maximè nanq;
quiſpiam in figuris, formis atq;
habitibus,
& horũ deiectionibus, acquiſitionibusúe, alterationem eſſe
existimabit. Videtur enim in his alteratio eſſe, uerũ nõ eſt:
ſed cùm quædã alterantur, hæc fiunt:
cùm denſatur in quam,
aut rarefit, aut calefit, aut frigefit, materies ipſa:ſed altera-
tio non eſt. Non enim ſtatuæ formã nomine dicimus eius,
ex quo forma eſt orta, nec eius etiam ex quo eſt pyramidis,
aut lecticæ figura pyramidẽ, aut lecticã, ſed denominantes
aliud æneum, aliud terreũ, aliud ligneũ appellamus. At id,
quod alteratur, dicimus: ipſum enim æs, humidum eſſe dici
mus, aut calidũ, aut durũ. Et nõ ſolùm hoc pacto, ſed etiã
ipſum humidũ, atq; calidũ eſſe dicimus æs, affe ctus nomine
materiã nuncupãtes. Cùm igitur id quidẽ ex quo eſt forma,
& figura, &
id quod eſt ortũ figurarũ nomine nõ dicatur:
id uerò, quod alteratur, nomine dicatur affectuũ, patet alte-
rationẽ in ſolis ſenſibilibus eſſe. Præterea abſurdũ eſt &
alio modo dicere: dicere nanq;
hominẽ alteratũ eſſe, uel do-
mum ſumpto fine: ridiculum eſt, ſi perfectionẽ domus, aut
parietes, aut tegulam alterationẽ eſſe dixerimus: &
ſi cum
parietibus domus clauditur, aut tegitur, ipſam dixerimus
alterari. Patet autem alterationẽ in hiſce non eſſe, quæ ge
nerantur: atqui nec in habitibus alteratio eſt:
habitus enim,
uirtutes, ac uitia ſunt. Virtus autem omnis, &
uitium, &
aliquid eſt: quemadmodũ ſanitas, tẽperatio quædam eſt ca-
lidorum, ac humidorũ, aut internorũ, aut ad continens. Si-
militer & pulchritudo, et robur ad aliquid ſunt:
ſunt enim
diſpo ſitiones quædam eius, quod præstãtißimum eſt, adid,
quod optimũ: atq;
id præstantißimũ dico, quod cõſeruat, ac
circa ipſam naturã diſponit. Cùm igitur uirtutes quidem,
ac uitia ſint ex hiſce, quæ ſunt ad aliquid, hæc autẽ genera-
mnino, patet circa habitus, alter ationes nõ eſſe. At uerò neq;
circa uirtutes animi, uitiaq́;
, alterationes eſſe uidentur:
uir-
tus nãq; perfectio quædã eſt, unũquodq;
enim maximè tum
eſt perfectũ, cùm propriã uirtutẽ eſt cõſecutum, et maximè
ſecundum naturam: ſicut circulus tum maximè ſecundùm
naturã eſt, quando maximè circulus eſt. Vitium uerò, cor-
ruptio eſt horum atque remotio. Fit igitur cùm aliquid
alteratur, uirtutis acceptio, uitijq́; deiectio:
neutrum tamen
horũ eſt alteratio. Alterari autẽ aliquid deinde patet:
nam
uirtus quidẽ, aut affectuũ eſt uacuitas, aut corundẽ medio-
critas quædã: uitium autẽ aut eſt omnis affectuũ concitatio,
aut eſt perturbatio urituti contraria. Atque omnino fit, ut
uirtus morum in uoluptatibus, doloribusúe conſistat: uolu-
ptas enim aut cùm agimus, aut cùm recordamur, aut cùm
ſper amus effici ſolet. Atque ſi cùm agimus prouenit, ſenſus
eſt cauſa: ſi cùm recordamur, aut ſperamus ab ipſo rurſus
efficitur: afficimur enim uoluptate aut recordantes ea, quæ
nos delectarunt, aut ſperantes euenire ea, quæ nos afficient
uoluptate. Atquineq;
ad partẽ intellectiuã animæ, altera-
tio accommodatur: ſciens enim maximè ad aliquid dicitur.
Hoc autẽ ita eſſe perſpicuum inde fieri poteſt: per nullam
nanq; potentiã motus fit in nobis ſcientia, ſed prius aliquo
orto: experientia nanq;
particulariũ, ſcientiã uniuerſalem
conſequimur. At neq;
ipſa operatio generatio eſt, niſi uiſio
nem, tactumúe, generationes quiſpiam dixerit: tale eſt enim
ipſa operatio. Acceptio autem à principio ſcientiæ, non eſt
generatio, nec alteratio: ex eo nanque quia perturbationes
ſedantur, atque tranquilla fit anima, ſciens quiſpiam, atque
prudens euadit. Quemadmodum igitur cùm experrectus
cùm à morbo conualuit, nõ factus eſt tunc ſciens, quãquàm
antea non utiſcientia poterat, operariq́; per eam, ſed extin
cta perturbatione, menteq́; iam inde adtranquillitatẽ redax
cta aptus, acidoneus ad ſcientiæ uſum euaſit: ſic etiam cùm
à principio oritur in nobis ſcientia, ſimile quid ſanè fieriſo
let: fit enim perturbationis ſedatio, quies, atq;
tranquillitas
quædã. Accedit eodẽ et id, quod in puerisnatura fieriſolet:
nõ enim diſcere pueri, neq;
perinde ſenſibus (atq;
ij quiſunt
prouectimagis) ætate diſcernere poſſunt:eſt enim uebemẽs
in eis turbatio, atq; motus:
ſedantur autẽ nonnunquã à natu
ra, nonnunquã ab alijs, deſinuntq́ turbari: atq;
in utriſque
fit ut aliquid alteretur, perinde at que cùm aliquis experre-
ctus, factusq́ ſobrius, aptus ad operationem euadit. Patet
igitur alterationem in ſenſibilibus, & in parte animæſen-
ſitiua, & nullis in alijs, niſi per accidens eſſe.
Quimotus ſintinter ſe comparabiles.
DVbitabit autẽ quiſpiam, ſi ſit omnis motus omnimo-
Nam ſi ſit, atq;
id celeritatis
ſit æqua, quod in tẽpore æquali ſpaciũ tranſit æquale:erit
aliqua circunſerentia æqualis lineæ rectæ, & maior etiam,
atq; minor.
Præterea alicui lationi alteratio erit æqualis,
cùm in æquali tẽpore aliud fuerit alteratũ, aliud latum: affe
ctus ergo lõgitudini erit æqualis: at eſſe nõ poteſt.
At enim
cùm in æquali tẽpore quippiam per æquale mouetur, tum
illud æquè celere eſt: affe ctus uerò nullus longitudini eſt
æqualis: quare nõ erit alteratio lationi æqualis, nec minor.
Quo fit ut nõ omnis motus ſit cõparandus.
Sed in circulo,
rectaq́ linea quonam accidet modo?nam abſurdũ eſt, ſi nõ
fit, ut hoc ſimiliter ſuper circulo, & hoc ſuper recta linea
neceſſe eſt, quaſi hoc ſit decliue, illud accliue. Præterea nibil
refert adrationẽ, ſi quiſpiã neceßitatẽ dixerit eſſe, celerius
cõtinuò, aut tardius moueri, erit enim circunferètia maior,
& minor linearecta:
quare &
æqualis:
nam ſi in eodem A
tẽpore, hoc quidẽ B, illud uerò C, lineam pertranſiuit: ma-
ior erit B linea profectò ipſalinea C: hoc enim pacto, cele-
rius mobile definiebatur. Et ſi in minore igitur æqualẽ trãſ
ierit, celerius erit: quare pars quædã tẽporis A, in qua cele-
rius mobile partem aliquã tranſit ipſius circunferentiæ B: toto in tẽpore, mobili tardiore tranſeunte totam lineam C.
At uerò ſi cõparabilia ſint, accidit id, quod nuper eſt dictũ:
lineam inquam rectam æqualem circunferentiæ eſſe: at cõ-
parabilia non ſunt: necigitur motus ipſi, cõparabiles ſunt.
Sed ut uidetur, ea cuncta comparabilia ſunt, quæ non
æquiuoca ſunt, ueluti cur cõparabilia nõ ſunt, ſtylus & ui-
num, an ultima fidium, utrum acutius ſit? Quia nanq;
æqui
uoca ſunt:ideo conferenda non ſunt, ſed ultima fidium, &
penultima cõparabilia ſunt, quia acutum idem ſigniſicat in
utriſq;. Non igitur idem eſt celere hìc, &
ibi, &
multò etiã
minus in alteratione, ac latione. An id uerum non eſt, ſi nõ
æquiuoca ſint cõparabilia eſſe? multum enim idem in aẽre,
atq; aqua ſignificat, cõparabilia tamen non ſunt.
Quod ſi
hoc nõ ſit, ad duplum eſt unum (eſt enim id, quod rationem
duorũ habet ad unum) nõ tamen cõparabilia ſunt. An &
in
bis eadem eſt ratio?nam &
ipſum multum, æquiuocum eſt.
Sed ſunt quorum &
rationes æquiuocæ ſunt:
ceu ſi quiſpiã
dicat multum id eſſe, quod eſt tantum, ac ultra: &
æquale
æquiuocũ, etſi ſortè fuerit, & ipſum cõtinuò unum:
quòd ſi
hoc eſt æquiuocum, & ipſa etiam duo æquiuoca ſunt.
Nam
una, an quia in alio primo ſunt ſuſceptiuo? Equusigitur, et
canis comparabilia ſunt, utrum ipſorum albius ſit: eſt enim
ipſa ſuperficies idẽ, in qua primò eſt ipſa albedo: &
de ma
gnitudine modo eodẽ:atuox, &
aqua cõparanda nõ ſunt:
in alio nanq;
eſt ſuſceptiuo.
An hoc pacto omnia quiſpiam
faciet unum, unũquodq; autẽ in alio dicet eſſe, atq;
eritidẽ
æquale, & dulce, &
albũ, ſed in alio ſuſceptiuo?
Prætereà
ſuſceptiuũ nõ eſt quoduis, ſed unum unius primũ. At ucrò
non ſolum ea, quæ cõparantur non æquiuoca eſſe, ſed etiam
nec id, quod ineſt, nec id, in quo ineſt, differentiam babere
oportet: dico autẽ hoc modo, color babet diuiſionem.
Non
igitur hoc ipſo fit cõparatio, ueluti utrum magis ſit colora
tum non aliquo colore, ſed colore ut color eſt:ſed albedine
fit. Sic igitur et circa motũ, id eſt æque celere, quod in æqua-
li tempore per æquale eſt motum, tantum inquã longitudi-
nis buius. Sed ſi aliquid fuerit alteratum, aliud latum, erit´ ne
æqualis hæc alteratio lationi, atq; eiuſdẽ celeritatis?
at ab-
ſurdum eſt ſanè & cauſa eſt, ſpecies motum habere.
Quare
ſi ea, quæ in æquali tempore per æqualem longitudinẽ lata
ſunt, æqualis celeritatis ſint, recta linea circunferentiæ erit
æqualis. Vtrumigitur buius eſt cauſa:
utrum lationem, an
lineam genus eſſe? tempus enim ſemper eſt idem, ac indiui-
duum ſpecie. An ſimul illa ſpecie differunt?
Etenim latio
ſpecies babet: ſi id ſuper quo ſit motus, ſpecies babet.
Præ-
tereà ſi id per quod motus, ſpecie differat, latio quoq; erit
diuerſa. ueluti ſi pedes ſint, ambulatio eſt:
ſi alæ, uolatio.
An
non hoc, ſed ſiguris alia eſt latio? Quare quæ in æquali tem
pore magnitudinem eandem trãjeunt, ea celeritatis æqualis
ſunt. Eandẽ autẽ non differentẽ ſpecie:
quæ ſi eſt, &
motus
non diuerſus ſpecie erit.
Quare cõſiderandum eſt, quænam
ſit differentia motus. Atq;
hic ſermo ſignific at genus ipſum
nõ eſſe quid unum, ſed ob hoc multa latere: æquiuocationũ
autem, aliæ nimium distant, aliæ ſimilitudinem quandam ba
bent, aliæ ſunt propinquæ aut genere, aut ſimilitudine ratio
nis. Quapropter &
ſi æquiuocationes ſunt, non eſſe tamen
uidentur. Quando igitur diuerſa eſt ſpecies, utrum cùm idẽ
in alio, an cùm aliud in alio eſt? &
quænam eſt definitio,
aut quonam dijudicabimus idem album, uel dulce, aut
aliud eſſe, ex eó ne, quia in alio diuerſum apparet, an ex
eo quia omnino non idem eſt? Atuerò quonam modo al-
terationes æquè celeres ſint? Siigitur ſanari eſt alterari,
fit autem ut alius celerius, alius tardius ſanetur, & aliqui
ſimul, ſunt alterationes proſectò celeritatis æqualis: in tem
pore nanque æquali, ſunt alterati. Sed quid eſt, id quod ad
alterationem accõmodatur? Non enim dicitur hic æquale,
ſed ut æqualitas in quantitate, ſic ſimilitudo dicitur hic. Verum ſi cum æqualitate temporis idem, in quo celeritas
alterationis æqua conſistit. Vtrum igitur eo in quo eſt
affectus, an ipſo affectu comparare alterationes oporteat?
atque hîc quidem eandem ſanitatem eſſe: quæ neque magis,
neq; minus, ſed ſimiliter ineſt, ſumere licet.
Sed ſi affectus
alius ſit, ut ſi hoc dealbetur, illud ſanetur, his nibil eſt idem
uel æquale, uel ſimile, ut hæc alterationis ſpecies faciunt,
nec una eſt alteratio, ſicut nec ibilatio: quare ſumendum
eſt, quot alterationis, & quotidem lationis ſpecies ſunt:
ſi
igitur ea, quæ mouẽtur, ſpecie differũt, quorũ motus per ſe
ſunt, & non per accidẽs, &
motus ſanè different:
ſi genere,
genere: ſi numero, numero.
At ſi alterationes ſint æquè ce-
alteratur reſpicere oporteat? ueluti ſi buius quidem tantũ,
buius autem tantum ſit dealbatum, an ad utrunq;? at eadem
eſt aut alia, ſi idem aut aliud ſit affectus: æqualis uerò, aut
inæqualis, ſiæquale aut inæquale ſit illud. In generatione
etiam & corruptione idem conſiderandum eſt, quonã mo-
do eſt æquè celeris, atq; celerior generatio.
An æquè cele-
ris eſt, ſi in æquali tempore generatur idem, ac indiuiduũ? ut homo, ſed non animal:
celerior autem, ſi in æquali diuer-
ſum:nõ enim habemus, quænã ſint ea duo, in quibus eſt ipſa
diuerſitas, quemadmodum babemus ea, in quibus eſt ipſa
dißimilitudo. Quòd ſi ſubstantia numerus eſt, plus erit &
minus numeri ſpeciei eiuſdem. Sed ipſum commune nomine
caret, atq; utrunq;
quale eſt:
in qualitate quidem plus affe-
ctus, aut excedens magis: in quantitate autem, maius.
Quomodo inter ſe comparentur motus.
_CV_'m autem omne quod mouet, &
aliquid ſemper mo
in aliquo, &
uſq;
ad aliquod (atq;
in aliquo
dico, quia in tempore: uſq;
ad aliquid, quia per quãtitatem
aliquam mouet, ſemper enim ſimulmouet, ac mouit: quare
quantitas quædam erit, per quam eſt motum, atq; in quan-
to) hæc inquam cum ita ſint, ſi A quidem ſit id, quod mouet
B uerò id quod mouetur, & C fit longitudo, per quam, &
D tempus: in quo eſt motum.
In tẽpore nimirum æquali, po
tentia æqualis A, dimidium ipſius B, per duplum mouebit
ipſius C: per ipſum autẽ C, in dimidio temporis D:
ſic enim
erit rationis ſimilitudo. Etſi potentia eadẽ hoc in hoc tẽpo
re per tantũ ſpacium moueat, per ipſius etiã dimidium idem
in dimidio ſanè mouebit. Et dimidium potentiæ, dimidiũ per
æquale ſpacium in tẽpore mouebit æquali, ipſius enim po
ipſius B, ſit dimidium G.
Vires
igitur ad pondera ſimiliter ſeſe babẽt, ut patet. Quare per
æquale, in tẽpore mouebit æquali. At ſi F moueatipſum G
in tempore D, per longitudinẽ C, non neceſſariò fit, ut F in
æquali tẽpore duplum ipſius G moueat per dimidium ſpa=
cij C. Siigitur A per C ſpacium totũ in D tempore B, mo
uebit, dimidium ipſius A, quod eſt F, nõ mouebit idem B to
tum in D tẽpore, aut in eius aliqua parte per aliquã C ſpa=
cij partem, quæ rationẽ eandem ad totum habebit C, quam
F pars, uel quæuis alia ad totam A potentiam habet. Omni=
no enim ſi fortè fuerit, nullam partem mouebit. Non enim
ſitotæ uires quippiã per tantum mouerunt ſpacium, dimi=
dium ipſarum per quãtumuis ſpacij quouis in tẽpore idem
mouebit: nam unus eam trabet profectò nauim, quàm centũ
traxere, ſi uires eoram tam in ipſorum numerum, quàm in
ſpacij diuidantur partes, quod nauim omnes ſimul traxere.
Quapropter Zenonis ratio non eſt uera, qua concludit
quamuis partẽ milij facere ſonum: nibil enim probibet ut
nullo in tẽpore eum moueat aërem, quem totus modius mo
uit cùm cecidiſſet: neq;
pars ſi per ſe fuerit, id mouebit, quod
unà cũ toto mouere poteſt: neq;
eſt enim pars ulla, niſi po=
tentia, in toto. Siuerò duo quædam ſeorſum per tantũ ſpa-
cium tanto tẽpore duo ſeorſum pondera mouent: &
cõpo=
ſita per longitudinẽ æqualem æqualiúe in tẽpore cõpoſitũ
ex ponderibus utriſq; mouebunt.
eſt enim in eis eadem ra=
tio. Sunt'neigitur eadem, &
in alteratione, atq;
accretio=
ne? eſt enim aliquid id, quod auget, &
etiam quod augetur,
atq; in tẽpore tanto, &
tantũ, aliud auget, aliud augetur.
Et
id quod alterat, & quod alteratur, ſimiliter eſt aliquid:
&
tantum intenſione, remißioneúe eſt alteratũ, & in tempore
dimidium autẽ
in dimidio tẽporis, aut in dimidio dimidiũ, aut in æquali du
plum. Si uerò id, quod alterat, aut auget, tantum in tanto au
get, aut alterat: nõ neceſſe eſt &
dimidium in dimidio, et in
dimidio dimidiũ alterare, uel augere. Sed nibil, ſi fortè fue=
rit, alterabit, uelaugebit, quemadmodum & in pondere.
Quòd motus vtrin{que} ſit æternus.
AT totus'ne aliquando eſt motus, anteáq;
adeò corrumpitur, ut
nibil penitus moueatur, an neq; factus eſt,
neq; corrũpitur, ſed ſemper erat, &
ſem=
per erit? Atq;
hoc hiſce quæ ſunt immor=
tale, ac inceſſabile ineſt, quaſi ſit uita quædam ijs uniuer ſis,
quæ natura constant. Motum igitur omnes inquiunt eſſe,
qui de natura aliquid dicunt: tum quia mundum faciunt,
tum quia contemplatio ipſis omnis eſt de generatione, cor=
ruptioneúe, quam impoßibile eſt eſſe ſi non ſit motus. Ve=
rùm qui mundos infinitos eſſe, & alios ipſorum fieri, alios
corrumpi dicunt, bi motum inquiunt ſemper eſſe: ſint enim
generationes, et corruptiones ipſorũ cum motu neceſſe eſt: qui uerò mundum aut unum, &
ſemper eundẽ eſſe dicunt,
aut unũ quidẽ, ſed nõ ſemper, hi de motu quoq; ſimiliter opi
nantur. Si igitur contingit aliquando nibilmoueri, duplici=
ter id accidereneceſſe eſt. Aut enim ut Anaxagoras cenſet:
Dicit enim cùm omnia ſimul eſſent, atq; quieſcerẽt tempo=
Aut ut Empedo=
cles dicit, interdum res moueri, interdum quieſcere: moueri
quidem cùm aut unum cx multis concordia, aut ex uno mul
ta diſcordia facit: quieſcere uerò in biſce temporibus, quæ
inter bæc media cadunt. Dicit enim hoc modo.
Nam quod
de multis naſci conſueuerit unum. Atq;
iterum ex uno gene
rato plura renaſci. Hoc fiunt, fixumq́ ſibi non permanet
æuum. At quo mutantur nunquam ceſſante recurſu.
Hoc ſi
perpetuò ſtabilem uerſantur in orbem. Cùm enim dicit, at
quo mutantur nunquam ceſſante recurſu, id Empedoclem
arbitrãdum eſt intelligere: binc inquam illuc, &
illinc buc
fierimotũ. Conſiderandum eſt igitur de hoc, quonam mo
do ſe habet: eſt enim operæpretium banc perſpicere uerita
tem, & non ſolùm ad naturalem cõtemplationẽ, ſed ad eam
doctrin
ter conducit. Ex ijs autem ordiemur, quæ prius à nobis in li
bris natur alis ſcientiæ ſunt definita. Dicimus itaq;
motum.
ipſius mobilis hoc actum eſſe, quo mobile eſt.
Neceſſe eſt
ergo res eas eſſe, quæ unoquoq; motu moueri poſſunt:
&
ſine definitione etiã motus, quiuis proſectò fatebitur neceſ=
ſarium eſſe id moueri, quod ſingulismotibus moueri poteſt.
ceu alterari quidẽ id quod eſt alterabile: ferri autẽ id, quod
loco mutabile eſt. Quare, ſit anteà combustibile, quàm com
buratur: &
combustiuum antcà, auàm comburat oportet.
Igitur & bæc ipſaneceſſe eſt, aut ſinon erant aliquando ſa
cta eſſe, aut perpetua eſſe. Si igitur unumquodq;
mobiliũ,
ac motiuorũ eſt factũ, neceſſe eſt ante motum acceptũ, aliã
mutationem, motumq́; fuiſſe, quo quidem ortum id eſt, quod
aut moueri, aut mouere poteſt. Sin ſemper erant, motus ta
men non erat, abſurdum & ex ſeſe quidem ſi animaduerta=
Magis tamen ſi proficiſcamur ulterius, hoc ne=
ceſſe eſt euenire. Nam ſi quædam ſunt mobilia, quædãmo
tiua, & interdum eſt actu quid primum mouens, et aliquid
quod mouetur, interdum nibil, ſed quieſcit, hoc prius mute=
tur oportet: erat enim aliquid, cauſa proſectò quietis:
quies
enim eſt priuatio motus. Quare ante primam mutationem,
mutatio prior erit. Nam quædam unicè, quædam &
moti
bus contrarijs mouent: ignis nanq;
calefacit, ſed nõ frigefa=
cit, at ſcientia una cõtrariorum eſſe uidetur: illic etiam ſimi
le quid eſſe uidetur: nam frigidum uerſum quodam modo,
atq; abiens, calefacit, ſicut &
hiſce qui ſcit peccat ſua ſpon
te, cum contrà ſcientia utitur. Verùm ea, quæ agere, aut mo=
uere, & ea, quæ pati, aut moueri poſſunt, non omnino bæc
poſſunt, ſed ſi ſic ſe babent, atq; ad propinqua ſibi euadunt.
Quare cùm id fuerit, aliud mouet, aliud mouetur, &
cùm
id euenerit, ut aliud ſit mobile, aliud motiuum. Si igitur nõ
ſemper mouebatur, non ita ſeſe habebant, ut alterum moue
re, alterum moueri poßit, ut patet: ſed alterum ipſorum mu
tari oportebat. In his enim, quæ ſunt ad aliquid, id accidere
neceſſe eſt: ueluti ſi duplum non erat, &
nunc duplum eua=
ſit: ſinon utrunq;
, alterum ſaltem mutatum eſſe, neceſſe eſt.
Erit ergo quædam mutatio, prior prima.
Inſuper quonam
modo prius, atq; posterius erit, ſi non ſit tẽpus, aut tempus
ſi non ſit motus? Quòd ſi tempus numerus motus, aut quidã
ſit motus: ſi tempus eſt ſemper, &
motum perpetuum eſſe
neceſſe eſt. At de tẽpore, uniuerſi præter unum conſentire
uidentur: omnes enim tempus inquiunt ingenitum eſſe:
atq;
per hoc Democritus impoßibile eſſe demõstrat, omnia eſſe
facta: tempus enim dicit non eſſe ortum.
Plato uerò ſolus,
ipſum ortum eſſe ait: &
enim unà cum cœlo dicit ipſum
factum aſſerit eſſe.
Quod ſi impoßi
bile quidem eſt tẽpus eſſe, ac intelligere ſine nunc ipſo: nunc
autem ipſum medium eſt quoddam, principij ſimul, finisúe
ſubiens rationẽ, principij quidẽ futuri, finis uerò tranſacti,
tempus ſit ſemper profectò neceſſe eſt, ultimum nanq; tem=
poris eius, quod ſumptum extremum eſt, in aliquo ipſorum
nunc erit: nibil enim in tempore, præter nunc ipſum, acci=
pi poteſt. Quare cùm ipſum nũc principium ſit, atq;
finis,
citra ipſum, ac ultratempus ſit ſemper neceſſe eſt. At ſi
tempus ſemper eſſe neceſſe eſt, patet & motum neceſſariò
ſemper eſſe: quippe cùm tempus, affectus ſit quidam ipſius
motus, ut patuit. Eadem erit ratio, &
qua motum corrum=
pinon poſſe probabitur. Nam ut ſi motus ortus eſſe dica=
tur, fit ut prima mutatione ſit aliqua prior: ſic bic fiet ut ul_
tima mutatione posterior aliqua ſit: non enim moueri deſi=
net, & eſſe mobile ſimul, ceu cõburi, &
combustibile eſſe:
eſſe nanque combustibile poteſt, &
non comburi.
Nec iti=
dem deſinet ſimulmotiuum, & mouens eſſe:
&
ipſum au=
tem corruptibile, corruptum fore oportebit, cùm corrum=
pitur: &
poſt hoc, rurſus id quod buius eſt corruptiuum:
corruptio nanq;, mutatio quædam eſt.
Solutio argumentorum aſtruentium motum æternum non eſſe.
QVòd ſibæc fierinon poſſunt, patetmotum perpetuũ
non aliquando eſſe, aliquando non eſſe:
&
enim ita dicere, potius ſimile eſt figmento. Et item dicere ſic
eſſe aptum, atq; hoc oportere principiũ eſſe, putare.
Quod
quidẽ Empedocles dixiſſe uidetur, rebus, inquam, cõpetere
neceſſariò, ut nunc concordia, nunc diſcordia uincat, ac eas
moueat, in medio uerò tẽpore quieſcant. Fortaſſe etiã &
modo. Atuerò nihil eorum, quæ natura, ſecũdumq́;
naturã
fiunt, ordine uacat: natura nanq;
uniuerſis eſt ordinis cauſa:
at infinitum, nullam rationem habet ad infinitũ:
omnis uerò
ordo, ratio eſt. Infinito autẽ quieſcere tempore, deinde ali-
quando moueri, huiusq́; differentiã nullam cur nunc magis,
quàm prius, nec ullum ordinem eſſe, nõ eſt profectò ipſius
opus naturæ: nam id, quod natura fit, aut ſimpliciter ſeſe ha
bet (ut ignis ſurſum natura fertur, & nõ interdum ſurſum,
interdum non ſurſum) aut rationẽ habet, ſinon ſimpliciter
ſe habet, eodemq́; modo.
Quocirca præstabilius eſt, rem ita
ſeſe habere, ut Empedocles, et ſi quis alius ita dixit, interdũ,
inquã, quieſcere, interdum moueri: talem enim ordinẽ iam
quendam habere uidetur. Verùm &
eum, qui ita dicit, nõ ſo
lùmid dicere, ſed ipſius cauſam etiã afferre, & non ponere,
neq; cẽſere ullam ſine ratione ſententiã, ſed aut inductionẽ,
aut demonstrationem afferre oportet: ipſo enim quæ ſunt
ſuppoſita, nõ ſanæ cauſæ ſunt: neq;
hoc erat concordiæ, uel
diſcordiæ eſſe, ſed illius quidẽ cõgregare, huius autẽ diſgre
gare officium eſt. Quòd ſi inſuper aßignauerit ipſum, in-
terdum dicendum eſt & in quibus ſic fit:
ceu eſſe apud nos
aliquid, quod congregat homines, amicitiã, inquam, & eſſe
etiam aliquid, quod inimicos ſeiungit, inimicitiam, inquam,
hoc enim & in ipſa toto eſſe ſupponit, in quibuſdam enim
ſic eſſe uidetur. Per æqualia uerò ita fieri tẽpora, alicuius
indiget rationis. Omnino autem hoc principium ſufficiens
eſſe putare, ſemper, inquam, eſſe ſic aut fieri, non rectè ſeſe
habet: ad quod Democritus cauſas naturales reducit ſic, in-
quiens, & prius fiebat.
Ipſius autem ſemper non quærere
principium cenſet, in quibuſdam hoc rectè dicens, in omni-
etenim triangulus ſuos angulos duo-
bus rectis ſemper æquales habet. Attamẽ æternitatis huius
eſt alia cauſa: principiorum tamen, quæ quidem ſunt perpe
tua, non eſt alia cauſa. Tot igitur à nobis ſint dicta, quibus
iam patet nullum nunquam fuiſſe, uel fore tempus, quando,
non erat, aut non erit tempus. Ea uerò quæ ſunt hiſce cõtra-
ria, nõ eſt difficile ſoluere. Nam ex hiſce uidebitur poſſe ma
ximè motum eſſe ortum, & antea nunquam fuiſſe.
Primò,
quia nulla mutatio perpetua eſt: omnis nãq;
mutatio ſuapte
natura è quopiam ad quippiã eſt: quare mutationis omnis
finis ſint ea contraria inter quæ fit, & nihil infinitum mo-
ueatur, neceſſe eſt. Deinde uidimus id poſſe moueri, quod
neque mouetur, neque motum in ſe ullum habet: quod intue
ri licet in expertibus animæ, quorum neque pars ulla, neq; totum mouetur, ſed quieſcentia aliquando mouentur.
At
oportebat aut ſemper, aut nunquam moueri, ſi non oritur
primò motus, ſed ſemper erat: multò autem magis, hoc in
ipſis animantibus patet: nullus enim interdum in nobis eſt
motus, ſed quieſcimus, & tamen aliquando mouemur:
&
fit
in nobis à nobiſipſis principium motus, etiam ſi nihil pror
ſus extrinſecus mouerit: hoc enim expertibus animæ fieri
ſimpliciter non uidemus, ſed ſemper aliquid aliud eorũ, quæ
ſunt extra ipſa, nimirum mouet. Animal autẽ ipſum, dici-
mus ſeipſum mouere. Quare ſi aliquãdo omnino quieſcat,
fiet in ipſo ſanè immobili motus à ſeipſo, & nõ ab ullo ex-
terno. Quòd ſi id in animali fieri poteſt, quid prohibet ut
in uniuerſo etiã idem fiat?nam ſi in paruo fit mundo, &
in
magno etiã fiet: &
ſi in iſto, &
infinito etiam fiet:
ſi modò
fieri poßit, ut infinitũ totũ moueatur, atq; quieſcat.
Horũ
igitur, id quod primò eſt dictum, eum, inquam, nõ eundem
itur, rectè admodum dicitur: hoc enim fortaſſe neceſſarium
eſt, ſi fieri nequeat ut ſemper is unus, idemq́; ſit motus, qui
unius, eiuſdemq́; mobilis eſt.
Dico autẽ utrum unus, idemq́;
ſit ſonus unius chordæ, quæ ſimiliter ſeſe habet, atq;
moue-
tur, an alius, atque alius ſemper? Veruntamen utrouis modo
id ſeſe habeat, nihil obstat, ut hoc motus aliquis idẽ ſit quo
continuus, atq; perpetuus eſt, atq;
hoc per ea quæ posterius
dicentur, magis patebit. Moueri autem quippiam, quod
prius mouebatur, non eſt abſurdum, ſi nunc adſit, nunc non
adſit id externum, quod illud mouet. Hoc tamen quæren-
dum eſt, quonam ſit pacto, idem, inquam, ab eodem motiuo
nunc moueri, nunc non moueri: nihil enim aliud dubitat qui
id dicit, quàm cur non ſemper aliæ rerum quieſcunt, aliæ
mouentur. Maximè uerò tertium illud dubitationem habere
uidebitur, propterea quòd fit motus nullo alio præcedente:
id, inquã, ipſum quod in animantibus fieri ſolet. Nã animal
prius quieſcens postea mouetur, ac ambulat, à nullo ut ui-
detur, externo motu impreſſo: hoc autem, eſt falſum:
cerni-
mus enim ſemper aliquid eorum, quæ natur a inſunt, in ani-
mali, moueri: huius autem motus cauſa non animal eſt, ſed
ipſum fortaſſe continens. At animalipſum ſeipſum mouere
dicimus, non omni motu, ſed eo, qui ad locum accommoda
tur: nihil igitur prohibet, quin potius fortaſſe neceſſarium
eſt, cõplures à continenti in corpore fieri motiones, & ha-
rum nonnullis mentem, uel appetitum moueri: hæc uerò to
tum iam animal ipſum mouere, quale accidit circa ſomnos.
Nam tametſi nullus tunc ſenſitiuus in animalibus ineſt mo-
tus, ineſt tamen aliquis motus, & animalia rurſus expergi-
ſcuntur: ut enim hæc, per ea quæ ſequuntur, patebunt.
Quòd mo tus primus ſit æternus, quodq́;
primũ mouens fit im-
mobile: ac diuiſio ad hanc inquiſitionem neceſſaria.
_P_Rincipium autem conſiderationis id erit, quod fuit et
mouentur, interdũ quieſcunt. Neceſſe eſt itaq;
aut uniuerſa
ſemper quieſcere, aut uniuerſa ſemper moueri, ut uult He-
raclitus: aut quædam moueri, quædam quieſcere.
Et horum
rurſus, aut ea quæ mouẽtur, ſemper moueri, et ea quæ quie-
ſcunt, ſemper quieſcere: aut uniuerſa eſſe apta ſimul ut mo-
ueantur, atq; quieſcant.
aut id eſſe quod restat, atq;
tertium
eſt, eorum, inquã, quæ ſunt, alia ſemper immobilia eſſe, alia
ſemper moueri, alia utrunq; moueri, inquam, atq;
quieſcere
poſſe: quod quidem à nobis dicendum eſt:
hoc enim eorum
omnium quæ dubitantur, ſolutionem habet, & huiuſce no-
ſtræ tractationis eſt finis. Vniuerſaitaq;
cenſere quieſce-
re, & huius quærere rationẽ, ipſum poſt habendo ſenſum,
imbecillitas eſt profectò mẽtis, ac hebetudo: et de toto quo-
dam, ſed nõ de parte quadam, eſt controuerſia. Neq;
ſolum
eſt aduerſus Philoſophum naturalem, ſed aduerſus etiam o-
mnes ſcientias (ut ſimpliciter dicam) opinionesq́; omnes,
propterea quòd omnes motu utuntur. Præterea ut inficia-
tiones principiorũ in rationibus mathematicis nõ ad ipſum
matbematicum pertinent, in cæterisq́; ſimilimodo, ſic neq;
idipſum refellere:
quod nunc eſt dictum, ad naturalem phi-
loſophum attinet: eſt enim apud ipſum hæc ſuppoſitio, na-
turam principium motus eſſe. Aſſerere autẽ cuncta moueri
cſt quidẽ ferèfalſum, at minus ſcientiæ naturalis fines egre-
ditur: quanquam enim in naturalibus poſita eſt natura mo-
tus principium, & quietis, tamẽ motus naturale magis eſſe
uidetur. Atq;
, inquiunt, quidam, non eorum quæ ſunt alia
moueri, non
tamen uideri, ſed latere id nostrum ſenſum; quibus, etſi non
distinguũt quonam motu, an omnibus dicant, nõ eſt difficile
occurrere, falſamq́; hanc ſententiã eſſe ostendere:
fierienim
nõ poteſt, ut incrementa continuè, uel decrementa ſuſcipian
tur, ſed eſt & medium ipſum.
Eſt autẽ hæc ſentẽtia perſimi-
lis ei, quæ eſt de cõſumptione lapidis à gutta, & de diuiſio-
ne ſaxorũ, cùm à plantis quæ inde pullulant, diſcinduntur: non enim ſi tantum pepulit planta, aut abstulit gutta, &
di
midium in dimidio tẽporis pepulit, aut abstulit prius: ſed ut
in nauis fit tactu, ſic & tantum, &
tot guttæ mouent:
pars
autẽ ipſarum, nullo in tẽpore tantum mouet: atq;
diuiditur
quidem id quod eſt ablatũ, plures in partes: attamen illarũ
nulla ſeorſum eſt mota, ſed totum ſimul eſt motum. Patet
igitur non neceſſarium eſſe ſemper aliquid abire, quia diui-
ditur in infinita decretio: ſed totũ interdum abire.
Similiter
& in quauis alteratione dicendum eſt:
non enim ſi id, quod
alteratur, in infinitum eſt diuiſibile, ideo & alteratio fit ſi-
mul per partes, ſed perſæpe fit ut cõgelatio. Præterea cùm
quiſpiã ægrotauerit, neceſſe eſt tẽpus, in quo ſanabitur fie-
ri, & nõ in tẽporis fine mutari, atq;
ad ſanitatẽ, &
ad nihil
aliud mutetur, neceſſe. Quare alterari cõtinuè dicere, rebus
eſt perſpicuis admodum aduerſari: alteratio enim ad con-
trariũ eſt tranſitio. lapis etiã neq;
durior fit, neq;
mollior:
atq; quæ de latiõe, mirabile eſt profectò, ſi lapis latuit deor
ſum ferri, aut in terramanere. Prætereaterra, cæteraq́;
ſin
gula corpora, neceſſariò ſuis in locis manent, ex his autem
uiolenter mouentur. Quòd ſi quædam ipſorum ſunt ſuis in
locis, neq; loco omnia moueri neceſſe eſt.
Exhis igitur, atq;
ſimilibus alijs crediderit quiſpiam fierinon poſſe, ut aut
At
uerò neq; fieri poteſt ut alia ſemper moueantur, alia ſemper
quieſcant, & nihil interdum moueatur, interdum quieſcat.
Atq;
dicendũ eſt ut antea dicta eſſe non poſſunt, ſic &
hæc
eſſe nõ poſſe: uidemus enim dictas mutationes fieri in eiſ dẽ.
Et inſuper is, qui contendit, rebus profectò manifestißimis
aduerſatur: neque enim accretio, neq;
uio lentus motus erit
profectò, ſi non præter naturã mouebitur, prius quieſcens.
Præterea generationẽ hæc ſentẽtia, corruptionemúe tollit.
Penè autẽ & ipſum moueri, fieri quoddã uniuerſis, &
cor
rumpi uidetur: ad quod enim quippiã mutatur, id fit, aut in
hoc: ex quo uerò mutatur, in id corrũpitur, aut hinc.
Quare
perſpicuum eſt, rerũ eſſe nonnullas, quæ mouentur interdũ
atq; quieſcunt.
omnia autẽ interdum moueri, interdũ quie-
ſcere cenſere: hoc iam ad olim dictas rationes eſt adiungen-
dum. Principium autem idem rurſus quod prius fecimus,
poſt hæc eſt ſumẽdũ quæ modò determinauimus. Aut enim
uniuerſa quieſcunt, aut uniuerſa mouentur, aut quædã quie-
ſcunt, quædã mouentur. Et ſi quædam eorũ, quæ ſunt, quie-
ſcunt, quædã mouẽtur, aut cuncta nunc quieſcãt, nunc mo-
ueantur, aut alia ſemper quieſcant, alia ſemper moueantur,
alia interdum moueantur, interdũ quieſcant, neceſſe eſt. Im-
poßibile igitur eſt cuncta quieſcere, dictũ quidem & prius
eſt. Dicamus autem &
nunc idipſum, atq;
probemus:
nam
etſi uerè res ita ſe habet, ut quidam inquiunt, id quod eſt
infinitum eße, atq; immobile, non tamen ſenſu ſic eſſe uide-
tur: ſed eorum, quæ ſunt, complura mouentur.
Si igitur ſit
opinio falſa, uel omnino opinio, & motus etiã eſt:
etſi ima-
ginatio etiam ſit: &
ſi interdum ſic de quibuſdam, interdũ
aliter uideatur: imaginatio enim &
opinio, motus quidam
Sed de his quidẽ conſiderare, et eorũ quærere
rationẽ, quæ melius habemus, quàm ſi ratiõis indigeremus,
hominis eſt profectò malè id, quod eſt melius, et id, quod eſt
deterius: id quod eſt credibile, &
id, quod non eſt credibile,
principium deniq;, &
nõ principium diſcernẽtis.
Similiter
autẽ eſt impoßibile & omnia moueri, aut alia moueri ſem-
per, alia quieſcere ſemper. Ad hæc enim omnia, una eſt ſuffi
ciens fides. Videmus enim quædã interdum moueri, interdũ
quieſcere. quare patet, impoßibile eſſe ſimiliter cũcta quie-
ſcere, & omnia cõtinuè moueri, ac alia moueri ſemper, alia
quieſcere ſemper. Restat igitur contẽplandum eſſe, utrum
uniuerſa talia ſint ut moueantur, atq; quieſcãt:
an alia qui-
dem talia ſint, alia uerò ſemper quieſcant, & alia continuè
moueantur. Hoc enim iam à nobis eſt demonstrandum.
Demonſiratio problematis, neceſſarij ad futuram diſputatio-
nem: Quicquid mouetur ab alio moueri.
_EO_rumigitur, quæ mouent, &
quæ mouentur, alia per
mouentur.
Per acci-
dens quidem, ea quæ ſunt in hiſce, quæ mouent, aut mouen-
tur, & quæ per partem.
Per ſe autem ea, quæ mouent, aut
mouentur, non ex eo quia ſunt in hiſce quæ mouent, aut mo
uẽtur, neq; rurſus ex eo, quia pars aliqua ſua mouet, aut mo
uetur. Eorum autem, quæ per ſe mouẽtur, quædam à ſeipſis,
quædam ab alio motu cientur. Atq;
alia, natura, alia uio-
lentia, præterq́; naturam mouentur:
id enim quod à ſeipſo
mouetur, natura ſanè mouetur, ut animalium unumquodq;:
animal enim à ſeipſo motu cietur. Ea uerò natura moueri
dicimus, quorũ principium motus in ipſis ineſt. Quamob-
remtotum quidem animal, natura ſeipſum mouet, corpus
tamen & natura, &
præter naturã moueri poteſt:
interest
ex quo magis elemento
constet. Eorũ autem quæ mouẽtur ab alio, quædam natura,
quædam præter naturam mouẽtur: præter naturã, terra ſur
ſum, ignis deorſum. Partes inſuper animaliũ, ſæpenumero
præter naturã mouẽtur, ob poſitiones motusq́; modos.
Atq;
maximè quidẽ perſpicitur id, quod mouetur ab aliquo motu
cieri, in hiſce quæ præter naturã mouentur, præterea quòd
ab alio moueri patet. Postea uerò quæ præter naturam
mouentur, perſpicitur in hiſce, quæ natura quidem mouen
tur, à ſe autem ipſis motu cientur, in animalibus inquam.
Non eſt enim obſcurum, ſi animal ab aliquo moueatur: ſed
quonam pacto distinguere oportet id, quod mouet ipſius,
& id, quod mouetur.
Nam ut in nauigijs, &
in hiſce quæ
non natura constant, ſic & in animalibus quod mouet, &
quod mouetur, diuiſum eſſe uidetur, atq; hoc pacto totum
ipſum animal ſeipſum motu ciere. Maximè uerò dubita-
tur reliquum dictæ diuiſionis ultimæ membrum: eorũ enim,
quæ motu cientur ab alio, quædam præter naturam moueri
diximus, quædam natura moueri: hæc autem ſunt, quæ dubi
tationem afferunt à quonam mouentur, ceu leuia, grauiaq́;.
hæc enim ad oppoſita quidem loca ui pulſa mouentur, ad
propria uerò, leuia quidem ad ſupera, grauia uerò ad in-
ſera, ſuapte natura ſeruntur. A quonam autem mouen-
tur? nam impoßibile eſt à ſeipſis ipſa moueri:
eſt enim hoc
officium uitæ, ac animantium proprium. Conſistere etiam
à ſeipſis poſſent: nam ſi quippiam ſibi cauſa ſit ambulan-
di, eſt etiam cauſa ſibi non ambulandi. Quare ſi collocatũ
eſſet in igne moueri ſurſum, eſſet in ipſo ſitũ deorſum etiã
ferri: metas quoq;
rationis egreditur, &
uno motu dũtaxat
à ſeipſis moueri, ſi ipſa ſe ipſa moueant. Præterea quî fieri
Nam quo quippiam unum atq;
continuũ eſt, non tactu, hoc
paßionis eſt expers, quo uero ſeparatum eſt, eo nimirum
aliud agere, aliud pati eſt aptum. Neq;
ergo quicquam
ipſorum, ſeipſum mouet (quippe cùm copulatum ſit) neq;
aliud continuũ ullum, ſed in unoquoq; diuiſum ſit, quod mo
uet, & quod mouetur, neceſſe est:
quod intueri licet in ex-
pertibus animæ, cùm quippiam animantium ipſa mouet.
Verum fit, ut hæc etiam ſemper ab aliquo moueantur.
Quod quidem patebit, ſi cauſas diuidamus:
atq;
licet, &
in mouentibus ea, quæ dicta ſunt, ſumere. Alia nanque præ_
ter naturam motiua ſunt: ut eſt uectis, motiuus ponderis, nõ
natura. Alia ſunt motiua natura:
ut calidũ actu, motiuum
eſt eius, quod eſt potentia calidũ. Similiter &
in huiuſmodi
cæteris. Mobile etiã id eſt natura, quod eſt potentia qua-
le, uel quantũ, uel ubi, cùm in ſeipſo tale principiũ, & non
per accidẽs habet: erit enim idem, &
quantũ, &
quale, ſed
accidit alterum alteri, & non per ſe competit.
Ignis igitur,
atq; terra, mouentur ab aliquo, ui quidẽ, cùm præter natu-
ram: natura uerò, cùm ſub potẽtia ſuos ad actus mouentur.
Quoniam autem eſſe potentia multipliciter dicitur, hæc
eſt ſanè cauſa, ut non ſit perſpicuum à quonã talia mouean
tur: ut ignis, ſurſum:
&
terra deorſum.
Diuerſo autẽ mo-
do potentia ſciens eſt, qui diſcit, & qui iam ſcientiã habet,
& non contemplatur.
Cùm autẽ actiuũ, atq;
paßiuum ſint
ſimul, euadit interdum id, quod eſt potentia, actu tale: ut id
quod diſcit, & ex eo quod eſt potentia, fit aliud potentia
rurſus: qui nanq;
ſcientiam habet, &
non comtemplatur, eſt
potentia quodammodo ſciens, ſed non ut erat anteà quàm
didic iſſet. Atque cùm ita ſeſe habet, niſi quid prohibeat,
tioneq́; erit.
Simili modo ſeſe habent hæc, &
in ipſis natu-
ralibus rebus: frigidũ enim eſt potentia calidum:
cùm autem
eſt mutatũ, iam eſt ignis, atq; comburit, niſi quid prohibeat,
atque impediat. Similiter res ſeſehabet, &
circa graue, &
leue: ex graui nanque fit ipſum leue:
ut aër, ex aqua:
hoc e-
nim erat primò potentia, & iam eſt leue:
atq;
cõtinuò ope-
rabitur, ſi non aliquid obstet: actus autem leuis, eſt alicubi
eſſe, atque in ſupero loco: prohibetur uerò cùm eſt in loco
contrario. Et hoc ſimiliter ſeſe habet, &
in quãto, &
qua-
li. Quæritur igitur, propter quid leuia, grauiaq́;
ad ſua
loca mouentur? Eſt autem cauſa, ipſa apta eſſe aliquo mo-
ueri, atque hoc eſt ipſius grauis, leuisq́; eſſe inſero loco, ſu-
peroq́; distinctum:
leue uerò, graueq́;
potentia, pluribus eſt
modis, ut diximus: nam cùm eſt aqua, leue potẽtia quodam-
modo eſt: &
cùm eſt aër, adhuc potentia eſt:
fieri enim po-
teſt, ut ob impedimentum non ſit ſupero in loco: ſed ſi id
quod impedit ſuèrit ſublatum operatur, ſemperq́; ſuperius
fit, ſimiliter & quale ipſum, ad actu tale mutatur:
continuò
nanq; contemplatur &
hiſce qui ſcientiam habet, niſi quid
obstet. Et ipſum etiã quantum extenditur, ſi nihil ſit quod
impediat. Quiueròid, quod ſustinet, prohibetq́;
dimouit,
partim mouct, partim nõ mouet: ut qui columnam diuellit,
aut ab utre, qui eſt in aqua, lapidẽ prementem dimouit, per
accidens enim mouet, quemadmodum & pilareflexa, non
à pariete, ſed ab eo qui proiecit, eſt mota. Nihil igitur ho-
rum (ut patuit) ſeipſum mouet: ſed motus quidem habet
principium non mouendi tamen, at que agendi, ſed patien-
di. Quòd ſi omnia quæ mouentur, aut natura, aut præter
naturam, & uiolentia motu cientur, &
ea quæ ui, præterq́;
tur. ut patet:
&
ea rurſus, quæ natura mouentur ab aliquo
motu cientur, ſiue à ſeipſis moueantur, ut animalia, ſiue
non à ſeipſis, ut leuia, grauiaq́; (nam aut ab eo mouentur
quod generauit, ac leue fecit, uel graue, aut ab eo quod ea
quæ prohibent, obstantq́; dimouit) uniuerſa quæ motu cien
tur, ab aliquo profectò mouentur.
Quòdneceſſe ſit pergentes aut ad aliquod deueniamus quod
ſit immobile, aut quod moueat ſeipſum.
_ID_ autem quod mouet eſt duplex.
Aut enim non per ſe-
quod mouet, aut per ſe mouet. Et hoc, aut primum post ulti
mum, aut per plura media mouet: ut baculus mouet lapi-
dem, & mouetur à manu, quæ quidem ab homine motu cie_
tur: at is non ulterius ex eo mouet, quia ab alio ipſe motu
cietur. Vtrunq;
igitur mouere dicimus, &
ultimũ mouen-
tium, & etiam primũ, ſed magis primũ:
hoc enim ultimum
mouet, ſed ultimum, primum non mouet: et ſine primo qui-
dem ultimũ non mouebit, ſine uerò hoc, primũ mouere po-
teſt: baculus enim, ſi homo non moueat, non mouebit.
Si
igitur omne quod mouetur, ab aliquo moueri, neceſſe eſt, &
aut ab eo quod mouetur ab alio, aut ab eo quod non mo-
uetur ab alio: &
ſi ab eo mouetur, quod ab alio motu cie-
tur, mouens aliquod eſſe primum, quod non ab alio mouea-
tur, neceſſe eſt. Sin uerò tale eſt primũ, non neceſſe eſt alte-
rum eſſe: fieri enim non poteſt, ut in infinitum pro ficiſca-
tur id, quod mouet, atq; mouetur ab alio:
quippe cũ in fini-
tor ũ nihil ſit primũ. Si igitur (uti diximus) omne quidem
quod mouetur ab aliquo motu cietur, id uerò quod primũ
mouet, mouetur quidẽ, at non ab alio, ipſum profectò pri-
Præterea hoc etiam
rationẽ hanc eandem tranſigere licet. Omne nanque quod
mouet, & aliquid, &
aliquo ſanè mouet:
aut enim ſeipſo,
aut alio mouet: ut homo aut ſeipſo, aut baculo mouet:
&
aut ipſe uentus deiecit, aut lapis quẽ pepulit uentus. Fieri
uerò non poteſt, ut id quo motus affertur, moueat abſq; eo
quod mouet ſeipſo. Sed ſi id quidẽ ſit, quod motũ affert ſe-
ipſo, non neceſſe eſt aliud eſſe, quo motus affertur. Sin ue-
rò ſit aliud, quo motus affertur, eſt aliquid profectò quod
quidẽ non aliquo, ſed ſeipſo mouebit, uel in infinitũ ab ibi-
tur. Si igitur mouet quippiam, atq;
mouetur, ſtetur, &
non
in infinitũ pergatur, neceſſe eſt: nã ſi baculus moueat, quia
mouetur à manu, manus ipſa profectò baculo motũ affert: quod ſi manũ etiam quippiam aliud moueat, &
illud iden-
tidem manu mouet. Cùm igitur id, quod motum affert,
aliud aliquod mouet, tum id ſit prius, quo ſeipſo mouet, ne-
ceſſe eſt: quod ſi hoc motu quidem cietur, ab alio autem nõ
mouetur, neceſſe eſt ipſum profectò ſeipſum motu ciere.
Quare hac etiam ratione, aut ab eo ſtatim quod ſeipſum
mouet, id quod mouetur, motu cietur, aut ad hoc ipſum
tandem acceditur. Inſuper, ſi ſic etiam conſiderabimus
eadem accident uniuerſa: nam ſi omne quod mouetur, ab eo
mouetur quod motu cietur, aut hoc ipſis rebus per acci-
dens competit, ut quippiam moueat quidẽ motum et ipſum
ſuſcipiens, non tamen quia mouetur, aut non per accidens,
ſed per ſe ineſt. Si igitur per accidens competit, non neceſſe
eſt moueri quod motu cietur. Quòd ſi id ſit, patet poſſe
aliquando nihil eorum, quæ ſunt, moueri: non enim eſt ne-
ceſſarium id quod accidit, ſed potest non eſſe. Si igitur id
eſſe poſuerimus, quod eſſe poteſt, nullum accidet inpoßibi-
At non eſſe motum, eſt impoßibile:
id
enim iam demonstratũ eſt, motũ inquam neceſſariò ſemper
eſſe. Atq;
idipſum, cum ratione etiam accidit.
Tria nanq;
neceſſe eſt eſſe, id quod mouetur, id quod mouet, &
id in-
ſuper quo mouens mouet. Id igitur quod mouetur, moueri
quidem neceſſe eſt: at nõ neceſſe, eſt motu ciere.
Id autẽ quo
motus affertur, & mouere neceſſe eſt, &
moueri:
cũ enim
ſit ſimul cum eo quod motu cietur, unà cum ipſo mutatur:
quod intueri licet in hiſce, quæ loco mouent: nam aliquo in
tempore tangant ea, quæ mouẽtur, neceſſe eſt: at id quod ita
mouet, ut eius nõ ſubeat rationẽ, quo motus affertur, immo-
bile nimirum eſt. Cùm igitur ſit &
ultimum ipſum ut cerni
mus, quod motu quidem cieri poteſt, principiũ autem mo-
tus non habet, & id item quod mouetur quidem, ſed ab alio
non à ſeipſo cietur, rationi conſentaneũ eſt (neceſſarium di
cam) & ipſum tertium eſſe, quod mouet quidem, immobile
autem eſt. Quapropter &
Anaxagoras rectè dicit mentem
inquiens paßione uacare, & non mixtam eſſe, quippe cùm
motus ipſum principium faciat, hoc enim pacto ſolùm mo-
uebit, nullum ſuſcipiens motum, & uincet, mistione penitus
uacans. At uerò ſi non per accidens, ſed neceſſariò mo
uetur id quod motum alijs affert, atq; adeò ut non moueat
ſi nõ moueatur, neceſſe eſt ip ſum utut motũ ſubit, aut eadem
fpecie motus, aut alia moueatur: ceu ut ſi calefaciat cale-
fiat, & ſi ſanet, ſanetur, &
ſi ferat, feratur, aut ſi ſanet fe-
ratur, & ſi ferat accreſcat.
At primũ (ut patet) fieri nequit:
nam dicere hæc oportet, uſq; ad indiuidua deſcendendo:
ceu
ſi quid Geometriã doceat, id eandẽ Geometriam doceri, &
ſi proijciat, eodẽ proiectionis proijci modo. Nec etiã ſic ut
motus alio genere moueatur, ceu ut id quidem quod fiet in-
tur: &
id quod illud alterat, alio motu quodam itidem mo-
ueatur, nam ſtetur, neceſſe eſt: motus enim finiti ſunt.
Qui
uerò redire dicit, id'que quod alterat ferri, perinde facit,
atq; ſi ſtatim id ferri dicat, quod fert, &
id doceri, quod do
cet: patet enim omne quod motu cietur, &
à ſuperiore mo-
ueri mouente, at que magis ab eo quod cætera antecedit. At
id fieri nequit: accidit enim utid diſcat, quod docet:
quorum
alterum habere ſcientiam, alterum non habere neceſſe eſt. Hoc prætereà magis quàm dictaratiõis fines egreditur, o-
mne inquam motiuũ mobile eſſe: quod accidit, ſi omne quod
mouetur, ab eo mouetur quod motu cietur: erit enim mobi-
le perinde atq; ſi quiſpiam dicat, omne ſanatiuum ac ſanans
ſanabile, & ædificatiuum ædificabile eſſe, aut ſtatim, aut
per plura: ceu ſi moueri quidem ab alio motiuum omne, ſed
nõ eo motu, quo mouet propinquum ſibi, ſed diuerſo moue
ri dicat: ut ſanatiuũ, diſcere, non ſanari.
Ad id aſcendẽs per-
ueniet tandẽ ad eandẽ ſpeciem motus, ut anteà diximus. Ho-
rum igitur alterũ eſt impoßibile, alterum figmentũ: abſur-
dum eſt enim, alteratiuum, accreſcens neceſſariò eſſe. Non
ergo neceſſe eſt id, quod mouetur, ab eo ſemper moueri,
quod ab alio motu cietur. Erit igitur exitus huiuſce tandem
proceßionis. Quare quod primò mouetur, aut à quieſcen
te mouebitur, aut ipſum ſeipſum motu ciebit. At uerò ſi
conſiderare etiã oporteat, utrum ſit cauſamotus, atq; prin
cipium, utrũ id, quod motu ſeipſum ciet, an id quod ab alio
agitatur, illud omnes utique ponent: quod enim per ſe cau-
ſa eſt, id ſemper prior eſt eo cauſa, quod per aliud rationem
cauſæ ſubit. Quæ cùm ita ſint, conſiderandum eſt alio prin
cipio ſumpto, ſi quid ſeipſum moueat, quonam modo ſe mo
Omne itaque quod mouetur, in ſemper diuiſibilia
diuiſibile eſſe neceſſe eſt: demonstratum eſt enim prius in
hiſce, quæ de natura uniuerſaliter dicebamus, omne quod
per ſemouetur, continuum eſſe. Fieri igitur nequit, ut id
quod motu ſeipſum ciet, ſe totum penitus moueat: unum
enim ac indiuiduum ſpecie feretur totum, feretq́; latione ea-
dem, & alterabitur, &
alterabit:
quare docebit, atq;
doce-
bitur, ſimul & ſanabit, atq;
ſanabitur eadem utique ſanita-
te. Præterea definitum eſt anteà id moueri, quod mobile eſt:
hoc autem eſt potentia cùm mouetur, non actu:
ſed quod eſt
potentia, proficiſcitur nimirũ ad actũ. Motus autẽ actus eſt
mobilis imperfectus. Ad id quodmouet, actu iam eſt, ut pa
tet: calefacit enim id, quod eſt calidũ actu, &
omnino ge-
nerat id, quod formam iam habet. Quare ſimul idem, eo-
demq́; calidum erit, atq;
non calidum, &
unumquodq;
cæ-
terorum ſimiliter, quæ terminos habeant eiuſdem nominis,
rationisq́; neceſſe eſt.
Eius ergo, qui motu cietur interno,
& ſuo, aliud mouet, aliud mouetur.
Eſſe autem impoßibile
ſeipſum quicquam hoc pacto mouere, ut ab utroq; mouea-
tur utrunq;, ex hiſce ſanè patebit:
nam ſi utrunque, mouebit
utrũq;, nihil erit profectò quod moueat primũ:
id enim qd'
prius mouet, cauſa magis eſt, ut moueatur id, quod motu
cietur, quàm id, quod illi cohæret. Duplex eſt enim id,
quod motu ciet, ut diximus, quoddam enim mouet, ab alio
ſuſcipiens motum: quoddam ſeipſo mouet.
Atque id, quod
longius ab eo distat, quod motu cietur, propinquum eſt ma
gis principio motus, quàm id, quod in medio collocatur.
Præterea quod mouet, non neceſſariò mouetur, niſi à
ſe moueatur, per accidens ergo mouet, alterum contrà.
At accepi iam, poſſe ip ſum non mouere:
aliud ergo, mo-
Præterea non eſt neceſſa-
rium id, quod mouet cõtra moueri, ſed neceſſe eſt aut immo
bile quippiam moueat, aut quod à ſeipſo motu cietur, ſi
motum eſſe ſemper neceſſe. Præterea mouetur etiam co
motu profectò quo mouet: quare calefitid, quod calefacit.
At uerò neque aut una pars eius, quod primò ſeipſum mo-
uet, aut plures ſeipſas mouebunt: totum enim ipſum ſi à ſe-
ipſo mouetur, aut ab alia ſui parte, aut à toto totum moue-
bitur. Si igitur quia pars aliqua mouetur à ſeipſo, totum
ipſum ſeipſum mouet, illa pars erit id planè, quo primum
ſeipſum mouet: ſeparata nanq;
ſeipſam illa mouebit:
to tum
autẽ non ſeipſum mouebit. Sin uerò totum à toto mouetur,
per accidens ipſæ partes ſeipſas ſanè mouebunt. Quare
ſi ſeipſas non neceſſariò mouent, ſumantur non à ſeipſis
moueri: ṗſius ergo totius non quædam pars mouebit, im-
mobilis quædam mouebitur: hoc enim pacto duntaxat, ali-
quid ſeipſum mouere poteſt. Præterea ſi totum ſeipſum
mouet, aliud ipſius mouebit, aliud ſanè mouebitur. Ipſum
igitur A B à ſeipſo, & ab ipſo mouebitur A.
Cùm autem
eorum quidem quæ mouent, quoddam ab alio moueatur,
quoddam immobile ſit: eorũ uerò quæ mouentur, aliud mo-
ueat, aliud non moueat quicquã: id quod ſeipſum mouet, ex
eo ſanè quod mouet, & nõ mouetur, &
ex eo quod moue-
tur, & non neceſſariò mouet, ſed interdum mouet, inter-
dum non mouet, constare neceſſe eſt. Nam ſit A quidem
mouens immobile, B uerò id quod ab A mouetur, & mouet
etiam C. hoc autem mouetur quidem, ſed non moueat quic-
quam: nam &
ſi fit ut per plura quoque perueniatur ad
ipſum C, per unum tamen ſolum nunc accedatur. Totũ igi-
tur A B C, ſeipſum mouet: ſed ſi auferam C, ipſum quidem
quippe cùm A moueat, B mouea-
tur, ut patet. At C non ſeipſum motu ciebit, neque omnino
mouebitur. At uerò nec ipſum B C, ſine A ſeipſum moue-
bit, nam ex eo B mouet, quia ab alio motu cietur, & non ex
eo quia mouetur à ſe, parte ſua mouente. Ipſum igitur A B
ſolùm ſeipſum mouet. Quæ cùmita ſint, id omne quod ſe-
ipſum mouet, habeat neceſſe eſt, & id quod mouet, &
eſt
immobile, & id quod motu cietur, non autem neceſſariò
mouet: quæ quidem aut ſeſe mutuo tangunt, aut alterum
alterum tangit. Quòd ſi id, quod mouet;
continuum ſit
(nam id quod motu cietur, neceſſariò continuum eſt) patet
totum ſeipſum motu ciere, non ex eo quia aliquid ipſius eſt
tale, ut ipſum ſeipſum moueat, ſed quia totum ſeipſum mo-
uet: mouetur autem &
etiam mouet ex eo ſanè quia ipſius
eſt aliquid, & id quod mouet &
id quod mouetur:
non
enim totum mouet, neq; totum mouetur, ſed mouet quidem
A, mouetur autem tantummodo B: ipſum uerò C, non ne-
ceſſariò mouetur à B: eſt enim hoc impoßibile.
Existit au-
tem dubitatio hoc loco quædam, ſi quiſpiam aut ipſius A,
ſi continuum ſit id, quod mouet quidem, ſed non mouetur,
aut ipſius B, quod mouetur, aliquam auferat partem, mo-
uebit' ne reliquum ipſius A, aut reliquum ipſius A motu
ciebitur? nam ſi mouebit, aut mouebitur, non erit A B pro-
fectò id, quod à ſeipſo primò mouetur: ablata enim ab eo
parte, reliquũ A B ſeipſum adbuc mouebit. An nihil pro-
hibet utrunque, aut alterum, id inquam quod mouetur, di-
uiſibile quidem eſſe potentia, indiuiſibile autem actu? ſi ue-
rò diuiſum fuerit, non ulterius potentiam eandem habere? quare nihil obstat, ut in ipſis diuiſibilibus aliquid inſit po-
tentia primò tale. Patet igitur ex hiſce quæ diximus eſſe id
nam ſiue ſtatim ad ipſum pri
mum immobile, ſiue ad id, quod mouetur quidem, ipſum ue
rò ſeipſum mouet, ſistitq́; gradũ cùm libet, fiat ex eo, quod
mouetur, ab aliquo uerò mouetur, acceßio: utroque modo
nimirum accidit id, quod primò mouet, in omnibus ijs eſſe
quæ mouentur, immobile.
Quod prim ùm mo uet, incorruptibile eſſe, &
ne{qm
per accidens moueri.
_CV_'m autem ſemper motum eſſe oporteat, &
nullas
eius intercapedines fieri, eſſe quippiam primò mouẽs
perpetuum, immobilé que, aut unum, aut plura neceſſe eſt.
Vmum quodque igitur eorum quæ immobilia ſunt atque
mouent, perpetuum eſſe, non ad præſentem ſermonem per-
tinet. Eſſe autem aliquid neceſſariò, quod ſemper omnis
quidem ſit mutationis tam abſolutè, quàm per accidens ex-
pers, aliud autem moueat, perſpicuum, ſihoc pacto conſi-
ſider abimus fiet. Atque ſit ita ſi cui placeat, in aliquibus
fieri poſſe, ut aliquando ſint, aliquando non ſint, ſine ge-
neratione, corruptioneúe: fortaſſe nanque neceſſarium eſt,
ſi quid partibus uacans aliquando eſt, aliquando non eſt,
omne tale ſine mutatione eſſe, atq; non eſſe.
Et hoc inſuper
concedatur: fieri poſſe ut principiorum immobilium mo-
tiuorum quædam aliquando ſint, aliquando non ſint: ſed
impoßibile eſt hanc omnia conditionem ſubire: nam ali-
quam hiſce cauſam eſſe patet, quæ ipſa ſeipſa mouent, ut
aliquando ſint, aliquando non ſint. Etenim id quidem quod
ſeipſum mouet, magnitudinem habeat omnem neceſſe eſt,
ſi nihil partibus uacans mouetur : id autem quod mouet,
nulla neceßitate eſt tale. Vt igitur alia generentur, alia
corrumpantur, idq́; continuò ſit, nihil eorum eſt cauſa, quæ
Neq;
rur-
ſus, eorum quæ ſemper quidem hæc mouent, alia uerò alia
mouent: perpetui enim, atque continui, nec unum ipſorum
eſt cauſa, nec uniuerſa: nam ſic ſeſe quidem habere, perpe-
tuum, ac neceſſariò eſt, uniuerſa autem ſunt infinita, &
non ſimul omnia ſunt. Patet igitur etſi infinities non-
nulla principia immobilia, mouentia, & multa eorum, quæ
ſeipſa mouent, partim corrũpuntur, partim inſuper gene-
rantur, atq; hoc quidem hoc, aliud autem hoc mouet:
at ni-
hilominus aliquid eſſe, quod hæc omnia continet, idq́ præ-
ter unumquodq; istorum, aliud quid eſſe, quod quidem eſt
cauſa ut alia ſint, alia non ſint, & mutationis cõtinuæ:
atq;
hoc quidem hiſce, hæc autem cæteris motus cauſam eſſe.
Si igitur motus perpetuus eſt, perpetuum erit &
mouens
primum, ſi unum ſit: quod ſi ſint plura, plura quoq;
perpe-
tua erunt. V num autẽ potius, quàm plura putandũ eſt eſſe,
et finita quàm infinita: ſemper enim finita potius, quàm in-
finita ſumenda ſunt, ſi modò eadem fiant: in ijs enim, quæ
ſunt natura, finitum ſit potius: &
id, quod melius eſt opor-
tet, ſi modò eſſe poßit. Sufficiens autem eſt &
unum, quod
cùm primũ immobiliũ ſit, perpetuumúe, cæteris erit prin-
cipium motus. Ex hoc etiam patet, aliquid eſſe neceſſariò
unum, perpetuumúe, quod primò mouet: demonstratum eſt
enim ſemper neceſſariò motum eſſe, quod ſi neceſſe eſt ſem-
per eſſe, neceſſe eſt & continuum eſſe:
ſemper enim eſſe,
continuũ eſt: deinceps autẽ eſſe, non continuum eſt.
At ſi cõ
tinuus eſt, unus nimtrum eſt: unus autem motus, à mouente
proficiſcitur uno, & unius mobilis eſt:
nam ſi aliud, atque
aliud mouebit, totus ipſe motus non continuus, ſed deinceps
erit. Ex his ergo, quiſpiam eſſe primum quid immobile cre-
Et rurſus ſi ad eorum principia, quæ mouent, reſpe-
xerit. Eſſe igitur quædam eorum, quæ ſunt, quæ aliquando
mouentur aliquando quieſcunt, luce clarius extat. Atque
per hoc ipſum iam patuit, nec uniuerſamoueri, nec uniuer-
ſa quieſcere, nec alia ſemper quieſcere, alia ſemper moue-
ri: ca nanque quæ potentiam habent, ut interdum mouean-
tur, interdum quieſcant, uer as haſce ſententias eſſe demon-
ſtrant. Cùm autem talia cunctis ſint manifesta, ostendere
uolumus & utrunq;
duorum naturam, eſſe inquam &
quæ
ſemper ſunt immobilia, & quæ ſemper mouentur.
Atque
ad id ipſum proficiſcentes poſito hoc, omne quod mouetur
ab aliquo moueri, idq́; aut immobile eſſe, aut moueri, uel
à ſeipſo, uel ab alio ſemper: ad hoc ſumendum tandem pro-
ceßimus, eorum inquam quæ mouentur principium eſſe
ſubeuntium quidem motum, id quod ipſum ſeipſum mo-
uet, omnium autem id, quod immobile eſt. Cernimus au-
tem, atque admodum clarè res eſſe tales, quæ quidem ſe-
ipſas mouent, quale eſt animantium, ac animalium genus. Hæc igitur &
opinionem nobis præbebant, ne fortaſſe con
tingat motum omnino non eſſe, deinde oriri, quia in ſeipſis
id accidere cernimus: nam prius immobilia ſunt, ut uide-
tur, deinde mouentur. Hoc autem nos ſumamus oportet,
uno inquam hæc ſeipſa motu ciere, atque illo non propriè:
quippe cùm non in ipſis eius ſit cauſa, ſed inſunt anim ali-
bus naturales alij motus, quibus ipſa nõ per ſeipſa mouen-
tur: ut accretio, decretio, reſpiratio:
quibus ut patet, ani-
malium unumquodque mouetur, cùm quieſcit: &
non mo-
uetur eo motu, quo ipſum ſeipſum ciet. Atq;
horum cau-
ſa eſt, continens ipſum, & eorum multa, quæ corpus in-
grediuntur, ut nonnullorum ipſorum alimentum: cùm enim
ſeipſa mouent, ac ipſum primum principium eſt externum. Iccirco non ſemper continuè à ſeipſis mouentur:
aliud eſt
enim id, quod mouet ipſum ſubiens motum, atque muta-
tionem, ad unumquodque eorum, quæ ſeipſamotu cient.
In uniuerſis autem bis, id quod primò mouet, & quod eſt
cauſa, ut ipſa ſeipſa moueant, à ſeipſo mouetur, per acci-
dens tamen: corpus enim mutat locum, ut patet:
quare &
id quod in corpore eſt, & motione uectis, ſeipſum mouet.
Ex quibus credipoteſt impoßibile eſſe, ſi quid immobi-
le quidem eſt, mouet autem & ipſum ſubiens per accidens
motum, id continuo motu mouere: quare ſi neceſſe eſt con-
tinuè motum eſſe, ſit aliquid oportet primum mouens im-
mobile, neque per accidens ſubiens motum, ſi oportet in
biſce quæ ſunt, inceſſabilem quendam eſſe motum, & im-
mortalem, ut diximus, atque ipſum quod eſt in ſeipſo, ac in
eodem perſistere: manente nanque principio, &
uniuer-
ſum ipſum maneat neceſſe eſt: quippe cùm ad principium
ipſum continuum ſit. Non eſt autem idem per accidens à
ſeipſo moueri, atque ab alio: boc enim nonnullis etiam quæ
ſunt in cœlo principijs ineſt, quæ lationibus pluribus fe-
runtur, alterum autem corruptibilibus ſolùm competit.
At uerò ſi ſit quippiam ſemper tale, mouens quidem ali-
quid, immobile autem ſemper mancns, atq; perpetuum, &
id ſanè, quod ab ipſo primum mouetur, perpetuum, eſſe ne-
ceſſe eſt. Hoc autem uel ex eo patere poteſt, quia ſecus non
eſſet cæteris in rebus generatio corruptioúe, atque muta-
tio, niſi quippiã moueret ſubiens motum: id enim quod im-
mobile eſt, eodem, ac uno motu proſectò modoq́; ſemper co
dem moucbit, cúm nullo pacto mutetur ipſum ad id, quod
Ad id, quod mouetur ab eo, quod motu quidem
cietur, mouetur autẽ iam ab eo, quod eſt immobile, quoniam
aliter ad res, atque aliter ſeſe babet, non eiuſdem erit cauſa
motus, ſed quoniam cõtrarijs in locis eſt, atq; formis, con-
trario modo quanq; cæterarum rerum motu diſponet, atq;
interdum quieſcentem, interdum ſubeuntem motum, præ-
bebit. Perſpicuum igitur iam euaſit ex biſce, quæ diximus,
& id quo initio dubitabamus, cur´ nam non uniuerſa aut
quieſcunt, aut mouentur, aut alia ſemper mouentur, alia
ſemper quieſcunt, ſed quædam interdũ mouentur, interdum
quieſcunt. Huius enim cauſa ultro ſeſe offerre uidetur:
quædam enim ab immobili ſempiterno mouentur, quocirca
ſemper mouentur, quædam ab eo quod mouetur, atque mu-
tatur: quare &
ipſa mutentur, neceſſe eſt.
Id autem quod
eſt immobile, cùm ſimpliciter, eodemq́; modo, ac in eodem
ſemper permaneat, uno motu, ſimpliciq́; mouebit.
_AT_ qui ſi principium etiã aliud conſiderationis feceri
eſt enim conſiderandum,
ſi poßit continuus motus eſſe, nec´ne, & ſi poßit,
quiſnam bic ſit, & quiſnã motuũ primus ſit:
etenim ſi mo-
tum quidem ſemper eſſe neceſſe eſt, primus autem bic, atq; continuus eſt, patet id quod primum mouet, boc ſanè motu
mouere, quem unum, & eundem, &
cõtinuum, ac primum
eſſe neceſſe eſt. Cùm itaque tres ſint motus in magnitudi-
ne, in affectu, atq; in loco, quem quidem lationem conſueui-
mus appellare, bunc primum motuum eſſe neceſſe ejt: fieri
nanque non poteſt, ut accretio ſit, niſi alteratio antecedat:
etenim id quod incrementa ſuſcipit, tum ſimili, tum dißimili
creſcit. Contrarium nanq;
, contrarij nutrimentum dicitur
Additur autem alimentum omne, cùm fit ſimile ſimili.
Sit igitur alteratio neceſſe eſt, ea mutatio, qua ad contra-
ria proficiſcitur. Atuerò ſi alteratur, ſi id oportet, quod
alterat, & ex potentia calido calidum actu facit.
Patet au-
tem id, quod mouet non ſeſe babere ſimili modo, ſed inter-
dum eſſe propinquius ei, quod alteratur, interdum remo-
tius ab eodem. At bæc abſque latione nequeunt eſſe.
Si
igitur ſemper motum eſſe neceſſe eſt, & latio ſit ſemper
motuum prima, neceſſe eſt, quòd ſi lationis alia prior, alia
posterior eſt, prior nimirum omnes antecedat neceſſe eſt. Præterea denſitas raritasq́;
principium omnium affectuũ
eſt: etenim, graue ac leue, molle, &
durũ, calidum deniq;
, fri
gidumq́;, denſitates quædam, ac raritates eſſe uidẽtur.
Den-
ſitas autem raritasq́; congregatio eſt, ac ſegregatio, quibus
(ut in quiunt) ſubstantiæ generantur, ac corrumpuntur: at
ea quæ congregantur, ac ſegregantur, loco mutentur ne-
ceſſe eſt. At uerò magnitudo, etiam eius loco mutetur quod
accreſcit, atque decreſcit. Inſuper &
binc (ſi animaduer-
tamus) lationem, primum motũ eſſe patebit: primum enim
ipſum, ut in alijs, ſic & in motu multipliciter dici poteſt.
Dicitur autem prius, & id quo ſublato cætera tolluntur,
ipſum autem alijs ſublatis eſt. Et id.
quod tẽpore præcedit.
Et id denique, quod ſubstantia præstat. Quare ſi neceſſe
eſt continuè motũ eſſe, erit autẽ continuè aut biſce, qui con
tinuus eſt, aut biſce qui eſt deinceps: magis autẽ erit biſce,
qui eſt cõtinuus, præstatq́; continuũ eſſe, atq;
id quod præ-
ſtat in natura, ſemper eſſe putamus, modò poßit eſſe, poteſt
autẽ continuus eſſe, ut posterius demonstrabitur: nunc autẽ
ſupponatur, atque bic nullus alius eſſe poteſt niſi latio tan
tùm, latio proſectò motus ſit primus neceſſe eſt. Nulla
tur, uel generetur, uel corrumpatur. At barum mutationũ
nulla eſſe poteſt, ſi cõtinuus biſce motus, quo mouet primũ
mouens, auſeratur. Præterea primũ tempore eſſe neceſſe
eſt: bic enim ſolus corporibus æternis accommodatur.
At
in unoquoque quidem eorum quæ generãtur, lationem mo-
tuum ultimam eſſe neceſſe eſt: poſt ortum enim, alteratione
primum, accretioneúe deinde iam perſectum latione moue
tur. Verum aliud prius neceſſe eſt eſſe ſubiens lationem,
quod & generationis biſce quæ fiunt cauſa erit, nõ ipſum
ſubiẽs generationẽ, ut id quod genuit rem generatam præ-
cedat. Nam generatio motuum ob boc prima eſſe uide-
bitur, quia res ſit orta prius, oportet. At boc in una qui-
dem quauis re generãda ita ſeſe babere uidetur, aliquid ta-
men aliud antè moueatur neceſſe eſt, quod quidẽ ex bis eſt
quæ oriuntur, & occidunt nõ ſubiens generationẽ, &
boc
item aliud prius. Quoniam autem impoßibile eſt genera-
tionẽ eſſe primam (eſſent enim omnia quæ mouentur, cadu
ca) patet nec ullum motuũ, qui ſunt deinceps, priorem eſſe. Dico autem motus deinceps accretionem, deinde alteratio-
nem, & decretionem, atq;
corruptionẽ:
omnes bi motus po
ſteriores ſunt generatione. Quare ſi generatio prior la-
tione non eſt, neq; cæterarum proſectò mutationum candẽ
ulla præcedit. Omnino autem id quod generatur, imper-
fectum eſſe uidetur, & ad principium proficiſci.
Quo fit,
ut id natura ſit prius, quod generatione posterius eſt: at
uniuerſis biſce quæ generantur ultimo latio cõpetit. Quo-
circa quædam uiuentium omnino, quia instrumẽtis uacant,
immobilia ſunt, ut plantæ, & animaliũ genera multa:
quæ-
dam cùm perficiuntur, boc (ut patet) motu cientur. Quare
motus bic quoque cæteris motibus ſubstantia prior erit. Atq;
boc ita ſe babet, nõ ſolùm, ob ea quæ dicta ſunt, ſed ob
banc etiam rationẽ, quia id quod boc motu cietur, minimè
dum fertur, ſubstantiam ſuam amittit: ſola nanq;
latione, ni
bil in biſce, quæ inſunt ſibi, mutatur: ut cùm quippiam alte-
ratur, & cùm inrementa, decrementá ue ſuſcipit, in quali-
tate fit (ut patet) atque in quantitate mutatio. Maximè
uerò patet ex eo quia id quod interno motu ſeipſum ciet,
eo ſe maximè motu propriè mouet, qui ad locum accommo
datur. Atque boc diximus, eorum quæ mouentur, ac mo-
uent, principium eſſe, & primum eorum quæ mouentur, id,
inquam quod ſeipſum interno motu, ſuoq́; ciet.
Patet igi-
tur ex biſce, quæ diximus, lationem motuum eſſe primum.
Nunc autem demonſtrandum eſt quænam ſit latio pri-
ma, atque ſimul eadem uia patebit, & id quod nunc, &
an-
tea ſuppoſuimus, continuum inquam motum, atque perpe-
tuum aliquẽ eſſe poſſe. Nullum itaq;
cæterorũ motuũ con
tinuum eſſe poſſe, ex biſce ſanè patebit: omnes enim motus,
atque mutationes, ex oppoſitis ſunt ad oppoſita migratio-
nes, ut patet: nam generationis quidem, atque corruptionis
id quod eſt, & id quod non eſt, terminos eſſe constat:
alte-
rationis uerò, contrarias qualitates, atque affectus: ac-
cretionis item, decretionisúe, aut magnitudinem, paruita-
temq;, aut perſectionem magnitudinis, imperfectionemúe.
Contrarij uerò ſunt motus, quibus ad contrarios fines
itur: id autem quod non ſemper boc motu cietur (modo ſit
prius) quieſcat prius neceſſe eſt: id igitur quod mutatur,
ut patet, in contrario profectò quieſcet. Similiter &
in
ipſis mutationibus fit: corruptioninanque generatio, ſim-
cuidam quædam opponitur.
Quare
ſi ſieri non poteſt, ut ſimul oppoſitis mutationibus quic-
quam mutetur, non erit mutatio proſectò continua, ſed
inter ipſas medium tempus erit: nibil enim intereſt, con-
trariæ ſint, an non contrariæ, mutationes eæ, quarum ter-
mini contradictoriam oppoſitionem ſuſcipiunt, ſi modò ſi-
mul eidem adeſſe non poßint: hoc enim, non eſt rationi
conducens: ne ſi non neceſſe eſt in contradictione quie-
ſcere, nec eſt mutatio quieti contrarium (ſorſitan enim id
quod haud eſt, non quieſcit. corruptio uerò adid quod
haud eſt, ut patet, mutatio eſt) ſed ſi ſolùm inter ipſas ſit
tempus: ſic enim continua non erit ſanè mutatio:
neq;
enim
in prioribus contrarietas conducebat, ſed idipſum ſimul
in quam ineſſe non poſſe. Atque non conturbemur oportet,
ſi contrarium ſit pluribus idem: ut motus quieti, &
eimo-
tui quo ad contrarium itur: ſed hoc tantum ſumamus, tum
motui, tum quieti motum opponi: ut æquale ac mediocre,
ei quod excedit, & ei quod exceditur, aduerſatur:
&
inſu-
ſimul
eidem inſint. Præterea in generatione corruptioneúe pe-
nitus abſurdum eſſe uidebitur, ſi corrumpi continuò gene-
ratum, nulloq́; in tempore permanere neceſſe eſt.
Quare
de cæteris ex bis, idem proſectò credetur: eſt enim naturale
in uniuer ſis mutationibus ſimiliter ſe babere.
Quòd circularis mot
9 ſolus poſsit eſſe cõtinuus.
_N_Vnc autem dicamus motum inſinitum aliquem eſſe
poſſe, qui quidem unus ſit, & continuus, atque hunc
eſſe conuerſionem. Omne nanque quod ſertur, aut uerſa-
tur, aut rectà pergit, aut mixto motu cietur: quare ſi motus
rectus non ſit continuus, nec hiſce proſectò: qui ex utriſq;
Patet autem id, quod re
cto motu, finitoq́; ſertur continuè non moueri:
reflectitur
enim: ſed quod recto motu reflectitur, id contrarijs moti-
bus proſectò cietur: loco nanq;
, contrarius eſt motus quo
deorſum itur, motui quo pergitur ſurſum: &
hiſce quo re-
trorſum itur, ei quo cõtraria loca petuntur: &
is item quo
dextrorſum itur, ei quo pergitur ſinistr or ſum: hæc enim,
ſunt loci contrarietates, ut patet. Quis eſt autem unus, atq;
continuus motus, prius eſt deſinitum:
eſt enim biſce, qui
unius eſt mobilis, in unoq́; ſit tempore, atque nullam ſpecie
differentiam babet: tria nanque ſunt, id quo mouetur, ut bo
mo, uel deus, & quando, ut tempus:
&
tertium, id in quo:
hoc autem eſt, aut affectus, aut forma, aut locus, aut etiam
magnitudo. Contraria uerò, ſpecie differunt, &
non unũ
ſunt: atq;
ea quæ diximus, ſunt differentiæ loci.
Indicat au-
tem motum, quo ex A pergitur ad ipſum B contrarium eſſe
ei quo itur ex B in A id quod ipſis accidit, ſeſe enim mutuo
ſistunt ſi ſimul fiant. Et in circulo, ſimili modo.
Is enim quo
itur ex A per B contrarius eſt ei, quo itur ex A per C, ſeſe
enim mutuo ſistunt, ſi continui ſint, & non reſlexio fiat,
quia contraria mutuo ſe corrumpunt, ſibiq́; ſiunt impedi-
mento. At is, quo itur in latus, non eſt contrarius ei, quo
pergitur ſurſum. Maximè autem patet ex eo, motum quiſu
per linea recta fit, continuum eſſe non poſſe, quia id quod
reflectitur conſistat, non ſolùm ſi ſuper linea recta, ſed
etiam ſi ſuper circulo ſeratur, neceſſe eſt: non enim idem eſt
ſuper circulo ferri, atq; uerſari.
Fierinanque poteſt, ut in-
terdum proſequatur motum, interdum ad id proſectum,
unde moueri cœpit, redeat, ac reſlectatur. Eſſe uerò ne-
ceſſarium ſtare, non modò ſenſu, ſed ratione etiam credere
eſt autem principium boc.
Cùm
enim ſint tria, principium, inquam, medium, atq; finis:
me-
dium utrunq; eſt ad utrunq;
: &
numero quidẽ eſt unum:
ra
tione autem duo. Præterea aliud eſt eſſe potentia, aliud
actu. Quare quoduis rectæ lineæ punctum, quod inter ex-
trema eſt collocatum, potentia quidẽ eſt medium, actu uerò
non eſt, ſi non id quod fertur eam diuiſerit, constiterit´ que
atque inceperit rurſus moueri. Hoc autem pacto, medium
ipſum principium fit, & finis:
principium quidẽ posterio
ris, finis autem primæ. Dico autem ſi id quod fertur, atque
ſit D in ipſo constiterit B, & rurſus feratur ad C, ſed cùm
continuè fertur, nec adſuiſſe, nec abfuiſſe in puncto B po-
teſt, ſed eſſe ſolùm in ipſo nunc: in tempore uerò nullo, niſi
in eo toto, cuius nunc ipſum diuiſio eſt. Quòd ſi adfuiſ-
ſe quiſpiam, & abfuiſſe poſuerit, ſemper ipſum D ſtabit
cùm ſertur: impoßibile eſt enim ipſum D in B adfuiſſe, ſi-
mulac abfuiſſe: ergo in alio tẽporis, atq;
alio puncto.
Tem-
pus igitur id erit, quod eſt inter puncta tẽporis illa. Qua-
re D quieſcet in B & in cæteris identidem punctis:
quip-
pe cùm ſit eadem in omnibus ratio. Cùm autem D, quod
fertur, utetur B medio, principio, atq; fine, conſistat ipſum
neceſſe eſt: propterea quòd illud duo perinde facit, atque ſi
illud ita mente perceperit. Sed ab A quidem puncto, ut à
principio, abſuit, in C uerò fuit, cùm moueri deſierit, ſtete-
ritq́. Quapropter &
ad dubitationem hoc eſt dicendum,
habet enim bic locus banc dubitationem. Nam ſi ſint duæ
lineæ rectæ A B C & D E, quarum D E ſit æqualis B C
& F mobile ex A continuò moueatur ad C atq;
cùm eſt in
B puncto G mobile ex D ad E uniformiter, eademq́ cele-
ritate feratur, G prius accedet ad E quàm F ad terminum
quod enim prius receßit, ac abijt, id prius ac-
cedat neceſſe eſt: non ergo F mobile, ſimul in B puncto
fuit, atque abfuit ab eodem, idcirco & posterius accedit ad
C. nam ſi fuit, ac ab fuit ſimul, non posterius ad termimum
perueniet C, ſed ſtet in illo neceſſe eſt. Non eſt igitur po-
nendum, cum F fuit in B ſimul G ipſum ex D moueri: nam
ſi F in puncto fuerit B abfuerit etiam ab eodem, atque non
ſimul: at in diuiſione temporis, in illo, &
non in tempore
erat. Igitur id quidem in continua magnitudine impoßi-
bile eſt, hoc diceremodo: in eo uerò quod redit, atque refle-
ctitur, hoc ſoluere pacto neceſſe eſt. Nam ſi A feratur è B
in C rurſus´ querediens è C in B moueatur, ipſo C tum ex-
tremo, & principio utitur nimirùm &
fine, uno inquam
puncto uti duobus. Quocirca conſistat ipſum neceſſe eſt,
& non ſimul acceßit ad C &
receßit à C alioqui ibi ſi-
mul erit, atque non erit in eodem temporis puncto. At ue-
rò non eſt dicenda ea ſolutio, quam antea diximus: dici
nanque non poteſt A mobile in diuiſione temporis in ipſo
C eſſe, & nec adfuiſſe nec abfuiſſe:
ad finem enim accedat
neceſſe eſt, qui quidẽ eſt actu, non potentia finis: etenim id
quidem quod eſt in medio, potentia eſt: at boc eſt actu, atq;
finis eſt, cùm pergitur ſurſum, principium uerò, cùm itur
deorſum. Et ipſorum ergo motuum ſimili modo:
ſtet igi-
tur id, quod redit ſuper linea recta neceſſe eſt: quæ cùm
ita ſint, continuus ſuper linea recta perpetuus motus eſſe
non poteſt. Eodem autem modo &
ijs eſt obuiandum, qui
Zenonis rationem interrogant, cenſent´ que ſi ſemper dimi
dium tranſire oporteat, dimidia uerò ſint infinita, & infi-
nitorum tranſitio eſſe non poßit, motum nõ eſſe, neq; poſſe
quicquam moueri. Aut ut quidam banc eandem interro-
gula ſuper quæ fertur enumerare. Quo fit ut ab eo cùm
totum trãſierit ſpacium enumeratus ſit numerus infinitus: hoc autem omnium ſentẽtia fieri ne quit.
In primis igitur de
motu ſermonibus, ex eo rationem banc ſoluebamus, quia
tempus infinita in ſeipſo habet: non eſt enim abſurdum, ſi
infinito in tempore tranſeat quiſpiam infinita. Infinitio au-
tem ineſt tam in longitudine, quàm in tempore à ſimili mo-
do. Sed bæc ſolutio ad interrogantem quidem ſufficienter ſe
habet: interrogabatur enim, ſi fieri poßit ut finito in tem-
pore quippiam tranſeat, aut enumeret infinita. Ad rem
autem ipſam, ueritatemq́;, proſectò non ſatisfacit.
Nam ſi
quiſpiam omiſſa longitudine, dictaq́ interrogatione, ſi fit
in quam ut finito in tempore pertranſeat quippiam infini-
ta, bæc de ipſo interroget tempore (babet enim tempus in-
finitas diuiſiones) non erit ſufficiens bæc ſanè ſolutio. Sed
ea dicenda eſt ueritas, quam paulò antè diximus: nam ſi
quiſpiam lineam diuidat in duo dimidia, is uno puncto uti-
tur ut duobus: faciet enim ipſum, principium, atque finem.
Sic autem facit, &
quinumerat, &
qui in dimidia diui-
dit: quo ſic diuidente, neque linea eſt continua, neque mo-
tus: continuus enim motus, continui eſt:
in continuo autem
inſunt quidem dimidia infinita, ſed non actu, ſed potentia
ſunt ut patet. Si uerò quiſpiam dimidiam faciat actu, non
continua faciet, ſed modum ipſorum ponet: quod quidem
in eo accidere patet, qui dimidia numerat. Vnum nanq;
punctum uti duo numer are, ipſum neceſſe eſt:
alterius enim
dimidij principium, alterius finis erit, ſi nõ ut unum ipſum
continuam lineam, ſed ut dimidia numeret duo. Quare
ad interrogantem ſi fieri poteſt ut in tempore, aut in lon-
fierinon poſſe, dicamus oportet. Sienim infinita ſint actu,
fieri nequit: ſin uerò potentia, fieri poteſt.
Quinanq;
moue
tur cõtinuè, per accidẽs ſanè non ſimpliciter infinita tranſ-
iuit: accidit enim line æ, ut dimidia ſint in finita, ſubstãtia ue-
rò ipſius diuerſa eſt, atq; eſſe.
Atqui per ſpicuum etiam eſt, ſi
quiſpiam temporis punctũ, quod prius posteriusq́; diuidit,
non posteriori tẽpori, reſpectu rei tribuat ſemper idem eſſe
ſimul, atque non eſſe: &
cùm eſt ortum, non eſſe:
punctum
igitur temporis utriſq; cõmune eſt, &
priori inquã poste-
riorí que, & unum, ac idem eſt numero, ratione uerò non
idem: alterius enim finis, alterius principium eſt:
at reſpectu
rei: posterioris eſt ſemper affectus.
Sit tempus quidem A C
B. Res autẽ D quæ quidem in A C tempore ſit alba, in C B
uerò non alba: in ipſo ergo C alba eſt ſimul, atq;
non alba,
in quouis nanq; tẽporis A C puncto, licet ipſum D uerè di
cere album eſſe, ſitoto tempore illo eſt album, & in quo-
libet etiam ipſius B C non album eſſe. C uerò eſt in utriſq;
:
nõ eſt igitur dandũ in omni tẽporis A C puncto, D album
eſſe, ſed in quouis præter ultimum C hoc autem iam ipſum
posterius eſt: &
ſi non album fiebat, &
ſi album corrum-
pebatur in A C toto, factum eſt ſanè, aut corruptum in C
quare album, aut non album eſſe, primum in illo uerè dice-
re licet: uel cùm eſt, ortum non eſt, &
cùm corruptum eſt,
erit: aut album, aut non album, &
ens omnino, atq;
non ens
ſimul eſſe, neceſſe eſt. Quòd ſi id generetur, neceſſe eſt quod
prius non eſt, & cùm generatur non eſt, fieri profectò non
poteſt ut tempus in indiuidua tempora diuidatur. Nam ſi in
A tempore, D ipſum album fiebat, factum eſt autem ſimul,
& eſt in alio indiuiduo tempore B hærente tempori A ſi in
non erat.
eſt autem in ipſo tempore B
generationem aliquam nimirum mediam eſſe oportet.
Quare &
tempus id erat, in quo fiebat, non enim eadem
& ijs erit ratio, qui non ex indiuiduis inquiunt tempus cõ
ſtare, ſed factum eſt in tẽporis ipſius, in quo fiebat ultimo
puncto, cui quidem nibil bæret, neque deinceps eſt, indiui-
dua uerò tempora, ſunt deinceps. Quæ cùm ita ſint, patet
ſi in A toto tempore, D fiebat, non eſſe maius id tempus,
in quo factum eſt, atque fiebat, eo tempore quo toto ſolum
fiebat. Hæ igitur talesúe quædam ſunt rationes, ex qui-
bus ut proprijs quiſpiam credet motum rectum perpetuò
continuum eſſe non poſſe. Hoc idem inſuper ita ſe habere
uidebitur, & ſi diſſerendi modo idipſum conſiderabimus.
Omne itaque quod continuè mouetur, modò nihil prohi-
beat, & id &
antea ferebatur, ad quod per motum acceſ-
ſit: ceu ſi peruenit ab B ferebatur ad B &
non ſolùm cùm
erat propè, ſed ſtatim etiam ut incepit motu cieri: cur enim
nunc magis, quàm prius? &
hoc ad cæteros accõmodabitur
motus. Ad id quod ex A fertur ad B ueniet rurſus ad A cõti
nuo motu. Cùm igitur ex A mouetur ad B tum fertur etiam
ad A, eo motu quo pergit ex ipſo B. Quo fit, ut contrarijs
ſimul motibus moueatur ( recti nanque motus contrarij
ſunt ) & inſuper ut ex eo mutetur, in quo ipſum non eſt.
Quod ſi hoc fierinequeat, in ipſo B ſtetur neceſſe eſt: non
igitur hic unus eſt motus: qui nanque motus intercipitur
ſtatu, is unus profectò non eſt, ut luce clarius extat. Præter-
eà ex hiſce magis uniuerſaliter de omni motu perſpicuum
idem erit: nam ſi omne quod mouetur, aliquo motu dictorũ
motuum omnino mouetur, & quod quieſcit, ex his aliqua
quiete quieſcit, quæ opponuntur: nullus enim alius in ra-
id autem quod nõ
ſemper hoc motu mouetur, eorum motuũ inquam qui ſpe-
cie differunt, & non motus totius cuiuſpiam parte, neceſſe
eſt oppoſita quieſcat quiete: eſt enim quies, priuatio mo-
tus. Si igitur hæc ita ſe habent, &
motus quidem recticon-
trarij ſunt: fieri uerò nequit, ut ſimul quicquã motibus con
trarijs moueatur: id profectò ex A fertur ad B, non ex B
quoque ſimul feretur ad A. Atque cùm non ſimul motibus
utriſq; feratur:
moueatur autem dicto motu ex A pergen-
do ad B, prius in ipſo B quieſcat neceſſe eſt: hic enim eſt ea
quies, quæ opponitur ei motui, quo itur ex B ad A. Patet
igitur ex hiſce quæ diximus, motum nullum rectum conti-
nuum eſſe poſſe. Inſuper hoc etiam modo, ratio magis erit
accõmodata: ſimul enim corruptum eſt non album, &
ortũ
eſt album. Siigitur alteratio qua itur ad albũ, atq;
ex albo,
continua ſit, & nullo in tempore maneat, ſimul profectò
corruptum eſt nõ album, & factũ eſt album, atq;
nõ album:
horum enim trium, idem tempus erit ut patet.
Quòd motus circularis pefs it continuus in infinitum eſſe
ac primus.
_P_Ræterea non ſi tempus continuum eſt, &
motus con-
tinuus eſt, ſed deinceps: quo nanq;
pacto cõtrariorum
motuum, ut dealbationis, ac denigrationis, idem fuerit fi-
nis ? patet igitur motum rectum, continuum perpetuò eſſe
non poſſe. Motus autem hiſce, qui ſuper circularem li-
neam fit, unus, atq; continuus erit.
Nullum enim impoßi-
bile accidit, etenim id quod ex A mouetur, ſimul ad ipſum
mouebitur A, eadem nimirum appetitione: ad quod enim
perueniet, ad id & mouetur, ſed non ſimul contrarijs cie-
bitur motibus, neq; oppoſitis ſanè:
non enim omnis motus,
poſitus eſt. Sed contrarius quidem eſt, rectus:
huic enim
matus loco accommodatus, cõtrarius eſt: ut is qui per dia-
metrum fit: termini enim plurimũ distant.
Oppoſitus autẽ
eſt, qui per eandem fit longitudinem. Quare nihil uetat,
ut talis motus continuus ſit, nullasq́; prorſus intercapedi-
nes habeat. Etenim conuerſio quidem à ſeipſo in ſeipſum,
rectus autem motus à ſeipſo in aliud tranſitio eſt. Ethiſce
quidem motus, qui fit in circulo, nunquam fit in eiſdem: rectus autem ſæpe fit in eiſdem.
Is igitur motus, qui ſem-
per in alio, atq; alio fit, continuè fieri poteſt:
ab hiſce conti
nuè fieri non poteſt, qui ſæpe fit in eiſdem: motibus enim
oppoſitis, id quod mouetur ſimul moueatur neceſſe eſt.
Quare fieri non poteſt, ut aut in ſemicirculo quicquam,
aut in alia ulla circunferẽtia continuè moueatur: ſæpe enim
in eiſdem moueatur, & contrarijs mutationibus mutetur,
neceſſe eſt: nõ enim coniunguntur hic principiũ atq;
finis:
circuli autẽ cõiunguntur, &
hic eſt ſolus motus perfectus.
Ex hac autẽ diuiſione patet fieri non poſſe, quo cætero-
rum motuũ quiſquã cõtinuus fit: accidit enim in uniuer ſis,
ut per eadẽ quiſq; fiat, ut in alteratione per medium ipſum,
& in motu qui quantitati accõmodatur, per magnitudines
medias, & in generatione corruptioneúe, ſimiliter:
nibil
enim intereſt, pauca quiſpiam, an plura faciat ea media, in
quibus eſt ipſa mutatio, & addat quid, an auferat:
fit enim
utroq; modo, ut per eadẽ ſæpe motus efficiatur.
Ex his igi-
tur patet, nec cos naturales bene ſenſiſſe, quires uniuerſas
ſenſibiles inquiunt ſemper moueri: nam motuum iam dicto-
rum aliquo moueant, maximeq́; ſecundùm illos alterentur,
neceſſe eſt: fluere enim inquiunt ea ſemper decrementá que
Præterea generationẽ atq;
corruptionem, alte-
rationem eſſe dicunt. Ratio uerò nostra nunc dixit nullo
quicquã omnino motu præter conuerſionẽ cõtinuè moue_
ri poſſe. Quare nec alteratione, nec accretione, decretio-
neúe. Hæc igitur ſatis ſint dicta, ad demonstrandum nullam
infinitã eſſe mutationem, aut continuã, præter ipſam ſolam
conuerſionẽ. Ipſam autem conuerſionẽ, lationũ omnium
eſſe primã, perſpicuum inde fieri potest: omnis enim latio
aut circularis eſt, aut recta, aut mixta, ſicut & anteà dixi-
mus. At hac quidem illas priores eſſe neceſſe eſt:
ex illis
enim constat, ut patet. Recta uerò circularis eſt prior:
eſt
enim ſimplex, perfectaq́; magis.
Fieri igitur non poteſt,
ut ſuper infinita linea recta quicquã feratur: nõ eſt enim id
in ratione rerum, quod hoc pacto dicitur infinitũ: at neq;
ſi
eſſet, moueretur quicquã omnino: nõ enim id fit, quod im-
poßibile eſt. Impoßibile autẽ eſt, ut patet tranſire quippiã
infinitum. Ea uerò latio, quæ ſuper finita recta linea fit, ſi
reflectatur, compoſita erit profectò, duoq́; motus:
ſi nõ re-
flectatur, imperfecta, ac corruptibilis. At imperfecto per-
fectum, & incorruptibile corruptibili, natura prius eſſe,
& ratione, atque tempore constat.
Hiſce præterea motus
qui perpetuus eſſe poteſt prior eſt eo, qui perpetuus eſſe
nequit: at conuerſio quidem perpetua eſſe poteſt:
cæterorũ
autem motuũ, nullus perpetuus eſſe poteſt: ſtatus enim fiat
oportet, qui cùm eſt, corruptus eſt iam ipſe motus, atque
euanuit. Atqui rectè, cum rationeq́;
accidit, conuerſio-
nem unum eſſe motum, atque continuum, & non eam latio-
nem, qua ſuper recta linea pergitur: huius enim princi-
pium, & finis, &
medium definitum eſt:
&
uniuerſa hæc
ſunt in ipſa. Quo fit, ut id ſit unde incipiat quod mouetur,
id itẽ ad quod perueniet, deſinetq́;
moueri:
in ipſis nanq;
finibus quieſcit ad omne, quod motu recto cietur, aut in eo,
ex quo incipit motus cieri, aut in eo ad quem accedit: ſed in
circunferentia, ſunt hæc (ut patet) indefinita. Quod enim
ipſius punctũ finis potius rationem, quàm principij ſubit?
æquè enim quoduis punctorũ principiũ eſt, & mediũ, atq;
finis, ut ſemper id quod mouetur, in principio ſit, & me-
dio, atq; fine, et nunquam in uno tantum.
Quapropter ipſa
ſphæra mouetur, & aliquo modo quieſcit, eundẽ enim o c-
cupat locum: cauſa autem eſt, hæc omnia accidiſſe ipſi cen-
tro: nam principium eſt, &
medium magnitudinis, atq;
fi-
nis. Quare fit, ut quid hcc extra circunferentiam eſt, non ſit
id, in quo quieſcit id, quod fertur, quaſi tranſierit: ſemper
enim cir camedium, ſed nõ ad ultimũ fertur: quia uerò ſem-
per hoc manet, ideo totum ipſum continuè partim quieſcit,
partim mouetur. Accidit autem hæc conuerſio, ut econtra
conuerſio, motuum ſit prima, atq; menſura:
quia nanq;
mo-
tuum eſt menſura ipſa cõuerſio, ideo primus ſit ipſa motus
neceſſe eſt: ipſo enim primo omnia menſurantur:
&
quia
rurſus primus eſt omnium motus, ideo ipſa menſura eſt cæ-
terorum. Præterea uniformis etiã motus ſola conuerſio eſſe
poteſt: quæ nanque recto motu cientur, difformiter ſanè fe
runtur: diſcrepant enim partes motus propinquæ princi-
pio, ab hiſce partibus, quæ propinquæ ſunt fini: etenim
uniuerſa quæ ſuapte natura feruntur, quo magis ab eo lc-
co recedunt, ex quo moueri cœperint, eo celerius moueri
uidentur. At ſola in conuerſione neq;
principium eſt, neque
finis, quippe cùm non ſit in ipſa circunferentia quicquam
tale, ſed extra. At uerò ſententiæ huius, lationem in quam
primum motuum eſſe testes ſunt uniuerſi, qui mentionem
principia enim ipſius hiſce tribuunt, quæ
motus istiuſmodi cient: ſegregatio nanque, congregatioúe,
motus in loco ſunt: hoc autem modo concordia, atque di-
ſcordia mouent, altera nanque ipſarum ſegregat, altera con
gregat. Anaxagoras quo que mentem quæ mouit prius ſe-
cernere dicit. Eadem &
ij ſentiunt, qui nullam aliam talem
cauſam ponunt, ſed ob uacuum inquiunt res moueri. Et hi
nanque naturam eo motu, qui loco accommodatur, moue-
ri dicunt: motus enim, qui fit ob uacuum, latio nimirum eſt,
& inloco motus, ut patet.
Cæterorum autem motuum nul-
lum ipſis ineſſe primis, ſed in hiſce duntaxat quæ constant
ex illis, putant. Accreſcere enim hæc, decreſceré que, ac
alterari, congregationem, ſegregationem´ que ſubeunti-
bus indiuiduis corporibus dicunt. Eadem &
ij cenſent, qui
denſitate, raritateúe generationem, corruptionemúe con-
ficiunt: congregatione nanque, ſegregationeúe, hæc uni-
uerſa diſponunt. Accedit ad hæc eorum quoque ſenten-
tia, qui cauſam motus animam faciunt: idenim, quod ſe-
ipſum mouet, eorum quæ mouentur principium eſſe di-
cunt. Animal autem, omné que animans, motu ad locum
accommodato ſeipſum mouet. Id prætered
moueri dicimus, quod eo motu cietur, qui ad locum accom-
modatur. Quòd ſi quippiam quicſcat quidem eodem
in loco, incrementa uerò, uel decrementa ſuſcipiat, uel alte-
retur, id aliqua ex parte, & non abſolutè moueri dicere
conſueuimus. Motum igitur omni in tempore ſemper fuiſ-
ſe, ſemperq́; fore, &
quod est principium perpetui motus,
quis præterea primus eſt motus, et quis ſolus perpetuus eſſe
poteſt, & id inſuper quod primum mouet, immobile eſſe,
ſatis iam hiſce quæ dicta ſunt explicauimus.
Quod primum mouet indiuiſibile eſſe, nullam qúe pror-
ſus magnitudinem habere.
NVnc autẽ partibus hoc uacare, magnitudinemq́;
nul-
ac de-
monstremus oportet, prius hiſce definitis, quæ hanc ſenten-
tiam antecedunt. Atq;
horum unum eſt hoc, fieri inquã nõ
poſſe quo finitum quicquam tempore moueat infinito: tria
nanque eſſe in omnimotu cõstat, id quod mouetur, id quod
mouet, & tertium, ipſum tempus.
Atque aut hæc omnia
infinita ſunt, aut finita, aut horum aliqua, ut duo, aut etiam
unum. Sit igitur A quidem mouens, B autem id quod moue-
tur, & tẽpus infinitum ſit C.
Pars itaq;
ipſius A, quæ qui-
dem ſit D, moueat partem aliquã ipſius B, ſitq́; illa pars E,
atque patet, non toto C tempore ipſam mouere: in maiore
nanq;, maius nimirũ mouet.
Quare fit, ut tempus illud infi-
nitum non ſit: deſignetur, atque ſit F.
Hoc igitur addens
ipſi D, atq; E parti partem, totum A tandem, &
B ſimili-
ter totum conſumã: tempus autem nunquã, æqualem F par-
ti ſemper auferens partem: quippe cùm ſit, ut eſt ſuppo ſitũ,
infinitum. Quare totum A mouens totum B ipſum, finito
in tempore C mouebit. Fieri ergo non poteſt, ut à finito
quicquam infinito in tempore moueatur. Perſpicuum igitur
eſt, fieri nõ poſſe, quo finitũ quic quam tempore moueat in-
finito. Fieri uerò non poſſe ut finita in magnitudine ui-
res ſint infinitæ, ex hiſce ſanè fuerit notum. Sint enim ma-
iores eæ ſemper uires, quæ æquale minore in tempore fa-
ciunt, ceu calefaciunt, aut dulcedine afficiunt, aut proijciũt,
omninoq́; mouent:
quod cùm ita ſit, ab eo quo que profectò
quod infinitum quidem eſt, infinitas autem uires habet, pa-
tiens quippiam patiatur, & magis quàm ab alio patiatur
tis. At nullum eſſe tempus omnino poteſt, quo uires illæ mo
uerent: nam ſi ſit A tempus, quo uires infinitæ calefe cerunt
uel pepulerunt: A B uerò ſit tempus id, in quo finitæ quæ-
dam uires mouerunt: hiſce uiribus ſi maiores finitas uires
ſemper addidero, ad eas tandem uires perueniam, quæ mo-
uere in A tẽpore poſſunt: finito nanq;
cuiuis, finitũ ſemper
addidero, omni quouis illud definito faciam maius: &
ſi ab-
ſtulero, minus identidem faciam. Ergo tẽpore in eodem, aut
æquali finitæ, ac infinitæ uires mouebunt: hoc autẽ eſt im-
poßibile fieri: ergo nõ poteſt, ut magnitudo finita uires ba-
beat infinitas. Neq;
igitur fieri poteſt, ut infinita in magni-
tudine finitæ ſint uires, atq; quanquàm fit ut minore in ma-
gnitudine plus uirium inſit. multò tamen maiores ſunt in
maiore. Sit itaq;
magnitudo infinita A B, itaque pars eius
C B, uires aliquas habet, quibus D, mouit aliquo in tem-
pore quod D F literis deſignetur. Si igitur ipſius C B du-
plam cepero magnitudinem (hac enim nunc ratione uta-
mur) illa temporis in dimidio quod eſt E G: idem D profe-
ctò mouebit. Quòd ſi hoc pacto ſumpſero partes, A B qui-
dem magnitudinem nunquam tranſibo, tempore uerò dato,
ſemper accipiam minus. Erunt ergo uires ipſius A B ma-
gnitudinis infinitæ, omnes enim finitas exuperant uires. Omnium autem finitarum uirium tempus etiam finitũ eſſe
neceſſe eſt: nam ſi aliquo in tẽpore moueant tantæ, maiores
minore in tẽpore quidem, at definito, mouebunt conuerſio-
ne contraria rationis. Sunt autem infinitæ uires, perinde
at que multitudo magnitudoq́; infinita eſt ea, quæ multitu-
dinem omnẽ magnitudinemq́; exuperat definitã.
Licet autẽ
hoc idem ſic etiam demonstrare: accipiemus enim magnitu-
potentiæ, quæ in magnitudine eſt infinita, quæ finitam po-
tentiam infinitæ magnitudinis metietur. Ex ijs igitur, quæ
dicta ſunt, patet fieri non poſſe, ut finita in magnitudine ui-
res ſint infinitæ, aut in infinita finitæ. Sed de ijs que ferun-
tur, bene ſeſe habet aliquã primò dubitationẽ afferre. Nam
ſi omne quod mouetur ab aliquo moueatur, quo pacto eo-
rum, quæ ſeipſa mouent continuè nonnulla mouentur, eo
quod mouerat nõ tangente, ut corporum ea quæ proijciun
tur? Quòd ſi hiſce, qui mouit, &
aliquid aliud ſimul mo-
uet, ut aërem, qui quidem mouet ſubiens motum, ſimili mo-
do profectò fieri nequit, ut illa moueantur ipſo primo non
tangente, neque mouente, ſed ſimul omnia moueantur, rur-
ſusq́; moueri tum deſinant, cùm id quod primò mouet deſi-
nit mouere, neceſſe eſt: &
ſi perinde facit ut magnes, ueluti
ſi mouet quod mouit. At enim hoc dicatur neceſſe eſt, id
quod primum mouit facere, aut mouere etiã poßit, aut aër,
aut aqua, aut aliquid tale, quod quidem eſt aptum mouere,
motumq́; ſubire, ſed non ſimul deſinit mouere, atque moueri:
ſed deſinit quidem moueri, cùm is qui mouet moueri deſi-
nit, eſt autem adhuc mouens: quapropter mouetur alij hæ-
rens: &
in hoc eadẽ ratio eſt.
Deſinit autem, cũm mouen-
di potentia minor ſit in eo quod hæret: penitus autẽ deſinit,
cùm antecedens nõ ulterius mouens fecerit, ſed motũ ſubiẽs
ſolùm: hæc autem ſimul deſinere, alterum mouere, alterum
moueri, totumq́; motum neceſſe eſt.
Is igitur motus in hiſce
fit, quæ nonnunquam moueri, nonnunquam quieſcere poſ-
ſunt, & non eſt continuus, ſed apparet:
nam aut deinceps
collocatorum, aut tangentium eſt: non eſt enim unum mo-
uens, ſed plura, quorum aliud alij hæret. Quocirca talis mo
in aqua, quem quidam antiperistaſin eſſe
dicunt. Impoßibile autem eſt alio modo ſoluere ea, quæ du-
bitata ſunt, quàm dicto modo. Ipſa autem antiperistaſis, cun
cta ſimul mouere, moueriq́; facit:
quare &
deſinunt ſimul.
Nunc autem unum quid cõtinuè ab aliquo moueri uidetur:
nõ enim ab eodem mouetur. Quoniam autem in hiſce, quæ
ſunt, continuũ eſſe motum neceſſe eſt: bîc uerò eſt unus, atq;
unum motum magnitudinis cuiuſpiam eſſe neceſſe eſt (non
enim id mouetur, quod magnitudinis eſt expers) & unius
eſſe, atq; ab uno:
alioqui continuus non erit, ſed hærens alius
alij, atq; diuiſus.
Id quod mouet, ſi unũ eſt, aut ſubiens mo-
tum mouet, aut immobile eſt. Si igitur mouetur, ſimul ſequa
tur ipſum, atque mutetur, & inſuper ab aliquo moueatur
oportet. Quare ſtabitur, atq;
ad id accedetur, quod mouet,
& eſt immobile:
hoc enim non ſimul mutari neceſſe eſt, ſed
poterit ſemper mouere: nam hoc pacto mouere, ſine labore
profectò eſt: &
hic motus, aut ſolus, aut maximè eſt unifor-
mis, id enim quod mouet, nullam ſubit mutationem. Id etiam
quod ab illo mouetur, ut motus ſit ſimilis, non ſubeat muta-
tionem oportet. Atqui illud aut in medio, aut in orbe eſſe
neceſſe eſt: hæc enim principia ſunt:
at ea quæ propinquißi
ma ſunt mouenti, ſumma cum celeritate mouentur. Talis
enim eſt ipſius totius motus: illic igitur eſt id quod mouet.
Existit autem dubitatio, ſi fieri poßit, ut quippiam motum
ſubiens cõtinuò moueat: ſed non ut id, quod iterũ, iterumq́;
pellit, ex eo continuè mouet, quia motus deinceps ſunt: aut
enim ipſum pellere, uel trahere, uel utrunq; facere oportet,
aut aliud, aliudq́; ſuccedẽs perinde ſit atq;
in hiſce quæ pro-
ijciũtur, ut antea diximus, ſi cũ facilè diuiſibilis ſit uel aqua,
uel aër aliud ſemper mouct ſubiens motũ. At neutro modo
ſed plures hærentes erunt.
Solus igi-
tur is eſt cõtinuus motus, quo id, quod eſt immobile, mouet: ſemper enim ſimiliter ſeſe habens, &
ad quod mouetur ſi-
militer, & continuè ſeſe habebit.
His hoc pacto determina-
tis, patet impoßibile eſſe primum mouens, atque immobile,
magnitudinem nullam habere: nam ſi habet, aut finitam, aut
infinitam ipſam eſſe neceſſe eſt: at demonstratum eſt prius
in naturalibus, fieri non poſſe ut magnitudo ſit infinita. Et
nunc demonstrauimus finitam magnitudinem infinitas uires
habere non poſſe: &
impoßibile inſuper eſſe infinito in
tempore quicquam à magnitudine finita moueri.
Primum autem mouens æterno motu, in-
finitoq́; tempore mouet.
Patet igi-
tur ipſum indiuiſibile eſſe, ua-
careq́; partibus, ac ma-
gnitudinem nul-
lam prorſus
habere.
_NAtura_, eſt ſubstantiale principium, quod
unicuiq; tranſmutationi ſubiectum eſſe na
tum eſt, aut tranſmutationis effe ctiuum. _Materia_, eſt natura, quæ unicuiq;
tranſ-
mutationi ſubiecta eſſe nata eſt. _Mate-_
_ria_, ſubiectum, hyle, potentia, potentia ſubiectiua. _Forma_,
eſt natura tranſmutationum effe ctiua. _Forma_, ſpecies, ter-
minus, actus primus, ſubstãtialis. _Principia_, ſunt quæ cùm
non ſint ex alijs, neq; ex alterutris, ex ipſis omnia alia fiunt.
_Omnia alia_, res naturales omnes. _Res autem naturalis_,
eſt quæ constat ex naturis. _Rerum naturalium genera_,
ſunt elementa, animalia, uegetabilia, mineralia, mixta imper
fecta. Earũ uerò accidẽtia cũ eis cõueniant, dicũtur ſecundũ
naturã. Cùm uerò diſcõueniant, cõtra, &
præter naturam.
_Resnaturalis_, totũ, cõpoſitũ, corpus ſenſibile, hoc aliquid.
_CAuſa_, eſt ad quam aliquid ſequitur.
Ad eam uerò ali
quid ſequi ea, per eam, ab ea, aut eius gratia aliquid
fieri. Quod uerò ad eam ſequitur, effe ctus nominatur.
_Cau_
_ſa materialis primò_, eſt ex qua cum aliquo fit aliquid. Re
rum uerò naturalium materia, eſt ex qua cum forma fit cõ-
poſitum. _Secundò_, eſt in qua aliquid fit ut in ſubiecto.
_Cauſa materialis ſecundò_, in qua, ſubiectiua.
_Cauſa for_
_malis_, eſt per quam res habet eſſe, Nam dat eſſe rei, & eam
conſeruat in eſſe. Ipſa nanque præſente, res eſt:
&
ipſa fu-
giente, perit. Rerũ uerò naturalium forma, ea eſt per quam
res naturales exiſtunt. _Subſtantia_, accidens.
_Cauſa effi-_
_ciens_, eſt à qua aliquid fit. _Conſeruans_, producens, cor-
_Cauſa finalis_, eſt gratia cuius aliquid eſt.
Prima_
ria, ſecundaria. _Cauſa propinqua_, eſt quæ particulari no
mine deſignatur, aut inter quam & effe ctum haud multæ
interiacent cauſæ. _Remota verò_, quæ nomine communi
deſignatur, aut inter quam & effe ctum multæ interiacent
cauſæ. _Cauſa per ſe_, eſt quæ cùm aliquid ſuapte natura ſit,
cauſalitatis nomine pariter eſt expreſſa. _Per accidens_,
autem ea dicatur, cùm ad effe ctum non ordinetur, aut cau-
ſalitatis nomine minimè ſit expreſſa. Caſus, fortuna, neutra.
_Caſus_, cauſa eſt per accidens eorum, quæ rarò contin-
gunt, & alicuius gratia.
_Fortuna verò_, cauſa per acci-
dens agentium ſecundùm propoſitum, eorum quæ rarò eue
niunt, & alicuius gratia.
_Fors f
Propoſitum, ratio, uoluntas. _Cauſa in actu_, eſt quæ ſimul
cum effectu existit. _Cauſa verò in potentia_, ea dicatur,
quæ non ſimul cum effectu existat.
_MOtus_, eſt alicuius in aliquo, aut acquiſitio, aut de-
perditio. Dicitur acquiſitio, aut deperditio:
quan-
diu aliquid rei acquiritur, aut deperditur. Acquiſitio, aut
deperditio: actus entis in potentia ſecundùm quòd in po-
tentia. _Motus_, mutatio, tranſmutatio.
_Generatio_, eſt ſub-
ſtantialis formæ in aliquo acquiſitio. _Corruptio_, uerò:
eius deperditio.
_Augmentatio_, eſt maioris quantitatis
acquiſitio. _Diminutio_, eſt à maiore quantitate in quanti-
tatem minorem mutatio. _Alteratio_, eſt à qualitate, aut ad
qualitatem mutatio. _Contrarium_, medium, habitus, priua-
tio. _Mutatio ſecundum locum_, eſt ad locum, aut circa
locum mutatio. _Mutatio ſecundum locum_, motus lo-
calis, latio. _Rectus circularis_, mixtus, ſiue neuter.
_Id ſub-_
_iectiuè mutatur_, quod eſt mutationis ſubiectum. _Id ter_
_Completiuè_
_verò_, totum mutatione acquiſitum. Quapropter formæ ad
materiam, mutatio ſubiectiua: ad ſeipſam, terminatiua:
ad
totũ, mutatio cõpletiua dicitur. _Id mutatur per ſe_, quod
à motu, qui in eo eſt, mouetur. _Id per accidens_, quod non
à motu, qui in eo eſt, ſed alterius mouetur. _Motus acqui-_
_ſitiuus_, eſt quo aliquid acquiritur. _Deperditiuus_, quo
aliquid deperditur. _Naturalis_, eſt cùm ei natus eſt conue-
nire, cui ineſt. _Violentus verò_, qui diſconuenit, atq;
con-
tra naturam eius eſt. _Indifferens_, qui propriè neq;
conue-
nire, neq; diſconuenire natus eſt.
Ex oppoſito omnium ho-
rum motuum, quietem intelligimus.
_INfinitum primò_, non finitum, non quantum.
_Secun-_
_dò_, quantum trãſitum habens inconſummabilem. _Ma-_
_gnitudo_, multitudo. _Infinitum magnitudine_, eſt quod
ſuæ magnitudinis caret extremis. _Infinitũ multitudine,_
quod ſuæ quidem diſcretæ multitudinis caret extremis. _Infinitum ſecundò_, infinitum actu.
_Tertiò_, eſt ſpacium,
cuius pars cùm trãſita ſit, nondum totum eſt pertranſitũ.
_Quartò_, eſt quod cùm ſit tranſibile difficilem habet tranſ-
itum. _Quintò_, infinitum, eſt cui ſemper additio, ſubtra-
ctioúe fieri poteſt. _Additio_, ſubtractio.
_Subtractio_, diui-
ſio:item.
_Infinitum quintò_, infinitum potentia.
_LOcus_, eſt extrinſecus termimus corporis alterum
continentis. _Locus communis_, eſt qui multa conti-
net, quibus immediatus non eſt. _Locus proprius_, eſt ter-
minus corporis continentis contento immediatus. _Termi-_
_nus_, ſuperficies concaua. Ea uerò concaua eſt, quæ eſt
continentis interior ultima. Et ea conuexa eſt, quæ eſt cor-
poris circundans extrema. _Locus naturalis_, eſt in quo res
In eo enim natura quieſcunt,
in quo conſeruari natæ ſunt. Violentus, in quo res natu-
ralis minimè natura quieſcit.
_VAcuum primò,_ eſt locus non repletus corpore,
natus repleri. Cùm enim inter ſuperficiei latera non
interiacet corpus quãdo interiacere natum eſſet, ea ſuper-
ficies uacua diceretur. Vacuum primò, uacuum priua-
tione. Vacuum ſecundò, eſt dimenſio omnia intra ſe cor
pora non cedendo recipiens. Vacuum ſecundò, ſpacium
ſeparatum. Tertiò, eſt quod corporibus immerſum, ple-
num non eſt. Priuatio, ſpacium.
_TEmpus_, eſt numerus primi motus ſecundum prius,
& posterius.
Primus motus, is eſt, qui eſt primi
mobilis. Mobilia hoc ordine ſunt ſita:
terra, aqua, aër, ignis,
cœlum. Lunæ, Mercurij, Veneris, Solis, Martis, Iouis, Satur
ni, firmamentum, primum mobile. Præſens primò, eſt im-
partibile, præteritum futuro connectens. Præſens nunc,
instans, adiacens. Secundò, eſt tempus utrin que à dicto
impartibili non multùm distans. Præſens, nunc.
Præte-
ritum, eſt temporis pars prior. Futurum, uerò pars
posterior. _Eſſe in tempore_, eſt menſurari tempore.
Ea
uerò menſurantur tempore, quorum tempus duratio eſt,
aut quæ incipiunt, & deſinunt in tempore.
Quid doceat ſcientia de natura, quòd corpus ſit perfecta magni,
tudo, quodq́; vniuerſum perfectum eſſe neceſſe ſit.
_SCIENTIA_ naturalis, ferè plu-
atq;; horum affectus, motusúe, &
inſuper circa principia, quæ ſunt
ſubstantiæ talis, uerſari uidetur: eo
rũ enim, quæ natura ſunt, alia ſunt
corpora, magnitudinesúe, alia cor-
pora, ac magnitudinem habent, alia principia habentium
ſunt. Continuum igitur eſt, quod in diuiſibilia ſemper di-
Corpus autem eſt, quod eſt diuiſibile omni ex
parte. At magnitudinis ea quidem, quæ ad unum eſt diui-
ea uerò, quæ ad duo, ſuperficies:
at ea, quæ
adtria, eſt corpus: atque præter has, nulla alia prorſus eſt
magnitudo, propterea quòdipſa tria omnia ſunt, & ter
ipſum omni ex parte. Nam ut Pythagorici etiam inquiũt,
ipſum omne, ac omnia tribus ſunt definita: finis enim, mediũ
atque principium, ipſius omnis numerum habent: bæc au-
tem, trinitatis. Quapropter hoc à natura numero ſumpto,
perinde atque quadam illius lege, & in deorum ſacrificijs
aßignamus inſuper &
appellatio-
nes, hoc modo:duo enim ambo dicimus, et duos ambos, atq;
utroſq;
nõ oẽs:
at de tribus, hanc appellationẽ dicimus pri-
mò: hæc autẽ ita dicimus, quia ſequimur, uti diximus, ipſam
ſic proficiſcentẽ naturã. Quare cũomnia omne, atq;
perfe-
ctũ inter ſeſe nõ differãt forma, niſi materia tantũ, & hiſce
de quibus dicũtur, corpus profectò magnitudinũ ſolũ per-
fectum erit: ſolum enim istis tribus eſt definitũ:
hoc autem,
eſt omne: atq;
cũ ſit tribus ex partib
9 diuiſibile, omni ex par
te, atq; omnino eſt diuiſibile:
cæterarũ autem magnitudinũ,
altera ad unũ, altera ad duo eſt diuiſibilis: nam ut numerum
ſubeũt, ſic et diuiſionis, cõtinuationisúe participes ſunt: alia
enim ad unũ cõtinua eſt, alia ad duo, alia omniex parte, atq;
omnino eſt talis. Quæigitur magnitudinũ ſunt diuiſibiles,
eæ continuæ quoq; ſunt.
At ſi omnes quoq;
continuæ diuiſi-
biles ſint, nondum exhiſce, quæ nunc diximus, patet: uerùm
illud emerſit, in aliud inquam genus è corpore migrationẽ
nõ eſſe: ut ex longitudine in ſuperficiẽ, &
ex ſuperſicie fit
in corpus: nõ enim talis profectò magnitudo, perſecta erit:
fiat enim egreßio ratione defectionis, neceſſe eſt. At perfe-
ctum defectionẽ habere negãt:eſt enim omni ex parte.
Eo-
rum igitur corporũ, quæ partis ſubeunt formã, tale eſt unũ-
quodq; per rationẽ, omnes enim habent dimenſiones.
atta-
men id, ad quod eſt propinquum, tactu eſt definitũ. Idcirco
corporũ unumquodq; multa quodãmodo eſt.
Ipſum autem
omne, ac uniuerſum, cuius hæc ſunt partes, perſectum eſſe
neceſſe eſt: &
omni ex parte, atq;
omnino, utnomenipſum
ſignificat, & nõ partim eſſe, partim non eſſe.
De ipſius igi
tur uniuerſi natura, ſiue ſit magnitudine infinita, ſiue to ta
mole infinita: posterius conſideremus oportet.
Quòd præter corpora quatuor ſimplicia, quærecto motu feruntur,
ſit corpus ſimplex, quod ſuapte natura circulo conuertitur.
_N_Vnc de partibus ipſius per ſpeciem dicendũ eſſe uide
omnia nanq;
corpora na-
turalia, magnitudinesúe, mobiles per ſe loco dicimus eſſe:na
turam enim, principium ipſis inſitum eſſe motus aſſerimus. Omnis autẽ motus ad locũ accõmodatus, quem lationẽ con
ſueuimus appellare, aut rectus eſt, aut circularis, aut ex hiſ-
ce mistus: ſimplices enim ij duo ſunt ſoli, propterea quod
& magnitudines bæ ſolùm ſimplices ſunt, recta &
circula
ris. Circularis igitur is eſt, qui circa mediũ fit.
Rectus autẽ,
quo ſurſum itur, atq; deórſum.
Atq;
eo ſurſum ire dico, quo
è medio pergitur: eo uerò deorſum, quo ad mediin profici
ſcitur. Quare lationũ ſimpliciũ aliã è medio, aliã ad mediũ,
Atq;
hoc cũ ratione, ea
quæ initio dicta ſunt, ſecutũ eſſe uidetur: nam &
corpus tri
bus confectũ eſt, & ipſius etiã motus.
Cũ autẽ corporũ, alia
ſimplicia ſint, alia hiſce compoſita (atq; ea ſimplicia dico,
quæ motus ſecundũ naturã principiũ habent, ut ignem, ter-
ram, horumq́; ſpecies, et ea, quæ ſunt hiſce propin qua) mo
tiones etiam alias ſimplices, alias quodãmodo mistas eſſe ne
ceſſe eſt: ſimpliciũ quidẽ ſimplices, cõpoſitorũ autẽ mistas,
moueriq́; cõpoſita nutu eiuſce ſimplicis, quod in his domi-
natur, ac ſuperat. Siigitur ſimplex in ratione rerũ eſt mo-
tus, cõuerſio aũt motus eſt ſimplex, atq; corporis ſimplicis
ſimplex eſt motus, & ſimplex motus corporis ſimplicis eſt
(nam ſi cõpoſiti ſit, per id illi ſimplex quod ſuperat cõpe-
tit) ſimplex quippiã eſſe corpus in ratione rerũ profectò
neceſſe eſt, quod quidẽ ſit aptũ circulari motu ſuapte natu-
ra ferri, Etenim fieri poteſt, ut ui quippiã eo moueatur mo-
at ut eo mo
ueatur ſecundum naturam, fieri nequit, ſi uniuſcuiuſq; cor-
poris ſimplicis unus ſit motus ei competens ſecundum natu
ram. Si hiſce præterea motus, qui præter naturam eſt ei, qui
ſecundum natur am eſt, aduerſatur: unumq́;
uni contrarium
eſt: cùm conuerſio ſit motio ſimplex, ſi non ſecundum natu
ram ei corpori quod fertur ineſt, præter naturam inſit ei-
dem neceſſe eſt. Siigitur ignis ſit quod aduerſatur, aut quip
piam aliud tale, naturalis ipſius motus conuerſioni contra-
rius erit. At unum uni contrariũ eſt:
atq;
motus ijs quibus
infera, ſuperaq́; loca petuntur, inter ſeſe contrarij ſunt.
Sin
uerò quippiam aliud corpus adſit, quod præter naturam in
orbem fertur: erit alius quiſpiam motus ipſius ſecundũ na-
turam. At id eſſe non poteſt:
nam ſi ſit hiſce motus, quo ſur-
ſum itur, ignis, uel aër erit: ſin hiſce, quo deorſum accedi-
tur, terra erit, uel aqua. At uerò talem lationem, &
pri-
mam eſſe neceſſe eſt, perfectum enim, imperfectum antece-
dit natura: atque circulus quidem perfectum eſt:
linea uerò
recta, nulla eſt ſanè perfecta, neq; enim infinita, terminum
enim atq; finem haberet:
neq;
finitarum ulla ratio:
eſt enim
quippiã extra omnes, quippe cùm fieri poßit, ut cuiuis in-
crementum addatur. Quare ſi prior quidem motus corpo-
ris ſit prioris natura, conuerſio uerò prior ſit recto, atque
ipſe rectus corporum ſit ſimplicium motus (ignis enim lo
ca recto motu ſupera petit, & terrea corporaeodẽ ad in-
fera, mediumq́; feruntur) &
ipſam ſanè conuerſionẽ cuiuſ-
piam corporis ſimplicis eſſe neceſſe eſt: mistorum enim la
tionẽ eiuſce nutu ſimplicis fieri diximus, quod in mistione
dominatur, ac ſuperat. Ex his igitur patet, aliam quandam
in rationererũ corporis ſubstantiã eſſe, præter eas corpo-
atq; priorẽ.
Præterea ſi motus omnis aut ſecundũ naturam,
aut præter naturã eſt, & qui motuũ eſt cuipiã præter natu
ram, is alij naturalis eſt, quod quidem intueri licet in hiſce
motibus, quibus ſurſum itur, atq; deorſum, alter enim igni,
alter terræ ſecundũ naturam, & præter naturam eſt, con-
uerſionem etiã cùm horum reſpectu ſit præter naturã, alij
cuipiam competere ſecundum naturam neceſſe eſt. Inſuper
ſi conuerſio cuipiam competit ſecundũ naturam, patet eſſe
quippiã corporum ſimplicium, atq; primorũ, quod quidem
ſic ſuapte natura uerſatur, ut ignis ſurſum, & terra deor-
ſum fertur. Si uerò corpora quæ uerſantur circa medium,
præter naturam feruntur, mirabile ſanè, metasq́; penitus e-
gredirationis uidetur, hunc ſolum motum continuum eſſe,
perpetuumúe, qui quidem præter naturam illis corporibus
ineſt: in cæteris enim ea, quæ præter naturam ſunt, citißimè
corrumpi, periré que uidentur. Quare ſi ignis ſit id, quod
uerſatur, ut quidam inquiunt, non minus hæc motio præter
naturam eſt ipſi, quàm ea, qua infera loca petuntur: ignis
enim eſſe motum uidemus, quo rectà pergitur è medio ſur-
ſum. Quapropter ex his omnibus quiſpiam rationibus cor-
pus quippiam aliud eſſe crediderit præter ea corpora, quæ
hîc & circa nos ſunt ſeparatum, tantò præstabiliorem ha-
bens naturam, quantò plus ab istis corporibus distat.
Corpus ſimplex, quod circunferri dictũ eſt, ne{que} graue, neq;
leue
eſſe. Quod´q;
ingenicũ ſit, at{que} incorruptibile, ne{que} augmẽtum
alterationem vllam.
_C_V`m eorũ, quæ dicta ſunt, alia ſuppoſita ſint, alia de-
monstrata, patet nõ omne corpus leuitatẽ aut graui-
tatem habere. Atque ſupponatur quidnam ſit id, quod leue,
ad uſum præſentẽ: exactius autẽ rurſus dicemus cũ ſubstan
tiam ipſorũ cõſiderandã aggrediemur. Graue igitur id ſit,
quod aptũ eſt ad mediũ ferri. Leue id, quod aptũ eſt è medio
ferri. Grauißimũ id, quod ſub his omnibus collocatur, quæ
deorſum feruntur. Leuißimum id, quod ſuper omnia collo-
catur, quæ ſurſum pergunt. Omne autẽ quod fertur ſurſum,
aut deorſum, aut leuitatẽ, aut grauitatẽ habeat, aut utrũq;,
at nõ ad idem, neceſſe eſt, Ad alia nanque grauia, leuiaq́;: ut
aër ad aquã, & aqua ad terrã.
Corpus igitur id, quod uerſa
tur, impoßibile eſt grauitatẽ, aut leuitatẽ habere: fieri enim
non poteſt, ut ipſum, aut ſecundũ naturã, aut præter natu-
ram ad medium, aut è medio moueatur: latio enim recta non
cõpetit ipſi natura: nam uniuſcuiuſque corporis ſimplicis
una eſſe latio dicebatur. Quare erit idem quod ignis, aut
cæterorum quippiam corporum, quærecto motu cientur: quod ſi præter naturã feratur, ſi ealatio, qua deorſum itur,
ſit præter naturam, ea ſanè qua ſurſum pergitur, ipſi cõpe-
tit ſecundũ naturam: ſi præter naturã ſit ista, ſecundum na-
turam illa cõpetet ſanè: poſuimus enim ſi contrariorũmo-
tuum alter eſt cuipiam præter naturã, alterum eidem cõpe-
tere ſecundum naturã. Cùm autem ad idem totum &
pars
ſecundũ naturam feratur, ueluti tota terra, paruaq́; gleba:
primò quidem fit, ut neq; grauitatem, neque leuitatẽ habeat
ullam: nam aut ad medium, aut è medio ſanè ferri ſuapte na-
tura poſſet. Deinde fieri nequit, ut ipſum moueatur motu
ad locum accõmodato, aut ſurſum, aut deorſum ſubiens de-
tractionem: neq;
enim ſecundum naturã, neq;
præter natu-
ram alio motu moueri poteſt aut ipſum, aut pars ulla: eadẽ
enim eſt ratio de toto, & parte.
Simili modo rationi con
ingenerabile, atq;
incorruptibile ipſum
eſſe existimare, neque incrementa, decrementaq́; ſuſcipere,
neque alter ationibus ſubijci poſſe: propterea {quis}
generatur, ex cõtrario, & ex ſubiecto fit quodã:
&
identi-
dem quod corrumpitur, ſubiecta materia & à contrario, et
ad contrarium ſanè corrumpitur, ut primis in ſermonibus
diximus: contrariarũ uerò rerũ, &
lationes contrariæ ſunt.
Si igitur nibil buic contrarium eſſe poteſt, propterea quòd
& conuerſioni nullus contrarius motus, natura rectè id à
contrarijs excepiſſe uidetur, quod ingenerabile, atq; incor-
ruptibile eſt: generatio nanq;
, corruptioq́;
in ipſis contra-
rijs eſt. Atuerò &
id quod accreſcit, à propinquo quo-
dam accedente, ſubeunteq́; reſolutionem in materiam auge-
tur: boc autem nõ habet id, ex quo eſt ortum.
Quòd ſi neq;
accreſcere, neque corrumpi poteſt, eiuſdem eſt profectò ſen
tentiæ, & alterationibus ipſum ſubijci non poſſe putare:
alter atio enim motio eſt in qualitate. Qualitatis autem ha-
bitus quidem, & diſpoſitio:
non ſine mutationibus in paſ-
ſionibus fiunt, ut ſanitas, atque morbus. Quæ uerò natu-
ralium corporum in paßionibus mutantur, ea uniuerſa in-
crementa ſuſcipere, decrementaq́; uidemus:
ut animaliũ cor
pora, partesq́; ipſorum, atq;
plantarum etiam, &
elemen-
torum ſimili modo. Quare ſi corpus quod uerſatur, neq;
incremẽta, neq; decrementa ſuſcipere poteſt, expers ipſum
& alterationũ eſſe, conſentaneum eſt rationi.
Patet igitur
ex hiſce, quæ dicta ſunt, id quod primũ eſt corporũ perpe-
tuũ eſſe, & neq;
accreſcere, neq;
decreſcere, neq;
ſeneſcere,
neq; alterationibus, neq;
paßionibus ſubijci:
ſi quiſpiã hiſce
quæ ſunt ſuppoſita credit. Videtur autẽ &
ratio testis ijs
eſſe quæ apparent, & ea quæ apparent testes eſſe etiam ra-
omnes enim homines de Dijs æstimationem habent, et
uniuer ſi qui Deos eſſe putant, tam Græci quàm Barbari,
ipſum ſupre{mum} locũ Dijs tribuerunt, propterea quòd im
mortale ad immortale eſt accommodatum, alio nanq; modo
eſt impoßibile. Siigitur quippiam eſt diuinũ, quemadmo-
dum & eſt, ea ſanè quæ de prima corporũſubstantia dicta
ſunt, bene, recteq́; ſunt dicta.
Emergit autẽ hoc &
per ſen
ſum, reſpectu fidei humanæ ſufficienter: in toto nanq;
præ-
terito tempore per traditam ſucceßione memoriã posteris,
non mutatũ ullo pacto fuiſſe uidetur aut in toto ultimo cœ
lo, aut in ſuarum partium ulla. Videtur autem &
ipſum
nomen uſq; ad hoc tempus ab antiquis hæc opinatis, quæ et
nos dicimus, ſucceßione traditum eſſe: non enim ſemel, neq;
bis, ſed infinities eaſdem opiniones ad nos accedere putare
oportet. Quapropter quia primũ corpus diuerſum quid-
dam eſt à terra, igne, aëre, atq; aqua:
ætherõ ſuperũ locum
appellauerunt, à ſemper currendo perp etuo tempore poſi-
ta appellatione. Anaxagoras {ue}rò, hoc nom
non rectè, pro igne enim ætherem dicit. Patet autem ex di_
ctis, & cur impoßibile eſt numero plura eſſe ea, quæ ſim-
plicia corpora dicuntur: ſimplicis enim corporis motum
ſimplicem eſſe neceſſe eſt: ſolos autem motus hoſce ſimpli-
ces dicimus eſſe, circularẽ & rectum, &
huius duas partes,
unam qua à medio, alteram qua ad medium pergitur.
Quòd motui circulari rectus motus nõ ſit cõtratius, nec diuerſo,
rum circulorũ motus eſſe contrarios ſi ab eiſdem ſignis verſus
eadem fiant: &
alij itidem qui videntur.
CAP.
IIII.
_N_on eſſe autem aliam lationem conuerſioni contra-
Primò quidem, ex eo quia circumflexæ lineæ rectam oppo-
ni maximè ponimus. Concauum enim, &
curuum, non ſo-
iuncta, ſimulq́; ſumpta.
Quare ſi qua eſt contr aria latio,
eum motum maximè qui fit ſuper linearecta, conuerſioni
contrarium eſſe neceſſe eſt. At ij qui ſuper lincarecta fiunt,
inter ſeſe oppoſiti ſunt ob loca: ſuprà enim et infrà, differẽ
tia loci, atq; contrarietas eſt.
Deinde ſi quiſpiam eandem
etiam rationem & in recta linea, &
in circunflexa, (latio-
nem enim ab A ad B: ei contrariam eſſe dicit, qua à B ad A
pergitur) is eam lationẽ dicit, quæ ſuper linearecta fit: hæc
enim finita eſt: cir cunflexæ autem circa eadem puncta in fi-
nitæ eſſe poſſunt. Similiter &
in ſemicirculo uno, uelut à
C ad D, & à D ad C:
eſt enim illa, quæ ſuper diametro fit:
ſemper enim unumquodq;
per lineam rectam distare poni-
mus. Similiter res ſeſe habet:
&
ſi quiſpiam circulo facto
lationem eam, quæ ſuper altero fit ſemicirculo, ei contra-
riam poſuerit lationi, quæ ſuper altero fit: ueluti toto in
circulo eam, qua ab E ad F itur ſuper G ſemicircu-
lum, ei qua ab F ad E pergitur in ſemicirculo H. Quòd ſi
& hæ ſunt contr ariæ:
at non eæ ſunt ob hoc inter ſeſe con-
trariæ lationes, quæ ſuper toto circulo fiunt. At uerò neque
ea latio circularis, qua B ab A petitur, ei contraria eſt, qua
ab A ad C proficiſcitur: ad idem enim hæc ex eodem ea eſt
motio: contraria uerò latio contrarijs eſt locis definita:
à
contrario enim ad contr arium itur. Quòd ſi circularis
motio circulari eſſet contraria, frustra altera eſſet: ad idem
enim fit profectio per utraſq;. Præterea id quod uerſatur à
quocunq; ſigno inceperit, ad omnia ſimiliter accedere con-
traria loca neceſſe eſt. Sunt autem loci contrarietates, ſu-
prà & infrà antè &
retro, dextrum &
ſinistrum.
Latio-
nis uerò contrarietates, per locorum ſunt contrarietates.
Si alterum
ſuperaret, alter profectò non eſſet. Quare ſiutraq;
eſſent,
frustra ſanè corpus alterum eſſet, ſuum nõ ſubiens motum: frustra enim calceum eum dicimus eſſe, cuius uſus non eſt.
At Deus & Natura nibil prorſus faciunt frustra.
Diſſerendum eſſe, an corpus ſit infinitũ quoddam:
quod nullum
ſit ſtatuendum infinitũ ne{que} ſimplex, ne{que} cõpoſitum: quodq́
corpus nullum circulo motum infinitum poſsit eſſe.
_V_Erùm ubi hæc ſatis emerſerunt, de reliquis conſidere
Atq;
primò cõſider andum eſt, utrum
ſit corpus quippiam infinitũ ut cõplures antiquorum pu-
tarunt, an idipſum unum quid ſit eorum, quæ fieri nequeũt: hoc enim, an illo modo res ſeſe habeat, non parũ, ſed totum
ad ueritatis cõtemplationem utrique refert: etenim hoc ferè
contrarietatũ omnium hiſce qui de natura tota aliquid di-
xerunt, principium, & fuit, &
fieri ſanè poteſt:
ſiquidem
& paruus exitus à ueritate, fit hiſce qui exorbitauerunt, ſi
longè progrediantur, decies millies maior, ueluti ſi quiſpiã
magnitudinem aliquam minimam dixerit eſſe: hic enim mi-
nima magnitudine introducta, maximas rerum mathema-
ticarum utiq; dimouebit.
Atq;
huius cauſa eſt, principium
ui maius, quàm magnitudine eſſe. Idcirco quod in princi-
pio paruum eſt, id in fine ualde magnum emergit. Infinitũ
autem, & principij uim, &
quantitatis maximam habet.
Quare non eſt abſur dum, neque egreditur rationẽ, admira
bilem differentiã eſſe ex infiniti poſitione, ſi quiſpiam ſum-
pſerit infinitum corpus in ratione rerum quippiin eſſe.
Quamobrem à principio repetentes, de ipſo dicamus opor
tet. Omne itaque corpus, aut ſimplex, aut compoſitum
eſſe neceſſe eſt. Quare &
infinitum ipſum, aut ſimplex, aut
Atqui patet, ſi ſimplicia ſint finita, compo
ſitum neceſſariò finitũ eſſe: quod enim ex multitudine fini-
tis, ac magnitudine constat, id & multitudine &
magnitu-
dine eſt finitũ: tantũ enim erit, quanta ſunt ea, ex quibus cõ
ponitur, atq; constat.
Restat igitur uidere, utrum ſimpli-
cium quippiam corporũ infinitũ magnitudine eſſe poßit,
an hoc fieri nequeat. Atq;
prius hoc de primo corpore ui-
ſo, ac pertractato, de reliquis deinceps cõſideremus. Cor-
pus igitur quod uerſatur neceſſariò omne finitum eſſe ex
hiſce patere poteſt: nã ſi corpus quod uerſatur, eſt infinitũ,
infinitæ profectò erunt & rectè lineæ quæ è medio protra
huntur: infinitarũ autẽ interuallum infinitũ etiam eſt.
Atq;
interuallum linearum id dico, extra quod nulla magnitudo
tangens lineas ſumi poteſt: hoc igitur infinitum eſſe neceſſe
eſt: finitarũ enim, interuallum ſemper finitũ erit.
Fieri præ-
terea poteſt, ut eo maius ſemper ſumatur, quod datum eſt.
Quare eadem ratio eſt & de ſpacio:
quemadmodum nume
rum ex eo dicimus infinitũ, quia maximus non eſt. Si igitur
fieri nequit, ut infinito tranſitus fiat, atq; ſi cœlum ſit infi-
tum, interuallum etiam infinitũ eſſe neceſſe eſt, fieri profe-
ctò non poteſt, ut ipſum cœlum uerſetur: at uerſari cœlum
uidemus, rationeq́; iam definiuimus, conuerſionẽ corporis
motionem cuiuſpiam eſſe. Præterea ſi à finito tempore fi-
nitum tempus abstuleris, & reliquum finitum eſſe, princi-
pium´ que habere neceſſe eſt: ſi tempus autem ambulationis
principium habet, & motionis etiam principium eſt:
qua-
re & principium magnitudinis eius erit, ſuper qua ambu-
latio fuit: eadem eſt &
in cæteris ratio.
Sit itaque A B C
linea, altera ex parte infinita qua ipſum eſt C:et rurſus alia
infinita utraq; ex parte, D E:
ſi igitur ab A centro, circulũ
do lata finito in tẽpore erit: totũ enim tẽpus, quo uerſatum
eſt cœlum, finitũ eſt: &
id ergo tẽpus finitum eſt, quod eſt
ablatũ, in quo ſecãs linea ferebatur. Erit igitur principiũ
quoddã, quo primũ A B C linea, D E lineã ſecuit: at eſſe nõ
poteſt. Non ergo fieri poteſt, ut infinitũ uerſetur:
quare
neq; mundus, ſi infinitus eſſet.
Præterea ex his patet etiã fie
rinon poſſe, ut infinitũ motu ſit agitatũ. Sit enim linea A,
quæ propter B lineã feratur, finita, inquam, propter finitã. Simul igitur A lineã à B, et B ab A abſolutam fore, neceſſe
eſt: quantũ enim alterius altera occupabit, tantum illius et
altera occupabit. Si igitur ambæ in cõtrarium moueantur,
citius abſoluentur: ſin altera propè manentẽ alterã mouea-
tur, tardius, ſi modò eadẽ quod prope illam mouetur celeri
tate feratur. Verùm illud eſt manifestũ, fierinon poſſe, ut
finito in tẽpore quicquã tranſeat infinitũ: tranſibit ergo in
tempore infinito: hoc enim eſt demonstratũ prius, in hiſce
quæ de motu ſunt pertractata. Nihil autem intereſt, finita
prope infinitam feratur, an infinita prope finitã: nam cùm
hæc prope illam mouetur, & illa per hãc tranſire uidetur.
Similiter, & ſi moueatur, &
ſi non moueatur:
uerùm ſi mo
ueantur ambæ, citius abſoluentur: quanquã nihil prohibet
eam interdum, quæ prope quieſcentẽ mouetur, citius quàm
eam, quæ fertur, cõtra tranſire, ſi quiſpiam eas quidem, quæ
contra mouẽtur, utraſq; ferri tardè poſuerit:
eam uerò quæ
prope quieſcentẽ mouetur, multò celerius illis ferri. Nul-
lum igitur rationi prorſus im pedimentum afferetur, ſi pro-
pe quieſcentẽ alter a moueatur, cùm fieri poßit, ut A ſi pro
pe B lineam moueatur, motionẽ & ipſam etiam ſubeuntem
tardius tranſeat, uti diximus. Si igitur id infinitum eſt tem
id ſanè quo
infinitam tranſiuit, infinitum eſſe pariratione neceſſe eſt.
Vt infinitum ergo ſit motum, minimè fieri poteſt:
nam
tempus fiat infinitum neceſſe eſt, etiam ſi per minimum
fuerit motum. At cœlum tempore finito uerſatur:
totumq́;
fertur in orbem.
Quare to tam eam tranſit circunferẽtiam,
quæ eſt intus: ceu A B finitam.
Impoßibile eſt ergo id infi-
nitum eſſe, quod ſubit conuerſionem. Præterea aut eſſe
non poteſt linea infinita ex ea parte qua finis eſt, niſi ad
longitudinem fine careret, ſic & ſuperficies infinita eſſe nõ
poteſt ea ex parte qua finis eſt: cùm uerò fuerit terminata,
nulla ex parte eſt infinita: quadratum enim aut circulum,
aut ſphæram infinitam eſſe nõ dixeris, quemadmodum neq;
lineam bipedalem. Si igitur neque ſphæra, neque circulus,
neque quadratum eſt infinitum, atque ſi circulus non eſt,
conuerſio non erit, & ſi infinitus non eſt, infinita non erit,
ſi ipſe circulus infinitus nõ eſt, uerſari profectò corpus in-
finitum non poteſt. Præterea ſi C ſit centrum, A B uerò
ſit infinita, & E ſit recta ad rectos angulos infinita, &
in-
ſuper infinita ſit C D ſubiens motum, nunquam ipſa C D
ab E linea abſo luetur, ſed ſemper perinde atque A B linea,
ſeſe habebit: ſecat enim in ipſo E puncto:
non ergo infinita
uerſatur. Inſuper ſi cœlum eſt infinitum, atq;
uerſatur, in-
finitum profectò finito tempore pertranſibit: ſit enim cœlũ
quidem quod manet, infinitum: id autem quod in hoc mo-
uetur, æquale. Quare ſi uerſatum fuerit, cùm ſit infinitum,
æquale ſi bi infinitum tempore finito tranſibit: at hoc eſſe,
impoßibile dicebatur. Atqui dicere contrà etiam licet,
cùm finitum ſit id tempus, in quo eſt uerſatum, magnitudi-
nem quoq; finitam eſſe neceſſe eſt eam, quam conuerſione
At æquale ſibi conuerſione tranſiuit:
&
ipſum
ergo cœlum, finitum eſt. Corpus igitur id, quod uerſatur,
exitu non uacare, nec infinitum eſſe, ſed finem habere: ex
hiſce iam quæ diximus, patuit.
Quòd nullum corpus ſenſibile ſimplex ſit infinitum:
quod'{que}
mundus infinitus non ſit.
AT uerò neq;
id, quod è medio, neq;
id, quod ad mediũ
lationes enim eas, quibus
ſurſum itur, atq; deorſum, cõtrarias eſſe constat:
contrarijs
autem, contraria loca petuntur. Atq;
contrariorũ ſi alterũ
definitũ eſt, & alterũ definitũ erit:
medium uerò eſt defini-
tum. Nam ſi undeuis deorſum feratur id, quod ſua omni-
bus collocatur, fieri nõ poteſt ut ultra medium ipſum pro-
grediatur. Cùm igitur medium ſit definitũ, &
ſuperũ locũ
definitũ eſſe neceſſe eſt. Quòd ſi loca ſunt definita atq;
infi-
nita, & corpora ſanè erunt finita.
Præterea ſi ſuperus, ac
inferus locus eſt definitus, & id quod eſt inter hæc:
definitũ
eſſe neceſſe eſt: nam ſi definitũ non eſt, motus infinitus erit
profectò: hoc autẽ impoßibile eſſe antea demonstrauimus:
ergo medium ipſum eſt definitum.
Quare &
id corpus de-
finitum eſt ſanè, quod in hoc eſt: aut fore poteſt.
At id cor-
pus, quod ſurſum, & deorſum fertur, in hoc fore poteſt:
aliud enim è medio, aliud ad mediũ ferri ſuapte natura po-
teſt. Ex his igitur patet, corpus infinitũ in ratione rerũ eſſe
nõ poße. Et inſuper ſi pondus non ſit infinitũ, neq;
quicquã
horũ corporũ infinitũ eße profectò poteſt: infiniti nanq;
corporis pondus, infinitum eſſe neceſſe eſt. Eadem fuerit
ratio, & de corpore leui:
nam ſi eſt grauitas infinita, eſt
& leuitas infinita, ſi id eſt infinitum, quod ſuper omnia
eminet. Quod quidem ex hiſce patere poteſt.
Sit enim fi-
ſumatur infinitum quidem corpus A B:
pondus
autẽ ipſius C: ab infinito igitur magnitudo finita auferatur
B D: atq;
pondus ipſius ſit E:
ipſum igitur B pondus minus
erit ipſo pondere C: minoris enim magnitudinis pondus mi
nus nimirum eſt. Minus itaq;
pondus, maius menſuret nu-
mero aliquo repetitũ: atq;
ut minus ſeſe habet ad maius, ita
B D ſeſe habet ad B F magnitudinem: fieri enim poteſt, ut
quantauis ab infinita auferatur. Si igitur magnitudines
ſimilitudinẽ rationũ ſubeunt cum põderibus, & minus pon
dus minoris eſt magnitudinis, maius etiã magnitudinis erit
maioris: æquale ergo finiti pondus erit, ac infiniti.
Si maio
ris præterea corporis maius eſt pondus, ipſius B D pondus
maius erit põdere corporis ipſius B F: quare finiti pondus,
maius erit pondere infiniti: inæqualium etiam magnitudinũ
idem fuerit pondus: finitum enim ac infinitũ, inæqualia eſſe
constat. Nihil autẽ intereſt, cõmenſurabilia ipſa pondera,
an incõmenſurabilia ſint: etenim eadẽ erit ratio, ſi incõmen
ſurabilia ſint. Veluti ſi E pondus menſurans C pondus ter
repetitũ exuperet: nam ſi tres totæ magnitudines B D ſu-
mantur, pondus ipſarum maius erit pondere C: quare idem
eueniet impoßibile. Præterea fieri poteſt, ut cõmenſurabi-
lia ipſa ſumãtur: nihil enim intereſt à pondere, an à magni
tudine initium fiat. Veluti ſi E pondus cõmenſurabile ſu-
matur ipſi põderi C atq; ab initio ea magnitudo auferatur,
quæ habet ipſum E pondus, ceu B D deinde allata fuerit
alia magnitudo ceu B F: ad quã ita B D magnitudo ſe ha-
bet, ut pondus ſe habet ad pondus: fieri enim poteſt, ut ſi ma
gnitudo A B ſit infinita, quant
tur. His enim ſumptis, tam magnitudine quàm pondera
inter ſeſe ſanè cõmenſurabilia erũt. At uerò nihil ad demon
dißimilis ſit: ſemper enim æqualis corpora põderis, magni
tudinis ipſius B D ponderis quotquotuis ab infinito ſume-
re aut auferendo, aut addendo licet: quare patet ex his quæ
diximus, corporis infiniti pondus finitũ non eſſe, erit igitur
infinitũ. Quòd ſi hoc eſſe nõ poteſt, nec infinitũ quicquã
in ratione rerũ corpus etiã eſſe poteſt. Atqui pondus infi
nitum quid in ratione rerum eſſe non poſſe, exhiſce patere
poteſt. Si enim tantũ pondus per tantũ ſpaciũ hoc in tẽpo
re motu cietur, tamẽ & inſuper in minore ſanè mouebitur.
Atq;
tẽpora rationẽ eam quam habẽt pondera, contrà ſanè
habebunt: ueluti ſi dimidiũ pondus hoc in tẽpore mouctur,
duplum in dimidio huiuſce mouetur. Præterea põdus finitũ
omne, finitũ ſpaciũ finito quodã in tẽpore tranſit. Quæ cũ
ita ſint, ſi quopiã pondus ſit infinitum, moueatur ipſum, &
non moueatur neceſſe eſt: moueatur enim neceſſe eſt, quo
tantum eſt quantũ finitũ: &
inſuper non moueatur rurſus
neceſſe eſt, quo exceſſum quidẽ ratione ipſum moueri opor
tet: contrá que maius in minore moueri.
Ratio uerò infiniti
nulla eſt ad finitũ: temporis autẽ minoris, eſt ad maius tem-
pus finitũ, ſed in minore ſemper: minimũ autem nõ eſt.
Neq;
ſi eſſet, utilitas ulla eſſet: ſumptũ enim fuiſſet quippiam fini
tum maius in eadẽ ratione, in qua reſpectu temporis infini-
tum ad minus eſſet. Quare æquali in tempore, per ſpatium
æquale finitũ ac infinitum utiq; moueretur:
at fieri non po-
teſt. At neceſſe eſt, ſi infinitum quantouis finito tamen tem-
pore moueatur, aliud etiam pondus finitum in hoc eodẽ per
ſpacium finitũ quoddam moueri. Impoßibile eſt ergo pon
dus infinitum eſſe, & ſimiliter leuitatem.
Et corpora ergo
infinitum pondus habentia, leuitatemúe, in ratione rerum
Patet igitur corpus infinitum non eſſe, &
ſi boc modo cõtemplatio de ipſo fiat per rationes particu-
lares, & ſi {un}iuerſaliter conſideretur non ſolum per ratio-
nes eas, quæ in ſermonibus de principijs à nobis ſunt dictæ. Determinatũ eſt enim &
illo in loco de infinito uniuerſa-
liter prius, quomodo eſt, et quomodo non eſt: ſed etiã nunc,
alio modo. Poſt bæc autem conſider andum eſt, ſi infinitũ
quidem uniuerſum corpus non ſit, tantũ tamen ſit ut plures
ſint cœli. Forſitan enim boc quiſpiam dubitauerit, nibil
obstare ut bic, qui nos circundat mundus, eſt constitutus, ſie
& plures alios eſſe cœlos, plures quidẽ uno, nõ tamen infi-
nitos. Prius autem, uniuerſaliter de finito dicamus.
Om{ne}
itaq; corpus, aut finitum, aut infinitũ eſſe neceſſe eſt:
&
ſi
infinitum eſt, aut ſimilium, aut dißimilium partium eſſe: &
ſi dißimilium partium eſt, aut ex finitis ſpecie, aut ex infini
tis constare. Patetigitur ex infinitis constare non poſſe, ſi
quiſpiã nobis primas ſuppoſitiones manere ſinat: nã ſi pri-
mi motus finiti ſint: ſpecies quoq;
ſimpliciũ corporũ finitas
eſſe neceſſe eſt. Etenim ſimplicis quidẽ corporis motio, ſim
plex eſt: ſimplices autẽ motiones, finitæ ſunt:
atq;
omne na-
turale corpus, motionem babere neceſſe eſt. At uerò ſi infi-
nitũ ex infinitis erit, & quanq;
partiũ infinitã eſſe neceſſe
eſt: dico autẽ aquã, uel ignem.
At boc eſſe nõ poteſt:
demon
ſtratũ eſt enim neq; pondus, neq;
leuitatem in ratione rerũ
infinitam eſſe. Præterea loca quoq;
ipſarum, magnitudi-
ne infinita eſſe neceſſe eſt, quare & motus omniũ infinitos
eſſe: boc autẽ eſſe nequit, ſi primas ſuppoſitiones poſueri-
mus ueras eſſe, & neq;
id quod deorſum, neq;
id quod ſur-
ſum fertur in infinitum moueri poßit: impoßibile eſt enim
fieri id quod ortũ ſubire nõ poteſt, tã in qualitate, quàm in
Dico autẽ boc pacto:
ſi im-
poßibile eſt albũ quippiã fore, aut pedale, aut in Aegypto,
& fieri quicquã borũ inpoßibile eſt.
Impoßibile eſt igitur
& illud etiã quicquã ferri, quo nullũ corpus peruenire po
teſt ſubiens lationẽ. Præterea &
ſi ſeiuncta ſunt, nõ minus
tamen biſce, qui eſt ex omnibus ignis, infinitus eſſe poteſt.
At corpus eſt, id quod omni ex parte dimenſionem babet.
Quare quî fieri poteſt, ut plura quidẽ ſint dißimilia, unum-
quodq; autem ipſorum ſit infinitum?
omni enim ex parte,
quodq; infinitum eſſe oportet.
At uerò neq;
ſimilium par
tium, infinitũ eſſe poteſt: primò enim non eſt alius præter
bos motus: borum igitur unum babebit.
Quòd ſi boc conce
detur, eueniet ſanè grauitatẽ, aut leuitatẽ infinitam in ratio-
ne rerum eſſe. Atqui impoßibile eſt id quod uerſatur, infi-
nitum eſſe: fieri enim nõ poteſt, ut infinitũ ipſum uerſetur,
nibil enim intereſt, boc, an cœlum infinitũ eſſe dicatur: boc
autem demonstratum eſt impoßibile eſſe. At uerò fieri
omnino nõ poteſt, ut infinitum ſubeat motum: aut enim ſe-
cundùm naturam, aut ui, motu ciebitur. Atque ſi ui mouea-
tur, eſt ipſius profectò & ſecundùm naturam motus.
Qua-
re & locus proprius alius erit, ad quem ipſum ſuapte na-
tura feretur: at boc impoßibile eſſe constat.
Quòd infinitũ à finito pati non poſsit, ne{que} finitũ ab infinito fini
to tempore: nec infinitũ ab infinito aliquo tempore.
Quòd in-
finitum aliquo tempore infinitum non mouet.
OMnino autem fieri non poſſe ut infinitũ à finito pa-
potest. Sit enim infinitum quidem A, finitum autẽ B &
tem
pus in quo finitum mouit, ac infinitum eſt motum, C. Si igi-
tur ipſum A calefactum eſt, aut pulſum à B aut aliud quip
ſit D ipſo B minus, atq;
minus
æquali in tempore moueat minus. Sit autẽ E ab ipſo D alte-
ratũ. Quod igitur D eſt ad B idipſum E ad finitũ aliquod
erit, puta F. Atq;
alterare ponatur æquale quidem æquali
in tẽpore æquale: minus autem in æquali minus, &
minus
etiã maius, atq; tantũ ſanè quantũ ratio flagitabit, quam ba
bet maius ad minus. A nullo ergo finito, ullo in tempore mo
uebitur infinitũ: minus enim aliud æquali in tempore à mi-
nore mouebitur, ad quod id quod rationem ſubit, finitũ ni-
mirum erit: infinitũ enim ad finitum nullam rationẽ ſubire
poteſt. At uerò neq;
infinitum ullo in tempore finitum mo
uebit. Sit enim infinitum quidẽ A finitum uerò B tempus
autem C. Igitur D in C tẽpore minus B ipſo mouebit.
Sit
illud F atq; quam rationẽ B totũ babet ad Feam habeat E
ad D: ergo F mouebit ipſum B F in tempore C:
finitũ ergo
& infinitum æquali in tempore alter abunt.
At fieri nõ po-
teſt: ſupponebatur enim maius, minore in tempore altera-
re: atq;
tẽpus ſumptum idem faciet ſemper:
quare nullũ erit
tempus, in quo mouebit. At uerò fieri non poteſt, ut tẽpo-
re infinito moueat, aut etiam moueatur: finem enim non ba
bet: actio autem, atq;
paßio, babet.
Atquineq;
fieri poteſt,
ut infinitum ab infinito aliquid patiatur. Sit enim tam A
quàm B infinitum. C D autem tempus, in quo paſſum eſt B
ab A: pars igitur infinitæ quæ eſt E quoniam totum B fuit
paſſum, nõ æquali tẽpore paſſa eſt idem: ſupponatur enim
minus, tempore minore moueri: ſit E motum ab A in tẽpo-
re D F: quod igitur est ipſum F D ad C D id eſt ipſum E
ad quippiam finitum ipſius B boc igitur ab A in C D tem-
pore motum eſſe neceſſe eſt: ſupponatur enim ab eodem in
maiore tẽpore atq; minore maius minusúe pati, quæ quidẽ
Nullo ergo tẽpore finito:
infinitum ab infinito moueri poteſt:
in infinito ergo:
ſed infi
nitum quidem tempus finem non babet, id autem quod eſt
motum, babet. Si igitur omne ſenſibile corpus actiuam,
aut paßiuã, aut utranq; potentiã babet, impoßibile eſt cor-
pus infinitum, ſenſibile eſſe. At uerò quæ corpora etiam
ſunt in loco, omnia ſenſibilia ſunt. Non ergo corpus ullum,
extra cœlum infinitum erit. At neq;
etiam finitum.
Nullum
ergo corpus omnino eſt extra cœlum: nam ſi intelligibile
ſit, erit ſanè in loco: extra enim, &
intus, locum ſignificant:
quare ſenſibile corpus erit: ſenſibile autem nullum, eſt non
in loco. Licet etiam &
rationes afferre, ad artificem diſſe
rendi magis accommodatas. Neque enim uerſari poteſt
infinitum, ſi ſit ſimilium partium, quippe cùm non ſit me-
dium infiniti: id uerò quod uerſatur, circa medium mouea-
tur, neque rectà moueri: oportebit enim alium tantum infi-
nitum eſſe locũ, ad quẽ ſuapte natura mouebitur, & alium
item tantum, ad quem præter naturam feretur. Præterea
ſiue natura motum babeatrectè pergẽdi, ſiue ui moueatur,
utroq; profectò modo mouẽtes uires infinitas eſſe oportet.
Vires enim infinitæ ſunt infiniti, & infiniti uires ſunt infini
tæ. Quare et id qd' mouet, infinitũ eſſe neceſſe eſt.
Eſt autẽ
in biſce quæ de motu ſunt dicta, ratio quædam, qua demon-
ſtratur nibil finitorum potentiam infinitam, neq; quicquã
infinitorum finitam babere. Si igitur id quod ſecundũ natu
ram mouetur, & præter naturam moueri poteſt:
erunt infi
nita duo, id inquam quod ſic mouet, & id quod mouetur.
Præterea, quid eſt id quod infinitum mouet? nam ſi ipſum
ſeipſum mouet, animatum erit profectò: boc autem, quonã
pacto infinitũ animal eſſe poteſt? Sin aliud quippiam eſt,
id
quod mouetur, forma potentiáq; diuerſa.
Si uniuerſum autẽ
nõ ſit continuũ, ſed ut Democritus dicit, ac Leucippus, cor
pora uacuo ſint distincta, unum omniũ eſſe motum neceſſe
eſt: ſunt enim figuris distincta:
naturã autẽ ipſorũ unam in-
quiunt eſſe, perinde atq; ſi quodq;
ſeparatum aurum eſſet:
borũ autẽ, uti dicimus, eundẽ eſſe motũ neceſſe eſt:
quo nãq;
una gleba fertur, eò & uniuerſa terra mouetur:
&
totus
ignis, atq; ſcintilla, eundem ad locum feruntur.
Quare ſi
cuncta pondus babent, nullum corpus leue ſimpliciter erit:
ſi cuncta ſunt leuia, nullum erit particeps grauitatis. Præ-
terea ſi pondus babent, uel leuitatẽ, aut ultimũ quid uniuer-
ſi, aut medium erit: boc autẽ eſſe nequit, quippe cùm ſit in-
finitum: omnino autem ubi medium non eſt, aut ultimum,
neque boc quidem eſt ſupra, boc autem infra: &
nullus la-
tionis locus corporibus erit. At bic ſi non ſit, motus non
erit: moueantur enim aut ſecundũ naturam, aut præter na-
turam, neceſſe eſt: bæc autẽ definita ſunt proprijs, alienisq́;
locis. Præterea ſi ubi præter naturam manet quippiam,
aut quò fertur, illum alij locum cuipiam competere naturæ
neceſſe eſt, quod quidem ex inductione patere poteſt, non
omnia ſanè pondus, aut leuitatẽ babere, ſed quædã babere,
guædam non babere neceſſe eſt. Vniuerſi igitur corpus in-
finitum non eſſe: ex bis quæ diximus patet.
Si plures ſint mundi, neceſſe eſt ex corporibus ſimilis naturæ con
ſtent. Quodq́;
non ſint plures.
Et {que} ſit neceſſe rerũ ſenſilium
loca ſinita eſſe & determinata.
NV{nc} autem dicamus, cur &
plures eſſe cœli nõ poſ-
ſunt: boc enim conſiderandum diximus eße, ſi quiſ-
piam demonstratum eße de corporibus uniuerſaliter non
putet, extra mundum bunc nibil ipſorum eße poße, ſed
bus, quæ indefinitè ponuntur. Omnia itaq;
corpora &
ui,
& natura, &
manent &
etiam mouentur:
atq;
quo in loco
nõ ui manent, ad eum ſecundũ naturam feruntur: &
ad quẽ
nõ ui feruntur: in eo manent natura:
quo uerò in loco ui ma
nent, ad eũ & ui ſanè ferũtur:
&
ad quẽ ui feruntur, in eo
ui quoq; manent.
Præterea ſi bæc latio ui fit, contraria cõ
petit ſecundũ naturã. Atq;
ſi ad hoc medium illinc ui ter-
ra feretur, hinc illuc ſecundũ naturam feretur. Et ſi hîc ter
ra non ui manet, & huc natura ſanè feretur.
Vnum enim
eum motum, qui ſecundũ naturã cõpetit, eſſe constat. Præ
terea mundos uniuerſos ex eiſdem corporibus cõstare, cùm
ſint eiuſdem naturæ neceſſe eſt: corporũ etiã unumquodq;
potentiam eandem habere neceſſe eſt:
ut terram, ignẽ, &
ea
quæ inter hæc collocantur. Nam ſi hæc ſolo conueniunt no
mine, & nõ forma eadem, ea quæ illic &
hîc ſunt dicuntur,
uniuerſum quoq; nomine profectò tantùm modus dicetur.
Patet igitur ipſorum aliud è medio, aliud ad medium aptũ
eſſe ſuapte natura ferri, ſi ignis omnis eiuſdem eſt formæ, et
unumquodq; etiam cæterorum, quemadmodum &
eæ par
tes ignis quæ hoc in mundo ſunt. Hæc autemita ſeſe habere
neceſſariò, ex ſuppoſitionibus hiſce patet, quas demotibus
prius attulimus. Nam &
motiones finitæ ſunt, &
unum-
quodq; elementorũ per unum quemq;
motum dicitur.
Qna-
re ſi motiones eædem ſunt, & elementa ſint eadem ubiq;
ne-
ceſſe eſt. Partes igitur terræ quæ in alio mundo ſunt, ad
hoc medium aptæ ſunt ferri. Et ignis etiam qui eſt ibi, ad
hoc ultimum ferri ſuapte natura poteſt. At impoßibile eſt:
ſi enim hoc eueniat, ſurſum quidem terram ſuo in mundo,
ignem autem ad medium ferri neceſſe eſt. Simili modo &
illius mundi petẽtem neceſſe eſt, propterea quòd mundi in-
ter ſeſe talem habẽt poſitionem. Aut enim ponendum non
eſt eandem corporum naturam ſimplicium in cœlis pluri-
bus eſſe, aut ſi eandem eſſe ponamus, ipſum-medium unum,
& ultimum itidem unum faciamus neceſſe eſt:
quòd ſi hoc
abſurdum eueniat, uno plures eſſe mundos impoßibile eſt.
Cenſere autem aliam ſimplicium eſſe naturam, ſi minus
aut plus à proprijs locis distent, metas egreditur rationis: quid enim refert tanta longitudine, an tanta distent?
Diffe-
runt enim tantò ratione magis, quantò plus distant: formã
autẽ eandem habent. At uerò motum ipſorũ aliquem eſſe
neceſſe eſt: patet enim ipſa moueri.
Omnibus´ ne igitur mo
tibus ut moueri, contrarijsq́ dicemus? at quod omnino mo-
ueri aptum non eſt, id ut ui moueatur fieri nequit. Siigi-
tur eſt quiſpiam motus ipſorum ſecundum naturam, & eo-
rum ſanè quæ ſunt eiuſdem formæ, et ſingulorum ad unum
numero locum, ad hoc inquam medium, & ad hoc ultimũ,
motionem eſſe neceſſe eſt. Si uerò ad eadem ſpecie, plura
autem numero motus ipſorum ſit, propterea quod & ſin-
gula plura quidem ſunt, ſpecie uerò non differunt: nõ huic
quidem partium tale, huic autẽ non tale, ſed ſimiliter omni-
bus idem accõmodabitur: eadem enim omnes inter ſeſe ſpe-
cie cõstat eſſe, numero uerò quamuis à quauis differre. Hoc
autem ideo dico, quia partes quæ hîc ſunt, & partes quæ
in altero mundo ſunt, inter ſeſe ſimiliter habent: &
ea quæ
hinc eſt ſumpta nullã differentiã ad earum partium ullam
habet, quæ in alio & in eodem ſunt mundo, ſed eodẽ ſe ha-
bent ad omnes: quippe cùm inter ſeſe non differunt forma.
Quare aut haſce ſuppoſitiones mouere, aut mediũ unum
ultimum unum eße neceße eſt.
Quod ſi ſit, &
cœlum
his eiſdem profectò ſignis, eiſdemq́ neceßitatibus unum ſo
lum & non plures eße neceße eſt.
Eße autem quippiam
quò ferri terra eſt apta, acignis, ex cæteris etiam patet: o-
mnino enim id, quod mouctur, ex quopiam in quippiam mu
tatur, atq; hæc ex quo inquam, &
in quod, ſpecie differunt:
omnis autem mutatio, finita eſt ſanè.
Id enim quod ſanatur,
ex morbo it ad ſanitatem: &
id quod accreſcit, è quantitate
parua ad magnam accedit: &
id ergo quod fertur legẽ ean
dem ſubit: etenim hoc ex loco in locum eundo fit.
Id ergo ex
quo, & id ad quod aptum eſt ferri, ſpecie differre oportet:
quemadmodũ id quod ſanatur, non quibus ſine ullo diſcri-
mine pergit, neq; quo uult hiſce qui mouet.
Etignis ergo, et
terra, non in infinitum, ſed in oppoſita ſanè feruntur: ſupra
autem & infra, ſunt ea quæ in loco ſubeunt oppoſitionem.
Quibus efficitur, ut hæc lationis ſint fines:
nam &
con-
uerſio, oppoſita quodammodo habet ea, quæ per diametrũ
distant: toti uerò nõ eſt contr arium quicquã.
Quare &
ex
hiſce motio quodammodo in oppoſita fit, atq; finita.
Sit
igitur quiſpiam exitus, & non ſine fine ferãtur neceſſe eſt.
Non ferri autẽ hæc in infinitũ, ſignum etiam hoc eſſe uide-
tur: terra nanq;
&
ignis quo propinquiora ſunt locis ſuis,
illa quidẽ medio, ignis uerò ſupero loco, eò celerius porrò
feruntur. Quòd ſi infinitus eſſet ſuperus locus, infinita
nimirum & celeritas eſſet:
&
ſi celeritas infinita eſſet, &
grauitas etiam & leuitas infinita eſſet.
Nam ut id quod
inferius pergeret celeritate differens, grauitate celere eſſet,
ſic ſi infinita eſſet huius accretio, & incrementum ſanè ce-
leritatis infinitum etiã eſſet. At uerò neque ab alio, neque
ui (ut quidam inquiunt) extruſum, ſurſum alterum ipſorũ,
tardius enim maior ignis ſurſum,
& maior terra deorſum utiq;
moueretur.
nunc autem con-
trarium fit: ignis enim maior, &
terra etiã maior celerius
ſemper proprium locũ petit. Neq;
porrò celerius prope
finem pergerent, ſi ui, extruſioné que mouerentur: omnia
nanq; quæ ita mouentur, cũlongius ab eo quod uim attulit
distant, tardius ſanè feruntur: atque unde ui pulſa ſunt, illuc
non ui, ſed ſuopte nutu feruntur. Quare fides ex hiſce,
ſumi de hiſce de quibus loquimur ſatis poteſt. Præterea,
per rationes etiam quæ ex prima philoſophia adduci poſ-
ſunt, & ex ipſa conuerſione quam quidem hic ſimiliter
& in cæteris mundis perpetuam eſſe neceſſe eſt, hoc idem
demonstrari profectò poteſt: fuerit inſuper manifestum
cœlum neceſſariò unum eſſe: &
ſi hoc conſiderabimus mo
do. Nam cùm tria ſint elementa corporea, tria nimirum
& loca elementorum erunt.
Atq;
unus quidem locus, cor-
poris eius erit, quod ſub omnibus collocatur, qui quidem cir
ca medium eſt. Alius autem, eius quod orbe fertur, qui qui-
dem ultimus eſt. Et tertius, eius quod eſt medium corpus, qui
quidem inter hæc loca medius eſt: in hoc enim id eſſe cor
pus neceſſe eſt, quod eminet leuitate: nam ſi in hoc non eſt,
extra collocabitur ſanè: at fieri non poteſt, aliud enim pon-
dere caret, aliud pondus habet. Locus autẽ eius corporis,
quod pondus habet, inferior eſt, ſi hiſce qui eſt in medio,
grauis eſt corporis locus. At neq;
præter natur am in hoc
eſt loco: competet enim alij ſecundum naturam:
at nullum
eſt aliud corpus in ratione rerũ, ut patuit. In ipſo ergo me-
dio qui eſt inter dicta loca, hoc eſſe neceſſe eſt: huius autem
ipſius quænam ſint differentiæ, poſterius explicabimus. De corporeis igitur elemẽtis quænã, &
quot ſunt, &
quis
quot inſuper ſunt multitudine ipſa lo-
ca, ex ijs quæ diximus patuit.
Non folùm non eſſe plures mundos:
ſed &
fieri non poſſe ut ſint
plures. Cœlum ex omni ſenſibili materia conſtare, Non con-
tingere extra cœlum corpus ullum factum effe.
_DI_camus autem deinceps oportet, mundum non ſolùm
inſuper
perpetuum eſſe, cùm neq; corruptionẽ, neq;
generationem
ſubire poßit, primò dubitatione de ipſo allata: nam ſi hoc
pacto conſider auerimus, impoßibile eſſe uidebitur unum
ipſum ac ſolum eſſe: uniuerſis enim rebus, quæ aut à natura:
aut ab arte ſunt factæ, aliud eſt ipſa per ſeipſam forma, &
quæ eſt cũ materia miſta: ceu ſphæræ forma alia eſt &
au-
rea, atq; ænea ſphæra:
circuli rurſus alia eſt ipſa forma, &
æneus circulus, ligneusúe: ſphæræ nanq;
quidditatẽ, aut cir
culi aßignantes, non aurũ, non æs in ratione dicemus, quip-
pe cùm hæc ſubstantiæ hiſce non ſint. Si uerò æneã, aut au-
re am fphæram dicemus, etiã ſi præter ſingulare quic quam
aliud intelligere, aut ſumere non poſſumus: interdum enim
ut hoc accidat, nihil obstat, ueluti ſi ſolus unus circulus fue-
rit ſumptus: nõ minus enim illud eſſe circuli, &
huius circu
li erit: &
illud quidem forma, hoc autem ut materia forma
erit ac ſingulare. Cùm igitur cœlum ſenſibile ſit, ſingula-
re erit profectò: ſenſibile enim omne, in materia eſt:
ſi ſingu
lare autem eſt: aliud eſſe huiuſce cœli, &
cœli ſimpliciter
erit. Eſt ergo aliud, hoc cœlum, et ſimpliciter cœlum:
atq;
hoc eſt ut ſpecies, atq; forma, illud ut cum materia mixtum.
Quorum autem forma quædam &
ſpecies eſt eorũ aut
ſunt, aut eſſe plura ſimpliciter poſſunt: nam ſi ſint, ut quidã
inquiunt, formæ hoc accidere ſanè neceſſe eſt. Sin nihil ſit
in o-
mnibus enim hiſce quorum ſubstantia in materia eſt, plura
eſſe & infinita ea quæ ſunt eiuſdem ſpeciei uidemus.
Quare
aut plures ſunt cœli, aut plures eſſe profectò poſſunt. Ex
his igitur quiſpiam existimauerit, & eſſe plures cœlos, &
etiam eſſe poſſe. Conſiderandum autẽ rurſus eſt, quidnane
horum dicitur rectè, & quid non rectè.
Aliam igitur eſſe
formæ rationẽ eam quæ ſine materia eſt, aliam eam quæ in
materia eſt, rectè profectò dicitur, atq; uerũ eſſe ponatur:
nulla tamen ob id ipſum mundos aut plures eſſe, aut plures
eſſe poſſe neceßitas eſt, ſi hic uniuerſa ex materia constat,
ut & constare uidetur.
Hoc autem modo, forſitan id quod
dicitur magis patebit: ſi enim ſimitas concauitas eſt in naſo,
aut in carne, caroq́ materies eſt ſimitatis, ſi omnibus ex car
nibus una fieret caro, atq; in hac ſimitas eſſet orta, nullum
aliud ſimum aut eſſet, aut fore omnino poſſet. Simili quoq;
modo ſi materies in homine caro eſt, atque oſſa, ſi uniuerſa
ex carne, atq; oßibus fieret homo, atq;
illa dißolui nõ poſ-
ſent, alius homo profectò eſſe non poſſet. Eadẽ fuerit &
in
omnino enim quorum ſubstantia in ſubiecta
materia quadam eſt, eorum nihil oriri poteſt, ſi non aliqua
materia ſit. Cœlum autem, eſt quidem ſingulare, &
ex ma
teria constat: ſed ſi non ex ipſius materiei parte, ſed ex uni-
uerſa materia constat, eſſe quidem ipſius cœli, atq; huiuſce
cœli aliud eſt: non tamen aut aliud erit, aut plures fieri poſ-
ſunt, propterea quòd uniuerſam hoc materiam eſt comple-
xum. Restat ergo hoc demonstrare, ex uniuerſo inquam
ipſum naturali corpore, ſenſibiliq́; constare.
Dicamus
autem primum quidnam cœlum eſſe dicimus, atq; quot mo-
dis: quò magis id nobis manifestum quod quæritur:
fiat.
uerſi conuerſionis: aut id natur ale corpus, quod eſt in ulti-
ma uniuerſi cõuerſione: ultimum enim ſuperumq́;
corpus:
cœlum maximè conſueuimus appellare, in quo &
uniuer-
ſum diuinum dicimus eſſe. Alio modo cœlum id corpus
dicimus, quod eſt proximũ ultimæ uniuerſi conuer ſioni, in
quo luna, & ſol, &
nõnullæ ſtellarum ſunt collocatæ:
hæc
enim, in cœlo dicimus eſſe. Inſuper alio modo dicitur cœ
lum id corpus quod à conuerſione ultima cõtinetur: totum
enim, ac uniuerſum, cœlũ dicere conſueuimus. Cùm igitur
cœlum tribus modis dicatur, totum id quod ab extrema cõ-
uerſione continetur, ex uniuerſo naturali ſenſibiliq́; corpo-
re constare neceſſe eſt, propterea quòd extra cœlum neq;
eſt quicquã corpus, neq; eſſe omnino poteſt.
Nam ſi ultra
ultimam conuerſionem corpus ſit naturale, ipſum aut ſim-
plicium quippiam corporum, aut cõpoſitorum eſſe, et aut
ſecundum naturã, aut præter naturã ſeſe habere neceſſe eſt.
Simplicium igitur corporum quidquam omnino nõ erit:
demonstratum eſt enim, id quod orbe fertur, mutare ſuum
locum non poſſe. Atneque id eſſe poteſt, quod è medio
fertur, neq; etiam id quod ſub omnibus collocatur:
etenim
natura quidem ibi non erunt: alia nanq;
ſunt ipſorum pro-
pria loca. Si uerò præter naturam ſunt, alij cuipiam corpo-
rum exterius ille locus competet ſecundum naturam: qui
nanq; hic præter naturam tribuitur, is alij competat ſecun-
dum naturã neceſſe eſt: at nullum aliud præter hæc, in ra-
tione rerum ſimplex eſt corpus. Impoßibile eſt ergo, cor-
porum extra cœlum quicquã ſimplicium eſſe. Quòd ſi cor
pus ſimplex nequeat ullum eſſe, neq; quicquam mistorum
etiam eſſe poteſt: ſint enim et ſimplicia, ſi ſit mistum neceſſe
At uerò, neq;
fore etiã poteſt:
aut enim præter naturam,
aut ſecundum naturam, aut ſimplex, aut mistum identidem
erit. Quare eadẽ ratio ſanè redibit:
nihil enim refert, ſi ſit
aut fore poßit conſiderare. Patet igitur ex dictis, nec eſſe,
nec fore poſſe ullius extra cœlum corporis molem: uniuer-
ſus enim mundus ex ſua tota materia cõstat: materia nanq;
ipſius naturale eſt, atq;
ſenſibile corpus.
Quare neq;
nunc
plures ſunt cœli, neq; fuere, neq;
etiam fore poſſunt, ſed uni-
cum eſt hoc cœlum, atq; perfectum.
Patet inſuper, neque
locum extra cœlum eſſe, neq; uacuum, neq;
tempus.
In omni
nanq; loco, corpus eſſe profectò poteſt.
Vacuum autem id
eſſe dicunt, in quo corpus non eſt, ſed eſſe poteſt. Tẽpus ue-
rò, motus numerũ eſſe constat: &
motus, ſine naturali cor-
pore nullus eſt. At demonstratũ eſt, extra cœlum nec eſſe,
neq; uacuum neq;
tempus.
Quocirca neq;
apta ſunt ea quæ
illic ſunt eſſe in loco, neq; tempus ſeneſcere ipſa facit, neq;
ullius eorum eſt ulla mutatio, quæ ſuper extima ſunt diſpo-
ſita latione, ſed nullis alterationibus, nullis paßionibus
prorſus ſubiecta, optimã in uniuerſa ſempiternitate uitam,
& ſufficientißimam habent:
diuinè nanq;
nomen hoc pro-
nuntiatum eſt ab antiquis: finis enim qui uitæ uniuſcuiuſq;
continet tempus, cuius nihil eſt extra ſecundum naturam,
ſempiternitas uniuſcuiuſq; eſt nuncupatus:
per eandem etiã
rationem finis uniuerſi cœli, ac finis hiſce, qui tempus to-
continet ſemper:
ſempiternitas eſt, à ſem-
per eſſendo appellatione ſumpta, immortalis ſanè atq; diui
na: unde &
cæteris, alijs exactius, alijs offuſcatius, ipſum
eſſe, uiuereq́; depẽdet:
etenim ut in externis circa diuina ſen
tentijs perſæpe rationibus, diuinum omne neceſſariò muta
tione uacare uidetur, primum ipſum ac ſummũ ita ſe habẽs,
Neq;
enim aliud præstabilius eſt, quod qui-
dem moueret: illud enim porrò diuinius eſſet, neq;
prauita-
tis cuiuſquam eſt particeps, neq; bonorum ſuorum cuiuſ-
quam indiget. Et inceſſabili igitur motu, non abſq;
ratione
mouetur: uniuerſa enim ceſſant, deſinuntq́;
moueri, cùm ue-
nerint ſuum in locum: eius autem corporis quod uerſatur,
idem eſt locus, in quo incepit, & in quo finit.
An mundus ſit factus, antiquorum opiniones.
Quòd præter ra-
tionem ſit opinio dicentium, mundum eſſe factum, & non in,
teriturum. Ne{que} genitum eſſe mox interiturum recte ſtatui.
_H_Iſce determinatis conſideremus deinceps oportet,
incorruptibilis, an corruptibilis, prius cæterorum opinio-
nibus recitatis: demonstrationes enim contrariorum, dubi-
tationes de contrarijs ſunt. Inſuper &
dicenda magis cre-
dentur, ſi ſententiarum earum, quæ in controuerſiam ue-
niunt, iura prius fuerint audita: abſentes enim condemnari
minus utique uidebuntur, etenim eos qui ſatis iudicauerint
ueritatem, nõ aduerſarios, ſed arbitros eſſe oportet. Omnes
itaq; factum quidem aſſerunt eſſe, ſed factũ quidam perpe-
tuum, quidam caducum, perinde ut quoduis aliud eorum,
quæ natura constant, in quiunt eſſe. Quidam uicißim inter-
dum hoc, interdum alio modo ſeſe habere ſubeuntem cor-
ruptionem, id' que ſemper hoc fieri modo dicunt: ut Agri-
gentinus Empedocles, ut Epheſius Heraclitus dicit. Igi-
tur factum quidem eſſe, perpetuum tamen eſſe aſſerere, ex
ijs eſt profectò quæ nequeunt eſſe: ea nanque ſola ponen-
da ſunt, quæ in multis, aut in omnibus eſſe uidemus. De
hoc autem, contrarium accidit: uniuerſa enim quæ fiunt,
& corruptionem ſubire uidentur.
Præterea quod non
uniuerſa æternitate non põt, id & mutari profectò nequit:
erit enim aliqua cauſa, quæ quidẽ ſi prius eſſet, aliter id ſeſe
habere poſſet, quod aliter ſeſe habere non poteſt. Quòd ſi
mundus ex aliter prius habẽtibus cõstat, ſi ſemper ſic ſe ha-
bentibus, & nõ petentibus aliter ſe habere, factus ipſe pro-
fectò nõ eſt: ſi uerò eſt factus, et illa aliter ſeſehabere poſſe,
& nõ ſemper ita ſeſe habere, neceſſe eſt.
Quare et cõstituta
diſſoluentur, & diſſoluta, ante cõstiterunt, atq;
hoc infini-
ties, aut ſic ſe habuit, aut poterat ſic habere: quod ſi ita eſt,
nõ uacabit ſanè corruptiõe, neq; ſi olim aliter ſeſe habebat,
neq; ſi aliter ſeſe habere poßit.
Subſidium autẽ quod quidã
eorũ qui dicunt mundũ incorruptibilẽ quidẽ eſſe, at tamen
factũ eſſe, ſibijpſis enitũtur ferre, uerũ non eſſe uidetur. In-
quiunt enim & ſe perinde ut geometræ, qui deſignationes
deſcribunt, de generatione mundi dixiſſe, nõ quia aliquãdo
mundus eſt ortus, ſed gratia doctrinæ, quia diſcentes magis
cognoſcunt, ſit ut deſignationẽ uiderint factũ. Hoc autem,
nõ idem eſt, ut dicimus: nam in deſignationẽ quidẽ affectio-
ne, omnibus poſitis eſſe ſimul accidit idem. In horum autẽ
demonstrationibus, non idem, ſed impoßibile ſanè accidit.
Ea nanq; quæ prius, posteriusúe ſumuntur, ſubcontraria
ſunt: ex inordinatis enim olim, inquiunt ordinata fuiſſe, ut
autem idem ordinatum ſit, ſimul atq; inordinatum, fieri ne-
quit, ſed generationẽ eſſe: quæ ſeparat, tempusúe, neceſſe
eſt: in deſignationibus uerò, nibil eſt tempore ſeparatum.
Eſſe igitur impoßibile perpetuum ipſum, ſimul ac factum
eſſe, ex his quæ diximus patet. Constituere uerò mundum
uicißim atq; diſſoluere, nihil aliud eſſe uidetur, quàm ipſum
ſempiternum quidem, formam autem mutantem, extruere:
ſi quis interdum corrũpi, interdum eſſe puta-
ret quempiam qui uir ex puero, & ex uiro fieret puer:
eſt
enim perſpicuũ, ſi elementa inter ſeſe cõueniunt, nõ quem-
uis, ſed eundem ordinem, eandemq́; fieri constitutionẽ:
præ-
ſertim ſecundum eos, qui hanc ſententiam dicunt, qui quidẽ
utriuſque diſpoſitionis contrarium ipſum cauſam inquiũt
eſſe. Quare ſi totum quidem corpus cõtinuum permanens,
interdum hoc, interdum illo diſponitur modo, ac perorna-
tur: cõstitutio uerò totius, mundus eſt, atq;
cœlum:
nõ utiq;
mundus, ſed diſpoſitiones ipſius fiunt, ac corrumpuntur.
Hoc autem, ortum inquam mundum omnino corruptum
iri, & non redire, ſi ſit quidem unus, impoßibile eſt.
Nam
antea quàm ortus eſſet, constitutio præcedens ipſum, ſem-
per nimirum erat: quam quidem haud factam, mutari non
poſſe dicimus: ſin uerò ſint infiniti, magis fieri poteſt.
At
uerò hoc etiam ſi fieri poßit nec´ne, perſpicuũ ex hiſce quæ
poſterius dicentur euadet. Sunt enim quibus fieri poſſe ui-
detur, ut & ingenerabile quippiam corrumpatur, &
ortũ
uacet corruptiõe, ut in Timæo aſſeritur: illic enim Timæus,
cœlum eſſe quidem ortum, non tamen eſſe caducum, ſed re-
liquo ſemper fore tempore dicit: ad quos, naturaliter quidẽ
de cœlo ſolum eſt dictum. Si uerò de omnibus uniuerſaliter
conſiderauerimus, de hoc quoq; fuerit manife ſtum.
Quòd cognoſcẽdi ſint modi geniti, at{que} ingeniti:
&
corruptibilis
Quòd po-
tentia quanta permaximum ſit aſsignanda.
_PR_imùm autem distinguamus oportet, quo modo ge-
nerabilia, & ingenerabilia, &
corruptibilia, &
in-
corruptibilia dicimus. Nam cùm multipliciter dicantur,
& ſi nihilad rationem refert, mentem indefinitè ſeſe ha-
bere neceſſe eſt, ſi quiſpiam ut diuiſibili eo utatur, quod
non eſt enim manifestum, per quam
ipſorum naturam id accidit, quod eſt dictum. Dicitur itaq;
ingenerabile uno modo, ſi ſit quippiam nunc, quod anteà
non erat ſine generatione, mutationeúe: ut ipſum tangi
quidam inquiunt, atq; moueri:
dicunt enim, non poſſe tan-
gens generari, neque ſubiens motum. Alio modo, ſi fieri, uel
ortum eſſe quippiam poßit, & non ſit:
nam &
hoc ingene
rabile dicitur, quia ortum ſubire poteſt. Alio modo, ſi quip
piam omnino factũ eſſe impoßibile ſit, ut interdum ſit, in-
terdum non ſit. Impoſſibile autem, dupliciter dicitur:
aut
enim quia non uerum eſt dicere ortum eſſe poſſe, aut quia
non facilè, nec citò, nec bene oriri poteſt. Eodem modo &
generabile uno dicitur modo, ſi ſit quippiam posterius,
quod prius non erat, ſiue per generationem, ſiue ſine gene-
ratione. Alio modo, ſi poßibile ſit, ſiue ueritate, ſiue facili-
tate poßibile ipſum ſit definitum. Alio modo, ſi generatio
ſit ipſius ex eo quod non eſt, ad id quod eſt, ſiue iam ſit, per
generationem autem ſit, ſiue & nondum ſit, eſſe autem poſ-
ſit. Corruptibile etiam &
incorruptibile, ſimiliter dicitur.
Nam ſi quippiam prius erat, postea uerò non eſt, aut eſt
quidem, nõ eſſe autem poteſt: ſiue per corruptioncm, muta-
tionemúe, ſiue ſine corruptione, corruptibile illud dicimus
eſſe. Interdum &
id quod per corruptionẽ non eſſe poteſt,
corruptibile eſſe dicimus. Et inſuper alio modo, id quod
facilè corrumpitur: quod quidem quiſpiam facile corrupti
bile dixerit. De incorruptibili, eadem eſt etiam ratio.
Aut
enim id quod ſine corruptione interdum eſt, interdum non
eſt, incorruptibile dicimus: quo pacto tactus incorruptibi-
les eſſe dicũtur, propterea quòd prius erant, & postea non
ſunt ſine corruptione. Aut id quod quidẽ eſt, non eſſe autẽ
aut non eſt futurum unquam, nunc autem eſt:
tu
enim es nunc, & tactus eſt etiã nunc:
corruptibilis tamẽ eſt
is, quia erit aliquãdo tẽpus, quãdo nec te eſſe, nec hæc tan-
gere uerè dicetur. Id uerò maximè propriè incorruptibile
dicitur, quod quidẽ eſt, nõ põt autẽ ſic corruptũ eſſe, ut nũc
quidẽ ſit, posteà uerò nõ ſit, aut nõ eſſe poßit. Aut et id qd'
nondũ corruptũ eſt, nõ eſſe autẽ posterius põt. Dicitur etiã
incorruptibile, & id quod non facilè corrũpitur.
Si igitur
hæc ita ſint, cõſiderandũ eſt quomodo poßibile, & impoßi
bile dicimus. Nã &
quod proprijßimè incorruptibile dici-
tur, ex eo dicitur ſanè, quia corrũpi nõ põt, neq; quandoq;
eſſe, quandoq;
nõ eſſe.
Etingenerabile id proprijßimè dici-
tur, quod ſic generarinon põt, ut prius quidẽ nõ ſit, poste-
rius uerò ſit, qualis eſt diameter cõmenſurabilis lateri. Si
igitur quippiã per decẽ millia paſſuũ moueri põt, aut pon-
dus leuare, id quod maximũ põt, dicere ſemper ſolemus: ue-
luti centũ leuare libras, aut per decẽ millia paſſuũ ambula-
re, quanquã & partes, quæ citra ſunt, poteſt, ſi et exceſſum
poteſt: quo patet ad finẽ, atq;
exceſſum, definiri potentiam
oportere. Id igitur, quod põt tot per exceſſum, &
ea quæ
ſunt citra, neceſſe eſt ceu ſi centũ libras leuare põt, & duas
poſſe: &
ſi per decẽ millia paſſuũ ambulare põt, et per duo
ambulare poſſe. Potentia uerò ipſius exceßionis eſt:
&
ſi
quippiã tantũ nõ põt, eo per exuperationẽ dicto, & plura
nõ poteſt: qui nanq;
centũ paſſus tranſire nõ põt, is &
cen
tum & unũ non poteſt.
Nihil autẽ nos conturbet:
id enim
quod propriè poteſt, per finẽ exceßionis ſit definitũ: forſi-
tan enim quiſpiã dicet id quod dictum eſt nõ neceſſariò ita
eſſe: qui nanq;
magnitudinẽ decẽ paſſuũ uidet, is nõ &
ma-
gnitudines eas, quæ ſunt citrà uidebit: ſed contra potius qui
maio-
rum ſenſum habebit. Verùm nihil ad rationem refert:
ipſa
enim exuperatio, aut in potentia, aut in re ipſa ſit definita. Id enim quod dicitur, patet:
nam uiſis quidem hiſce, qui eſt
minoris, excedit, celeritas autem ea quæ eſt maioris.
Decem Quæſtiones.
_H_Is autem determinatis, dicenda ſunt ea, quæ deinceps
Si igitur aliqua ſint, quæ eſſe, &
non eſſe
poſſunt, quoddam tempus maximũ & eſſendi, &
non eſſen
di, definitum eſſe neceſſe eſt. Atq;
dico rem eſſe poſſe, &
nõ
eſſe poſſe, in unoquoq; prædicamẽto:
ut hominẽ aut album,
aut tricubitum, aut aliquid aliud tale: nam ſi nõ erit definitũ
quiddam, ſed ſemper propoſito maius, & quo non eſt mi-
nus, idem erit profectò poßibile eſſe tẽpore infinito, & non
eſſe alio tempore infinito. At hoc eſſe nequit.
Principiũ
autem hinc ſumatur. Impoßibile enim &
falſum, nõ idem
ſignificant. Eſt autem impoßibile, &
poßibile:
&
falſum,
ac uerũ, ex ſuppoſitione: ueluti triangulum impoßibile eſt
ſuos tres angulos duobus rectis æquales habere, ſi hæc ſint,
& diameter commenſurabilis eſt:
ſunt autem ſimpliciter
& poßibilia, &
impoßibilia, &
uera, &
falſa.
Non eſt
igitur idem falſum aliquid eſſe ſimpliciter: &
ſimpliciter
impoßibile: te nanq;
dicere ſtare, falſum eſt quidem, ſed non
impoßibile: ſimiliter &
eum qui citharam quidem pulſat,
non autem cantat, cantare dicere falſum eſt, ſed nõ impoßi-
bile eſt: ſimul autem ſtare, atq;
ſedere, &
diametrum com-
menſurabilem eſſe, non ſolùm eſt falſum, ſed etiam impoßi-
bile. Non igitur idem eſt ſupponere falſum ac impoſ-
ſibile. Impoßibile autem ex impoßibili accidit.
Sedendi
itaque quippiam, ſtandi´que, ſimul potentiam habet, quia
alteram habet:
at non ut ſimul ſtet,
atque ſedeat, ſed in alio tempore. Si uerò quippiam pluriũ
potentiam habeat tempore infinito: non eſt hoc in alio atq;
alio tempore, ſed ſimul.
Quare ſi quippiam, quod eſt tem-
pore inſinito eſt corruptibile: illud ut non ſit potentiam
habet. Si igitur eſt tempore infinito, ſit id quod poteſt:
ſimul ergo erit, atque non erit actu. Falſum igitur accidit,
quia falſum ſuppoſitum eſt: ſed ſi impoßibile non eſſet, non
id utiq; accidit quod &
impoßibile eſſet.
Omne ergo quod
ſemper eſt, incorruptibile ſimpliciter eſt. Similiter &
inge
nitum eſt: nam ſi generabile eſt, erit poßibile aliquo in tem-
pore non eſſe: corruptibile enim id eſt, quod prius quidem
erat, nunc quidem non eſt: aut quod nunc quidem eſt, poteſt
autem aliquando posterius non eſſe. Generabile uerò id
quod prius non eſſe poteſt. At non eſt tempus, aut in fini-
tum, aut finitum, in quo id, quod ſemper eſt, nõ eſſe poteſt:
etenim finito tempore eſſe poteſt, quippe cùm eſſe & tem-
poreinfinito poßit. Non ergo contingit idem, ac unum &
ſemper eſſe, & ſemper non eſſe poſſe:
at neque non ſemper
eſſe, quod patet eſſe negationem. Impoßibile eſt ergo &
ſemper quippiam eſſe, & corruptibile eſſe.
Pari modo
nec generabile: nam ſi duo ſint termini, posterior´ que ſine
priore ineſſe non poßit: ſi ille competere non poteſt, &
posterior etiam cõpetere nequit. Quare ſi id quod eſt ſem-
per, non eſſe aliquando nõ poteſt, impoßibile eſt & gene-
rabile eſſe. Cùm autem negatio quidem eius, quod ſemper
eſſe poteſt, ſit id quod non ſemper eſſe poteſt, contrarium
autẽ id, quod non ſemper eſſe poteſt, & negatio eſt id, quod
non ſemper non eſſe poteſt, negationes amborum compe-
tere eidem neceſſe eſt, & eſſe medium eius, quod ſemper
eius quod ſemper non eſt:
id quod eſſe &
non eſſe
poteſt: utriuſq;
nanq;
negatio quandoque competet, ſi non
ſemper ſit. Quare ſi id, quod non ſemper non eſt, erit quan-
doq;: atq;
non erit:
&
id quod non ſemper eſſe potest, ſed
quandoq; eſt, ut &
non ſit, erit ſanè, atq;
nõ crit.
Idem ergo
poßibile erit eſſe, atque non eße, & hoc eſt medium utro-
rumq;. Ratio autem uniuerſalis hæc est.
Nam A &
B nul
li eidem ineße poßunt. A uerò aut C, &
B aut D:
cuili-
bet inſint. Cui igitur neque A, neque B inest, ei C B cuilibet
inſint neceße est: ſit autẽ id quod inter A &
B, medium est,
E: id enim quod neutrum contrariorum est:
eorundem me-
dium eße constat. Ambo igitur C, inquam et D, huic inſint
neceße est: nam aut A, aut C cuilibet inest:
quare &
ipſi E.
Cùm igitur A impoßibile ſit eße, inerit ipſum C:
eadem
eſt & in ipſo D ratio.
Neque igitur id quod ſemper eſt,
neque id quod ſemper non eſt, generabile, aut corruptibile
eſt. Patet autem &
ſi generabile, aut corruptibile ſit, non
perpetuum eſſe: ſimul enim poterit ſemper eſſe, &
non ſem
per eſſe: hoc autem prius demõstratum eſt impoßibile eſſe.
Si igitur ingenerabile quippiam eſt, atq;
eſt ens, id ne ſem
piternum eſſe neceſſe eſt? &
pari modo, ſi incorruptibile
eſt? dico autem ingenerabile, ac incorruptibile, ca quæ pro-
priè dicuntur. Ingenerabile quidem id, quod nunc eſt, &
prius non erat uerum dicere haud eſſe. Incorruptibile
uerò quod nunc eſt, & posterius uerũ non erit dicere haud
eſſe. An ſi hæc mutuò ſe ſequuntur, atque ingenerabile
eſt incorruptibile, & incorruptibile ingenerabile:
ipſum
etiam perpetuũ utrunq; ſequatur neceſſe eſt?
Et ſi eſt quip-
piam ingenerabile, & ſi eſt quippiam incorruptibile, ſit
continuò ſempiternum neceſſe eſt. Hoc ita eſſe, &
ex de-
etenim ſi corruptibile eſt, genera-
bile eſſe neceſſe eſt: aut enim ingenerabile aut generabile
eſt. At ſi ingenerabile eſt, incorruptibile eſſe ſupponitur:
et
ſi generabile eſt, & corruptibile eſſe neceſſe eſt.
Aut enim
corruptibile, aut incorruptibile eſt. At ſi incorruptibile
eſt, ingenerabile eſſe ſanè ſupponebatur. Sin uerò mutuò ſe
nõ ſequuntur incorruptibile, atq; ingenerabile:
non neceſſe
eſt aut ipſum ingenerabile, aut incorruptibile, perpetuum
eſſe. Sequi autẽ hæc ſeſe mutuò neceſſariò, ex his emergere
poteſt: generabile enim, &
incorruptibile mutuò ſe ſequun
tur, Manifestũ eſt autẽ et hoc, ex antea dictis: eſt enim id me
diũ inter id quod ſemper eſt, et id quod ſemper nõ eſt, quod
neutrũ ſequitur: hoc autẽ eſt gener abile ipſum ac corrupti
bile: utrunq;
enim deſinito tẽpore quodã &
eſſe, &
nõ eſſe
põt. Si igitur quippiã aut generabile, aut corruptibile ſit,
id mediũ eſſe neceſſe eſt. Sit enim id quidẽ quod ſemꝑ eſt, A:
id autẽ quod ſemper nõ eſt, B:
C uerò ſit generabile, &
D
ſit corruptibile. C igitur inter A et B, mediũ eſſe neceſſe eſt,
illorũ enim ad metrũ ultimũ tẽpus eſt, in quo A ipſum non
erat, aut B ipſum erat. Generabile aũt aut actu, aut potẽtia
neceſſe eſt eſſe: ipſis uerò A B, neutro modo.
Tẽpore igitur
quodã, ac definito, C ipſum & erit, &
rurſus nõ erit, Simi-
liter eſt dicendum & de ipſo corruptibili D.
Generabile er
go, corruptibileúe, utrunq; eſt:
generabile ergo, corruptibi
leúe mutuo ſe ſequũtur. Sit itaq;
ingenerabile E, generabile
F, incorruptibile G, & corruptibile H.
Eſt igitur demon-
ſtratum, F atq; H ſeſe mutuò ſequi.
Quando autẽ ſic aliqua
ut hæc iacent, uelut F quidẽ & H ſeſe mutuò ſequuntur.
E
uerò & F nulli eidẽ competunt, ſed alterum omni compe-
tit: &
ſimili modo ipſa G atq;
H:
tunc E &
G mutuò ſe ſe-
E nanque, ipſum G non ſequetur:
ergo
F ipſum ſequetur: quippe cum cuilibet ipſum E aut F com
petat. At H etiam id ſequetur quod ſequitur ipſum F:
ergo
H, ſequitur G ipſum: at impoßibile eſſe ſupponebatur.
Ea-
dem ratione & G ſequi ipſum E, demonstrabitur.
At ſic ſe
habet ingenerabile E ad generabile F, & incorruptibile G,
ad corruptibile H. Dicere autem nihil prohibere generatũ
quippiam incorruptibile eſſe, & ingenerabile quippiam
corruptum eſſe ſemel illo generato, hoc corrupto: tollere
eſt aliquid eorum, quæ data ſunt. Aut enim infinito, aut
quodam definito tẽpore omnia aut agere, aut pati, aut eſſe,
aut non eſſe poſſunt: &
infinito, propterea quòd tempus
infinitum aliquo modo eſt definitũ: quo non eſt maius.
Id
uerò quod aliqua ex parte eſt infinitum, neq; infinitum eſt,
neq; etiã definitum.
Præterea cur magis hoc in ſigno cor-
ruptum eſt id quod antea ſemper erat, aut generatũ eſt id,
quod prius non er at tempore infinito? nam ſi non magis in
hoc quàm in alio, & ipſa ſigna ſunt infinita, erat quippiã
ut patet, generabile, & corruptibile tempore infinito, ergo
non eſſe tempore infinito poteſt: ſimul enim ut non ſit, &
ſit potentiam ſanè habebit: ipſum quidem prius, ſi corrupti
bile eſt: ipſum autem posterius, ſi generabile eſt.
Quare ſi
poſuerimus eſſe quæ poſſunt: oppoſita ſimul erunt.
Atq;
hoc inſuper, in omni ſigno ſimiliter erit.
Quare ut nõ ſit,
& ſit tempore infinito, potentiã ſanè habebit.
At demon-
ſtratum eſt hoc impoßbile eſſe. Præterea ſi actum potentia
antecedit, uniuerſo tempore erit, et quod ingenerabile erat,
atque non ens, fieri potens tempore infinito. Simul igitur
non erat, & ut ſit potentiã habebat, &
ut tunc ſit, &
post-
ea tempore infinito. Patet autem et alio modo impoßibile
ſem-
per enim ſimul, & corruptibile et incorruptibile erit actu.
Quare ſimul erit poßibile, ſemper eſſe, &
non ſemper eſſe.
Corruptibile ergo aliquãdo corrumpitur:
&
ſi genera-
bile eſt, ortum eſt: poßibile enim eſt ortum eſſe, &
nõ ſem-
per eße. Poßumus autem &
hoc contemplarimodo, im-
poßibile eſſe, aut ſi ortum aliquando quippiã eſt incorru-
ptibile eße: aut ſi ingenerabile eſt, et antea ſemper erat, cor-
ruptionẽ ſubire: nihil enim caſu, aut incorruptibile aut inge
nerabile eſſe poteſt. Quod enim caſu eſt, atq;
fortuna, eſt
præter id, quod ſemper, aut plerunq; est, aut fit.
Quod uerò
infinito tempore, aut ſimpliciter, aut ab aliquo tẽpore eſt: id aut ſemper, aut pleruntq;
eſt ens.
Talia igitur interdũ
eße, interdum non eſſe natura, neceſſe eſt: talium autem ea-
dem potentia est cõtradictionis, & ut ſint, &
non ſint cau
ſamateries est: quare oppoſita ſimul eſſe actu, neceße eſt.
At uerò neq; uerum est dicere nunc, tranſacto in anno eße,
neq; tranſacto in anno, nunc eße.
Impoßibile ergo est, ſi ali-
quando nõ est, posterius perpetuũ eße: habebit enim poste
rius, & potentiã non eſſendi.
Verùm non ut tunc non ſit
quando est (est enim ens actu) ſed in anno præterito, tẽpo-
req́; tranſacto.
Sit igitur id actu, cuius potentiã habet.
Verũ
igitur erit, ſi tranſacto in anno nõ eße dicatur. At impoſ-
ſibile est: nulla nanq;
potentia est reſpectu ipſius fuiße, ſed
eſſe, uel fore. Similiter et ſi prius ſempiternũ er@t, &
poste-
rius non est: habebit enim potentiã eius quod actu non est.
Quare ſi poſuerimus id quod potest, uerè dicetur nũc hoc
eſſe tranſacto in anno, in tẽporéq; omnino exacto.
Natu
raliter etiam & nõ uniuerſaliter ſi conſideremus, impoßibi
le ſanè uidebitur, aut corrumpi posterius, quod perpetuum
erat: corruptibilia enim, &
generabilia, et@alterabilia ſunt,
uniuerſa: alterãtur autem contrarijs, &
ex quibus constant
ea, quæ ſunt natura, ab ijs ipſis & corrumpuntur.
Quòd Cœlum ne{que} ſie factum, ne{que} corrumpi poſsit.
_COEL V M_ igitur uniuerſum neque or-
corrumpi poſſe, ut quidam
inquiunt, ſed unum eſſe, ac ſempiternum,
principium quidem, & exitum æternita-
tis uniuerſæ non habens, infinitum autem
habens, & ccntinens in ſeipſo tempus, &
ex ijſce quæ di-
cta ſunt, & per opinionẽ eorum, qui aliter dicunt, ipſumq́;
generant, finem ſumere licet:
nam ſi ſic quidem ſeſe habe-
re poteſt, eo autem modo, quem illi dicunt, non poteſt, ma-
gnum & hoc utiq;
momentum ad faciendam fidem de im-
mortalitate, æternitaté que ipſius habet. Quare bene ſeſe
habet, quenq; ſibi perſuadere ueteres, &
maiorum maximè
nostrorum ſententias ue: as eſſe, quæ quidem aſſerunt eſſe
quippiam eor um immortale, atq; diuinum, quæ motũ qui-
dem ſubeunt, talem tamẽ ut nullus ipſius ſit finis, ſed potius
ipſe cæterorum ſit finis: &
finem enim ex his eſſe cõstant,
quæ continet: &
hic cùm ſit perſectus, imperfectos conti-
net, & eo s qui finem habent, atq;
ceſſationem:
ipſe nanque
neq; principium, neq;
exitum ullum habet, ſed inceſſabilis
cæterorum autẽ aut eſt principij cau-
ſa, aut ſuſcipit exitum, ceſſationemúe. Atque ſuperum lo-
cum, cœlumq́; ueteres quidem dijs tribuerunt, propterea
quòd ſolum eſt immor tale. Præſens aũt oratio, teſtis eſt in-
corruptibile ac ingenerabile eſſe, uacareq́;: præterea omni
difficultate mortali. Et inſuper eſſe ſine labore, propterea
quòd nullius indiget uim inferẽtis neceßitatis, quæ quidem
prohibẽs detineret ipſum aptũ alio modo ferri: omne nãq;
tale, laborioſum eſt, quò nagis perpetuũeſt, et optimæ diſ-
poſitionis expers. Idcirco neq;
putandũ eſt ipſum ica
habere, ut ueterum fabula dicit, qui quidem ſalutem ipſius
Atlante quodam inquiunt indigere. Et ij nanque qui hanc.
ſententiam attulerunt, idem quod posteri uidentur existi-
maſſe: nam quaſi pondus haberẽt ſupera corpora omnia,
terreaq́; eſſent, neceßitatẽ animæ participem ipſi fabulosè
ſuppoſuere. Neq;
igitur hoc modo, neq;
ob conuerſionem,
propterea quòd lationẽ habet motu ſuopte celeriorem, ut
Empedocles dicit, conſeruari putandum eſt adhuc ipſum
tempore tanto, atq; incolumem eſſe.
At uerò, nec ab anima
cogente ſempiternum manere, conſentaneum eſt rationi:
neque enim talis ipſius animæ uita ſine dolore beataq́; eſſe
poteſt: &
motum enim qui eſt cum ui, ſi mouet corpus pri
mum aliter aptum ferri, continueq́; mouet, negotio ſum atq;
ab omni uoluptate mentis ſemotum eſſe neceſſe eſt: ſi neq;
ut animæ mortalium animalium requies ineſt ea, quæ circa
ſomnum fit corporis relaxatio: ſed Ixionis fatum cuiuſdam
ipſam perpetuum, inſuperabileq́; detinere neceſſe eſt.
Si igi
tur (uti diximus) res dicto modo de prima latione ſeſe habe
re poteſt, non ſolùm concinnius eſt ita de æternitate ipſius
existimare, ſed etiam hoc modo duntaxat conſentaneus ei
certò proferre: ſed de his hactenus.
Quòd cœlo dextrum &
ſiniſtrũ ſine differentijs ſurſum &
deor
ſum nequeant aptari. Quòd longitudo cœli iuxta polorum
diſtantiam ſit ſumenda, quorum alter ſurſum, alter ſit deor-
fum. Qui nobis apparet polus ſurſum eſt, alter deorſum.
Quodq́;
hæ differentiæ in alijs orbibus à primo contrà ſint
afsignandæ.
_C_V`m autem ſint qui dextrum ipſius cœli quippiam, et
tur (eſt enim hæc illorũ ſententia) cõſiderandum eſt utrum
res ſic ſeſe habeat, ut illi dicunt, an alio potius modo: ſi hæc
principia corporis ipſius uniuerſi ſunt adiungenda? Con
tinuò nanq; ſi dextrum ineſt ei, læuumq́;
: priora principia
prius in ipſo existimandum eſt eſſe. Determinatum igitur
de his eſt in his, quæ de animalium motibus ſunt tractata: propterea quòd hæc propria ſunt illorum naturæ, atq;
ac-
cõmodata: manifestè nanq;
animalibus ineſſe uidẽtur qui-
buſdam omnes istiuſmodi partes (dextrum, inquam, atq; ſi-
nistrum) quibuſdam nonnullæ: plantis uerò ſupera atq;
in-
fera ſolùm. Quòd ſi cœlo talium quippiam eſt adiungen-
dum, & id ipſi competere quod primum (uti diximus) in
animalibus ineſt, conſentaneum eſt rationi: unum quodque
enim trium (dico autem trium, ſuperum, inferumq́;, ipſum
ante, atq; oppoſitum, &
dextrum læuumq́;)
ut principium
quoddam eſſe uidetur: has enim omnes dimenſiones perfe-
ctis corporibus ineſſe conſonum eſt rationi: atq;
ſuperum
quidem longitudinis, dextrum autem latitudinis, ipſum ue-
rò antè altitudinis principium eſt. Inſuper alio modo, mo-
tuum ratione: hæc enim principia dico, unde motus ijs inci-
piunt, quæ hæc habent. Eſt autem ab ipſo quidem ſupero,
accretio: à dextris autem, ea motio, quæ loco accõmodatur:
atque id
antè dico, in quo ſunt ſenſus. Quapropter &
nõ omni in
corpore quærendum eſt ſuperum, atq; inferũ, &
dextrum
læuũq́;, atq;
antè &
retro:
ſed in hiſce, quæ cũ animata ſint,
motus in ſeipſis principium habẽt: in nullo enim eorũ, quæ
uacãt anima, id cernimus, unde eſt principium motus: quæ-
dam enim omnino nõ mouentur: quædam mouentur quidẽ,
ſed omni ex parte ſimili modo, ueluti ignis, ſurſum ſolùm, et
terra ad medium. Sed in his ſuperum, &
inferum:
dextrũ,
læuumq́; dicimus, ad noſipſos referentes.
Nam aut reſpectu
nostri dextri læuiq́;, ut augures dicunt:
aut ſimilitudine no-
ſtri, ut ea quæ ſunt ſtatuæ, aut ea quæ contrario modo ſeſe
habent poſitione. Etenim dextrum quidem id dicimus, quod
opponitur nostro ſinistro: læuum autem, cõtrarium:
&
re-
tro ac antè ſimili modo. In his autem ipſis nullam differen
tiam cernimus. Si contrà nanq;
uertantur, contraria dextra
læuaq́;, ſupera ac infera, et antè retroq́;
ſanè dicemus.
Qua-
propter & Pythagoricos, quiſpiã mir abitur ſola hæc duo
principia dixiſſe, dextrum, inquam, atq; ſinistrum, cæteras
autem quatuor differentias omiſiſſe, nõ minus rationẽ prin
cipij ſubeunte: non enim minorem ad infera ſuperat:
&
ad
ea quæ ſuntretro, ea quæ ſunt antè, quàm ad læua dextra
uniuerſis in animalibus differentiam habent: hæc enim ui ſo
lùm, illa figura etiam differunt. Et ſuperum quidem ac in-
ferum, omnibus animãtibus ineſt, tam animalibus quàm etiã
plantis. Dextrum autem læuumq́;
, plantis non ineſt.
Præ-
terea ut longitudo latitudinem antecedit, ſic prius erit ge-
neratione ſuperũ dextro, cùm multipliciter prius dicatur: ſi longitudinis quidem ſuperum, latitudinis uerò dextrum
principium eſt, atq; prioris principium antecedit.
Inſuper,
quo, & antè ad quod, hoc quoq;
modo uim quand am prin
cipij ſuperum ad cæteras ſpecies habet. Increpandi ſunt igi
tur Pythagorici, & quia maximè propria principia omiſe
runt, & quia in uniuerſis hæc ſimiliter ineſſe putabant.
Cũ
autẽ à nobis ſit antea definitũ tales potentias ijs ineſſe, quæ
principium motus habent: &
cœlum ſit animatũ, atq;
prin
cipiũ habeat motus, patet ipſi ſuperũ, inferumq́;, et dextrũ,
atq; læuum ineſſe:
nõ enim dubitare oportet ob uniuerſi ro
tundam figurã, quonam pacto aliud ipſius dextrum, aliud
læuum erit, ſi partes ſint ſimiles uniuerſæ, perpetuoq́; motu
cieantur, ſed intelligere perinde oportet, atq; ſi quiſpiam in
hiſce quæ dextri ad læuum, figuris quoq; differentiã habẽt,
circumpoſuerit ſphæram: habebunt enim potentiã differen
tem, at ob figuræ ſimilitudinẽ, habere non uidebuntur. Eo-
dem modo, de principio quoq; motus intelligamus oportet:
etenim &
ſi nunquam moueri cœlum incepit, principium
tamen habeat ip ſum neceſſe eſt, unde incepiſſet, ſi inciperet
moueri: &
rurſus ciebitur motu, ſi ſtabit.
Dico autem lon
gitudinẽ ipſius quidem eam eſſe, quæ eſt inter polos distan-
tiam, & polorum alterum ſuperam, alterum inferam par-
tem: differẽtiam enim in ſolis his hemiſphæriorũ cernimus,
ex eo quia poli nõ mouẽtur: &
inſuper in mundo nõ ipſum
ſuperum, atq; inferum, ſed ea quæ ſunt præter polos, latera
dicere cõſueuimus. Quo patet, hanc ipſius cœli longitudinẽ
eſſe: id eſt enim latus, quod eſt præter ſuperum, inferumq́;
.
Polorum autẽ is quidem qui apud nos uidetur pars infera
eſt: is autem qui nobis manifestus non eſt, partis rationem
ſuperæ ſubit. Dextrum enim uniuſcuiuſq;
id eſſe dicimus,
unde principium ad locum accommodatæ motionis emer-
Conuerſionis uerò cœli principiũ id eſt, unde oriuntur
ſtellæ: quare hoc erit dextrum, id uerò ubi fiunt occaſus, læ
uum. Si igitur à dextris incipit, &
circunfertur ad dextra,
polum eum qui non uidetur ſuperũ eſſe neceſſe eſt: ſi enim
erit is qui uidetur, motus ad partes erit ſinistras: quod qui-
dem non dicimus. Patet igitur, eum polum, qui non uide-
tur à nobis, cœli partem ſuperam eſſe: &
eos quidem qui
illic habitãt, in hemiſphærio ſupero eſſe, atq; in dextris:
nos
autem in infero, ac ſinistris, contr à atque Pythagorici di-
cunt: illi enim nos ſuprà faciunt dextraq́;
in parte, illos in-
frà, atq; in læuis:
contr arium autem accidit.
Verùm ſecundæ
conuerſionis ueluti uagarum ſtellarum, nos quidem in ſu-
peris, dextrisq́; ſumus:
illi uerò in inferis ſunt, atq;
ſinistris:
eſt enim hiſce principium motionis contrà, propterea quòd
lationes contrariæ ſunt. Quare fit ut nos in principto ſi-
mus, illi in fine ſint collocati. De partibus igitur per dimen
ſiones, locoúe definitis, tot à nobis ſint dicta.
Quamobrem plures ſint circulorum lationes.
CV`m autem conuerſio conuerſioninon ſit contraria,
conſiderandum cur plures ſunt lationes, quanquàm
eminus facere inquiſitionem conamur: eminusq́;
non adeò
loco, ſed multò magis hoc ipſo quòd accidentium ipſis
cœlis perpaucorum ſenſum habemus: dicamus tamen, at-
que de ipſis cauſam hinc ſumamus oportet. Eorum quod-
que quorum eſt opus, operis ipſius eſſe gratia, constat: Dei
uerò operatio, immortalitas eſt: hoc autem eſt perpetua ui-
ta. Quare Deo perpetuum ineſſe motum neceſſe eſt.
Cùm
autem cœlum ſit tale (eſt enim, corpus quoddam diuinum)
ideo corpus rotundũ habet, quod ſuapte natur à
uertitur. Cur igitur, totũ corpus cœli tale nõ eſt?
quia cor-
dio, manere neceſſe eſt. Huius autem manere nulla pars, aut
omnino, aut in medio poteſt. Naturalis enim ipſius motus:
ad ipſum mediũ eſſet.
At ipſum ſuapte natura uerſatur:
mo-
tus enim ſempiternus non eſſet, quippe cùm nihil præter na
turam ſit ſempiternum. Id enim quod eſt præter naturam,
posterius eſt eo, quod eſt ſecundũ naturam: atq;
id quod eſt
præter naturã, exceſſus quidam eſt in ipſa generatione, eius
quod eſt ſecundũ naturam. Sit igitur terra, neceſſe eſt:
hæc
enim in medio ſanè quieſcit: atq;
nunc quidẽ hoc ſuppona-
tur, posterius autẽ de ipſo dicetur. At ſi terrã eſſe neceſſe
eſt, ignẽ etiã eſſenceſſe eſt. Contrariorũ enim ſi alterum
eſt natura, & alterũ eſſe natura neceſſe eſt, ſi ſit contrariũ
atq; aliquã ipſius eſſe naturã.
Eſt enim eadem cõtrariorũ
materies: &
affirmatio priuatione eſt prior, ueluti calidum
frigido. Quies uerò, ac graue, per leuitatis motusúe priua
tionẽ dicuntur. Atqui ſi terra eſt, atq;
ignis, ea quoq;
cor-
pora eſſe, quæ ſunt inter ipſa, neceſſe eſt: elementoru enim
unumquodq;, contrarietatẽ ad quodq;
nimirum habet:
atq;
hoc etiã nunc ſupponatur, posterius autem eſt demonstran
dum. Hæc cùm ſint, patet neceſſariò generationẽ eſſe, pro-
pterea quod nihil ipſorũ perpetuũ eſſe poteſt: agunt enim
inter ſeſe contraria ipſa, mutuoq́; à ſeſe patiuntur, ac corrũ
puntur. Non eſt præterea conſentaneum rationi, mobile
quippiam perpetuũ eſſe, cuius motus ſecundũ naturã per-
petuus eſſe nõ poteſt: at horum eſt motus.
Ex his igitur pa-
tet neceſſariò generationẽ eſſe. Quòd ſi generationem eße
neceße eſt, et aliam lationẽ, aut unam, aut plures eße neceſ-
ſe eſt: nam ut ſeſe habet totius motio cœli, ſic elementa cor-
porum inter ſeſe reſpectu generationis habere neceße eſt:
hoc etiam in ſequentibus dilucidius declarabitur.
Nunc
tantũ patet, quam ob cauſam plura ſunt corpora quæ uer-
ſantur: generationẽ enim eſſe neceſſe eſt:
&
generationem,
ſi & ignem eſſe neceſſe eſt:
&
hunc, cæteraq́;
, ſi &
terrã:
&
hanc, propterea quòd aliquid cõſistat, maneatq́;
ſemper
neceſſe eſt, ſi moueri quippiam ſemper oportet.
Quòd cœlum figuræ ſit ſphæricæ.
Figuram autẽ cœlum rotundam habere neceſſe eſt.
Hæc
natu-
ra etiam prima. Dicamus autem uniuerſaliter, quænam &
in planis, & in ſolidis ſigura ſit prima.
Omnis itaque figu-
ra plana, aut a rectis lineis, aut à circunſerentia contine-
tur: &
illa quidem à pluribus, hæc ab una linea ſolùm.
Cùm
unum igitur in unoquoque genere prius ſit multis natura,
compoſitoq́; ſimplex, figurarum planarum profectò circu
lus erit prima. Præterea ſi perſectum id eſt, extra quod
nihileorum quæ ſunt ipſius accipi poteſt, quemadmodum
prius eſt definitum, & lineæ quidem rectæ ſemper additio
fieri poteſt, lineæ uerò circulari nunquam, patet perſectam
eam lineã eſſe, quæ ipſum circulum continet. Quare ſi per-
ſectum prius eſt imperſecto, ob hæc & circulus prima erit
figura. Eodem &
ſphæra modo, ſolidarum figurarum pri-
ma erit figura: ſola nanq;
ab una ſuperficie cõtinetur:
recta
rum uerò linearum figuræ, à pluribus continetur: ut enim
in planis circulus ſeſe habet, ſic in ſolidis ſphæra. Qui
præterea ſolida diuidunt in plana, atque ex planis corpora
generant, his testes ſuiſſe uidentur: ſolam enim figurarum
ſolidarum ſphærin non diuidunt, ut nõ plures ſuperficies,
quim unam habentem: diuiſio enim in plana non perinde
efficitur, ut quiſpiam diuidens in partes diuidet totum, ſed
Patet igitur ſphæram figurarum eſſe ſo
lidarum primam. Eſt inſuper maximè conſonum rationi,
ſi ordo per numerũ etiam aßignetur, hoc ipſum modo diſ-
ponere, unitatem quidem circulo, dualitatem autem triangu
lo tribuendo, cum duobus æquales ſuos angulos habeat re-
ctis. Si uerò unitas triangulo tribuatur, circulus nõ erit ſa-
nè figura. Cùm autem prima ſigura primi ſit corporis, pri-
mum uerò corpus id ſit, quod eſt ultima in conuerſione, ro-
tundũ id erit ſanè quod ſertur cõuerſione: &
id ergo quod
illi hæret: quod enim hæret rotundo, id rotũdum etiam eſt.
Similiter &
ea quæ in medio collocantur:
ea nanq;
quæ
à rotundo corpore cõtinentur ac tangunt, rotunda eſſe cun
cta neceſſe eſt. At quæ ſunt ſub uagarum ſphæra, ſuperam
ſphæram tangunt: quare ipſum uniuerſum rotundum erit:
omnia nanq;
tangunt, hærentq́;
ſphæris.
Præterea cùm ui-
deatur, ac ſupponatur uniuerſum ipſum uerſari, demõstra-
tumq́; ſit extra conuerſionem extimam neque locum, neque
uacuum eſſe, rotundum ipſum eſſe ob hæc etiã ipſa neceſſe
eſt. Nam ſi rectarum erit figura, eueniet &
locum eſſe, &
corpus, & uacuum extima:
nam cùm rectarum linearum
figura uerſatur, nunquam eundem occupabit locum: ſed
ubi prius erat corpus, nunc non erit: &
ubi nunc non eſt,
rurſus ob angulorum tranſitionem erit. Eadem euenient,
& ſi quiſpiam aliquam figuram aliam ipſi tribuerit, non
habentem eas lineas, quæ ex medio progrediuntur æqua-
les, ueluti lentis figuræ ſimilem, aut oui: in omnibus enim
eueniet & locum eſſe, &
uacuum extra cœlum, propter-
eà quòd totum non eundem occupat locum. Præterea ſi
cœli latio quidem menſura eſt motuum, propterea quòd
ſola continuus eſt, & uniſormis, ſempiternus' que motus:
in
autẽ genere menſura id eſt quod eſt minimum:
mi
nimus uerò motus is eſt celerrimus, patet cœli motũ omniũ
motuum celerrimum eße. Adeorũ quæ ab eodem ad idem
pergunt, minima ipſius circuli linea est: per minimam autẽ,
eſt motus celerrimus. Quare ſi cœlum cõuertitur, celerri-
meq́; mouetur, rotundũ ipſum eſſe neceſſe eſt.
Sumere etiã
quiſpiam & ex hiſce corporibus quæ circa mediũ collocan
tur, hanc ſidem poteſt. Si enim aqua quidẽ eſt circa terrã,
aër autẽ circa aquam, & ignis circa aërem collocatur, &
ſupera corpora per rationẽ eandem ita ſe habent: etenim cõ
tinua quidem non ſunt, tangunt autẽ hæc: atq;
uerò ſuper-
ficies rotunda est ſanè, atq; quod rotundum tangit, circaq́
rotundum eſt ſitum, & ipſum tale eſſe neceſſe eſt.
Patet hac
etiam ratione cœlum rotundum eſſe. At uerò ſuperficiem
atque talem eſſe patebit, ſi ſuppoſitionem ſumpſerimus,
aquam ſuapte natura ſemper ad magis concauũ locum con
fluere: &
eum locũ magis concauum eſſe, qui eſt propin-
quior centro. Ducãtur igitur ex A centro rectæ lineæ A B
& A C:
&
ex B in C linea producatur B C, ad quam ab A
perpendicularis ducatur A D, & protrahatur in F.
Patet
itaq; lineam A D minorem eſſe lineis A B, &
A C@ergo hie
locus magis concauus est: quare affluet aqua, quouſq;
fue-
rit in æqualitatem redacta. At A E æqualis eſt hiſce quæ à
centro ſunt ductæ: quare aquã ipſam in hiſce eſſe, quæ ſunt
ex centro ductæ neceſſe eſt: tunc enim qui@ſcit.
At ea quæ
tangit eas, quæ ſunt ex centro ductæ, circunferentia eſt. Ro-
tunda eſt ergo ſuperſicies aquæ: quæ quidem B E C.
Pa-
tet igitur ex hiſce, quæ dicta ſunt, mundum eſſe rotundum,
atque adeò exactè ut nihil eorum quæ manu conſiciuntur,
nec aliud quicquam eorum quæ apud nos oculis cernuntur,
nihil enim eorum, ex quibus con-
ſtat adeò uniſormitatem, exactamúe rotunditatem ſuſcipere
poteſt, ut ipſius corporis obeuntis natura: maniſestum eſt
enim rationẽ eam ſubire, quam aqua ſubit ad terram, et ele-
menta ea quæ plus ſemper remota ſunt, atq; distant.
Cur potius cœlum ab A, ad C, moueatur, quàm cõtrà, quæſlio.
C Vm autem in circulo duo motus fieri poßint, ut ab A
noneſſe quidem hos contrarios
prius eſt dictum. Sed ſi nibil in æternis eſſe fortuitò, aut à
caſu poteſt, cœlum uerò perpetuum eſt, atque ipſa conuer-
ſio: quam ob cauſam ad alterũ, &
nõ ad altera ſertur?
Nam
& hoc principium eſſe, aut ipſius principium eſſe, neceſſe
eſt. Denõnullis igitur, atq;
de omnibus eniti quippiam di
cere, nibilq́; prætermittere, aut inſignis ſtultitiæ forſitan,
aut ualde parati animi uidebitur eſſe: non tamen omnes ſi-
militer ſunt increpandi, ſed dicendi cauſam quænam ſit ui-
dere oportet: &
quo præterea modo ſe habet in credendo,
utrum humanæ, an ita ut aſſerat atq; perſistat?
Cùm igitur
quiſpiam exactiores neceßitates fuerit nactus, tũc hiſce qui
inueniunt, gratias agere oportet: nunc autem id quod uide-
tur, dicendum eſt: natura ſemper id ſacit, quod eſt optimum
eorum quæ fieri poſſunt, ut autem lationum rectarum ea
præstabilior eſt, qua locus ſuperus petitur (eſt enim diui-
nior locus ſuperus, inſero) ſic & ea qua itur uerſus ante-
riora præstabilior eſt ea, qua itur retrorſum: ſiquidem ita
ſeſe habent & dextrũ, atq;
ſinistrum, ut prius eſt dictum.
Atq;
dubitatio dicta declarat prius, posteriusúe cœlum
habere: hæc enim cauſa dubitationẽ ſoluit:
nam ſi ſeſe habet
ut poteſt optimè, hæc erit proſectò cauſa eius, quod dixi-
eſt enim optimum ſanè, ſimplici ac inceſſabilimotu cie
ri, atque hoc ad id quod præstabilius eſt.
Quòd cœli lationem, &
quæ primo lationum eft, regularem
eſſe ſit cenſendum.
POſt bæc motum ipſius uniformem, &
non difformem
atque hoc dico, de primo
cœlo, de lationeq́; prima:
in ijs enim quæ ſunt ſubillo, plu-
res lationes in unum iam nõ uenere:nam ſi difformiter mo-
uebitur, patet intenſionem lationis ſtatum, remißionemq́; fore.
Omnis enim difformis latio remißionem, intenſionem,
ac ſtatum habet. Status autẽ eſt, aut unde mobile fertur, aut
ibi quò fertur, aut in medio: ueluti forſitan hiſce quidẽ quæ
natura feruntur, in eo ad quod mouentur. In ijs autem quæ
præter naturam feruntur, in eo unde mouentur: hiſce uerò
quæ proijciuntur, in medio. At cõuerſionis neq;
unde, neq;
quò, neq, medium eſt. Neq;
enim ipſius principium neq;
fi-
nis, neq; medium eſt abſolutè:
nam &
tempore eſt ſempiter
na, & longitudine coacta, nec frangetur.
Quare ſi lationis
cœli ſtatus non eſt, neq; difformitas erit:
difformitas enim
obremißionem, intenſionemúe fieriſolet. Præterea ſiomne
quod mouetur, ab aliquo moueatur: difformitas motionis
aut ob id quodmouet, aut ob id qd'mouetur, aut ob utrunq;
fiat neceſſe eſt: nam &
ſiid quod mouet non eiſdem uiribus
moueat: &
ſi id quod mouetur alteretur, necidem perma-
neat: et ſi utrunq;
mutetur, nibil prohibet id quod mouetur
difformi motu cieri. Nibil autem horum, circa cœlum eue-
nire poteſt: id enim quod mouetur, et primum, &
ſimplex,
& ingenerabile, atq;
incorruptibile, &
omnino immutabi
le demonstratum eſt eſſe: id etiam quod mouet, longè magis
tale eſſe conſentaneum eſtrationi: primi nanq;
primum &
ruptibile ingenerabileúe, motiuũ eſt. Cũigitur id quod mo-
uetur, non mutetur, etſi eſt corpus: nec id quod mouet muta
ri poteſt corpore uacans. Quare impoßibile eſt lationem
eſſe difformẽ: etenim ſi ſit difformis, aut ipſa tota mutatur,
& interdum celerior, interdũ tardior fit, aut ipſius partes.
Patet igitur partes difformes non eſſe:
iam cnim distantia
ſtellarum in tẽpore infinito fuiſſet, ſi alia tardius, alia cele-
rius moueretur. At nulla in distantijs aliter ſeſe habere ui-
detur. At neq;
tota mutari poteſt:
remißio nanq;
cuiuſq;
ob
imbecillitatem fieri ſolet: imbecillitas uerò, res eſt profectò
præter naturã: etenim omnes imbecillitates, quæ in anima-
libus inſunt, præter naturam eſſe uidentur, ut ſencctus &
decrementum: tota nanque fortaſſe constitutio animalium
ex talibus constat, quæ proprijs differunt locis: nulla enim
partium eſt ſuo in loco. Siigitur in hiſce, quæ prima
ſunt, non eſt id quod præter naturam ineſt (ſimplicia nanq;
ſunt, & non mista, &
ſuis in locis ſunt, atque nihil prorſus
eſt contrariũ ipſis) neq; profectò imbecillitas erit in ipſis.
Quare neque remißio, neque intenſio: nam ſi intenſio fue-
rit, & remißio etiam erit.
Præterea cancellos ctiam egre-
ditur rationis id quod mouet, uiribus carere tempore infini
to, & rurſus alio tempore infinito uires habere:
nihil enim
tẽpore infinito præter naturã eſſe uidetur: &
imbecillitas
res eſt, ut patet, præter naturam: nec æquali in tẽpore præ-
ter naturam, & ſecundum naturam eſt, nec omnino potens,
ac imbecille: ſiuerò motus remittatur, infinito in tempore
remittatur neceſſe eſt. At uerò neq;
fieri poteſt in quippiã
ut ſemper intẽdatur, aut rurſus remittatur: erit enim infini-
tus, indeterminatusq́; ipſe motus:
omne autem ex quopiam
Præterea hoc idem emerget, ſi
quiſpiam ſumpſerit tẽpus quoddam minimũ eſſe, in minore
quo cœlum mouerinõ poteſt (ut enim neq; ambulare quiſ-
piam, neq; pulſare citharã quouis in tẽpore põt:
ſed uniuſ-
cuiuſq; actionis definitũ eſt minimũ corpus in non exupe-
rando, ſicneq; cœlũ moueri quouis in tẽpore poteſt) ſi igi
tur hoc uerũ eſt, non erit ſanè lationis ſemper intenſio: {quis} ſi
nõ erit intẽſio, neq; remißio erit:
ſimiliter enim ambo erũt,
ac alterũ, ſi eadẽ celeritate, aut maiore intenditur, atq; tẽpo
re infinito. Restat igitur dicere:
motui celeritatẽ uicißim,
ac tarditatẽ ineſſe: hoc autẽ ratione penitus uacat, et figmẽ-
to eſt ſimile, Inſuper & rationimagis conſentaneũ eſt, nos
idipſum ſi ita fit nõ latere: ea nanq;
quæ iuxta ſe ponuntur,
facilius ſanè ſenſu percipiuntur. Vnicũ igitur cœlum eſſe,
& hoc ingenerabile, ac ſempiternum, &
uniformi ſemper
motu cieriper ea ſatis quæiam diximus, patuit.
Quòd rationi conſentaneum ſit, aſtra eius naturæ eſſe, cuius ſit
corpus in quo ſunt fixa.
DE ijs autẽ quæ ſtellæ uocantur, deinceps dicendũ eſſe
figuras habẽt, &
quæ ſunt motiones ipſarũ. Conſonũ eſt itaq;
maximè ratio-
ni, & ea quæ dicta ſunt comitatur, unamquanq;
ſtellarũ ex
hoc aſſerere eſſe corpore, in quo lationem habet, cũ quip-
piam eſſe dicamus, quod aptum eſt ſuapte natura ferri con
uerſione: ut enim qui dicunt igneas eſſe, ideo dicunt, quia ſu
perum corpus ignem inquiunt eſſe, quippe cùm conſonũ ſit
rationi ex his unamquanq; cõstare in quibus eſt quæq;
, ſic
& nos hac in ſententia nostra dicimus.
Calìditas autem ab
ipſis, lumenq́; ideo fit, quia aẽr ab illarum motione frica-
@ur. Motus enim, &
ligna, &
lapides, &
ferrũ ignire ſo-
Magis igitur conſentaneũ eſt rationi, id quod eſt pro-
pinquius igni propinquius uerò eſt aër, quale fit et in hiſce
ſagittis, quæ feruntur. Hæ nanq;
adeò igniuntur, ut ipſum
plumbum quod eſt in ipſis, liqueſcat. Atq;
cùm in ipſis hoc
fiat, circundans etiã ipſas aër hoc idem patiatur neceſſe eſt.
Hæ igitur ideo calefiunt, quia in aëre ferũtur, quiquidem
ob ictum, motione fit ignis: ſuperorũ autẽ corporũ unum-
quodq; fertur in ſphæra, ut ipſa quidem nõ igniantur, ſed
aër cùm ſub obeuntis corporis ſphæra ſit, ob illius motum
neceſſariò calefiat, & maximè hac in qua ſol eſt infixus.
Quocirca cùm propius accedit, ac oritur, &
ſuper nos
eſt, fit & calor.
Hæc igitur à nobis ſint dicta deipſis, qui-
bus patet neq; ignes ipſas eſſe, nec in igne ferri.
Quòd aftra nõ moueãtur proprio motu fecundũ cœli circulum.
CVm autem &
ſtellæ transferri uideantur, &
totum
quieſcentibus, aut utriſq;
ſubeun-
tibus motum, aut altero quieſcente, altero ſubeunte motum,
hinc fieri mutationem neceſſe eſt. Ambo igitur quieſcere, ter
ra quieſcente, impoßibile eſt: nõ enim fierẽt, quæ uidentur:
at ſupponatur terram quieſcere.
Restat igitur ambo moue-
ri, aut alterum quieſcere, alterum motu cieri. Si igitur ambo
mouebuntur, ratione profectò uacat eaſdem ſtellarum, aut
circulorũ eſſe celeritates: unaquæq;
enim æquè celeris erit,
atq; circulus in quo fertur:
ſimul enim cũ circulis, in idem
redire uidetur. Accidit igitur ſimul ſtellam circulum tranſ-
iuiſſe, & circulum lationẽ ſuã egiſſe, ſuamq́;
circunferentiã
tranſiuiſſe. Non eſt autem conſentaneum rationi, celerita-
tes ſtellarũ & magnitudines circulorum eandem rationem
habere: circulos enim non eſt abſurdum, ſed neceſſarium,
ma
gnitudines ſubeunt: ſtellarum autẽ earũ, quanq;
quæ ſunt in
istis, nullo modo cõſentaneum eſt rationi: nam ſi neceſſariò
ea celerior erit, quæ per maiorẽ circulũ fertur, patet quòd
ſi circulos ſuos ſtellæ mutabunt, alia celerior, alia tardior
erit: hoc autẽ modo motionẽ propriã nõ habere, ſed ab ipſis
orbibus ferri uidentur. Sin caſu accidit, neq;
hoc pacto cõ
ſonũ eſtrationi, ut in omnibus ſimul & circulus ſit maior,
& latio ſtellæ quæ eſt in ipſo celerior:
unam enim, uel duas
hoc modo ſeſe habere, non eſt abſurdum: uniuerſas uerò ſi-
mili modo ſeſe habere, figmẽto eſt ſimile: et inſuper in hiſce
quæ ſunt natura, nõ eſt id quod fit caſu: neq;
id quod ubiq;
,
& in omnibus eſt, proficiſcitur à fortuna.
At uerò ſi orbe
quieſcant, ſtellæ autẽ moueantur, eadẽ abſurda, & ſimiliter
erunt: eueniet enim celerius e
celeritates per orbium magnitudines eſſe. Cùm igitur neque
utraq;, neq;
ſtellã ſolùm moueri cõſentaneum ſit rationi, re-
ſtat orbes quidẽ moueri, ſtellas uerò quieſcere & infixas in
ipſis orbibus ferri: hoc enim modo duntaxat, nihil accidit
quod rationis fines egrediatur. Et uelocitatẽ enim orbis
maioris celeriorẽ eſſe, conſentaneum eſt rationi, circa idem
centrum in orbibus ſtellis infixis. Vt enim in cæteris maius
corpus celerius latione propria fertur, ſic & in orbibus
ipſis: pars enim orbis maioris, maior eſt hiſce partibus, quæ
auferuntur ab eo plano, quod per centrũ extẽditur. Quare
cõgruè æquali tẽpore maior orbis circũferetur: &
cœlum
accidet non diuelli, & propter hoc ipſum, &
quia demon-
ſtratum eſt totũ ipſum continuũ eſſe. Præterea cùm ſtellæ
ſint rotundæ, quemadmodũ & cæteridicunt, nos etiã ut no
ſtris conſonũ ſententijs dicimus ex illo corpore ipſas gene-
ipſius quæ ſint per ſe motiones, uolutio,
& conuerſio, ſi ſtellæ per ſe mouerẽtur, harwm alteramo-
tione mouerentur: at neutra moueri uidentur.
Si uerſarentur
enim eodem in loco ſanè manerent, locumúe non mutarent: uidentur autem locum mutare, ac omnes dicunt.
Præterea,
omnes quidem conſentaneum eſt rationi eodem motu cieri.
Sol autem ſtellarum ſolus, hoc facere uidetur, cùm oritur,
atque occidit, & hic non per ſe, ſed ob nostri ſenſus remo-
tionem. Viſus enim longè ſeſe extendens, uerſatur ob im-
becillitatẽ, quæ quidem fortaſſe cauſa eſt, ut & ſtellæ quidẽ
fixæ micare: uagantes autem non micare uideantur:
uagæ
nanque ſtellæ ſunt propè. Quare uiſus, ſui compos ad ipſas
accedit: ad fixas autem longèualde ſeſe extendens, oblon-
gitudinem tremit. Tremor autem ipſius facit ut hæc motio
ſtellæ ipſius eſſe uideatur: nibil enim intereſt, uiſus, an id
quod cernitur, moueatur. At uerò, nec uolui ſtellas per-
ſpicuum eſſe uidetur: id enim quod uoluitur, uerſetur ne-
ceſſe eſt: at id lunæ, quod facies nuncupatur, ſemper uide-
tur. Quare, cùm conſonum ſitrationi ſtellas hiſce moti-
bus, qui ad ipſas ſunt accõmodati moueri, ſi per ſe mouean
tur, his autem moueri non uideantur: patetipſas per ſe non
moueri. Inſuper nullum ipſis instrumentum ad motum
tribuiſſe naturam, metas egreditur rationis: nibil enim caſu
natura facit: neque animalia quidem ipſis curæ fuere, adeò
uerò præstabiles res deſpexit: ſed uniuerſa uidetur tan-
quàm de industria abstuliſſe, quibus per ſe procedere ipſa
poſſent: atque ab hiſce quæ instrumenta ad motum habent
quàm plurimum ſemouiſſe. Quapropter &
totum c œlum
rotundum cum ratione, & unaquæque ſtellarum eſſe uide-
bitur: ſphæra enim figurarum maximè utilis eſt ad eum mo
ſic enim et celerrimè moueri, &
cundem maximè locũ occupare poteſt: ad motũ autẽ eum,
quo ad ea pergitur loca, quæ ſunt antè, maximè inutilis eſt: eſt enim minimè ſimilis hiſce, quæ per ſeipſa mouẽtur:
nihil
enim dependens, nihil eminens habet, ut rectarũ linearum
figura, ſed plurimum à corporibus hiſce quæ progrediun-
tur figura ſemota eſt. Cùm igitur cœlum quidem in ſeipſo
moueri oporteat, ſtellas autem non per ipſas procedere cũ
ratione nimirum fit utrunque figuræ rotundæ ſit: ſic enim
alterum quidem motu ciebitur, alterum uerò quieſcet.
Quòd præter rationem ſit Pythagoricorum opinio, ponentium
cœleſtia rotatu ſonum harmoniamq́; efficere.
EX his autẽ patetid, quod dictum eſt à quibuſdã, horũ
ratione rata diſtinctis: lepidè quidem eſſe dictum, atq;
con-
cinnè, non tamẽ eſſe uerũ, nec ita rem ſe habere. Sunt enim
quibus neceſſarium eſſe uidetur ſonum fieri tantorũ corpo
rum latione, quippe cùm & corũ corporũ motu quæ apud
nos ſunt, neq; molem habentium æqualem, neq;
talem motio
nis celeritatem, qualis eſt ſolis & lunæ, ſonus efficiatur.
Et
inſuper cũ tot multitudine, tantæq́; magnitudine ſtellæ tan-
ta celeritate motus ſerantur, impoßibile eſt ſonum nõ fieri
grandem. Hæc autem ſupponentes, &
celeritates inſuper
cõcentuum rationes ex interuallis habere uarios æqualiter
ſonos, ſtellarum conuerſione fieri dicunt. Quoniam uerò ra
tionis fines egredi uidebatur, nos hunc ſonitum non audire,
cauſam huius in quiunt eſſe, continuò ſonum hunc eſſe cùm
orimur ut non ſit ad ſilentium contrariũ manifestus: uocis
enim, ſilentijúe perceptionem, uicißitudine fieri dicunt. Quare ut hiſce qui mulcent ſerrum ob conſuetudinem nibil
Hoc,
ut dictum prius eſt, concinnè quidem, muſiceq́; dicunt, im-
poßibile eſt autem ita ſeſe habere. Non enim ſolum hoc eſt
abſurdum, nihil inquam nos audire, quod quidem ſoluere
aggredientes dictã cauſam afferunt, ſed etiã illud ſine ſenſu
nihil omnino pati: exuperantes enim ſoni, &
inanimatorũ
corporũ moles offendunt. Tonitrui nanq;
ſonus, lapides, &
robustißima corporaſcindit. Quod ſi tot feruntur corpo-
ra, atq; ad eam magnitudinem, quæ fertur, multiplicem ſo-
nitus magnitudinẽ tranſit, huc profectò perueniat ipſe ſo-
nus, ac ipſius uiolẽtiæ magnæ ſint admodũ uires neceſſe eſt.
Sed non ſine ratione, neq;
nos audimus, neq;
corpora pati
quicquam uiolentum uidentur, propterea quod nullũ ſtel-
læ motione ſonum efficiunt: atq;
ſimulistorum cauſa patet,
& testis eſt hiſce quæ à nobis ſunt dicta, ueraq́;
eſſe decla-
rat. Id enim quod dubitatum eſt, Pythagoricosúe compulit
hanc ſententiam ferre, ſtellarum, inquam, latione concentũ
fieri, indicium efficitur nobis. Quæ nanq;
per ſe feruntur,
ea ſonitum ictumúe faciunt: quæ uerò in eo quod fertur in-
fixa ſunt aut inſunt, ut in nauigio partes, ea ſonum elicere
nequeunt, neque ipſum nauigium ſi in fluuio feratur. Et ta-
men eadem dicere licebit abſurdum eſſe, ſi tantæ nauis ma-
lus motione, puppisúe, aut ipſum nauigium, uehementẽ nõ
faciat ſonum. Quod uerò fertur, in eo quod non fertur, id
facit ſonũ: ſi quod eſt in eo quod fertur, ictumúe nõ facit, id
efficere ſonum impoßibile eſt. Quare dicendum eſt hîc, ſi
ſtellarũ corpora per aërem fuſum per uniuerſum, aut ignẽ
(ut omnes aiunt) ferantur, neceſſariò uehementẽ fieri ſonũ,
atq; huc peruenire, et hæc offendere corpora.
Sed cũ fieri
uideatur, neque animantis motu, neque uiolento ullam ſtel-
hoc modo non ſeſe habet motus ſtellarum, nihil prorſus
eorum eſſe quæ hoc in loco ſunt, quod ſimili modo ſeſe ha-
beret. Steilas igitur eſſe rotundas, &
per ſeipſas non moue-
ri ſatis iam diximus.
Ordinẽ quempiã orbium eſſe, &
illum ex Aſtronomia notũ eſſe.
DE ordine uerò ipſarum quomodo quæque diſpoſita
quomodo ſeſe habent interuallis, ex hiſce quæ ex Astrolo-
logia dicuntur, contemplemur oportet: dicitur enim ibi
ſufficienter. Accidit autem per rationem ſingularum fie-
ri motiones ipſis nimirum interuallis, ut aliæ ſint celerio-
res, aliæ tardiores. Nam cùm ſupponatur extimam qui-
dem cœli lationem ſimplicem, atq; celerrimam eſſe:
cæteras
uerò tardiores, ac plures (quæque nanq; ſtella motu fertur
contrario atque cœlum, ſuo in orbe) conſentaneum iam eſt
rationi eam quidem, quæ propinquißima eſt ſimplici, pri-
mæq́; conuerſioni, plurimo in tempore ſuum orbem tranſ-
ire: eam uerò quæ remotißima est in minimo, cæterarum
autem ſemper eam, quæ est propinquior, in maiore: eam
uerò quæ eſt remotior, in minore: propinquißima nanque
maximè ſuperatur, remotißima uerò minimè omnium, ob
remotionem. At media, per distantiæ iam rationem, ut Ma-
thematici quoque demonstrant.
Quòd aftra ſphæricæ figuræ ſint.
ATqui figuram uniuſcuiuſque ſtellarum rotundam,
bit: nam cùm demonstratum ſit ſtellas haud aptas eſſe per ſe
moueri: naturaq́;
nihil abſque ratione, frustraq́;
faciat:
pa-
tet eam figuram, ipſam immobilibus tribuiſſe, quæ minimè
talis autem eſt rotunda, propterea quod instru-
mentum nullum habet ad motum. Quare patet ſtellarum
molem rotundam eſſe. Præterea ſimiliter ſeſe habẽt omnes,
ac una. At luna per ea quæ circa uiſum accidunt, rotun-
da eſſe ostenditur: non enim accreſcens, atque decreſcens,
pluries quidem altera ex parte curua, altera concaua fie-
ret, aut utraque ex parte curua: ſemel autem duas in par-
tes æqualis bipartita uideretur. Et rurſus per Astrologiã:
non enim Sol cùm deficit, concauus ex ea parte qua defi-
cit, uideretur. Quare ſi ſtella una est talis, patet &
cæ-
teras omnes rotundas eſſe.
Ob quam cauſam cœleſtium corporum motus multiplicenture
iuxta diſtantiam à primo orbe. Et quate in primo orbe ſint
ſtellæ, in reliquis ſingulæ.
CV m autem duæ ſint dubitationes, de quibus quiuis
nobis uidetur: atque hunc omnium ueneratione potius di-
gnum, quàm temerarium arbitrari oportet, ſi quiſpiam ob
Philoſophiæ ſitim exiguas etiam in hiſce rebus facultates
habemus.
Est autem
in talibus quæ multa ſunt non minus admirabile: quam ob
cauſam non ſemper hæ ſtellæ, quæ plus à prima latione di-
stant, pluribus motibus, ſed mediæ plurimis mouentur. Con
ſentaneum enim rationi uidebitur, primo corpore unam la-
tionem ſubeunte, propinquißimum minimis motibus moue
ri, ceu duobus: id autem quod hæret illi, tribus, aut aliquo
alio ordine tali. Nunc uerò contrariũ accidit:
paucioribus
enim ſol & luna mouentur, quàm ſtellarũ nonnullæ uaga-
rum, quæ tamen longius à medio distant, & propinquiores
primo corpori ſunt. Manifestum autem hoc de nonnullis
etiam ipſo uiſu fuit: lunam enim uidimus dimidia parte lu-
te obſcura, egreſſa autem perlucidam partem. Similiter de
cæteris ſtellis Aegyptij, & Babylonij dicunt:
qui plurimis
iam annis ante bæc obſeruauerunt, & à quibus multa fia
Hoc etiam nõ iniuria
quiſpiã dubitauerit, quam ob cauſam etiã in prima quidem
conuerſione tanta eſt multitudo ſtellarũ, ut uniuerſus ordo
ſubire nõ poſſe numerũ uideatur. In cæteris autẽ, una ſeor
ſum eſt ſtella: duæ uerò aut plures, eodẽ in orbe nõ uidẽtur
eſſe infixæ. De his igitur bene ſeſe habet &
maiorẽ quæ-
rere cognitionẽ, et ſi paruæ occaſiones habẽtur, tantaq́; eſt
eorũ ratio, quæ accidũt circa ipſa: ſi tamen ex talibus con-
templemur, nõ egredi metas rationis uidebitur id, quod nunc
dubitabitur: ſed nos de ipſis, ut de corporibus, ac unitatibus
ordinẽ quidem habentibus, inanimatis autẽ, penitus cogita
mus: oportet autem ipſa uiuẽtia eſſe existimare, atq;
actio-
nem habere: ſic enim id quod accidit, non uidebitur à ratio-
ne exorbitare. Nam ei quidẽ quod optimè ſeſe habet, ineſſe
ipſum bonũ ſine actione uidetur: ei uerò quod illi eſt pro-
pinquißimũ, per paruã, ac unam. At hiſce quæ ſunt remo
tißima, per plures quemadmodũ & in corporibus ſieri ſo-
let: aliud enim bene ſeſe habet nullum exercitium ſubiens:
aliud leui deambulatione ſacta:
aliud &
curſu indiget, &
luctatione, ac puluere. Alij rurſus neq;
quouis exercẽdi mo
do, hoc nunquã inerit bonũ, ſed aliud quippiã conſequetur.
Rectè autẽ agere, aut multa, aut ſæpe, difficile eſt ueluti tal-
los Coenſes mille proijcere, impoßibile eſt, ſed unũ, uel duos
facilius eſt. Et rurſus cùm hoc quidẽ illius gratia, illud autẽ
ob aliud, & illud item ob aliud eſt faciendum, in uno quidẽ
duobusúe facilius quiſpiam finem attinget, ac quò per
Quapropter
& ſtellarũ actionẽ talẽ exiſtimare oportet, qualis anima-
lium eſt, ac plantarũ: etenim hic hominis actiones, plurimæ
ſunt: multa enim bona conſequi poteſt, quare multa agit, &
aliorũ nimirum gratia. Ei uerò, quod quãoptimè ſeſe habet,
non eſt opus actione: eſt enim, id gratia cuius cætera agunt.
A ctio uerò ſemper in duobus conſistit:
quando &
id gra-
tia cuius agitur eſt, & id quod huius gratia agit.
At cætero
rum animaliũ pauciores ſunt. Et plantarũ, parua quædam
eſt, ac una fortaſſe: aut enim unum quidẽ eſt:
quod conſequi
poſſunt, quemadmodum et homo: aut &
ipſa multa, omnia
antecedunt ad ipſum optimum cõſequendum. Aliud igitur
habet optimũ ipſum, & particeps eſt ipſius:
aliud per pau-
ca propè accedit, aliud per multa: aliud nõ aggreditur, ſed
ſatis eſt propè ad ipſum ultimũ peruenire: ueluti ſi ſanitas
eſt finis, aliud ſemper eſt ſanum, aliud macie affectum, aliud
curſu ſacto in maciem deductũ, aliud & alio quopiam acto
ipſius gratia curſus. Quare plures ipſius ſunt motiones.
Eſt & id quod ad ſanitatem ipſam accedere nequit, ſed ad
curſum ſolum, aut ad macië: atq;
horũ alterũ eſt ipſi finis.
Nam maximè quidem eſt optimum omnibus, illum conſe-
qui finẽ. Quòd ſi hoc nõ fiat ſemper melius eſt, quãtò ópti
mo propinquius eſt. Et idcirco terra quidem non mouetur
omnino, propinqua uerò paucis motibus mouẽtur: nõ enim
ad ultimum ipſum perueniunt, ſed quouſq; cõſequi diuinißi
mum ipſum principium poſſunt. Primum autẽ cœlum, con
tinuò per unum motũ illud aſſequitur: at ea quæ ſunt in me-
dio primi, ac ultimorũ perueniunt quidem, per plures tamẽ
motiones perueniunt. Illud autem, in prima quidem latio-
ne magnam copiam eſſe ſtellarum: cæterarum uerò ſtella-
ſeorſum proprias motiones habere, quod qui-
dem dubitatio eſt ſecũda: ob unum quidem primum quiſpiã
cum ratione eſſe putabit. Primæ nanq;
uitæ, &
principij cu
iuſq; primi magnam ad cætera intelligere exceßionem eſſe
oportet. Hoc autem accidere per rationem uidetur:
prima
nanq; una quidem eſt, multa autem diuinorum corporũ mo
uet: cæteræ uerò multæ quidem ſunt, unum tamen quæq;
tan
tummodo mouet: uagarum enim ſtellarum quæq;
pluribus
lationibus ſertur. Hocigitur pacto natura ipſa inæqualita-
tem hæc redigit, atq; ordinẽ quendam ſacit, uni quidem la-
tioni multa corpora, uni corporilationes cõplures reddẽs. Et inſuper ob hoc, unum cæteræ ſphæræ corpus habent,
quod multa corpora mouent: &
quæ ſunt ante ultimam, &
quæ unam poßidẽt ſtellam. In multis enim ſphæris, ultima
ſphæra ligata ſertur: ſphæra autem quoq;
corpus eſt.
Illius
igitur, ipſum opus cõmune erit: etenim cuiuſq;
propria na-
tura latio. Ipſa autem quaſi adiacet:
ad infinitum uerò, fi-
niti corporis omnis potentia eſt. Sed de ſtellis quidem, quæ
cõuerſione ſeruntur qualeſnam ſubstantia ſint, atq; figura,
& de loco ipſarum, atq;
ordine, ſatis iam diximus.
Opiniones antiquorũ XII.
de ſitu, motu, ſigura, &
quiete Ter,
ræ: &
earum examen.
_R_Estat autẽ de terra dicere.
ubinam iaceat, &
utrũ ex
de
ipſius quoq; ſigura.
De ſitu itaq;
ipſius, nõ eandẽ oẽs opi-
nionẽ habent, ſed plurimi quidẽ in medio iacere dicunt, qui
totũ cœlum in finitũ in quiunt eſſe. Ij uerò qui Italiæ partem
habitant, Pythagoriciq́ uocantur, cõtrarium eſſe aſſerunt: nam in medio quidẽ ignem eſſe aiunt:
terrã autẽ unam eſſe
ſtellarũ, ſerriq́; circ a mediũ, atq;
hoc pacto noctẽ, ac diem
Aliam autẽ huic contrariã terrã conſiciunt, quam
terrã aduerſam uocãt: non ad ea quæ uidẽtur rationes, cau-
ſasq́; quærẽtes, ſed ad quaſdã ſuas rationes, opinionesúe ea,
quæ uidẽtur trahẽtes, atq; ornare conãtes.
Cõpluribus etiã
alijs nõ ex his, quæ apparẽt, ſed exrationibus potius ſumen
tibus fidẽ, locũ reddere terræ medium nõ oportere uideri po
teſt: præstabilißimũ enim corpus, locũ occupare præstabi-
lißimum oportere putant: atq;
ignẽ quidẽ præstabiliorem
terra: ſinẽ autẽ medijs ipſis præstabilißimũ eſſe.
Quare ex
his ratiocinantes, nõ ipſam in medio ſphæræ iacere, ſed po-
tius ignẽ putant. Præterea Pythagorici, &
quia maximè cõ
ſeruari oportet id, quod eſt maximè præcipuũ uniuerſi, me-
dium uerò eſt tale, ideo eſſe ignẽ, qui locũ hunc occupat, cu
ſtodiã Iouis appellant. Quaſi mediũ ſimpliciter diceretur,
& medium magnitudinis &
rei medium eſſet, atq;
naturæ.
Enimuerò ut in animalibus nõ idẽ eſt animalis, atq;
corpo-
ris mediũ, ſic eſt magis & circaipſum totũ cœlũ existimã-
dum. Igitur propter hãc cauſam nõ oportet ipſos circa uni-
uerſum turbari, neq; custodiã ad centrũ adducere, ſed illud
quærere, medium ipſum quale quid eſt, & ubi eſt aptũ eſſe,
illud enim medium principium eſt, ac pretioſum: medium
uerò loci ſimile eſt magis extremo, quàm principio: mediũ
enim terminatur: terminus autem eſt ipſe finis.
Pretio ſius
autem eſt id quod continet: &
finis, quàm id quod finitur:
hoc enim materies, illud ſubstantia constitutionis eſt. De lo
co igitur terræ hanc habent quidam opinionẽ, ſimiliter &
de quiete motuúe: non enim eodem modo omnes existimant,
ſed qui in medio ipſam non eſſe putant, circa medium mo-
ueri dicunt: atq;
non ſolùm banc, ſed etiam aduerſam terrã,
uti prius eſt dictũ. Quibuſdam etiam &
plura talia corpo-
terræ obiectionem. Quocirca &
lunæ defe ctiones plures,
quàm ſolis fieri dicũt: unũquodq;
enim eorũ quæ ſeruntur,
obijcere ſeſe lunæ inquiunt, nõ ſolùm terrã. Nam cùm terra
centrũ non ſit, ſed per ipſius totũ hemiſphæriũ distet, nibil
prohibere putant ea accidere quæ uidentur ſimiliter nõ ha-
bitantibus nobis in centro, ſicut ſi in medio etiã eſſet terra: nibil enim neq;
nunc ostẽdit, per dimidium diametrum di-
ſtantibus nobis. Quidam autẽ, in centro ipſam iacentẽ uol-
ui, & circa ipſum polum per uniuerſum extenſum moueri
dicũt, ut in Timæo eſt ſcriptũ. Simili modo, de ſigura quoq;
ipſius contenditur. Quibuſdam enim rotunda eſſe uidetur,
quibuſdam uerò lata ut tympanum: qui hoc indicium ſa-
ciunt (cùm occidit enim atq; oritur ſol, per rectam lineam,
ſed non per curuam celari uidetur: quippe cùm oporteret,
ſi eſſet rotunda terra, diuiſionem fieri curuam) nõ animad-
uertentes distantiam ſolis ad terram, & circunſerentiæ ma
gnitudinem: quomodo in biſce circulis, qui parui eminus
uidentur, linea recta apparet. Propter igitur hanc apparen
tiam, non oportet ipſos terræ molem credere rotundam nõ
eſſe. Addunt inſuper, atq;
inquiunt, figuram banc neceſſa-
riò ipſam propter quietem habere. Etenim modi qui de mo
tione, quieteúe ſunt dicti, complures ſunt. Omnes igitur de
hoc dubitaſſe neceſſarium eſt: forſitan enim mentis eſt ua-
cantis ratione non admirari, cur´ nam parua quædam pars
terræ ſi eleuata dimittatur, ſertur quieſcereq́; non ſolet, ma-
iorq́; ſemper celerius ſertur:
uniuerſa autẽ terra ſi quiſpiã
ipſam ſublimem, eleuatamq́; dimittat, ſerri non poteſt, nunc
uerò tantum pondus quieſcit. At uerò ſi quiſpiam ctiam
partes ipſius cùm ſerũtur, antequàm cadant, auſerat terrã,
Quare dubitare
quidem, omnibus ob Philoſo phiam euenit. Operam autẽ
eos non dediſſe, ut ſolutiones non magis abſurdæ, quàm du-
bitatio uideantur, mirum cuipiam ſanè uidebitur. Quidam
enim ob boc infinitam inferam terræ, partem inquiũt eſſe: in infinitum ipſam radicatam eſſe dicentes, ut Xenophanes
Colopbonius dixit: ne molestias babeant cauſas quæritan-
tes. Quocirca &
Empedocles ſic increpauit.
Si infinita eſt
profunditas terræ copioſusq́; ætber, quæ per multa iã ora,
linguasq́; iam dicta, frustra ſunt effuſa bominũ eorum, qui
perparum ipſius uniuer ſi uiderunt. Quidam ſuper aquam
iacere dicunt: banc enim ſentẽtiam uetustißimã accipimus:
quam Tbaletem Mileſium dixiſſe ferũt: terram inquã ideo
quieſcere, perinde atq; lignum, aut quippiam tale natat.
Et-
enim nibil borum ſuper aërem manere eſt aptum, ſed ſuper
aquam, quaſi nõ eadem ſit de terra ratio, atq; aqua quæ ter
ram uebit: neq;
enim aqua ſublimis manere eſt apta, ſed ſu-
per aliquid ſemper eſt. Præterea ut aër leuior eſt aqua, ſic
& aqua leuior eſt terra.
Quare, quonam modo id quod eſt
leuius, inferius eo quod grauius eſt, natura iacere putant?
Præterea ſi to ta eſt apta ſuper aquã manere, patet et quãq;
partem ipſius identidem aptam eſſe: nunc autẽ boc fieri non
uidetur, ſed quæuis pars in fundum: &
celerius maior fer-
tur. At enim uſq;
ad quendam terminũ quærere uidentur,
ſed nõ quouſq; dubitationis inquiſitio fieri potest:
est enim
nobis bæc omnibus conſuetudo, non ad rem ipſam quæstio-
nem facere, ſed ad eum, qui contraria dicit: etenim in ſeipſo
eouſq; quærit, ultra quod ipſe cõtra ſeipſum dicere nequit.
Quapropter bene quæſiturum, aptum, idoneumq́;
eſſe
ad inferẽdas generi accõmodatas inficiationes, oportet: eſt
And-
ximenes autem & Anaxagoras, &
Democritus latitudinẽ
cauſam manendi ipſam inquiunt eſſe: non enim diuidere:
ſed
operire aërem dicunt inferum, quod quidem, latitudinem
babentia corpora facere uidentur: bæc enim &
à uentis cũ
difficultate moueri poſſunt, propter adbæſionẽ. Hoc idem
igitur latitudine terram inquiunt aërem facere: bunc autem
non babentem locum, ad quem migrauit, ſufficientem, ſimul
infr à quieſcere, perinde atq; aqua in biſce uaſis, quæ ſurri-
piunt aquam. Poſſe uerò aërem pondus magnum ſi com-
prebendatur inferre, compluribus ſignis ostendunt. Pri-
mùm igitur, ſi nõ lata figura ſit terræ, propter boc nõ quie-
ſcet. Quietis tamen non latitudo ſola eſt cauſa, exbiſce
quæ dicunt, ſed magnitudo magis: propter enim angustiam
aëre tranſitum non babente, manet ob multitudinem. Aër
autem eſt copioſus, ex eo quia à magnitudine comprebẽdi-
tur magna terræ. Quare boc ipſum eſt, &
ſi rotunda quidẽ
eſt terra, tanta autem mole, ſententia enim illorum manebit. Omnino autẽ ad eos qui dicunt ita de motu, non de partibus
eſt contentio, ſed de aliquo toto, ac uniuerſo: à principio
enim eſt determinatũ, cùm ſi quiſpiam motus natura corpo
ribus cõpetens, an ullus ſit: &
utrum naturalis quidem nul-
lus ſit prorſus, uiolẽtus autẽ ſit. Atq;
cùm de bis ipſis prius
ſint definita, quæ pro facultate præſenti potuimus, bis uti
ueris, utamur nunc oportet. Nam ſi nullus natura motus cõ
petit, neq; uiolentus ullus erit profectò:
ſi uerò neuter eſt, ni
bil omnino mouebitur: prius enim eſt definitum, neceſſariò
bæc euenire. Et inſuper neq;
quicquã quieſcere poteſt:
nam
ut & motus natura alius competit:
alius eſt uiolentus, ſic
& quies.
At ſi motus quiſpiam eſt ſecundum naturam, non
Quare ſi terra nunc ui
quieſcit, uiolenta quoq; latione ob cõuerſionem ad medium
ipſum acceßit: omnes enim banc cauſam dicũt, ex biſce quæ
in bumidis feruntur, & circa aërem accidunt.
In bis enim,
maiora ſemper grauioraq́; ad ipſum conuerſionis medium
pergunt. Idcirco &
terram omnes, quicœlum ortum aſſe-
runt eſſe, ad ipſum acceßiſſe medium aiunt. Quia uerò ma-
net, cauſam quærunt, & dicunt partim boc modo latitudi-
nem inquam, ac magnitudinem cauſam ipſius eſſe: partim
ut Empedocles cenſet, cœlum conuerſione ſua celeriore,
quàm eſt terræ motio, lationem ipſius probibere, ut fit in
aqua, quæ in cyatbis eſt: bæc enim cùm cyatbus orbe fertur,
& ſi ſæpe cyatbus adeò uertitur, ut ſuprà fundum infrà la-
brafiant, non fertur tamen deorſum, apta deorſum ferri
propter eandem cauſam ſanè. At ſi neq;
conuerſio, neq;
la-
titudo probibeat: quorſum inde quæſo aëre cedente, ac ab-
eunte feretur? ad medium enim ui lata eſt, uiq́;
etiam in ipſo
manet: lationem uerò ipſius eſſe quandam ſecundum natu-
ram, neceſſe eſt. Hæc igitur eſt ne ea qua ſurſum itur, an ea
qua itur deorſum, an alia quædam? aliquã enim eſſe neceſſe
eſt. Quòd ſi non magis eſt ea, quà ſupera loca petuntur,
quàm ea quà itur deorſum: aër uerò ſuperior lationem eam
non probibet, qua pergitur ſurſum, neq; is ſanè qui eſt ſub
terra eandẽ probibere, qua itur deorſum, poteſt: eaſdẽ enim
cauſas, eiſdem eorundem eſſe neceſſe eſt. Præterea illud
etiã ad Empedoclem quiſpiam dixerit: quando enim elemen
ta diſcordiæ expertia erant, quænam cauſa terræ quietis
erat? Non enim tunc conuerſionẽ cauſam eſſe dicet.
Abſur-
dum eſt etiam non intelligere, prius quidem terræ partes
ob cõuerſionem ad medium eſſe {la}tas: nunc autem quam ob
nõ
enim cõuerſio nobis propinqua eſt. Præterea quam ob cau
ſam ignis etiã ſurſum fertur? nõ enim ob conuerſionẽ:
quod
ſi hic aptus eſt aliquẽ ad locũ ferri, patet putandum eſſe ter
ram etiã identidem aptam eſſe definitũ quendam petere lo-
cum. At uerò neq;
cõuerſione graue, leueq́;
eſt definitũ, ſed
eorũ quæ prius erant grauia leuiaq́;, alia in ipſum medium
ueniunt, alia ſupra cætera collocãtur ob motũ. Erat ergo et
antè quàm conuerſio fieret aliud graue, & aliud leue:
quæ
quidem quonã erant distincta, & quomodo, aut quorſum
apta erant ferri? nam ſi infinitũ eſt, ſuperus locus, inferusq́;
eſſe non poteſt:
graue autẽ, atq;
leue, biſce ſunt definita, Plu
rimi igitur circa cauſas baſce uerſantur. Sunt autẽ quima-
nere ipſam ſimilitudinẽ dicunt, ut ex ueteribus Anaximan-
der dicebat. Id enim inquiunt, quod eſt in medio collocatũ,
et æquè ad extrema ſe babet, non ad ſupera magis, quàm ad
infera, aut uerſus latera ferri oportere, et ſimul ad cõtraria
mouerinõ poſſe, Quare neceſſariò illud manere dicũt. Hoc
autẽ eleganter quidem, non uerè tamen eſt dictũ. Hac enim
ſententia, omne quod in medio ponetur, maneat in ipſo ne-
ceſſe eſt. Quare ignis quieſcet:
id enim quod dictũ eſt, pro-
prium terræ non eſt. At uerò neq;
neceſſarium est:
nõ enim
ſolum in medio manere uidetur, ſed ad medium etiam ferri:
quò enim quæuis ipſius pars fertur, eô to tam etiã ferri ne-
ceſſe eſt: quò uerò fertur ſecundùm naturã, ibi ſecundùm na
turam etiã manet. Non ergo ſimiliter quia ſe babet ad extre
ma, ideo manet: boc eſt enim uniuerſis cõmune:
ferri autem
ad mediũ proprium ipſius eſt terræ. Abſurdũ eſt etiam boc
quidem quærere, cur´ nam terra manet in medio: illud au-
tem nõ quærere, cur ignis in extremo quieſcit. Nam ſi et illi
terræ locum ali-
quem natura cõpetere neceſſarium eſſe. Quòd ſi bic locus
natura terræ non cõpetit, ſed ob ſimilitudinis neceßitatem
in ipſo manet (ut ea ſentẽtia aſſerit quæ de capillo affertur,
cùm uebementer quidem, ſimiliter autẽ intenditur utraq; ex
parte: dicit enim, illum nõ ruptũ fore.
Et itẽ ea quæ de ſitien
te uebemẽter eſurienteq́; dicuntur, cũ æquè ab bis quæ edun
tur, atq; bibuntur, distat:
quieſcat enim, neceſſe eſt) quæren
dum eſt ipſis de ignis ultimis in locis quiete. Mirabile autẽ
eſt, & de quiete quidem ipſorum quærere, quam ob cauſam
alterũ ſurſum, alterũ deorſum ad ipſum mediũ (ſi nibil im-
pediat) fertur. At uerò neq;
uerũ eſt quod dicitur, per acci-
dens tamen boc uerũ eſt, neceſſarium eſſe id omne in medio
manere, cui non magis buc competit, quàm illuc moueri: ſed
propter banc ſententiã non manebit, ſed mouebitur, non ta
men totũ, ſed diuulſum. Eadem enim &
ad ignem accõmo
dabitur ratio: ſi enim poſitus in medio fuerit maneat perin-
de atq; terra neceſſe eſt:
ſimiliter enim ad extremũ quoduis
punctorum ſeſe babebit: attamen à medio ipſo mouebitur
quemadmodũ & ferri (niſi quippiã probibeat) ad extremũ
ipſum uidetur: uerùm nõ totus ad unum punctũ feretur:
boc
enim ſolùm ex ratione quæ de ſimilitudine fit, euenire ne-
ceſſe eſt: ſed pars ad extremi partẽ, eiuſdẽ nimirũ rationis:
ueluti quarta pars ad quartam cõtinentis ipſius partẽ:
nul-
lum enim corpus eſt punctum. Vt autem ex magno minorẽ
in locum mutari poteſt, ſi cõdenſetur, ſic & in magnum ex
minore, ſi rareſiat. Quare &
terra boc à medio mouere-
tur, modò, peripſius ſimilitudinis rationẽ, ſi non natura lo-
cus bic competeret terræ. Qaæ igitur de figura, de loco, de
quiete, de motu ipſius existimantur, tot ferè eſſe uidentur.
Quòd terra in medio ſita non moueatur circum polum in cir-
culum, & quòd quieſcat:
&
de figura eius ſphærica.
_NO_s autem primò dicamus, utrum habet motũ, an ma-
nam (uti diximus) quidam ipſam unam ſtellarum
inquiunt eſſe: quidam in medio poſitam uolui, moueriq́;
cir
ca polum dicunt. Eſſe autem hoc impoßibile, patet hinc
principio ſumpto. Si fertur, ſiue in medio ſit, ſiue extra me-
dium, neceſſarium eſt ipſam hoc motu ui ferri: non enim
ipſius terræ: etenim unaquæq;
partium hanc lationem habe
ret: nunc autem, ad medium uniuerſæ rectà feruntur.
Quo-
circa cùm uiolenta ſit, præterq́; naturam, impoßibile eſt
perpetuam ipſam eſſe: ordo autem mundi, perpetuus eſt.
præterea cuncta quæ conuerſione feruntur, pòſt reliqui ui-
dentur, pluribusq́; lationibus una præter primam ſphæram
moueri. Ergo &
terram, ſiue circa medium, ſiue in medio
ſit collocata, duabus lationibus moueri neceſſe eſt. Quod
ſi ſit, mutationes fieri fixarum ſtellarum, regreßiones' que
neceſſe eſt: hoc autem fieri non uidetur:
ſed eædem eiſdem
in locis ipſius ſemper oriuntur, atq; occidunt ſtellæ.
Præ-
terea latio partium ipſius totius ſecũdum naturã, ad ipſum
eſt medium uniuerſi, ob hoc enim & in ipſo centro nunc ia
cet. Dubitauerit autem quiſpiam, cùm idem ſit medium
utrorumq;, ad utrum ea quæ pondus habent, partesq́;
terræ
ſecundum naturã ferũtur: utrum quia eſt medi @n uniuerſi,
an quia eſt terræ? Ad mediũ igitur uniuer ſi ferantur, neceſſe
eſt: etenim leuia, atq;
ignis ad cõtrarium ponderibus terræ
pergentia locum, ad ultimum eius loci qui cõtinet: medium
ipſum feruntur. Accidit autem, idem terræ medium eſſe ac
uniuerſi, feruntur enim pondera & ad medium terræ, ſed
per accidens, earatione quaterra medium ſuum habet in
Ferri autẽ grauia &
ad ipſum medium
terræ, hoc indicium eſt: põdera enim quæ ad hanc ferũtur,
nõ æquè distãtia, ſed ad ſimiles angulos feruntur. Quare ad
unum mediũ uniuerſi, terræq́; feruntur.
Patet igitur neceſſa
riò terrā in medio eſſe, atq; immobilem eſſe, &
ob eas quas
dicimus cauſas: et quia pondera quæ ſurſum iaciũtur in idẽ
rurſus per rubricã feruntur: &
ſi in infinitũ uis illa proij-
ciat. Neq;
igitur terrã moueri, neq;
extra mediũ collocatam
eſſe, per hæc dilucidũ fuit. Inſuper, cauſa quietis exijs, quæ
dicta ſunt, patet: nã ſi apta eſt ad mediũ undiq;
natura fer-
ri ſicut uidetur, & ignis ad extremũ è medio ſimili modo:
fieri nõ poteſt, ut ulla pars ipſiusè medio feratur ui nõ illa-
ta. Vna eſt enim unius latio, et ſimplicis ſimplex, ſed nõ con
trariæ. At ea qua è medio pergitur, contraria eſt ei, qua ad
mediũ itur. Si igitur fieri nõ poteſt ut ulla pars ipſius è me-
dio feratur, patet magis fieri nõ poſſe, ut ex eodẽ tota fera-
tur: quò enim pars apta eſt moueri, eodem &
totũ aptũ eſt
ferri. Quare ſi impoßibile eſt ipſam moueri, niſi à ſuperio-
ribus uiribus, in ipſo medio ipſam manere neceſſe eſt. Te-
ſtes ſunt hiſce, & ea quæ à Mathematicis circa Astrologiã
dicuntur, eueniunt enim ea, quæ apparent, cùm figuræ mu-
tantur, quibus ordo ſtellarum eſt definitus, propterea quòd
in medio terra eſt collocata. De loco igitur &
quiete, mo-
tuúe terræ qFi-
guram autẽ rotundam, @pſam habere neceſſe eſt, unaquæq;
enim partium, pondus ad ipſum medium habet: &
minor ſi
à maiori pellatur, egredi non pcteſt, ſed premitur potius,
ac alia alij cedit, donec ad medium ipſum perueniat. Intel-
ligere autem oportet id, quod dicitur: perinde fieri atque ſi
terra fieret eo modo quo naturalium etiam quidam ipſam
Verùm illi quidem uiolentiam, lationis
ad infera terræ cauſam eſſe dicunt. Præstat autem ueritatẽ
ponere, atq; hoc ideo accidere dicere, quia naturã habet id,
quod pondus habet, ad ipſum medium ferri. Cùm igitur po-
tentia cõgeries eſſet, ea quæ ſegregabantur undiq; ſimiliter
ad ipſum medium ferebantur. Siue igitur ſimiliter ab extre-
mis partes diuiſæ ad mediũ ſunt congregatæ, ſiue alio modo
ſeſe habẽtes, idem facient ſanè. Patet igitur id quod undiq;
ab extremis ſimiliter ad medium fertur, ſimili neceſſariò o-
mni ex parte fieri molle: ſi enim omni ex parte æquè fiat ad-
ditio, æquè extremũ à medio distare neceſſe eſt: hæc autẽ fi-
gura, rotunda eſt. Nihil autẽ ad rationẽ refert, &
ſi par-
tes ipſius non undiq; ſimiliter ad mediũ ipſum concurrant:
maior enim ſemper minorẽ, quæ ante ſe eſt impellat neceſſe
eſt, utriſq; momentum ad medium uſq;
habentibus, &
gra-
uiore minus pondus ad hoc impellẽte. Id enim quod quiſpiã
dubitauerit, eandem habet ſolutionẽ. Si enim multiplex pon
dus additum alteri ſemiſphærio fuerit terræ medium occu-
pantis, atq; rotundam habentis figurã, non idem ipſius to-
tius terræq́; medium erit.
Quare aut nõ manebit in medio,
aut ſi manebit, quieſcet, & non habens mediũ quo &
nunc
moueri eſt apta. Quod igitur dubitatur, id eſt:
uidere autem
nõ eſt difficile, ſi parùm cõſiderauerimus, ac distinxerimus
quomodo cẽſemus quantamuis magnitudinẽ @dus haben
tem ad ipſum medium ferri. Pate@enim nõ quouſq;
extre-
mum tangat ipſum centrũ: ſed maior pars uincat oportet,
quouſq; ſuo medio ipſum mediũ cõprehẽdat:
hucuſq;
enim
habet momentum. Nihil igitur intereſt, hoc de gl@@a:
&
quauis parte, an de tota terra dicatur: non enim ob paruita
tem, aut magnitudinẽ id quod accidit dictũ eſt, ſed de omni
Quare ſiue tota, ſi-
ue per partes aliquo ex loco ferebatur terra, eouſq; eam fer
riipſam neceſſe eſt. * Donec utique undecunq;
ſimiliter
ne inclinationis. Siue igitur facta eſt, hoc neceſſarium factũ
eſſe modò: quare manifestũ quia fphærica generatio ipſius,
ſiue ingenita ac ſemper manens, eodem modo habet, quo ſi
oriretur, primũ orta fuiſſet. .
. Et hac igitur ratione figurã
ipſius rotundam eſſe neceſſe eſt: &
quia omnia grauia ſimi
les ad angulos, ſed non distantia æquè feruntur. Hoc autem
aptum eſt ad id, quod natura rotundũ eſt. Aut igitur eſt ro
tunda, aut natura, rotunda: unũquodq;
aũt tale dicere opor
tet, quale eſſe natura ſolet, & quod eſt:
ſed nõ id quod uio-
lentia, & præter naturã eſt:
præterea &
per ea quæ ſenſu
uidentur: lunæ nanq;
defectiones, non diuiſiones tales habe-
rent: etenim nunc quidem in hiſce figuris, quæ per menſem
efficiuntur, diuiſiones ſuſcipit omnes. Recta enim fit, &
utraq; ex parte curua, et cõcaua:
in defectionibus uerò, ſem
per curuam habet lineã, quæ distinguit. Quare cùm obie-
ctu terræ deficiat: terræ ſanè circunferẽtia, figuræ cauſa eſt.
Præterea per ea quæ uidentur de ſtellis, patet nõ ſolùmro-
tundam eſſe, ſed etiã mole magnam nõ eſſe. Si parua enim
migratio meridiem uerſus, ac urſam fiat, alius manifestè fit
hiſce qui terminat orbis, ut ſtellæ quæ ſunt ſuper caput mu
tationẽ habeant magnam, & nõ eædem uideãtur meridiem
uerſus migrãtibus, atq; urſam:
nonnullæ nanq;
ſtellarum in
Aegypto uidentur, ac circa Cyprum: in locis autem uerſus
urſas nõ uidentur. Et ſtellarum eæq́ ſemper in locis uerſus
urſam uidẽtur, in illis locis occidũt. Quare perſpicuũ eſt ex
hiſce, terram non ſolùm rotundã eſſe, ſed etiã magnæ molis
non enim ſic citò mutationem faceret, mi
gratione adeò breui facta. Quapropter ij qui locum eum,
qui circa columnas Herculeas eſt, coniunctum eſſe eiloco,
qui eſt circa Indicam regionem existimant: atq;
hoc modo
unum mare eſſe aſſerunt, non uidentur incredibilia ualde
existimare. Dicunt autem hoc ex barris etiam coniectantes,
genus ipſorum circa extrema, utraque loca eſſe, propterea
quòd ipſa extrema, ita ſunt ob coniunctionẽ affecta. Mathe
maticorũ etiã, qui magnitudinem orbis terræ metiri conan
tur, quadringentis terrã cingi ſtadiorum millibus dicunt: ex quibus ſi coniectura ſumatur, molem ipſius terræ non ſo
lùm rotundam eſſe, ſed etiam ad cæterarum ſtellarũ magni-
tudinem, magnam non eſſe neceſſe eſt.
Opiniones antiquorũ quin{que} de Generatione rerũ, &
Interitu.
Quòd corpus ex ſuperficiebus componi nequeat.
_DE_ primo igitur cœlo, ac partibus:
&
de
ſtellis, quæ in ipſo feruntur: ex quibus cõ-
qualia ſunt natura, &
inſuper
ingenita, ac incorruptibilia eſſe, priusiam
pertractauimus. Cùm autem eorũ, quæ
natura dicuntur eſſe, alia ſint ſubstantiæ, alia harum opera,
affectusúe (atq; ſubstantias quidem dico, ſimplicia corpo-
ra, ignem, terram, & quæ eiuſdem ſunt ſeriei, &
id ea, quæ
ex his constant, ueluti totũ cœlum, ipſiusq́; partes, &
ani-
malia, plantasúe, & horũ partes.
Affectus autẽ operaúe,
, quorum bæc ele-
menta ui ſua ſunt cauſæ, & alterationes) patet plurimam de
natura ſcientiam de corporibus eſſe: omnes enim ſubstan-
tiæ naturales, aut corpora ſunt, aut cum corporibus, ac ma
gnitudinibus fiunt. Hoc autem patet, &
ex definitione,
qua emerſere quæ ſunt natura, & ex ſingulorum etiam cõ-
templatione. De prima igitur elementorum, &
quale quid
eſt natura, & incorruptibile, ac ingener abile eſſe, ſatis iam
diximus. Restat autem dicere de duobus:
quòd ſi de biſce
dicamus, fiet & de generatione ſimul, corruptioneúe con-
ſideratio. Generatio enim, aut omnino non eſt, aut in biſce
duntaxat eſt elementis, atque in biſce quæ ex his constant. Hoc autem ipſum primùm eſt contemplandum:
utrum ſit,
an non ſit. Ij igitur qui prius de ueritate pbiloſopbati ſunt,
tam in biſce ſermonibus, quos nunc nos dicimus, quàm in-
ter ſeſe diſcordes fuere. Quidam enim ipſorum, generatio-
nem è medio, corruptionemúe tollunt: nibil enim eorũ, quæ
ſunt, generari, aut corrũpi, ſed ſolùm ita nobis uideri dicũt:
ut Meliſſus, atq; Parmenides:
quos &
ſi bene cætera dicũt,
non naturaliter tamen dicere oportet putare. Eſſe nanq;
rerum aliquas ingenitas, omninó que immobiles, ad aliam
magis, atque priorem quàm ad naturalem conſideratio-
nem ſpectat. Illi uerò quia nibil aliud præter ſubstantiam
ſenſibilium eſſe existimabant, & quaſdam primi tales na-
turas intellexerunt, ſi cognitio aliqua, ut prudentia erit, ad
bæc illinc accomodatas ſententias traduxerunt. Alij ue-
rò, quaſi de industria contrariam bis babuerunt opinionẽ,
Sunt enim qui nullas rerũ ingenerabiles eſſe, ſed omnes fie-
ri dicunt. generatas autẽ partim permanere, partim corrũ-
pi. Eſt autem ſententiæ talis maximè quidem Heſiodus,
Qui-
dam autem cætera quidem omnia fieri, fluereq́; dicunt, ac ni
bil prorſus ſtabile eſſe: unum autem quid ſolùm permane-
re, ex quo bæc uniuerſa transfigurari ſunt apta: quod qui-
dem cæteriq́; cõplures, et Heraclitus Epheſius dicere uelle
uidetur. Sunt &
qui corpus omne generabile faciũt, com-
ponentes ipſum ex planis, ac diſſoluentes in plana: de cæte-
ris igitur alius erit ſermo. Hiſce uerò qui hoc dicunt mo-
do, omniaq́; corpora ex planis constituunt, quod accidit
contra ſcientias dicere mathematicas, perfacilè eſt uidere. Erat tamen æquum, aut non dimouere ipſas, aut credibilio-
ribus rationibus, quàm ſuppoſitiones ſunt, dimouere. De-
inde patet eiuſdem eſſe ſententiæ ſolida quidem ex planis, ex
lineis autem plana, & has ex punctis componi:
quæ ſi ita
ſint, non neceſſe eſt partem lineæ, lineam eſſe. Sed de biſce,
prius in ſermonibus de motu cõſiderauerimus: demonstra-
uimus enim indiuiſibiles nullas longitudines eſſe. Quæ uerò
de naturalibus corporibus impoßibilia accidit hiſce dicere,
qui lineas indiuiſibiles faciunt, parumper nunc etiam con-
templemur. Ea nanq;
impoßibilia, quæ in illis accidunt, &
in naturalibus ſanè ſequuntur. At non omnia, quæ in bis
ſequuntur, in illis accident, propterea quòd Mathematica
quidem abstractione dicuntur, naturali uerò additione.
Complura autem ſunt, quæ indiuiſibilibus competere non
poſſunt, naturalibus autẽ neceſſariò cõpetũt: ceu ſi quippiã
indiuiſibile eſſe dixerimus: in indiuiſibili enim, diuiſibile
eſſe nõ poteſt. Affectus autẽ omnes diuiſibiles dupliciter
ſunt, aut ſpecie, aut per accideẽs. Specie quidem, ut coloris,
album, et nigrũ. Per accidẽs autẽ, ſi id in quo eſt diuiſibile
ſit. Quare ſi ſint affectuũ ſimplices, omnes hoc modo ſunt
Quapropter impoßibile ipſum in talibus eſt cõ
ſiderandum. Si igitur impoßibile eſt, utraq;
parte põderis
nibil habente, totum habere pondus: ſenſibilia uerò corpo-
ra aut omnia, aut aliqua pondus babent, ceu terra, & aqua,
ut & ipſi etiam dixerint, ſi punctũ nibil ponderis habet, pa
tet neq; lineas ipſas habere.
Quòd ſi hæ non babent, neque
plana etiam habent: quare neq;
corpus ullum, ipſum babet.
At uerò punctum pondus habere non poſſe, patet:
graue
nanq; omne grauius etiam, et leue leuius aliquo eſſe poteſt.
Grauius autem aut leuius, fortaſſe non neceſſe eſt graue, uel
leue eſſe: quemadmodũ et magnum quidem eſt maius, maius
autem non omne, magnum eſſe neceſſe eſt: complura enim
ſunt, quæ abſolutè quidem ſunt parua, quibuſdam autẽ alijs
ſunt maiora. Si igitur quod cùm graue ſit, grauius eſt, id
pondere maius eſſe neceſſe eſt, & omne graue diuiſibile ſa-
nè erit: punctum autem, indiuiſibile ſupponũt eſſe.
Præter-
eà ſi graue quidem eſt denſum, leue autẽ rarum, & denſum
boc à raro differt, quòd æquali in mole plura ipſi inſunt: ſi
punctum ſit graue, ac leue, & denſum nimirum &
rarum
erit. At denſum quidem eſt diuiſibile, punctin autẽ diuidi
nequit. Quòd ſi omne graue, molle, aut durũ eſſe neceſſe eſt,
impo ßibile aliquod ex bis in ferri facilè poteſt. Eſt enim
id molle, quod in ſeipſum cedit: durũ autẽ id, quod nõ cedit.
At quod cedit, diuiſibile eſſe constat. At uerò neq;
ex biſce
quæ ponderis expertia ſunt, pondus erit: in quot enim boc,
atq; in qualibus accidet, aut quonã modo definient, ſi baud
fingere uolunt? Et ſi omne maius pondere, pondus pondere
maius eſt, & unũquodq;
ſanè partibus uacantiũ pondus ba
bebit. Nam ſi puncta quatuor pondus babent:
quod uerò ex
pluribus cõstat quàm boc, graui grauius eſt, atq; quod gra
quod albo albius eſt, id ſanè quod maius eſt uno puncto, gra
uius erit æquali ablato. Quare, &
unum punctum pondus
babebit. Præterea ſi plana ſolum ut lineæ cõponi poſſunt,
abſurdum eſſe uidecur: nam ut &
linea ad lineam utroq;
mo
do & per longitudinem, &
per latitudinem cõponitur, ſic
& cum plano cõponi planum oportet:
linea uerò componi
cum linea poteſt, ſi ſuperponatur, non ſolùm ſi apponatur. At ſi per laticudinem etiam componi poſſunt, crit quippiã
corpus, quod neque eſt elementum, neq; ex elementis, ſi ex
hoc pacto planis compoſitis cõponatur. Præterea ſi pla-
norum multitudine corpora ſunt grauiora, ut in Timæo eſt
definitum, patet & lineam, &
punctum pondus habere,
ſubeunt enim inter ſeſerationis ſimilitudinem, ut prius etiã
diximus. Sin uerò nan hoc differunt modo, ſed ex eo quia
terra quidem eſt graue, ignis autem leue, erit & planorum
aliud graue, aliud leue, & linearum ſimiliter &
punctorũ:
etenim terræ planum, grauius erit, quàm ignis planum.
Omnino autẽ accidit, aut nullã unquã magnitudinẽ eſſe, aut
tolli poſſe, ſi ſimiliter ſe habet, punctum quidem ad lineam,
linea uerò ad planum, & hoc ad corpus:
omnia enim ſire-
ſoluantur, in ipſa reſoluentur nimirum prim@. Quare fieri
poteſt, ut ſola ſint puncta, corpus autem nullum. Inſuper ſi
tempus etiã ſimiliter ſeſe habet, tolletur aliquando, uel tol-
li poteſt: ipſum enim nunc, indiuiduum eſt, perinde atq;
li-
neæ punctum. Idem &
ijs accidit, qui ex numeris cœlum
cõponunt: quidam enim ex numeris naturam conſtituunt,
ut Pythagoricorum nonnulli. Corpora nanq;
naturalia,
pondus babere, leuitatemq́; uidentur:
unitates autem, neque
corpus facere compoſitæ, neq; pondus habere poſſunt.
Quòd ſit neceſſe, ſimpli ciũ corporũ aliquẽ motũ naturalẽ effe.
cõfutatio ſentẽtiæ Timæi.
Quod ſurſum, aut deorſum moue-
tur, omnino effe leue, aut graue. Quòd motus quiſpiam natu-
ralis ſit, & quòd aliquis violentus.
Esſe autem neceſſarium corporibus ſimplicibus natu-
cidum fiet: nam cùm moueri uideantur, ui nimirum ipſa
moueri neceſſe eſt, ſi proprium motum non babent: idem
uerò eſt ui moueri, & præter naturã.
At ſi præter naturam
eſt quiſpiam motus, & ſecundum naturam eſſe neceſſe eſt,
præter quem ille eſt. Et ſi multi ſunt ij, qui præter natu-
ram ſunt unum eum eſſe, qui eſt ſecundum naturam, neceſſe
eſt: unumquodq;
enim ſecundum quidem naturam ſimpli-
citer ſeſe babet, præter autem naturam multos habet mo-
tus. Præterea ex quiete, hoc idem patet:
etenim aut ui, aut
ſecundum naturam quieſcant, neceſſe eſt: ui autem ibi ma-
nent, quò & ui feruntur, &
ſecundum naturam itidem ibi
manent, quò & ſecundum naturam feruntur.
Cùm igitur
aliquid in medio manere uideatur, ſi ſecundum naturam, pa
tet & lationem, qua buc fertur, ſecundum naturã ipſi com-
petere: ſin ui, quid eſt quod probibet ferri?
Si enim id, quod
probibet ferri, quieſcit, eadem uerba ſanè uoluemus: aut e-
nim id, quod primum quieſcit, ſecundum naturam quieſcit,
aut in infinitum abibitur: quod quidem eſt impoßibile.
Sin
mouetur, ut Empedocles terram quieſcere dicit conuerſio-
ne, aliquem in locum ſanè moueretur, cùm impoßibile ſit
in infinitum ferri: nullũ enim impoßibile fit:
impoßibile au
tem eſt, infinitum tranſire. Quare ſtet alicubi quod fertur.
&
illic non ui maneat:
ſed ſecundum naturam, neceſſe
eſt. Quòd ſi eſt ſecundùm naturam quies, &
motus, erit
ſecundùm natur am ea latio, qua ad hunc itur locum. Qua-
Leucippus dicat oportet, atq;
Democritus, qui
prima corpora ſemper in uacuo, infinitoúe moueri dicunt,
quonã motu mouentur, & quis eſt ipſorũ ſecundum natu-
ram motus. Nam ſi elementorũ aliud ab alio ui mcuetur, &
ſecundum naturã etiam aliquã uniuſcuiuſq; motum eſſe ne-
ceſſe eſt, præter quem eſt, hiſce, qui uiolentus eſt: et id quod
primũ mouet, nõ ui, ſed ſecundum naturã mouere oportet: in infinitum enim abibitur, ſinõ erit quicquã primum mo-
uens ſecundum naturam, ſed ſemper ipſum prius ui ſubiens
motum mouebit. Hoc idem accidat neceſſe eſt, &
ſi ut in Ti
mæo eſt ſcriptum, clementa inordinate mouebantur anteà
quàm mundus ortus eſſet: motum enim aut uiolentũ, aut ſe-
cundum naturã eſſe neceſſe eſt. Quòd ſiſecundum naturã
mouebantur, mundũ eſſe neceſſe eſt, ſi quiſpiam uelit cũ di-
ligentia cõtemplari. Primum nanq;
mouens mouere neceſſe
eſt, ipſum ſecundum naturã ſubiens motum, & ea quæ mo-
uentur nõ ui in ſuis quieſcentia locis, eum quem nunc habẽt
ordinem facere: ea quidem quæ pondus habent, ad medium,
c
tu, hunc autem ordinem mundus habet. Præterea tantum
quiſpiam interrogauerit, fierine poterat, an non poterat, ut
inordinatè ſubeuntia motum talibus etiam mistionibus aliz
qua miſceantur, ex quibus ea corpora constant, quæ ſecun
dum naturã constituuntur: oßa inquam &
caro, &
istiuſ-
modi cætera, quemadmodum Empedocles in concordia fie
ridicit, ait enim: Cõplura capita ſine collo ſunt orta.
A pud
autẽ eos qui infinita in infinito ea quæ mouentur faciunt: ſi
unum eſt id, quod mouet, uno moueantur motu neceſſe eſt:
quare non ſine ordine mouebuntur. Sin uerò ea, quæ mouẽt,
ſunt infinita, & lationes infinitas eſſe neceſſe eſt.
Nam ſi
non enim quia in idem non
ſeruntur, inordinatio accidit: neq;
enim nũc in idem uniuer
ſa ferũtur: ſed ea tantũ quæ eiuſdem generis ſunt.
Præterea
inordinatè quippiam fierinibil aliud eſt, quàm fieri præter
naturã: ordo enim proprius, ſenſibilium natura nimirũ eſt.
At uerò &
hoc abſurdũ eſt ac impoßibile, infinitũ inquã,
inordinatum motũ habere: eſt enim ea natura rerum, quam
plures, & pluritẽpore habent.
Contrariũigitur ipſis acci-
dit, inordinationẽ quidem eſſe ſecundum naturã, ordinem
uerò, mundumúe
ſunt ſecundum naturam, ſit forte fortuna. Videtur autem
Anaxagoras, hoc ipſum bene accepiſſe: ex immobilib
9 enim
incipit cõficere mundum. Enituntur autem &
cæteri con-
gregantes, aliquo modo rurſus mouere, ac ſegregare. Ex di
ſtantibus autem ac ſubeuntibus motum, generationem face-
re non eſt conſonum rationi. Quapropter &
Empedo-
cles omittit eum motũ, qui eſt in concordia: non enim cælũ
constituere potuiſſet, ex ſeparatis quidẽ extruens, ob con-
cordiam autẽ faciens cõgregationẽ: ex ſegregatis enim ele-
mentis mundus eſt constitutus. Quare ex uno fiat, &
con
gregato, neceſſe eſt. Naturalem igitur motum unuſquiſq;
corporum eſſe, quò nõ ui mouẽtur, neq; præter naturam, ex
hiſce quæ diximus patuit. Eſſe autem neceſſarium ponde-
ris nonnulla corpora momentum, ac leuitatis habere, ex his
dilucidũ fiet: dicimus enim neceſſarium eſſe moueri.
Si uerò
id quod mouetur, momentum natura nõ habet, fieri non po-
teſt, ut aut è medio ad medium moueatur. Sit enim A quidẽ
pondere carẽs, B uerò habeat pondus, atq; tranſeat A qui-
dem C D ſ
per maius enim ſpacium, id quod pondus habet, ſeretur. Si
eſt C E ſpacium diuidatur (poteſt enim ad partium ſuarum
aliquam ſic ſe habere, ut C E ſe habet ad C D) ſi totum per
totũ C E fertur, pars eodem tẽpore per C D feratur neceſſe
eſt. Quareid quod pondere uacat, &
id quod eſt ponderis
particeps, per æquale ſpaciũ tẽpore eodẽ ferentur: quod im
poßibile eſt. Eadẽ et in leuitate ratio fieri poteſt.
Præter-
ea ſi quippiam corpus & ponderis expers &
leuitatis, mo
tum ſubibit, ui moueatur neceſſe eſt. Si uerò uimoueatur, in-
finitum efficit motum. Nam cum potentia quædam ſit ea,
quæ mouet, id autem quod eſt minus, ac leuius plus ab eadẽ
potentia moueatur: ſit motũ A quidẽ pondere carens, per
C E ſpaciũ, B uerò pondus, æquali in tẽpore per C D. Si igi
tur diuiſum fuerit id quod pondus habet, ea ratione quam
C E ad C D habet, fiet ut id quod auferetur ab eo quod pon
dus habet, æquali in tempore per C E feratur, quoniam totũ
per C D mouebatur: celeritas enim minoris ad celeritatem
maioris ita ſeſe habebit, ut maius corpus ſe habet ad minus.
Per æquale ergo ſpacium, &
id quod pondere uacat, &
id quod eſt ponderis particeps tẽpore eodem feretur, quod
quidem fieri nequit. Quare ſi omni quouis propoſito per
maius ſpacium id mouebitur: quod pondere caret, per in fi-
nitum utiq; ferri poteſt.
Patet igitur omne definitũ corpus,
pondus, aut leuitatem habere. Cùm autem natura quidem
id ſit principium motus quod eſt in ipſo, potentia autem id
quod eſt in alio, aut aliud eſt: atq;
motus alius ſit ſecundùm
naturam, alius uiolentus, naturalem quidem motum celerio
rem faciet id quod potentia mouet, ut cum quo lapis deor-
ſum fertur: eum autem quieſt præter naturam, omnino po-
tentia ipſa: ad utrunq;
autẽ, utitur aëre ipſo, ut instrumẽto:
leuis eſſe, &
grauis.
Lationem igitur
eam, qua ſurſum itur, faciet uti leuis, cùm pulſus fucrit, prin
cipiumq́; ſumpſerit à potẽtia ipſa.
Lationem autẽ eam, quæ
deſcenditur, faciet uti grauis: potentia enim quaſi uim im-
preſſam tradit utrique. Quapropter &
non ſequente co
quod mouit, id fertur quod præter naturã eſt motũ: ſi enim
nõ tale quid corpus eſſet, uiolentus motus ſanè nõ eſſet: mo
tui quoq; ſecundum naturam cui@ſq;
modo eodem cõducit,
ſuo ad mobilis terga cõcurſu. Omne igitur corpus leue eſſe,
aut graue: &
quomodo ſeſe habent in hiſce motus præter
naturam, ex biſce quæ diximus, patet. Eſt autẽ manifestum
ex dictis: neq;
omnium, neq;
nullius ſimpliciter generatio-
nẽ corporis eſſe: impoßibile eſt enim uniuerſi corporis ge-
nerationem eſſe, ſinon ut uacuum eſſe quid ſeparatum po-
teſt. Quo enim in loco id quod generatur, erit cùm fuerit
ortum, in hoc prius uacuũ eſſe ſi nullum ſit corpus, neceſſe
eſt: aliud enim ex alio corpus fieri potest:
uelut ex aëre
ignis, ſed omnino ex nulla alia antecedẽte magnitudine fie-
ri impoßibile eſt: maximè enim ex potẽtia corpore, corpus
actu fieri poteſt: ſed ſi id quod eſt potentia corpus, non eſt
prius aliud corpus actu, ſeparatum uacuum erit.
Quibus corporibus generatio conueniat.
Cùm prima ſint cor-
porum elementa, quid Elementum, & quot, &
qualia ſint.
Vtrum Elementum ſpecie ſit diuiſibile, vt volunt aliqui po@
nentes vnum ſolum.
_RE_stat autem dicere, quorum eſt corporũ generatio,
quam ob cauſam eſt.
Cùm igitur in omnibus co-
gnitio ſit per prima, prima uerò eorum, quæ inſunt ſint
elementa, prius quænam, & cur ſunt talium corporum ele-
menta, deinde quot, & qualia ſunt, conſider andũ eſſe uide-
tur. Hoc autem dilucidum fuerit, ſi ſuppoſuerimus quænam
Siigitur id corporũ elementum,
in quod cætera corpora diuidũtur, in quibus ineſt potẽtia,
aut actu: hoc enim utro modo ſehabet, adhuc ambigitur:
ipſum autẽ eſt in forma diuerſa indiuiſibile:
tale quid enim
omnes ipſum elementũ, & in omnibus dicere uolũt.
Quòd
ſi id quod eſt dictũ, eſt elementũ, talia quædã corporũ eſſe
neceſſe eſt: in carne enim, ac ligno, &
ſimilibus, ineſt ignis
potentia, atq; terra.
Maniſestè enim exillis hæc ſegregan
tur. In igne autẽ, caro, aut lignũ nõ ineſt, neq;
potentia, neq;
actu: ſi enim eſſet, ſegregaretur.
Similiter neq;
ſi unum quid
ſolum ſit tale, in illo eſt: neq;
enim ſi caro, aut os, aut quod-
uis cæterorũ erit, ineſſe potentia cõtinuò eſt dicendum: ſed
anteà quiſnã ſit generationis modus eſt cõtemplandũ. Ana
xagor as autẽ, de elemẽtis cõtrario modo, atq; Empedocles
dicit: hic enim ignẽ, &
terrã, cæteraq́;
eiuſdẽ ſeriei corpo-
ra, elementa corporũ eſſe, ac omnia ex hiſce constare, dicit.
Anaxagoras uerò cõtrariũ aſſerit: ea enim quæ ſunt ſimiliũ
partiũ, linea inquã, carnẽ & os, &
quæq;
talium, elementæ
eſſe dicit: aërem autẽ &
ignem, horũ ac cæterorũ omnium
ſeminũ mistum eſſe: utrunq;
enim ipſorũ, ex uniuerſis inui-
ſibilibus ſimiliũ partiũ congregatis eſſe dicit. Quapropter,
& omnia ex his eſſe cenſet:
ignem enim, &
ætherem, idem
appellat, Cùm autẽ omnis naturalis corporis ſit proprius
motus: motus autem partim ſimplices ſint, partim miſti:
&
mistorũ ſint misti ſimplicium ſimplices, patet corpora ſim
plicia quædam eſſe: ſunt enim &
ſimplices motus.
Quare
& elementa eſſe, &
cur elementa ſunt, constat.
Non eſſe infinita elementa ſimilarium partium, ut poſuit Ana-
xagoras. Neque rectè putare Democritum Abderiten, eiusq́
ſectatorem Leucippum, de ptimis magnitudinibus, ex qui-
bus gignunt omnia. CAP.
IIII.
COnſequens autẽ eſt, utrum ſint finita, aninfinita, &
templari. Primùm igitur infinita non eſſe, ut quidã arbitran
tur, cõtemplandũ eſſe uidetur. Et primùm eos qui uniuerſa
quæ ſunt ſimilium partium elementa faciunt, ut Anaxago-
ras, in medium afferamus: nemo enim eorũ qui ita cenſent,
rectè accipit elementum: uidemus enim &
multa mistorum
corporum ut carnem, oſſa, lapidem, lignum, in ſimiles diui-
di partes. Quare ſi cõpoſitum non eſt elementũ, non omne
quod eſt ſimilium partium eſt clementum, ſed id quod in di-
uerſa ſpecie diuidi nequit, ut antea diximus. Præ
ſic elementum ſumentes, facere infinita neceſſe eſt:
omnia
cnim cadem & ſi quiſpiã ſumpſerit finita, reddentur.
Idem
enim faciet, & ſi duo, uel tria talia ſolùm ſint, ut &
Empe-
docles facere conatur. Cũ enim ipſis et boc pacto nõ omnia
ex ſimiles partes habentibus facere accidit (faciem enim nõ
ex faciebus faciũt, nec aliud quicquã eorum quæ ſecundùm
naturam ſunt figurata) patet longè melius eſſe principia fæ
cere finita, & hæc quàmminima, ſi eadẽ omnia demonstra-
ri poßint, quemadmodum & Mathematici cenſent:
ſemper
enim aut forma, aut quãtitate, finita principia ſumunt. Præ
terea ſi corpus à corpore diuerſum proprijs differentijs di
citur, corporũ autem differentiæ ſint finitæ (ipſis enim ſen-
ſibilibus differũt: atq;
hæc ſunt finita, quod quidem demon-
ſtretur oportet) patet & elementa neceſſariò eſſe finita.
At uerò neq;
ut alij quidã dicunt, ut Leucippus, ac Abde-
rites Democritus, ea quæ accidunt conſentanea ſunt ratio-
ni: primas enim magnitudines multitudine quidem infinitas,
magnitudines autem indiuiſibiles eſſe dicunt: &
neque ex
una multa fieri, neque ex multis unum, ſed harum comple-
Et hinanque, quodam-
modo numeros uniuerſa quæ ſunt, atq; ex numeris faciunt:
&
ſi enim non dilucidè dicunt, hoc tamen dicere uolunt.
Et
inſuper cùm figuris corpora differant, figuræ uerò ſint in-
finitæ, infinita & ipſa ſimplicia corpora eſſe dicunt.
Quæ-
nam autẽ eſt uniuſcuiuſq; elementi figura, nihil definierũt,
ſed igni ſolùm rotundam tribuere figuram. Aërem uerò,
aquam, ac cætera, magnitudine, paruitateq́; diuiſere:
quia na
tura ipſorum eſt, ut omnium ſemen elementorum. Primùm
igitur idem & ipſos error comitari uidetur, non finita ipſa
principia ſumere, cùm omnia eadem ipſis dicere liceret.
Deinde ſi corporum differentiæ non ſint infinitæ, patet ele
menta infinita non eſſe. Præterca indiuidua corpora eſſe di
centes, Mathematicis ſcientijs aduerſentur, complurá que
corum, quæ ſub opinionem omnium cadunt, & eorum quæ
ſenſu uidentur, èmedio tollant neceſſe eſt: de quibus anteæ
diximus in hiſce quæ de tempore, motuúe ſunt dicta. Et
inſuper, contraria ipſos dicere ſibijpſis neceſſe eſt: impoßi
bile eſt enim, ſi elementa ſint indiuidua, aërem, aquam, ac
terram magnitudine, paruitateq́; differre:
eſi
ſibile, ex ſeſe mutuo generari: corpora nanque maxima, ſi
ſegregentur, ſemper deficient: at hoc pacto terram, aquam,
& aërem uicißim ex ſeſe fieri dicunt.
Præterea neque ho-
rum ſententia, infinita ipſa elemẽta fieri uidebuntur, ſi cor-
pora quidem figuris differunt:figuræ uerò omnes ex pyra-
midibus constant:rectarum quidem linearum, ex hiſce quæ
ſunt rectarum linearum: ſphæra autem, ex partibus octo:
ſint enim aliqua principia figurarum, neceſſe eſt. Quare
ſiue ſit unum, ſiue duo, ſiue plura: &
ſimplicia corpora
multitudinem tantam ſubibunt. Præterea ſi cuiuſq;
quidem
motus eſt ſimplex: ſimplices autem motus infiniti non ſunt,
propterea quòd neque ſimplices lationes, plures quàm duæ
ſunt, neque loca ſunt infinita, neque hoc pacto ſanè ipſa
elementa infinita erunt.
Opiniones antiquorum quatuor, de Elementis:
at{que} earundem
incommoda, & confutatio.
QVoniam autem finita eſſe neceſſe eſt, conſiderarere-
Quidam enim unum
ſolum eſſe ſupponũt: &
horum, alij aquam, alij aërem, alij
ignẽ, alij aqua quidẽ ſubtilius, aëre uerò denſius. quod qui-
dem celos uniuerſos, cùm ſit infinitum, inquiunt continere.
Quiigitur hoc unum aquam, aut aërem faciunt, aut aqua
quidem ſubtilius, aëre uerò denſius, deinde exhoc raritate
cætera, denſitateq́; generant, ijſanè ignorant aliquid aliud
clemento ſefacere prius: generatio enim, ex elementis com-
poſitio eſt, ut dicunt: ad elemẽta uerò profectio, diſſolutio.
Quareid quod eſt ſubtilium magis partium, natura prius
eſſe neceſſe eſt. Cùmigitur omnium corporũ igncm ſubti-
lißimum eſſe dicant, ignis natura corporum primum erit: nihil autem refert, unum enim quippiam cæterorum, &
nõ
medium ipſum, primum eſſe neceſſe eſt. Præterea raritate,
ac denſitate cætera generare, & ſubtilitate atq;
großitie,
nihil differt: ſubtile enim, rarum:
groſſum autem, denſum
eſſe uolunt. Subtilitaterurſus, atque großitie:
&
magnitu-
dine, ac paruitate idem eſt. Subtile eſt enim, quod paruarũ,
groſſum, quod magnarum partium eſt. Quod enim ad
multum extenditur, id ſubtile eſt: tale autem id eſt, quod ex
paruis partibus constat. Quare accidit, ipſos magnitudi-
ne, ac paruitate ſubstantias diuidere cæterorum. Accidet
Atque
abſolutè non erit aliud ignis, aliud aqua, aliud aër: ſed idem
eſt ad hoc ignis, ad aliquid aliud aër. Quod quidem &
ijs accidit, qui plura quidem elementa eſſe aiunt: magnitu-
dine autem & paruitate differre dicunt:
nam cùm unum-
quodq; quantitate ſit definitum, aliqua ratio nimirum inter
ipſas magnitudines erit. Quare eorum quæ hanc rationem
habent, aliud aërem, aliud ignem, aliud terram, aliud aquam
eſſe neceſſe eſt: propterea quod in maioribus rationes mino
rum inſunt. Quiuerò ignem elementum ipſum ſupponunt,
hoc quidem euadũt: alia uerò ipſis accidere abſurda:
neceſ-
ſe eſt. Quidam enim ipſorum, igni figuram adiungunt, ut ij
qui pyramidem faciunt. Quorum quidam ſimplicius dicũt,
pyramidem quidem dicentes id eſſe, quod maximè figurarũ
incidere poteſt, ignem autem corporum. Quidam probabi-
lius, corpora quidem uniuerſa ex eo cõpoſita eſſe quod eſt
omnium maximè ſubtilium partium, ſolidas uerò figur as
ex pyramidibus constare dicentes. Quare cùm corporum
quidem ignis ſit ſubtilißimum, figurarum uerò pyramis ma
ximè paruarum eſt partium atq; prima, primaq́;
figura pri
miſit corporis, ignis proſectò pyramis erit. Quidam de
figura quidem nihil dicunt, ſubtilißimarum autem partium
ſolum elementum ipſum faciunt, deinde ex hoc compoſitio-
nem ſubeunte, cætera fieri dicunt, perinde ut arenæ conſlan
tur. Vtriſq;
autem hæc difficilia accidunt:
nam ſi primum
corpus indiuiduum faciunt, illæ ratiocinationes, quas antea
diximus, ad hanc eandem materiam, ut patet, redibunt. Præ-
terea ſi natur aliter cõtemplariuolunt, hoc dicere nequeũt: nam ſi omne corpus ad corpus quantitate comparabile eſt,
magnitudines autem ſimilitudinem ſubeunt rationis, & ſi-
elementorum, uelut uniuerſæ
aquæ ad aërem uniuerſum, & elementi ad elementũ, &
in
cæteris eodẽ modo, & aër maior eſt aqua, &
omnino id
quod ſubtiliorũ eſt partium, eò quòd großiorum: patet &
clementũ aquæ minus, quàm aëris eſſe. Si igitur magnitudo
minor ineſt maiori, elementũ ſanè aëris diuiſibile erit, &
ignis identidem ipſius, & corũ omnino quæ ſubtiliorũ par
tium ſunt. Sin diuiſibile faciunt ij quidem, qui igni figuram
tribuunt, eueniet partẽ ignis ignem nõ eſſe, propterea quòd
pyramis nõ ex pyramidibus constat. Et item, nõ omne cor-
pus elementum eſſe, aut ex elementis constare: pars enim
ignis nec ignis eſt, nec aliud elementum ullum. Hiſce uerò
qui magnitudine definiunt, prius quid elemento elementum
eſſe, atq; hoc in infinitũ abire, ſi omne corpus diuiſibile eſt,
& quod paruarũ magis eſt partium eſt elementũ.
Præterea
& his etiam accidit, idem ad hoc ignem eſſe dicere, ad aliud
aërem, & aquam rurſus ad terrã.
Commune autẽ peccatum
uniuerſis eſt, qui elementũ unum ſupponunt, unũ naturalem
ſolum omniumq́; eundẽ facere motũ:
omne nanq;
naturale
corpus, principium habere motus uidemus. Si igitur omnia
corpora unum quid ſunt: unus omniũ motus erit:
&
hoc eò
magis quodq; moueri neceſſe eſt, quò maius fit:
quemadmo
dum & ignis, quò maior fit, eò ſua latione celerius fertur:
accidit autem, multa deorſum celerius ferri.
Quare pro-
pter hæc ipſa, & inſuper cùm definitum ſit prius naturales
plures eſſe motus, patetunum elementũ eſſe non poſſe. Cùm
autem neq; infinita ſint, neq;
unum ſit elemẽtum, plura eſſe
proſectò, atque finita eſſe neceſſe eſt.
Quod fieri nequeat
nec eſſe commune
quodpiam corpus diuerſum ab ipſis, è quo generentur.
COnſidcrandum eſt autem primò, utrum ſempiterna
ſint, an generentur, & corrũpantur:
quo demonstra-
quot, et qualia ſunt, patebit.
Sempiterna igitur eſſe,
impoßibile eſt: &
ignem enim, &
aquam, &
unumquodq;
ſimplicium corporum, diſſo{lu}i uidemus:
dißolutionẽ uerò,
aut infinitam eſſe, aut ſtare neceſſe eſt. Si igitur infinita eſt,
& diſſolutionis tempus infinitum erit, &
tempusrurſus
compoſitionis: unaquæque enim partium in alio tempore
diſſoluitur, atque componitur. Quare fiet ut extra tem-
pus infinitum, tempus ſit aliud infinitum: quàdoquidem &
compoſitionis tempus eſt infinitum, & prius hoc diſſolu-
tionis tempus, ut extra infinitum ſit infinitum, quod quidẽ
impoßibile eſt. Sin ſtabit alicubi diſſolutio, autid corpus
in quo diſſolutio ſtabit, indiuiduum erit, aut diuiſibile qui-
dem erit, non tamen unqu@m diuidetur, ut Empedocles uel-
le uidetur. Indiuiduum igitur non erit, propter rationes
anteà dictas. At neq;
diuiſibile quidem erit:
nunquam autem
diſſoluetur: minus enim corpus, facilius quàm maius corrũ-
pi poteſt. Si igitur et maius hac corruptione corrumpitur,
ut in minora diſſoluatur, corpus minus id pati magis con-
ſentaneum eſt rationi. Ignem autẽ, duobus modis corrum
pi uidemus, nam & à contrario corrumpitur cùm extingui
tur, & ipſe à ſeipſo marceſcens:
hoc autem patitur minor à
maiore, & eo celerius, quò minor eſt.
Quare corporum ele
menta corruptibilia, & generabilia eſſe neceſſe eſt.
Cùm
autem generabilia ſint, aut ex incorporeo, aut è corporeo
ipſorum generatio erit: &
ſiex corpore, aut ex alio, aut ex
ſeſe uicißim ipſorum generatio erit. Is igitur qui ipſa di-
cit ex incorporeo generari, uacuũ facit. Nam omne quod
fit, in aliquo fit: &
id in quo eſt generatio, aut incorporeũ
Et ſi habebit corpus, duo corpo-
ra ſimul in eodem erunt, id inquã quod fit, & id quod præ-
cedit. Sin incorporeum erit, uacuum eſſe definitum neceſſe
eſt: hoc autem impoßibile eſſe, anteà demonstrauimus.
At
neq; ex corpore quodã elementa fieri poſſunt:
eueniet enim
aliud corpus elementis prius eſſe: atq;
hoc, ſi pondus, aut le
uitatem habet, unum quid erit elemẽtorum. Si nullum habet
momentũ, immobile, ac Mathematicum erit, ſi tale autẽ, eſt
in loco non erit: quo enim in loco quieſcit:
in eũ &
moueri
poteſt: &
ſi ui quidẽ, præter naturã:
ſi uerò non ui, ſecun-
dum naturã. Si igitur in loco, atq;
alicubi erit, elementorum
quippiam erit: ſin uerò non erit in loco, neq;
quicquam ex
ipſo erit: id enim quod fit, &
id ex quo fit, ſimul eſſe ne-
ceſſe eſt. Cùm autem neq;
ex incorporeo, neq;
ex alio cor-
pore firi poßint, exſeſe mutuò fieri restat.
Confutatio modi, quo Democritus &
Empedocles mutuam
generationem elementorum ex ſeipſis oſtendunt. Et quòd
neque transfiguratione, nec ſuperficierum reſolutione ex
ſe mutuò fiant.
RVrſus igitur conſiderandum eſt quiſnam ſit mutuæ
utrum ut Empedocles
dicit, atque Democritus, an ut ij qui in plana diſſoluunt,
an alius quiſpiam ſit præter hos modus. Empedoclem igi-
tur, & Democritum præterit, non generationem ſe mu-
tuam, ſed apparentem facere generationem. Ineſſe enim
quæque ac ſegregari dicunt, quaſi è uaſe ſit ipſa generatio,
ſed non è materia quadam, neq; generari per mutationem.
Deinde ſi hoc etiam modo fit generatio, non minus ea
quæ eueniunt, ſunt abſurda: cadem enim magnitudo ſi den-
ſetur, grauior fieri non uidetur, At hoc dicant ij, qui
aquam ineſſe in aëre, & inde ſegregari dicunt, neceſſe
cùm enim aqua ex aëre eſt orta, grauior eſt.
Præterea
corporum mistorum alterum ſeparatum non neceſſe eſt lo
cum ſemper occupare maiorẽ. At cùm oritur aër ex aqua,
maiorcm aër occupat locum: quod enim ſubtiliorũ eſt par-
tium, id maiorem occupat locum. Patet autẽ hoc, et in ipſa
migratione, euaporante enim humido, ſpirituq́; turgente ea
uaſa quæ molem continent ob angustiam rumpi uidentur.
Quare ſi uacuũ omnino non eſt, nec extendentur corpo-
ra, ut ij qui hæc dicunt inquiunt, ipſum impoßibile patet.
Sin uacuum eſt, &
extenſio, uacat hoc porro, ratione, id
inquam, quod ſeparatur maiorẽ ſemper locum neceſſariò
occupare. Generationẽ etiam mutuã deficere tandem neceſ-
ſe eſt, ſi finita in magnitudine, infinita finita non inſint, cùm
enim terra fit aqua, ex terra aliquid aufertur, ſi generatio
eſt ſegregatio, & iterum, cùm èreliqua ſimili modo oritur
aqua. Si igitur hoc ſemper erit, eueniet in corpore finito
ineſſe infinita. Cùm autem hoc impoßibile ſit, non ſemper
ex ſeſe mutuò generabuntur. Dictum eſt igitur elementorũ
migratione in ſeſe mutuam ſegregationem non eſſe. Re-
ſtat autem, ipſa mutationem ſubeuntia ſeſe mutuò generari: atque hoc dupliciter.
Aut enim transfiguratione, ut ex ea-
dem cera pila fit, teſſeraúe, aut diſſolutiõe in plana, ut qui-
dam aiunt. At ſi transfiguratione generantur, fit ut ipſa
corpora neceſſariò indiuidua eſſe dicantur: ſi enim indiui-
ſibilia ſint, ignis pars ignis non erit, neq; terræ pars terra:
propterea quòd pyramidis pars, pyramis nõ eſt, neq; teſſe-
ræ teſſera. Sin diſſolutione planorũ, primò quidẽ abſurdũ
eſt, non omnia ex ſeſe mutuò generare: quod quidem ipſos
dicere neceſſe eſt, atque dicunt, neque enim conſentaneum
eſt rationi unam partem expertem eſſe migrationis, neque
tuò. Accidit autem eos de hiſce quæ apparent dicentes, nõ
conſentanea hiſce dicere quæ apparent. huius autem cauſa
eſt, non bene prima principia capere, ſed omnia ad opinio-
nes definitas quaſdam reducere uelle. Senſibilium enim prin
cipia for taſſe ſenſibilia ſint perpetuorum perpetua, corru-
ptibilium corruptibilia: &
omnino ſub eodem ſint genere,
ſub quo ſubiecta collocantur, oportet. Hiuerò propter
horũ amorem idem facere uidentur, quod ij faciunt, qui po-
ſitiones in rationibus conſeruant: omne enim quod accidit,
tolerent, ut habentes principia uera, perinde quaſi non ex
hiſce, quæ eueniunt, nonnulla maximeq́; ex fine dijudicare
oporteret. Eſt autem finis effe ctiuæ quidẽ ſcientiæ ipſum
opus: naturalis autem id, quod ſemper propriè per ſenſus
apparet. Accidit autẽ ipſis, terram elementũ maximè eſſe,
ſolamq́; incorruptibilem:
ſi id quod indiſſolubile eſt, incor-
ruptibile eſt, ac elementum: terra enim ſola, in aliud corpus
indiſſolubilis eſt. At uerò neq;
in hiſce quæ diſſoluuntur,
triangulorũiuxta ſuſpenſio eſt conſona rationi: fit autẽ &
hoc in migratione, qua in ſeſe mutuò migrant: propterea
quod ex inæqualibus multitudine triangulis cõstat. Præter-
eà ij quihæc dicũt nõ è corpore faciãt generationẽ neceſſe
eſt, cũ enim ex plantis fuerit ortũ, non è corpore erit ortũ. Inſuper nõ omne corpus diuiſibile ſit, ſed exactißimis ſcien
tijs aduerſentur, neceſſe eſt. Illæ enim &
ipſum intelligi-
bile: diuiſibile accipiunt.
At hi, neq;
omne ſenſibile diuiſibi
le eſſe concedunt, propterea quòd ſuppoſitionem ſuam ſer-
uare uolunt: qui nanq;
figuram cuiq;
tribuunt elemento, &
hac ſubstãtias ipſorum distinguunt, hi indiuiſibilia faciant
ipſa, neceſſe eſt: pyramide enim, aut pila aliquo modo di-
Quare
aut pars ignis nõ ignis eſt, ſed erit quid elemẽto prius, pro-
pterea quòd omne corpus elementum eſt, aut ex elementis
conſtat: aut non omne corpus diuiſibile eſt.
Quòd figuræ præter ra@ionem accommodent elementis, uelut
igni ſphæram aut pyramidem: reliquis alias, &
quod nec ob
motum neq; aliam affectionem vllam ſint accõmodandæ.
_O_Mnino autẽ eniti ſimplicib
9 corporibus figuras tri
Primò quidem quia
accidet non repleri totum. In planis autem tres figuræ com
plere locum uidentur, triangulus, quadratum, & ſex angu-
lorum figura: in ſolidis autẽ duæ ſolæ, pyramis, atq;
teſſera.
Plures autem hiſce ſumantur neceſſe eſt:
quia plura faciunt
elementa. Deinde corpora ſimplicia uniuerſa figuram ſu-
ſcipere in loco cõtinenti uidentur, & maximè aqua, &
aër.
Permanere igitur elementi figuram, impoßibile eſt: nõ enim
totum tangeret omni ex parte id quod continet ipſum. At ſi
in aliam uertetur figurã, non ulterius erit aqua, ſi ipſa diffe
rebat figura. Quare patet figur as horum definitas non eſſe.
Sed natura hoc ipſum nobis declarare uidetur: quod et con
ſentaneum eſt rationi. Nam ut &
in cæteris in forme ſubie-
ctum ipſum eſſe oportet (maximè enim hoc pacto id quod
omnia ſuſcipit, formari, figurasq́; ſuſcipere poteſt:
ut in Ti-
mæo eſt ſcriptum ) ſic & elementa ut materiam compoſi-
torum eſſe putare oportet. Quapropter &
mutari in ſe
mutuò poſſunt: cùm per aſjè ctus ipſorum differentiæ ſepa-
rantur. Inſuper, quonam modo generari caro, &
os, aut
quoduis compoſitorum corporum poteſt? Neque enim ex
elementis ipſis, quia non fit ex compoſitione continuum,
neq; ex planis cõpoſitionem ſubeuntibus:
ipſa enim elemẽta
non ea quæ ex elementis con
ſtant. Quare ſi quiſpiam exactè tales ſententias conſidera-
re uoluerit, & non ſine exacta diſcußione probare, ac acce
ptare: gener atione ex hiſce quæ ſunt, haſce tollere profectò
uidebit. At uerò et ad affectus &
potẽtias, atq;
motus:
figu
ræ non ſunt accõmodatæ corporibus, in quæ maximè refpi
ciẽtes hoc pacto figuras ipſas distribuere, ueluti cùm ignis
facilè ſit mobilis, et calefaciat, ac urat, quidam ſphærã qui-
dem pyramidẽ ipſum fecerunt: hæc enim facilimè quidẽ mo
uentur, propterea quòd minima tangunt, minimeq́; ſtabilia
ſunt: maximè uerò calefaciunt, maximeq́;
urunt, quòd alterũ
totum angulus eſt, alterum acutißimum angulum habet: angulis autẽ calefaciunt (ut aiunt) ac urunt.
Primùm igitur
utriq; de motu peccarunt:
nam tametſi figurarũ hæ facilimè
mobiles ſunt, non tamen ignis motu, facile mobiles ſunt: mo
tus enim ignis ad ſupera fit atq; recta:
hæ uerò facile ea mo
tione mobiles ſunt, quæ uolutio nuncupantur. Deinde ſi ter
raideo teſſera eſt, quia ſtabilis eſt, atque manet, non autem
ubiuis, ſed ſuo in loco manet, ex alieno uerò fertur, niſi pro-
hibeatur, & ignis etiam, &
cætera ſimili modo:
patet &
ignem, & elementorum quodque in alieno quidem loco
ſphæram aut pyramidem quidem eſſe, in proprio uerò cu-
bum. Præterea ſi ignis ob angulos calefacit, ac urit, uniuer-
ſa elementa calefaciunt ſanè, aliud tamen alio forſitan ma-
gis: uniuerſa enim angulos habent, ut id quod octo, &
id
quod duodecim ſedium eſt. Democriti uerò ſentẽtia ſphæra
etiam uri, quia quidã angulus eſt. Quare maiore different,
minoreq́; gradu:
hoc autem falſum eſſe patet.
Simul etiam
accidet, et mathematica corpora calefacere, ureré que (&
illa nanq; angulos habent, &
in ipſis indiuidua, &
ſphæ-
cubi, &
pyramides inſunt) præſertim ſi ſint in diui-
duæ magnitudines, uti dicunt: nam ſi illa quidem urunt, illa
uerò non urunt, differentia eſt dicenda, ſed non ſic ſimplici-
ter dicẽdum eſt, uti dicunt. Præterea ſi id quod uritur igni-
tur, ignis autẽ aut ſphæra, aut pyramis eſt, ea quæ cõburun
tur pyramidem fieri, aut ſphæram neceſſe eſt. Incidere igi-
tur, atq; diuidere, ſit accidens per rationem figuræ, pyrami-
dem uerò neceſſariò pyramides facere, uel ſphærã ſphæras,
à metis penitus egreditur rationis: ſimileq́;
eſt atq;
ſi quiſ-
piam gladium in gladio, id, quod diuidit, diuidere cenſeat,
aut ſerram in ſerras. Præterea ad diuidendũ ſolùm igni figu
ram reddere: ridiculum eſſe uidetur:
ignis enim congregare
magis, finesq́; in unum redigere, quàm ſegregare uidetur:
ſegregat enim ea quæ non eiuſdem generis ſunt:
congregat
autem ea, quæ ſub eodem genere collocantur. Et congrega-
tio quidem per ſe eſt: fines enim in unum cogere, atque uni-
re, ignis ipſius eſt. Segregatio uerò per accidens:
congre-
gans enim id, quod ſub eodem eſt genere, id quod alienũ eſt
excipit. Quare aut ad utrunq;
, aut potius ad congregandũ,
figuram igni reddere oportebat. Inſuper cùm calidum, fri-
gidumq́; potentia ſint contraria, reddere frigido figuram
aliquam impoßibile eſt, proptereà quòd reddere quidẽ con
trariam figuram oportet: nibil autem contrarium eſt figu-
ræ. Quapropter &
omnes omittunt hoc:
&
tamen aut
omnia figuris, aut nibil definire oportebat. Nonnulli autem
de potentia ipſius dicere conati, ſibijpſis contraria dicunt:
frigidum enim id inquiunt eſſe, quod magnarum partium
eſt, propterea quòd premit & per meatus non tranſit.
Pa-
tet igitur, et calidum id eſſe quod tranſit: tale autem id erit:
quod partium ſubtilium eſt. Quare fit ut paruitate, magni-
frigidum differat, calidumq́;
, ſed non figuris.
Præ-
terea ſi pyramides ſint inæquales, magnæ non ignis erunt,
neq; figura erit urendi cauſa, ſed contrarium.
Non differ-
reigitur elementa figuris, ex ijs, quæ diximus, patuit. Cùm
autem proprijßimæ differẽtiæ corporum per affe ctus ſint,
& operationes, atque potentias (cuiuſq;
enim corporis na
turalis opera affectus potentiasq́; dicimus eſſe) primùm de
his eſt dicendum, ut poſt horum contemplationem cuiuſq; differentias ad unum quodque ſumamus.
Quid ſit graue, &
quid leue:
&
quæ ſit vtriuſ{que} natura con_
ſiderandum eſſe.
_D_E graui autem, atq;
leui quid eſt utrunq;
,
quænam eſt natura ipſorum conſide-
remus oportet, & propter quam cauſam
haſce potentias habent: cõtemplatio enim
deipſis, ſermonibus eſt accommodata de
motu. Graue nim, &
leue exeo dicimus, quia aliquo
modo natur aliter moueri poteſt. Operationibus autem ipſo
rum nomina poſita non ſunt, niſi quiſpiam putet tale eſſe
ipſum momentum. Quia uerò naturalis tractatio eſt de mo
tu, hæc autem motus quaſi fomenta quædam in ſeipſis ha-
bent, ideo uniuerſi quidem potentijs ipſorum utuntur, non
tamen niſi pauci definiuere. Viſis igitur hiſce primum quæ
ab alijs dicta ſunt, allatis etiã dubitationibus, quæ ad hanc
conſiderationem ſunt neceſſariæ, id deinde dicamus quod
Grauia leuiaq́;
partim ſimpliciter,
partim ad aliud dicuntur. Eorum enim, quæ põdus habent,
aliud leuius, aliud grauius dicimus eſſe: ut æs, grauius dici-
mus ligno. De his igitur, quæ abſolutè dicuntur, nihil à ue
teribus dictum eſt, ſed de hiſce quæ ad aliud dicuntur: non
enim dicunt quid eſt ipſum graue, & quid eſt ipſum leue:
ſed quid eſt ipſum grauius, &
quid ipſum leuius in hiſce,
quæ pondus habent. Id autem quod dicimus, magis dilu-
cidum hoc pacto fiet: quædam enim à medio ſemper, quæ-
dam ad medium ſemper apta ſunt ferri. Horum autem id
quidem, quòd à medio fertur, ſurſum: id autem quod ad me-
dium fertur, deorſum dicimus ferri. Abſurdum eſt enim in
cœlo nõ existimare aliquid ſuprà, aliquid infrà eſſe: quem-
admodum quidam cenſent: non enim eſſe aliud ſuperum, a-
liud inferum dicunt, ſi omni ex parte ſimile eſt, & undique
quiſque gradiens aduerſis ipſe ſibi pedibus erit. Nos autem
ipſum uniuerſi extremum, ſuprà dicemus: quod quidem &
poſitione eſt ſuprà, & ipſa natura primum.
Cùm autem
ipſius cœli & quid extremum, &
medium ſit, patet &
ſu-
prà eſſe, ac infrà: quemadmodum &
multi dicunt:
uerùm
non ſatis. Huius autem cauſa eſt, cœlum ipſos non omni ex
parte ſimile eſſe, ſed unum tantum, id hemiſphærium eſſe,
quod ſuprà nos eſt, putare. Quòd ſi ſumpſerunt cœlum o-
mni ex parte tale, & medium ad uniuerſum ſimiliter ſe ha-
bere: illud quidem ſuperum, medium autem inferum eſſe di
cent. Id igitur abſolutè dicimus leue.
quod ſurſum, ad ex-
tremumq́; fertur.
Id graue quod ſimpliciter deorſum,
atque ad medium fertur. Ad aliud autem leue, ac leuius
id eſſe dicimus, quod aliquo natura deorſum celerius fer-
tur utriſq; pondus habentibus, æqualemq́;
molem.
Quòd Timæus nõ ſufficienter de Graui &
Leui determinauit:
neque rectè ſenſiſſe antiques, id graue eſſe, quod mole maius
eſſet: neque Democritum, qui ex vacui interceptione gra_
uius, aut leuius ait: neque plus minusúe materiæ huius cau_
ſam ponendam eſſe.
_E_Orum igitur, qui prius ad horũ conſiderationẽ uene-
ſo
lis dixere: quorũ alterũ, utriq;
pondus habentibus.
altero le
uius eſt. De hoc autẽ pacto graui, leuiq́;
facta conſideratio-
ne, de ſimpliciter etiã leui, grauiq́; determinatũ à ſe fuiſſe
putant: ſermo tamen ad ipſa non accõmodatur.
Hoc autem
perſpicuum magis erit, ſi ulterius progrediamur. Quidam
enim de leuiore, grauioreq́; ſic dicunt, ut in Timæo eſt ſcri-
ptum. Grauius quidem id eſſe, quod ex eiſdem pluribus con
ſtat. Leuius autem id, quod ex eiſdem paucioribus constat:
quemadmodũ plumbo plumbum, &
æs ære maius, grauius
eſt. Similiter et unũquodq;
cæterorũ ſimilium forma in cx-
ceßione enim æqualium partiũ quodq; grauius est.
Eodẽ
modo lignum & plumbum dicunt:
ex quibuſdã enim eiſdẽ
omnia corpora, & una materia eſſe aiunt, ſed non uideri.
Sic autem de finitis non dictum eſt de ſimpliciter leui, ac
graui. Nunc enim ignis quidem ſemper eſt leuis, ſurſumq́;
fertur, terra uerò, ac terrea cuncta deorſum, atque ad me-
dium ipſum. Quare non ob triangulorum paucitatem, ex
quibus quodq; ipſorũ cõstare dicũt, ignis aptus eſt ſurſum
ferri: maior enim minus utiq;
moueretur, &
grauior eſſet,
eùm pluribus ex triangulis constet. Nunc autem contra-
rium ſanè uidetur, quo enim maior eſt, eò leuior eſt, & ſur-
ſum celerius fertur. De ſupero etiã loco deorſum paruus
ignis celerius, & tardius magnus, fertur.
Inſuper, cùm
@d quod pauciora habet ea, quæ ſunt generis eiuſdem le-
aërem
autẽ, et ignem, ac aquam ex eiſdem aſſerant triangulis eſſe,
ſed paucitate, multitudineq́; differre, quapropter aliud ipſo
rum leuius, aliud grauius eſſe, aliqua ſanè multitudo aëris
erit, quæ grauior erit aqua. At totum contrarium accidit:
ſemper enim maior aër, magis ſurſum fertur:
&
omnino
pars quæuis aëris ſurſum ex aqua fertur. Quidã igitur ita
de graui, leuiq́; definierunt.
Quibuſdam autem non ſatis ui-
ſum eſt hoc pacto diuidere, ſed quamuis ætate uetustiores
eſſent, dehiſce tamẽ quæ nunc ſunt dicta, modo magis nouo
intellexerunt. Nonnulla nanq;
corpora mole quidem mino-
ra, ſed grauiora eſſe uidentur. Patet igitur non ſatis eſſe, ex
æqualibus ipſis primis ea quæ ſunt ponderis æqualis, dice-
re cõstare: eſſent enim æqualia mole.
Maius autem ipſorũ,
grauius eſſe, abſurdũ quidẽ exhiſce dicere, qui prima ipſa,
ac indiuidua, ex quibus ea corporum constant, quæ pondus
habent, plana inquiunt eſſe:ij autẽ, qui ſolida eſſe dicũt, ma
gis dicere poſſunt. Compoſitorũuerò quoniam ſingula nõ
hoc modo ſeſe habere uidentur, ſed multa grauiora minora
mole eſſe uidemus, quemadmodũ æs, lana: aliam quidã cau-
ſam & putant eſſe, &
aiunt.
Vacuum enim comprehenſum
leuare corpora dicunt, & interdum maiora facere leuiora,
cùm plus habeant, ut inquiunt, uacui: propterea &
molem
habere maiorem ex æqualibus ſolidis perſæpe, aut exmino-
ribus cõpoſita, dicunt. Et omnino, cuilibet leuiori plus in-
eſſe uacui, cauſam aiunt eſſe. Dicunt igitur hoc modo de
ipſis. Sed addant neceſſe eſt, qui hoc pacto definiunt, ſi ſit
quippiam leuius, non ſolùm uacui plus, ſed & ſolidi minus
habere. Si enim talem rationẽ excedet, leuius ſanè nõ erit:
ob
id enim ipſum & ignem in quiunt leuißimũ eſſe, quia uacui
Eueniet igitur magnum aurum plus ha-
bens uacui, igni paruo leuius eſſe, niſi & ſolidum ipſum ha
buerit multiplex. Quare hoc eſt dicendũ.
Quidã igitur
eorum, qui non inquiunt uacuum eſſe, nihil de leui, grauiq́; determinarunt ut Anaxagoras, &
Empedocles.
Qui uerò
determinarũt quidem, nõ dicunt autem uacuũ eſſe, nihil di-
xere cur alia corporũ leuia, alia grauia ſunt, et alia ſurſum,
alia deorſum ſemper feruntur. Nullã præterea de hoc men
tionẽ fecerunt, nonnulla, inquam, corporũ maiorem haben-
tia molẽ, leuiora minoribus eſſe: neq;
patet ex hiſce quæ di-
cta ſunt, quonam pacto fiet ut ipſi conſentanea dicant ijs,
quæ apparent. Eos etiam qui leuitatis ignis cauſam, uacui
multitudinem inquiunt eſſe, eiſdem obnoxios difficultatibus
eſſe neceſſe eſt: minus enim cæteris corporibus ſolidi, &
ua
cui plus habebit. Attamen erit ignis aliqua multitudo, in
qua ſolidum, & plenũ ea, quæ continentur in aliqua parua
terra, ſolida exuperabit. Quòd ſi &
uacui dixerint, quonã
modo definierint ipſum ſimpliciter graue? aut enim hoc qd'
plurima ſolidorũ habet, aut hoc quod uacui minus habet.
Si igitur hoc dicent modo, erit quædã terra adeò parua, ut
in illa minus ſit ſolidorum, quàm magno in igne. Similiter ſi
uacuo etiã, definiant, erit quippiam eorũ, quæ ſemper deor-
ſum feruntur, leuius eo, quod ſimpliciter eſt leue, ſemperq́;
fertur ad ſupera loca: quod quidem eſt impoßibile:
id enim
quod abſolutè eſt leue, leuius eſt ſemper hiſce, quæ pondus
habent, ac deorſum feruntur, Id autẽ quod eſt leuius, nõ ſem
per eſt leue:in hiſce, quæ põdus habẽt,
aliud alio leuiusdicitur eſſe: ut aqua, terra.
At uerò neq;
hoc
uacuũ, inquã, rationẽ ad plenũ habere, ſufficiens ad ſoluen-
dam dubitationem eſſe uidetur. Accidet enim &
hunc mo-
In maiore enim
igne, atq; minore, eandẽ ſolidum ad uacuũ rationẽ habebit.
At maior ignis minore ſurſum celerius fertur:
&
maius au-
rum, plumbumq́;, celerius deorſum mouetur, &
cæterorũ
quodque ſimili modo, quæ pondus habent. At hoc accidere
profectò nõ oportebat: ſi hoc pacto graue, leueq́;
eſt defini
tum. Abſurdũ autẽ eſt, &
ſi hoc uacuũ quidẽ ſurſum fera-
tur, uacuũ autem ipſum nõ ſurſum feratur. At uerò ſi uacuũ
quidẽ aptum est ſurſum ferri, plenũ uerò deorſum, atq; ob
hoc utriuſq; lationis ſunt cæteris cauſæ, nihil de compoſitis
cõſiderare oportebat, cur alia corporum grauia, alia leuia
ſunt, ſed de ipſis dicere cur leue alterũ eſt, alterũ pondus ha
bet. Et inſuper, quænam eſt cauſa, ut plenũ uacuumq́;
non
distent. Vacat autẽ ratione, &
locum uacuo facere, quaſi
ipſum locus quidã non ſit. Quòd ſi uacuum mouetur, eſſe
quendã ipſius locum è quo, & ad quẽ mutatur, neceſſe eſt.
Et inſuper, quidnam ipſius motus eſt cauſa? Non eſi enim
uacuum ipſum: nõ enim ſolùm ipſum, ſed ſolidum etiã moue
tur. Similiter abſurda accidunt, &
ſi quiſpiã aliter definit,
magnitudine, paruitateq́; faciẽs grauiora, leuioraq́;
, et alio
quouis extruens modo, uniuerſis modò eadẽ materies aßi-
gnetur, aut plures quidem ſubcõtrariæ tamen. Nam ſi una
ſit, nõ erit graue ſimpliciter, atq; leue, quemadmodũ ijs acci
dit, qui ex triangulis constituunt elemẽta. Sin cõtrariæ ſint,
ut ij qui uacuũ plenumq́; dicunt, dici nõ poteſt, quã ob cau
ſam ea, quæ ſunt inter ſimpliciter grauia, leuiaq́;: grauiora,
leuioraq́; ſunt inter ſeſe, &
ſimplicibus etiam ipſis.
Magni-
tudine autẽ paruitateq́; definire:
figmẽto quidẽ magis quàm
priora eſt ſimile. Sed quia differentiam elementorũ quodq;
facere poteſt, ſecurius ad anteriores dubitationes ſehabet.
differunt idem accidere quæ hiſce accidunt qui materiã fa-
ciant unã, neceſſe eſt: &
neq:
leue quicquã ſimpliciter eſſe,
neq; ferri ſurſum, ſed aut posterius ſerri, aut extrudi:
et mul
ta parua, paucis magnis grauiora eſſe. Quòd ſihoc erit,
accidet magnum aëra, magnumq́; ignẽ, aqua, terraq́;
parua
grauiorem eſſe: quod quidem fieri nequit.
Eaigitur quæ ab
alijs ſunt dicta, hæc ſunt, atq; hoc modo dicuntur.
Quòd unumquod{que} fenſibilium ita in ſuum locum feratur, vt
ad ſpeciem.
_NO_s autem primùm id definiamus oportet, quo de ma
ximè quidam dubitant, cur alia corporũ ſurſum, alia
deorſum ſemper, alia ſurſum, deorſumq́; ſecundùm natu-
ram feruntur. Deinde de graui leuiq́;
atq;
affectibus hiſce,
qui circa ipſa accidunt, quam ob cauſam fiunt, dicamus.
_D_e hoc itaq;
, ferri, inquam, unumquodq;
ſuum in locum,
perinde atq; de cæteris generationibus existimandum eſſe
uidetur. Nam cùm tres ſint motus, alius in magnitudine,
alius in forma, alius in loco, in horum quoq; mutationem è
contrarijs in cõtraria, atq; in media fieri, &
nõ in quoduis
cuiuſuis mutationẽ eſſe uidemus. Simili modo neq;
motiuũ
cuiuſuis quoduis, ſed ut alterabile ac accreſcibile ſunt diuer
ſa, ſic & alteratiuum, ac accreſcitiuũ.
Eodem modo et loco
motiuum non quoduis cuiuſuis mobilis, existimandum eſt
eſſe, Ad ſuperum igitur locum, ac inferum motiua quidem
ſunt id quod ponderis, & id quod leuitatis eſt affectiuum:
mobile autem id, quod potentia graue eſt, atque leue.
Ferri
uerò quodque ſuum in locum, nihil aliud eſt, quàm in ſuam
formam ſerri. Atque hoc pacto magis quiſpiam existima-
uerit id, quod antiqui dicebãt, ſimile (inquam) in ſimile fer-
hoc enim non omnino accidit:
non enim ſi quiſpiam ter-
ram co in loco poſuerit, ubinunc eſt luna, quæq; partium
ad ipſam ferretur, ſed eum in locum ubi etiam nunc eſt col-
locata. Omnino igitur ſimilibus &
differentiam non ſub-
euntibus, hoc accidat eodem motu neceſſe eſt. Quare quò
pars una quædam apta eſt ferri, eò & totum aptum eſt fer
ri. Cùm autem locus ipſius continentis ſit finis, extremum
autem, atque medium omnia, quæ ſurſum mouentur, deor-
ſumq́; contineat, atque hoc forma eius quodam modo ſit,
quod continetur ſuum in locum ferri, nihil aliud eſt, quà in
ſimile ferri. Ea enim quæ deinceps ſunt collocata, ſimilia
ſunt: aqua nanque aëri:
&
hic;
igni ſimilis eſt.
Contrà ue-
rò dici in medijs quidem poteſt, in extremis uerò nõ poteſt: uelut aërem aquæ, &
aquam terræ:
ſemper enim id quod ſu
perius eſt, ad id quod ſub ipſo collocatur ſic ſe habet, ut ad
materiam forma. Quærere uerò cur ignis ad ſupera loca,
et terra ad infera fertur: idẽ quod hoc eſt, cur ſanabile, ſi mo
uetur, atq; mutatur ea ratione, qua eſt ſanabile, in ſanitatẽ,
& non ad albedinem uenit.
Similiter, &
cætera alter abilia
cuncta. At uerò &
accreſcibile cùm hoc mutatur:
quo eſt
accreſcibile: non in ſanitatem, ſed in exceßionem magnitu-
dinis uenit. Similiter &
horum unumquodq;
, aliud in qua-
litate, aliud in quantitate mutatur: &
in loco, leuia quidem
ad ſupera: grauia uerò ad infera loca, proficiſcuntur, exci-
pitur tamen hoc: hæc enim graue, inquam, ac leue, in ſeipſis,
mutationis principium habere uidentur: illa uerò nõ in ſe-
ipſis, ſed foris, ceu ſanabile, ac accreſcibile: quanquam &
hæc interdum ex ſeipſparuo facto in exter
nis motu, alterum in ſanitatem, alterum in incrementũ acce
dit. Et cùm idem ſit ſanabile, ægritudinisq́;
ſuſceptiuum, ſi
ſin hoc quo ægro tabile eſt, in ægritudinẽ fertur.
Magis ta-
men graue, leué que in ſeipſis principium habere uidentur,
propterea quòd horum materia propinquißima ſubstan-
tiæ eſt. Signum cuius eſt, lationem abſoluturum eſſe, &
ultimam motuum generatione. Quare motus hic, ſubstan
tia primus erit. Cùm igitur aër ex aqua fit, atque è graui
leue, in ſuperum locum uenit: ſimul autem eſt leue, &
non
ulterius fit, ſed illic eſt. Patet igitur, cùm potentia ſit ad
actum proficiſcens, uenire illuc, & ad tantum &
ad tale,
ubi eſt actus & quanti, &
qualis, &
ubi.
Eadem eſt cauſa,
& ut terra, ac ignis iam actu ad ſua loca nullo impediente
moueantur: etenim elementum cùm prohibens, &
ſanabi-
le cùm detinens ſublatum fuerit, continuò fertur, & mouet
etiam & id quod in initio fecit, &
id quod ſubtraxit, aut id
unde reſiliuit, ut primis in ſermonibus dictum eſt, in quibus
definiebamus nihil horum ipſum ſeipſum mouere. Dictum
eſt igitur quam ob cauſam fertur quodq; eorum, quæ ferun
tur, & quid eſt ſuum in locum ferri.
Quòd aliquod ſimpliciter graue, &
leue ſimpliciter, et definitio
horum. Quodq́;
determinatum ſit medium ad quod grauia
ferantur, at que extremum ad quod leuia.
Differentias autem, &
ea quæ accidũt circa ipſa nune
Primum igitur ſit definitũ ut uni-
uerſis uidetur: graue quidem ſimpliciter id eſſe, quod omni-
bus ſubstat. Leue autem, id quod ſuper omnia natat:
ſimpli-
citer autem dico in ipſum genus reſpiciens, & in ea, in qui-
bus ambo non inſunt: ignis enim quæuis magnitudo, niſi
fortè quippiam aliud prohibeat, ferri ſurſum uidetur: &
terræ etiam quæuis magnitudo, deorſum eodem modo: &
Alio uerò modo grauia le
uiaq́; ſunt ea, quibus utrunq;
ineſt:
etenim natant ſuper ali-
qua, & ſubstant, ut aër, et aqua, abſolutè nanq;
neutrũ ho-
rũ leue eſt, aut graue: terra enim ambo ſunt leuiora:
quæuis
enim pars ipſorum ſubſidet igni, ad ſeipſa uerò ſimpliciter
aliud eſt graue, aliud eſt leue: aër enim quantauis magnitudi
ne, ſemper eſt ſuper aquam: aqua autem quantauis quantita
tc, ſubſidet aëri ſemper. Quoniam autem &
cæterorũ alia
pondus habent, alia leuitatem, patet eam differentiam, quæ
in ſimplicibus eſt horum omnium cauſam eſſe. Ex eo nanq;
quia aliud plus, aliud minus illorũ ſunt aſſecuta:
alia corpo
rum leuia, alia grauia erunt. Quare, de illis dicendũ eſt:
cæ-
tera enim, illa prima ſequuntur, quod & eos oportere face
re dicimus, qui ob plenum graue eſſe dicunt, & ob uacuum
leue. Accidit igitur eadem nõ ubiq;
grauia, leuiaq́ ob diffe
rentiam primorum uideri: lignum enim centum librarum,
plumbo unius libræ in aëre grauius, in aqua leuius erit.
Cauſa autem eſt, omnia præter ignem pondus, & leuitatem
præter terram, habere. Terra igitur, &
quæ terræ pluri-
mum habent, ubique grauitatem habere neceſſe eſt, aquam
autem ubiq; præter quam in terra, &
aërem ſimiliter, præ-
terquam in aqua, ac terra. Suo enim in loco grauitatem
habent omnia, præter ignem. Signum cuius eſt, utrem in fla
tum plus ponderis, quàm uacuum habere. Quare ſi quid
plus aëris habet, quàm terræ, & aquæ, id in aqua quidem
alio leuius, in aëre uerò grauius eſſe poteſt: nam non natat
quidem ſuper aërem, natat autem ſuper aquam. Eſſe autẽ
quippiam ſimpliciter graue, atq; ſimpliciter leue, ex hiſce
perſpicuin eſt. Atq;
leue ſimpliciter id dico, quod ſemper
ſurſum aptum eſt, niſi prohibeatur, & graue id quod ſem-
ſunt enim aliqua talia, &
non
omnia pondus habent, ut quidam putant. Nam &
alijs qui-
buſdam graue eſſe uidetur, ſemperq́; ad medium ferri.
Eſt
autem & leue ſimili modo:
uidemus enim, uti dictum eſt
prius, terrea ipſa ſub omnibus eſſe collocata, atq; ad mediũ
ferri. At uerò, medium ipſum eſt definitum.
Si igitur eſt
quip piam, quod ſuper omnia eminet, ut ignis in ipſo aëre
ſurſum ferri uidetur aëre quieſcente, patet hunc ad ipſum
extremũ ferri: quare nihil ipſe ponderis habere poteſt, ſub
alio enim collocaretur. At ſi hoc eſſet, aliquid aliud eſſet
pro fectò, quod ad ipſum extremũ moueretur, quodq́; ſuper
omnia, quæ feruntur, collocaretur. Nunc autem, nihil eſſe
uidetur. Ignis igitur nullum pondus habet, neq;
etiam ter-
ra leuitatem ullam habet: ſiquidem ſubſidet uniuerſis, idq́;
quod ſubſidet ad ipſum medium fertur.
At uerò medium
eſſe ad quod latio fit eorũ, quæ pondus habent, & ex quo
leuia ſurſum feruntur, ex multis patet. Primò quidem ex eo
quia nihil ferri in infinitũ poteſt: ut enim nihil eſt impoßi-
bile, ſic neq; fit impoßibile.
Latio uerò è quopiam in quip
piam, generatio eſt. Deinde ignis quidẽ ſurſum, terra ue-
rò, & quic quid pondus habet, deorſum, ſimiles ad angulos
fertur. Quare ad medium feratur, neceſſe eſt.
Vtrum au-
tem ad terræ medium, an uniuerſi feratur, cùm idem mediũ
ſit ipſorum, alia ratio eſt. Cùm autem id quod omnibus
ſubstat ad medium ipſum feratur, id quod ſuper omnia na-
tat, ad ultimum capedinis, in qua fit motus, feratur neceſſe
eſt: ſunt enim contraria, medium &
extremum:
&
ſubsta-
re, atq; natare.
Quapropter &
cum ratione duo ſunt, gra-
ue & leue:
&
loca enim ſunt duo, medium ipſum, atq;
ex-
tremum. Eſt igitur quid &
id quod eſt inter hæc, quod ad
ipſorum alterũ dicitur:
id enim quod eſt inter ex-
tremum aliquo modo et medium eſt amborum: quo circa eſt
quid & aliud graue, et leue, ceu aër, &
aqua.
Dicimus au-
tem id quidem quod continet, formæ eſſe: id autẽ quod con-
tinetur, materiei. Atq;
hæc differẽtia uniuerſis in generibus
eſt: in qualitate enim, et quãtitate, eſt aliud ut forma magis,
aliud ut materies, & in loco ſimili modo, ſuperum enim eſt
definiti, inferum materiei. Quare et in ipſa materia quæ eſt
ipſius grauis, & leuis, quò quidẽ tale eſt potentia, eò grauis
materies eſt: quò uerò tale eſt, eò leuis materies eſt, atq;
eadẽ
quidem eſt, eſſe autem nõ idem eſt: quemadmodũ &
ægro-
tabile, ac ſanabile, idem eſt: eſſe uerò non idem eſt.
Quòd ſint elementa quatuor:
quodq́;
non omnium vna ſit ma-
teria, ut uacuum, ſolidum, aut trianguli, quę ſit cauſa, diuer-
ſorum ipſis motuum.
_ID_ igitur, quod talem materiem habet, leue eſt, ſemperq́;
id uerò quod contrariam habet, graue eſt,
ſemperq́; deorſum fertur.
At ea, quæ diuerſas quidem ab
his habent: ſic uerò inter ſeſe habentes, ut hæ ſe habent, ſim-
pliciter & ſurſum, &
deorſum feruntur.
Quapropter
aër & aqua leuitatem habent, &
pondus:
atque aqua qui-
dem uniuerſis, terra excepta, ſubstat: aër autem ſuper o-
mnia eminet, igne excepto. Cùm autem unum ſit ſolum,
quod ſuper omnia natat, & unum item &
quod ſubſidet,
uniuerſis duo alia eſſe neceſſe eſt, quæ & cuipiam ſubstant,
& ſuper aliquid collocantur.
Quare &
materias quot
hæc ſunt, tot eſſe neceſſe eſt, quatuor (inquam) ideo uerò
quatuor, ut una quidem ſit omnium communis, præſertim
ſi ex ſeſe mutuò fiant, eſſe uerò diuerſum ſit. Nihil enim
uetat, ut inter contraria unum ſit, atq; plura, quemadmodũ
in coloribus: multis enim modis dicitur id, quod eſt inter, ac
Vnum quodq;
igitur eorũ, quæ pondus ha-
bent, leuitatemq́;, pondus habet ſuo in loco, leuitatẽ autẽ nõ
habet, niſi in hiſce ſuper quæ natat. Quapropter ſi ſubtra-
hatur, deorſum in id fertur, q d' deinceps eſt collocatũ, aër
quidẽ in locũ aquæ, aqua uerò in locũ terræ. Surſum autem
in locum ignis, ſi ignis ipſe tollatur, aër non feretur, niſi ui: ſicut &
ipſa aqua trahitur, cũ ipſum planũ fuerit unũ:
atq;
celerius quiſpiã traxerit aquã ſurſum, quàm ſit ea latio, qua
fertur ipſa, deorſum. Neq;
aqua ſimiliter in aëris locũ fer-
tur, niſi uti nunc diximus. Terra autẽ hoc non patitur, quia
planũ non eſt unũ. Quapropter aqua quidẽ in uas ignitum
trahitur, terra uerò non trahitur. Vt autẽ terra non fertur
ſurſum, ſic nec ignis deorſum fertur, ſi ſubtrahatur aër: ni-
hil enim põderis habet, neq; ſuo in loco, quẽadmodum neq;
terra ullius eſt particeps leuitatis. Feruntur autẽ duo deor-
ſum, ſi infera ſubtrahantur, quia aliud eſt abſolutè graue,
quod quidẽ omnibus ſubſidet: aliud ad aliquid graue, quod
quidẽ ſuũ in locũ, aut in eorũ ſuper quæ natat, propter ma-
teriei ſimilitudinẽ, fertur. Eſſe autẽ neceſſarium æquales fa-
cere differẽtias ipſis, patet. Nam ſi una ſit omniũ materies,
aut uacuũ, aut plenũ, aut magnitudo, aut trianguli, aut uni-
uerſa ſurſum, aut uniuerſa deorſum ferentur: alter a uerò la
tio nõ erit. Quare nihil erit ſimpliciter leue, ſi cuncta incli-
nãtur magis deorſum ex eo, quia aut ex maioribus ſunt cor
poribus, aut ex pluribus, aut quia ſunt plena: hoc autem &
uidemus, & demonstratũ eſt:
ſimiliter, inquã, deorſum ſem-
per, et ubiq;, ac ſurſum corpora ferri.
Si uerò uacuũ ſit, aut
quippiam tale quod ſurſum ſemper feratur, nõ erit id, quod
ſem{002} deorſum fertur: &
mediorũ aliqua celerius deorſum,
quàm terra ferentur: magno enim in aëre trianguli plures
at nulla pars aëris deorſum ſer
ri uidetur. Similiter &
in leui, ſi illud ſecerit quiſpiã excede
re materia. Sin uerò duæ ſint materiæ, ueluti ſi quiſpiã di-
xerit eſſe uacuũ, atq; plenũ:
ipſa media, aër, inquã, &
aqua
quonã pacto facient ea, quæ faciunt? Ignem igitur uacuũ
eſſe dicunt, quapropter & ſurſum fertur:
terrã autẽ plenũ,
quocirca deorſum fertur, aërem autẽ plus ignis habere, &
aquã plus terræ: erit itaq;
quædã aqua, quæ plus ignis habe
bit, quàm paruus aẽr: et aër magnus plus terræ, quàm par-
ua aqua. Quare magnam aliquam aëris partẽ, a qua parua
deorſum ferricelerius oportebit: hoc autẽ nuſquam unquã
fieriuidetur. Vt igitur &
ignem ideo ſurſum ſerri neceſſe
eſt, quia hoc habet uacuum, inquã, cætera uerò nõ: &
ter-
ram ideo deorſum ſerri, quia plenũ habet, ſic et aërem ideo
ſuum in locũ ſerri, ac ſuper aquã collocarineceſſe eſt, quia
hoc habet: &
aquã ideo deorſum ſerri, ac ſub ipſo aëre col
locari, quia hoc habet. Siuerò aut unũ quid ambo ſint, aut
duo, ambo uerò inſint utriq;, erit aliqua multitudo utriuſq;
qua quidem aërem aqua paruum excedet ſupero, &
aërem
aquam inſero, quemadmodum ſæpe eſt dictum.
Quòd figura ſit cauſa vt velocior aut tardior ſit motus, non ta-
men efficiat, vt ſurſum aut deorſum tendat. Et cur corpora
lata, vt ferrea, aut plumbea, per aquam non mergantur: rotun,
da autem, & longa, vt acus, mergantur illico.
_FI_guræ autem cauſæ nõ ſunt, ut aut ſurſum, aut deorſum
abſolutè ſerantur, ſedut celerius, tardiusq́; ſerantur:
propter quas autem cauſas, nõ eſt difficile.
Dubitatur enim
nunc, cur latum ferrum, plumbumq́; ſuper aquã natat:
alia
uerò minora, minusq́; grauia, ſirotunda ſint, aut longa, ut
acus deorſum ſeruntur: &
nonnulla ob paruitatem, ut are-
na auri, aliaq́; terrea, puluerisq́;
ſimilia, ſuper aërem natãt.
cẽſet, nõ rectè ſe habet. Ille enim dicit ea calida, quæ ſurſum
ex aqua feruntur, grauiũ ea, quæ lata ſunt, ſustinere, angu-
ſta uerò delabi, pauca enim ea eſſe, quæ ipſa offendunt. In
aëre autẽ magis etiã idipſum fieri oportebat, ut obijcit ille
ipſe, obiectione uerò allata, molliter ſoluit. Dicit enim, nõ
in {un}um, motionẽ eorũ corporũ ſieri, quæ ſurſum ſeruntur. C{ùm} autẽ continuorum alia facilè, alia minus facilè diuidi
poßint, & diuiſiua modo eodem, alia magis, alia minus, has
eſſe cauſas eſt putandum. Id igitur ſacilè diuiſibile eſt, quod
facilè terminos ſuſcipere poteſt: &
id magis, quod magis.
Aër autem magis eſt tale, quàm aqua: &
aqua magis quàm
terra, minus etiã quodq; in genere corpus, magis facilè diui
ditur, ſaciliusq́; diſrũpitur.
Ea igitur quæ latitudinẽ habẽt,
quia multũ cõprehendunt, ideo ſuprà manẽt: propterea ꝗ
nõ ſacilè illud diſrũpitur. Ea uerò quæ cõtrario modo ſeſe
habent ſiguris, quia parùm cõprehendunt, ideo deorſum fe
runtur, propterea ꝗ facilè illud diuidunt: &
in aëre multò
magis: quò facilius quàm aqua diuiditur.
Cùm autẽ &
pon
dus aliquas habeat uires, quibus deorſum fertur, et cõtinua
ſimili modo ut nõ diſrũpantur, hæc inter ſeſe cõferre opor-
tet. Si uires enim ponderis, eas uires quæ in cõtinuo ſunt, ad
diſruptionẽ, diuiſionẽq́; exuperẽt, uim inſeret ipſum graue,
celeriusq́; deorſum ſeretur, ſin imbecilliores ſint, ſuprà ma-
nebit, atq; natabit.
De graui igitur, atq;
leui, &
de hiſce,
quæ circa ipſa accidunt, à nobis hoc modo ſit definitum.
Quid in hoc libro ſit exponẽdum.
Qui omnia unum eſſe aiunt,
non poſſe defendere generationem ab alteratione differre. Qui plures rerum materias ponunt, generationem ab altera-
tione differre, affirmare quidem, ſed ex ſuis poſitionibus id
defendere non poſſe.
_DE_ ortu autem, ac interitu eorum,
,
uniuerſim de omnibus tum cauſas,
tum rationes eorum distinguendo,
dicamus oportet: præterea quid
accretio, quidq́; alteratio ſit:
et ean
dem ne alterationis, atq; gener atio
nis eſſe naturam existimare liceat, an diuerſam, perinde ut
ipſis quoq; nominibus diſcretæ ſunt.
Priſcorũigitur, quidã
generationẽ ſimplicẽ, abſolutamq́; alterationẽ eſſe inquiũt.
Quidã ã generatione alterationẽ aliud eſſe.
Nam qui uni-
uerſum aiunt unũ quippiã eſſe, & omnia ex {un}o oriri cen-
ſent, ij generationẽ alterationẽ eſſe, & quod propriè gene-
ratur, id alterari dicãt eſt neceſſe. At qui plures quàm unã
eſſe materias astruunt, uti Empedocles, Anaxagoras, &
Leucippus, illas differre dicant oportet: quanquam Anaxa
goras ſuã profectò uocem ignorauit: quippe cùm oriri, ac
interire, idẽ eſſe quod alterari dicat, at multa eſſererũ ele-
perinde atq;
alij, aſſerit.
Nam Empedocles corporeæ
quidẽ elemẽta, quatuor: omnia uerò unà cũ hiſce quæ motu
ciendi uim habẽt, numero ſex ait eſſe. Anaxagoras uerò, &
Leucippus, & Democritus, infinita.
Etenim Anaxagoras,
ea facit elemẽta rerũ, quæ ſimilaria ſunt: ut os, carnẽ, medul
lam, cæteraq́;, quorũ cuiuſq;
pars eadẽ cum toto ſortita eſt
appellationẽ. Democritus autẽ &
Leucippus ex diuiſibili-
bus corporib9, quæ & multitudine, et formis in finita ſunt,
cætera cõponi dicunt, ahæc inter ſeſe differre per illa, ni
mirũ ſitu, ac ordine eorũ ex quibus constant. Porrò Anaxa
goras, & Empedocles cõtrario dicere modo uidentur:
ille
enim terrã, aquã, aẽignẽ, elemẽta quatuor, eáq;
ſim
plicia magis quãm carnẽ, os, & id genus ſimilaria, Hic uerò
hæc quidẽ ſimplicia, elemẽtáq;: illa uerò terrã inquã, aquã,
aëremq́; et ignẽ cõpoſita:
utpote quibus gignẽdis illa præ-
ſtent ſemina. Igitur qui ex uno omnia cõficiunt, generatio
nem, & corruptionẽ eſſe dicãt, alter ationẽ eſt neceſſe.
Nam
ſubiectũ ipſum, ſemper idẽ, atq; unũ manere dicãt oportet,
quod autẽ tale eſt, id dicimus alterari. Quiuerò plura gene
ra ſtatuunt, à generatione alterationẽ differre cenſeant ne-
ceſſum eſt. Cũ enim ea coëunt, aut diſſoluuntur, generatio,
corruptioúe fit. Quocirca &
Empedocles ad hũc canit mo
dum. Nullius eſt natura, ſed ipſa miſtio, mistorumq́;
prius di
uulſio ſolũ. Patet igitur ſermonẽ eorũ ſuppoſitionieſſe ac-
cõmodatũ: cũ hoc pacto dicũt, ac eos ad hunc dicere modũ.
At neceſſariũ &
illis quoq;
eſt, ut alter ationẽ dicant ã ge
neratione quippiã eſſe diuerſum, fieri tamen haudquaquam
poteſt, iuxta ea quæ ab eis dicuntur. Quòd autẽ hoc rectè di
camus, facilè eſt per ſpicere: nam quieſcente ſubstãtia, ut in
ca mutationẽ in magnitudine, quæ uocatur accretio, & de-
alterationem fieri uidemus.
Verùm enim fieri
nequit, ut alter atio fiat per ea, quæ dicunt, qui plura uno
principia faciunt. Siquidẽ effe ctus ipſi iuxta quos id accide
re dicimus, differentiæ ſunt elementorum, quod genus ſunt,
caliditas, frigiditas: albedo, nigredo:
ariditas, humiditas:
mollities, durities, &
cæteræ aliæ, uti &
Empedocles ait,
Albentem penitus ſolem, calidumq́; uideri,
Aſt imbrem inter cuncta nigrum, ſimul atq; regentem.
Similiter & de reliquis quoq;
definit, pronũciaî
. Quare
ſi fieri nequeat, ut ex igni oriatur aqua, aut ex aqua terra,
neq; proſectò ex albo quidquã nigrum fiet, aut è molli du-
rum: eadẽ &
de cæteris quoq;
ratio eſt:
hoc autẽ eſt altera-
tio. An´ ne etiã perſpicuum eſt oportere ſemper contrarijs
ipſis unã ſubijcere materiã, ſiue loco, ſiue accretione, decre-
tioné ue, ſiue alteratione mutatio fiat? Præterea ſimiliter et
hoc alterationem eſſe eſt neceſſe. Etenim ſi alteratio ſit, &
ſubiectũ eſt elementũ unum, & ommiũ quæ in ſeſe uicißim
mutantur una eſt materia, & ſi ſubiectũ unum ſit, alteratio
eſſe ſolet. Empedocles igitur, &
hiſce quæ apparẽt, &
ipſe
ſibi contraria dicere uidetur. Nam elementorũ nullũ ex alio
fieri, ſed ex eis cætera omnia, et cũ uniuerſam naturã in unũ
coëgit præter diſcordiã, ex illo uno rurſus quodq; fieri aſſe
rit. Quare ex uno quodã ut putet, eorũ quæ differẽtijs qui-
buſdam, ac affe ctibus distin cta, ſeparataq́; ſunt, aliud aqua,
aliud igni factũ eſt: quẽadmodũ ſolẽ ait albũ, &
calidũ, ter-
ram uerò grauem, atq; durã.
Detractis igitur hiſce differen
tijs (detrahi enim poſſunt, nã genitæ ſunt) tum ex aqua tc
ram, tum ex terra aquã neceſſariò fieri constat. Eodẽ pacto
& cæterorũ quodq;
: neq;
tum ſolũ, uerùm etiã nunc, ſi mo-
dò mutentur iuxta affectus. Nam de numero eorũ ſunt quæ
abeſſe rurſus poſſe dixit:
præſertim adhuc inter
ſeſe pugnantibus diſcordia, & concordia.
Quocirca &
tunc ex uno or ta ſunt, ac genita: nõ enim uniuerſum ipſum
ignis, aër, aqua, & terra, cùm adhuc unum eſſent, erat.
Sed
& id quoq;
; nequaquam liquct, utrum ſcilicet ille ipſum
unum principium ſtatuere debeat, an ipſamulta, ignem in-
quam, & terram, &
quæ cum hiſce eiuſdem ſunt ſeriei.
Nam quo ipſum unum, ut materia, ſubijcitur, ex quo muta-
tione quæ motionis opera fit, terra & ignis fiunt, elenien-
tum eſt. At quo id quidem ex compoſitione fit, coëuntibus
inquã illis, illa uerò ex diſſolutione: hoc elementi appella-
tione digniora ſunt, naturaq́; priora.
Quòd Plato de Generatione &
interitu non ſufficientem deter-
minationem ſit executus. Et quòd de generatione at{que} interitu
rectè hic de: erminandum eſt.
_O_Mnino itaq;
de generatione, &
corruptione ſimpli-
utrũ ſit nec´ne, &
quo pacto ſit:
&
de
cæteris abſolutis motibus, uerbi cauſa de accretione, &
alteratione, dicendum eſt. Plato igitur de gener atione, ac
corruptione quomodo rebus ipſis competant, conſidera-
uit ſolùm, nec id quidem de omni, ſed elementorum: quomo
do uerò carnes, aut oſſa, aut quippiam aliud tale gignatur,
nequaquam. Inſuper nec de alter atione, nec de accretione:
quonam pacto rebus ipſis contingant.
Ad ſummũ, de nulla
mutatione, niſi ſuperficie tenus, quic quam ullus definiuit,
præter quàm Democritus, cui omnia fuiſſe curæ uidentur,
ſed in hoc nempe qua uia, ac ratione fiant, iam diſcrepat.
Nam nec de accretione, quiſquam quic quam definiuit, ſicu-
ti diximus, quod nõ uel quiuis dicat. Dixerũt enim res ipſas
acceſſu rei ſimilis augeri: id autem quonam pacto fiat, nihil
prætereà dixere. Nec de mistione, nec de aliorũ propè di-
paſsione quonammo
do aliud agat, aliud patiatur in actione naturali. Democri-
tus autẽ, & Leucippus figur as concinnant, ex quibus alte-
rationẽ faciunt, atq; generationẽ:
congregatione quidẽ, &
ſegregatione, generationẽ atq; corruptionem:
ordine uerò,
& poſitu, alter ationẽ.
Cæterum quoniã quæ apparent, eæ
uera eſſe putabãt, cõtraria autẽ & infinita ſunt, quæ appa
rent, in finitas fecere figuras, ita ut per cõpoſiti tranſmuta-
tiones idẽ contrariũ uideatur alij atq; alij, tranſmuteturq́;
incerta re puſilla, &
omnino permutato uno quopiã diuer
ſum quid appareat, quãdoquidẽ Trag ædia, & Comædia,
eiſdem fiunt literis. At cùm gener atio &
corruptio di-
uerſum quid eſſe omnibus ferè uideantur, & ea quæ ſunt
congregatione, atq; ſegregatione, oriri, ac occidere, &
de
mutatione affe ctuum alterari: de his contẽplentur qui hoc
instituti habẽt oportet: hæc autẽ, &
multas, &
quæ ratio-
nis fines nõ egrediuntur, dubitationes habent. Nam ſi ge-
neratio congregatio ſit, multa ex eorum nume
nequeũt, euenire ſolent. Sunt autẽ rurſus aliæ rationes, quæ
urgẽt, quæq́; haud facilè ſolui poſſunt, quod fieri nõ poteſt,
ut quicquã aliter ſeſe habeat, ſi generatio congregatio non
ſit, qut quæ omnino generatio non eſt, aut eadem alter atio
eſt. Atq;
id quanquam difficile, enitendũ eſt ſoluere.
Princi-
pium autẽ horũ omniũ eſt, utrũ ea quæ ſunt generẽtur hoc
pacto, accreſcant, alterenturq́;, &
hiſce contrarias ſubeant
mutationes, magnitudinibus primis nullam diuiſionẽ admit
tentibus, an nulla ſit magnitudo indiuiſibilis? hoc enim in-
tereſt quãplurimũ. Et rurſum ſi magnitudines ſint inſecti-
les, utrũ hæc corpora ſint, ut Democrito placet, atq; Leu-
cippo: an plana, ut in Timæo ſcribitur?
Hocigitur ipſum,
, cancellos egredi-
tur rationis: id quod alio quoq;
loco iam diximus.
Idcirco
magis conſentaneum rationi fuerit corpora nõ poſſe diui-
di. Verùm &
hæc quoq;
perabſurda ſunt:
ſed tamen hiſce
alterationem, generationemq́; uti dictũ eſt, facere, conuer-
ſione, & atta ctu:
atq;
figurarũ uarietate permutando, idem
contingit quod ſanè Democritus facit. Quocirca non eſſe
colorẽ aſſerit: nam res ipſas per conuer ſionem colore tin-
gi, cenſet. Atillis qui in plana diuiſionem faciunt, minimè.
Nihil enim planis cõpoſitis, præterquã ſolida, fit:
quando
nulla ex eis qualitas, affe ctusúe gigni poteſt. Sed cur parum
ualeant, quæ conſentanea ſunt perſpicere, cauſam habet ipſa
experientiæ uacuitas. Quamobrem quotquot diutius cir-
ca rerum natur alium ſpeculationẽ uerſati ſunt, ij eiuſmodi
principia, quæ inter ſe cohæreant, conſentiantq́; quàm plu
rimũ ſupponere, magis poſſunt. Atqui è multis rationibus,
quænam ueræ ſint haud quaquam expendere conſueuerunt,
paucis in ſpectis facilè pronunciãt. Porrò ex hiſce perpen
dere etiam quis poteſt, quàm inter eos interſit, qui natura-
liter, quiq́; uia rationali quampiam exercent conſideratio-
nem. Nam de eo quod eſt magnitudines eſſe indiuiſibiles,
nonnulli quidem inquiunt, quod ipſe, idealisq́; triangulus,
plures erit. At Democritus rationibus proprijs, naturæq́;
accõmodatis perſuaſus eſſe profectò uidebitur. Quod autẽ
dicimus, in progreſſu euadet apertum. Nam res ipſa dubi-
tationem habet, ſi quis corpus aliquod, magnitudinemq́; o-
mnino, atq; omni ex parte diuiſibilem eſſe ſtatuat, atq;
fieri
poſſe ut penitus diuidatur. Quid enim erit, quod effugiat
diuiſionem? Nam ſi omni ex parte, atq;
omnino ſit diuiſibi-
le, & ita diuidi queat, ſiue ſimul erit hoc omni ex parte di-
ſi non ſimul dicatur) ſiue id fiat, nihil accidet im
poßibile. Igitur &
ſecundum medium, haud ſecus.
Et in ſum
ma, ſi omni ex parte, ac omnino diuidi aptũ ſit, ſi diuidatur,
nullum emerget impoßibile, quando ne ullum quidem oria
tur impoßibile, ſi in decies millies dena millia diuiſum ſit: quamuis fortè nemo unquam diuidet.
Itaque cùm corpus
ipſum omnino tale ſit, diuidatur: quid ergo erit reliquum?
magnitudo? Id enim fieri non poteſt:
eſſet enim quippiam
haud diuiſum, at erat omni ex parte, omninoq́; diuiſibile.
At uerò ſi nec corpus, nec magnitudo relinquatur, diuiſio
tamen ſit, aut corpus ex punctis constabit, & ea ex quibus
componitur magnitudine carebunt, aut nihil omnino erit.
Quare ſiue ſactum ex nihilo, ſiue compoſitum ſit, proſe-
ctò totum ipſum nihil præterquam apparens, erit. Simili-
ter ſi ex punctis conflari dicatur, quantum non erit. Nam
cùm una in magnitudine ſeſe tangunt, & magnitudo una,
perpetuaq́; eſt, atq;
illa ſimul ſunt, nihilo maius totũ ipſum
reddunt, quoniã ſi totum in duo, aut plura diuidatur, nihilo
ipſum minus quam prius euadit. Qua de re pũcta etiã ſi o-
mnia coagmenta ta ſint, nullã efficiunt magnitudinẽ. Verùm
enimuero ſi quid tale inter diuidendũ corpus fiat, quale eſt
ramentũ illud, quod excidit, dum quippiã ſerra ſecatur, atq;
hoc pacto corpus aliquod è magnitudine abſcedat, idem ſer
mo recidit, quomodo inquam diuiſibile illud ſit. Quòd ſi id
quod abſcedere ſolet, corpus non ſit, ſed forma quædã, affe-
ctusúe ſeparabilis, ſitq́; magnitudo ipſa, puncta, uel tactus
ſic affe cti, magnitudinẽ ex nõ magnitudinibus constare in-
congruum, atq; abhorrẽs eſt.
Ad hæc puncta ipſa ſiue à mo
tu uacent, ſiue eundem ſubeant, ubinã crunt? unus enim ſem-
per duorum quorundam tactus eſt, tanquam re quapiã alia
, atq;
diuiſionẽ exiſtente.
Si quis
ergo quoduis, aut quantumlibet corpus eſſe omni ex parte,
atq; omnino diuiſibile ponat, hæc accidunt uniuerſa.
Præ-
terea ſi lignũ, aut quippiã aliud iam diuiſum rurſum cõpo-
nas, iterũ æquabile, pariter atq; unũ euadit.
Igitur ad hunc
modũ res ſeſe habet, ut patet, etiã ſi illud quolibet in puncto
incidas. Potentia ergo, omni ex parte, ac omnino diuiditur.
Quid igitur præter diuiſionẽ erit?
Nam ſi eſt aſſe ctio quæ-
dam, at quonã pacto diſſoluitur in hæc, fitq́; ex his, aut qua-
liter hæc ſeparari queunt? Itaq;
ſi fieri nequeat, ut magnitu-
dines ex punctis, aut tactibus cõstent, indiuiſibilia ſint cor-
pora magnitudinesq́; neceſſe eſt.
At uerò &
ijs quoque qui
hæc astruũt, nõ minus accidit impoßibile: de quibus quãquã
aliàs fuerit à nobis conſideratũ, tamen ea ipſa ſoluere eniti
oportet. Quãobrẽ iterũ ab initio dicenda dubitatio eſt.
Igi-
tur oẽ corpus ſenſibile, quouis in puncto eſſe diuiſibile, atq;
indiuiſibile nihil eſt abſurdũ: potẽtia ſiquidẽ diuiſibile exi-
ſtit, actu indiuiſibile. At ut ſimul ſit omni ex parte potẽtia
diuiſibile fieri nõ poſſe uidetur. Nam ſi fieri poßit, &
fiat,
haudquaquã ad hũc fiet modũ, ut ſimul ambo ſint actu, indi
uiſibile inquã, atq; diuiſum, ſed quolibet in puncto diuiſum.
Nihil igitur erit reliquum, atq; corpus ipſum corruptione
abibit in incorporeũ: et rurſum, aut ex punctis, aut prorſus
ex nihilo fiet: atq;
id, quî ſieri poteſt?
At uerò quod in ſe-
parabiles, & ſubinde minores, atq;
inter ſe distantes, ſepa-
ratasq́; magnitudines diuidatur corpus, certũ eſt.
Itaq;
nec
per partes diuidẽti ſectio quæ in minutula ſit in ſinita occur
ret: nec in ſuper cõtinget ut omni in ſigno (nõ enim eſt poſ-
ſibile) ſed quadam tenus diuidatur. Indiuiduas igitur ineſſe
magnitudines, quæ oculi faciem fugiãt, neceſſe eſt: &
præ-
corruptio ſegrega-
tione fieri debeat. Quæ igitur ratio magnitudines eſſe indi-
uiſibiles neceſſariò colligere uidebatur, hæc eſt. Sed quòd
clanculò peruerſa ratiocinatione utatur, & quatenus la-
teat, exponamus oportet. Nam quia punctum puncto nõ
hæret, magnitudines partim ſunt, & partim non ſunt omni
ex parte diuiſibiles. Sed cùm hoc poſitum, aſſertumq́;
eſt,
punctum ubiuis, ac omni in parte uidetur eſſe: ita ut in pun
cta diuidi magnitudinem ſit neceſſe, quippe cùm omni in
parte punctum ſit: quo fit, ut ea uel tactibus uel punctis
constet. At omni in parte diuiſibilis eſt, quia ubi unum eſt,
& omnia ut ſingulum quodque, Vno autem plura non
ſunt: non enim ſunt deinceps.
Quare non omni in parte
diuiſibilis eſt. Nam ſi per medium diuiſibilis ſit, &
per
punctum adhærens erit diuiſibilis. At id haudquaquam fit:
ſiquidem nec ſignum ſigno, nec punctum puncto hæret.
Hoc autem eſt, diuiſio &
compoſitio.
Quare tam con
gregatio, quàm ſegregatio eſt, ſed non ex inſectilibus, &
in inſectilia (complura enim inde emergunt abſurda) nec
hoc pacto ut omni ex parte fiat diuiſio (id enim eueniret, ſi
punctum puncto hæreret) ſed ſegregatio in parua, & mi-
nora, & congregatio ex minoribus fit.
At ſimplex perfe-
ctaq́ generatio, cõgregatione & ſegregatione dcfinita nõ
eſt, quemadmodũ nonnullis placet, qui & eam quæ in cõti-
nuo fit mutationẽ, alterationẽ eſſe aſſerunt. Verũ id ipſum
eſt, in quo prorſus errant: nõ enim generatio ſimplex, atq;
corruptio congregatione ſegregationeúe fit, ſed cùm ex
hoc in hoc mutatio fit. Alij uerò omnem eiuſmodi mutatio-
nem alter ationem eſſe putant. At in hoc diſcrimẽ ſubit:
nam
hæc ratione, illa materia, in ſubiecto existit. Igitur cùm
affe ctibus, & ijs quæ per accidens alicui competunt, alte-
ratio. Sed quæ congregantur, ægrè:
quæ uerò ſegregantur,
facilè corruptioni redduntur obnoxia. Nam ſi aqua in mi-
nores aquæ particulas ſit diſcerpta, in aërem ocyus mutari
ſolet: ſi uerò collecta ſit, ſegnius:
quod in hiſce quæ poste-
rius dicentur, apertius fiet. Nunc uerò ſit hactenus defini-
tum, fieri non poſſe, ut generatio ſit eiuſmodi congregatio,
qualem nonnulli eſſe aſſerunt.
An cõtingat aliquid generari at{que} interire ſimpliciter.
Quãobrẽ
ſemper retũ generationes. Quare aliquid ſimpliciter aut ſecun,
dum quid, dicatur corrũpi. Cur ſemper corrupto aliquo gene_
ratio fiat. An nõ ens illud in quod ſit corruptio, at{que} ex quo ge
neratio fit, alicui ſit cõtrariũ. An eadẽ ſit vtriuf{que} materia, &
eius quod gignitur, eius quod corrumpitur.
_H_Is autem determinatis pertractatisq́;
, primò contem
priè nihil generetur, corrumpaturúe, ſemper autem ex quo
dam quiddam fiat, ut ex ægro ſanũ, & ex ſano ægrum, aut
puſillum è magno, & magnum è puſillo:
&
reliqua omnia
ad hunc modum. Nam ſi generatio ſimpliciter ſit, quippiam
proſectò è non ente ſimpliciter, abſoluteq́; fiet.
Quare
uerum erit dicere, quibuſdam non ens competere: quippe
cùm gener atio quædam è quodam non ente, ceu è non albo,
uel non bono fiat. At ſimplex generatio è non ente, ſimpli-
citer fit. Porrò ſimpliciter, abſcluteq́;
non ens, aut id quod
ex omnibus entis prædicamentis primum eſt, aut quod eſt
uniuerſale, & cuncta ambit, continetq́;
, ſignificat.
Igitur
ſi primum, è non ſubstantia erit ſubstantiæ generatio. At
cui ſubstantia non competit, nec ei cæterorum prædicamen
torum ullum, ueluti qualitatem, quantitatem: aut ubi com-
petere poſſe palam eſt: nam alioqui, affe ctus ipſi à ſubstan-
Quod ſi ita res habeat, omnino ipſum
nonens, uniuerſaliter omnium ericabnegatio. Quare id
quod generatur, ex nibilo gignatur erit neceſſe. Sed de hiſce
in alijs libris latius addubitatum, ſimul atque definitum
fuit: uerùm compendiosè in præſentia quoq;
dicamus opor
tet, è non ente ſimpliciter aliquo modo non fierigeneratio-
nem, & alio ex ente ſemper:
nanq;
ens potentia, ſed actu nõ
ens, præexistat eſt neceſſe: quod ſanè, ut patet, utroque dici
tur modo. Determinatis autem hiſce, id rurſum exactè
diſquiramus oportet, quod miram habet ambiguitatem,
quonam inquam pacto generatio ſimplex ſit, ſiue ex ente
potentia, ſiue etiam alio quouis pacto fiat. Dubitauerit
nanq; quiſpiã, utrũ ſubstãtiæ, ac rei huiuſce, ſed non quali-
tatis, quatitatis, aut ubi generatio fit: eodẽ modo &
de cor-
ruptione. Nã ſi quid oriatur, quandã potentiã nõ actu ſub-
ſtantiam eſſe, dilucidũ eſt, ex qua fiat generatio, & in quam
id mutarineceſſe ſit quod corruptionẽ ſubit. Vtrum igitur
ex cæteris quæ actu ſunt quippiã huic competet, utrum in-
quã id, quod potẽtia duntaxat hoc aliquid, atq; ens eſt, ſim
pliciter autem neq; hoc aliquid, neq;
ens quantitas erit, aut
qualitas, aut ubi? nã ſi actu nihil ſit, ſed omnia potẽtia, eue-
niet & id quod ita eſt nõ ens eſſe ſeparabile:
&
inſuper (id
quod ſemper maximè ſunt ueriti, qui primi in philoſophia
uerſati ſunt) nihilo præexiſtente quippiã gigni. Quòd ſi
uerũ non ſit, hoc quidẽ ſubſtantiã, & hoc aliquid eſſe, ſed è
cæteris prædicamẽtis aliquid, cõtinget (ut iã diximus) affe-
ctus ipſos à ſubstãtijs poſſe ſeparari. De hiſce igitur quoad
fieri poteſt, & quænā ſit cauſa cur generatio tam quæ ſim-
pliciter, quàm quæ ſecundùm partẽ ſit, ſemper ſit, diſſeren-
dum eſt. Sed cùm una quidẽ cauſa ſit unde motus eſſe prin-
mus oportet. Nam de illa quidẽ prius eſt dictũ, cũ de motu
ageremus, eſſe inquã aliud quod omni tẽpore perdurat im-
mobile, & aliud quod in motu ſemper eſt.
Sed de principio
illo quod mutationi nõ eſt obnoxiũ, primæ Philoſophiæ eſt
determinare, ac pertractare. At de eo quod cætera iccirco
mouet, quia continuè moueatur, quidã eorũ quæ ſingularia
uocantur eiuſmodi cauſa ſit, posterius erit aßignandũ. Nũc
autẽ eã, quæ uelut in materiæ ſpecie ſita eſt, cauſam, per quã
generatio, & corruptio nunquã natura deficiunt, dicamus
oportet. Nam ſimul forſitan &
hoc emerget, &
id quo de
nuper dubitauimus, quonã inquã pacto de generatione, &
corruptione ſimplici dicere cõueniat. Inuehit autem &
id
quodq; magnũ abundè dubium, quænã cauſa ſit, ut genera-
tio generationi ſemper cohæreat, & alter am altera ſubinde
ſequatur, ſiquidem quod corruptionẽ ſubit, ad id proficiſci
tur, quod nequaquã in ratione rerum existit: quod autẽ in
ratione rerum minimè existit, nihil eſt. Nam quod haud eſt,
neq; ſubstantia eſt, neq;
qualitas, neq;
quantitas, neque ubi.
Igitur ſi ſemper quippiã eorum quæ ſunt in ratione rerum
abeat, cur nõ dudum uniuerſum ipſum conſumptũ fuit, atq;
inane euaſit, cùm id ex quo fit genitorũ quodq; genitũ ſit?
nõ enim propterea {quis} id ex quo quid fit infinitũ ſit, nõ defi-
cit: id enim eſſe nequit:
nihil enim actu infinitũ eſt, ſed po-
tentia tantùm, nẽpe diuiſione ipſa. Quare hanc ſolã cauſam
eſſe oportebat, cur nunquã deficiat, quia ſemper quippiam
fiat minus: nunc autẽ hoc fieri minimè cernimus.
Ergo pro-
pterea {quis} interitus huius, alterius eſt ortus, & contrà ortus
huius, alterius interitus, neceſſariò accidit, ut mutatio irre-
quies ſit, & ſubſistere nequeat.
Cur igitur generatio, &
corũ quæ
ſunt, hãc apud oẽs cauſam ſatis eſſe putandũ eſt. Sed quã ob
rẽ alia ſimpliciter, alia nõ ſimpliciter oriri, ac interire dica
tur rurſus conſideremus oportet, ſiquidẽ idẽ eſt generatio
huius, & illius corruptio, atq;
huius corruptio, &
illius ge
neratio. Id enim quandam postulat rationẽ.
Dicimus enim
quippiã ſimpliciter nũc, et nõ ſolũ hocce corrũpi: atq;
hæc
generatio, generatio ſimpliciter: &
hæc corruptio, corru-
ptio ſimpliciter eſt. Fit autem &
hocce quidem aliquid, nõ
autẽ ſimpliciter: etenim eum qui diſcit, ſcientẽ fieri dicimus,
non autẽ ſimpliciter fieri. Quia igitur quædã (id quod defi-
niendo ſæpe diximus) hoc aliquid ſignificãt, quædã nõ: hac
ſanè de cauſa quod in quæstione uerſatur euenit. Refert
enim haud parũ, in quod mutetur id quod mutationẽ ſubit: uerbi cauſa, quæ ad ignem fit tranſitio, ea forſitã genera-
tio ſimplex eſt & alicuius, ceu terræ, corruptio.
At terræ
generatio, generatio quædam eſt: cæterũ generatio ſimpli-
citer non eſt, ſed corruptio ſimpliciter, puta ignis, ſicuti
Parmenides aſſerit, qui duo, ens inquam, & nõ ens, ignem,
& terram eſſe dicit.
Verùm hæc, an alia eiuſmodi ſuppo-
nantur, intereſt nihil: quandoquidem modum quærimus,
non ſubiectum. Quæ igitur ad non ens ſimpliciter fit mi-
gratio, corruptio ſimplex eſt. Quæ uerò ad ens ſimpliciter,
ſimplex generatio. Quibus igitur illæ, ſiue igni, &
terra,
ſiue quibuſdã alijs definitæ ſunt, horum profectò alterum
ens, alterũ non ens erit. Vno igitur modo ſimpliciter quip
piam generari, ac corrumpi, & non ſimpliciter, hoc inter
ſe differunt. Altero, materiæ qualitate, cõditioneúe.
Cuius
enim differentiæ potius hoc aliquid ſignificant, ea magis
ſubstantia eſt. Contrà, cuius differentiæ priuationẽ magis
Vt calor, prædicamentum
quoddam, & ſpecies eſt frigiditas, priuatio:
his autẽ diffe-
rentijs, ignis & terra differunt.
At pleriſq;
uidetur, illa po
tius ſenſibili, & inſenſibili differre.
Nam cũ ad ſenſibilẽ ma
teriam mutatio fit, tum gigni quippiã aiunt: cùm ad eã, quæ
ſub ſenſum nõ cadit, corrũpi. Quandoquidẽ ens, &
nõ ens
ſentiendo, & non ſentiendo definiunt:
quemadmodũ quod
ſcibile eſt, ens eſſe aſſerũt, quod ſciri non ſolet, nõ ens: quip
pe cùm ſenſus ipſe, ſcientiæ uim obtineat. Igitur hi ut res
ipſas uiuere quia ſentiant, aut ſentire poßint: ita eaſdẽ eſſe,
quia ſub ſenſum cadant arbitrantur, ueritatẽ modo quodã
ſectantes, ſed hoc falſi dicentes. Itaq;
generari quippiã ſim-
pliciter, atq; corrũpi, iuxta opinionem alio atq;
ueritatem
accidit modo. Nam ſpiritus, &
aër ſenſu quidẽ, minus ſunt,
& proinde illi, quæ ſimpliciter corrumpuntur, mutatione
ad illa tendente corrumpi dicunt: atq;
generari, cùm in rem
tangibilem, terramq́; mutantur.
Reuera uerò, hoc aliquid
& ſpecies magis ſunt, quàm ipſa terra.
Cur igitur ſit, aut
nõ ſit ſimplex generatio, quæ eadem alicuius corruptio eſt,
& corruptio ſimplex, quæ itidẽ generatio alicuius eſt, cau-
ſam diximus. Nam id, ob materiæ diſcrimen euenit:
nempc
aut quod ea ſubstantia ſit, uel non ſit: aut quod hæc magis,
illa minus: &
non, quia materia ex qua mutatio uenit, &
ad quam proficiſcitur, alia magis, alia minus ſenſu perci-
pi queat. Dicuntur autem quædam ſimpliciter, quædam ſo-
lùm aliquid fieri: non ob mutuam generationem, ſed iuxta
eum quem nuper diximus modũ. Nam hoc tantũ nuper de-
finitum, determinatumq́; fuit, curnam cùm omnis generatio
ſit alterius corruptio, & omnis corruptio cuiuſpiam alius
generatio, tam oriri, quàm interire non ſimiliter tribuamus
At quod postremo
loco fuit dictũ, hoc idem minimè in quæstionẽ reuocat: ſed
quamobrẽ quod diſcit, non ſimpliciter fieri, ſed fieri ſciens,
quod uerò naſcitur, fieri dicatur. Hæc autẽ prædicamentis
distincta ſunt. Nam alia ſubstantiã, alia qualitatẽ, alia quã-
titatẽ ſignificant. Quæcũq;
igitur ſubstantiã nõ ſignificãt,
ca nõ ſimpliciter: ſed ſecundũ quippiã fieri dicuntur.
Verum
enimuero, in omnibus generatio ſimpliciter iuxta ea quæ in
altera ſunt ſerie, dicitur, ut ſubstantia, ſi ignis fiat, ſed nõ ſi
terra: &
in qualitate, ſi ſcium, ſed nõ ſi inſciũ.
Quòd igitur
quædã ſimpliciter oriantur, quædã nõ, etiã omnino in ipſis
ſubstantijs dictũ eſt: &
quod ut generatio cõtinuè ſit, cauſa
ut materia id quod ſubijcitur eſt, quia in cõtraria mutatiuũ
eſt: atque in ſubstantijs ſemper unius generatio, alterius eſt
corruptio: &
unius corruptio, generatio alterius.
At uerò
nec dubitaſſe cõuenit, quã ob cauſam corruptis quibuſdam
ſemper generatio fiat. Nã ut corrũpi ſimpliciter quippiã di
cunt, cũ illud ad inſenſibile, & id quod baud eſt, proficiſci-
tur, ſic & ortũ ſubire ex eo quod haud eſt, cũ ex inſenſibili
ſit. Siue igitur ſubiecto quopiã existente, ſiue non, ex eo ſit
quod haud eſt. Quare ſimili modo et ex eo quod haud eſt,
generatur, & in id quod haud eſt corrũpitur.
Meritò igi
tur generatio non deficit: quippe cùm generatio, corruptio
ſit eius quod haud eſt, atq; corruptio generatio eius quod
haud eſt. Sed quæret aliquis, utrũ hocipſum quod ſimpli-
citer nõ eſt, cõtrarijs ſit alterũ: uerbi cauſa, utrũ nõ ens ſit
terra, & id quod graue eſt:
ens uerò ignis, &
quod leue eſt:
an nõ, ſed ens terra, nõ ens uerò terræ materies, atq;
ignis ſi-
militer? Et utrũ materies utriuſq;
diuerſa ſit, an nec ex ſeſe
mutuò fierent, nec ex cõtrarijs: nam hiſce, igni inquã, terræ,
aëri, contraria inſunt.
At partim eſt eadem, par-
tim diuerſa? quod enim aliquando cùm ſit, ſubijci ſolet, eſt
idem: at ratio non item eadem eſt.
Sed de hiſce hactenus.
Quòd generatio at{que} alteratio diuerſæ trãſmutationes ſint.
Siin
genito aliqua paſsio maneat, quæ fuit in corrupto, ſecundum
illam tranſmutationem non eſſe.
_DE_ generatione autem, atque alteratione, quo inter ſe
Nam haſce mutationes inter ſeſe
diuerſas eſſe, dicimus. Cùm igitur ſubiectum quippiam ſit,
& affectio, atq;
qualitas, quæ de ſubiecto nata eſt dici, ab
eodem diuerſa ſit, ſitq́; utriuſq;
horæ mutatio:
alteratio ſanè
eſt, quando ſenſibile ſubiectum permanens, in ſuis mutatur
affe ctibus, qui aut contrarij, aut inter cõtrarios medij ſunt: ſicuti corpus idem permanens, uicißim modò ſanum, modò
ægrum eſt: atq;
æs, quanquam idem, alias teres, atq;
rotun-
dum eſt, alias anguli ſpeciem præ ſe fert. At cùm totum mu-
tatur, nec ſenſibile quicquam ut ſubiectum, idem permanet,
ſed perinde euenit, ut cum ex toto ſemine ſanguis, aut ex to-
ta aqua aër, aut ex aëre toto aqua ſit: iam quod eſt tale,
generillius corruptio.
Et maximè ſi ex
inſenſibili ad id, quod aut tactu, aut ſenſibus uniuerſis ſen-
ſibile eſt, mutatio ſiat, aut contra: ut cùm ex aëre gignitur
aqua, aut eadem in aërem corrumpitur: etenim aër prope-
modum inſenſibilis eſt. Cæterum in hiſce, ſi qua è contrarie
tate affectio eadem remaneat in eo quod ortum eſt, quæ
prius in eo quod interijt erat, ceu ſi cum ex aëre ſit aqua,
aëris perſpicuitas, aut frigus, in aqua remaneat: affectionũ
alterutram eius eſſe in quod mutatio ſiat minimè oportet.
Sin minus, erit alteratio. Verbi cauſa:
muſicus homo cor-
rumpitur, & homo non muſicus gignitur:
homo uerò idem
perſeuerat. Siergo muſica, atque muſicæ uacuitas non eſſet
& alterius corruptio.
Quapropter hæ hominis quidẽ affe-
ctiones ſunt: hominis uerò muſici, hominisq́;
non muſici ge-
neratio atq; corruptio.
Nunc autẽ id, eius quod permanet,
affectus eſt, Proinde circa ea quæ eiuſmodi ſunt, alteratio
existit. Cùm igitur contrarietatis mutatio in quantitate eſt
accretio, eſt atq; decretio:
cùm in loco, latio:
cùm in affe ctu,
atq; qualitate, alteratio.
At cùm id nõ remanet, in quo affe
ctuũ alter aut omnino accidẽs existit, tum generatio unius
eſt, & alius corruptio.
Porrò ſubiectũ ortus &
interitus
ſuſceptiuũ, maximè quidẽ ac propriè materies eſt: quodam
autẽ modo & id quoq;
, quod cæteris alijs mutationib
9 ſubij
ciſolet: propterea quòd ſubiecta omnia, quarundã contra-
rietatum ſuſceptiua ſunt. De generatione igitur, &
cor-
ruptione ſi eſt nec´ne, et quo pacto eſt, item de alteratione,
hoc modo ſit deſinitum, atq; determinatum.
An augmentatio ab alijs motibus differat:
&
de ſex ipſius con-
ditionibus.
_RE_stat de accretione dicamus, quonam à generatione,
& alteratione differat, &
quo pacto unumquodque
&
quoduis eo-
rum quæ decreſcunt, diminuatur. Primò itaque conſiderare
oportet utrũ mutua earũ inter ſe differentia in eo ſolũ ſita
ſit, circa quod uerſari ſolent: uerbi gratia:
utrum eo ſolum
inter ſe dißideant, quòd ea mutatio, quam ex hoc in hoc
tendit, puta ex ſubstantia potentia in ſubstantiam actu ge-
neratio ſit: quæ uerò circa magnitudinem uerſatur accre-
tio, & decretio:
quæ autẽ circa affectum alteratio, atq;
ea-
rum quæ posteriore loco dictæ ſunt, utraq; etiam ex hiſce
quæ potentia ſunt, ad ea quæ ſunt actu, mutatio ſit, an etiam
Nam nec id, quod alterationem
ſubit, nec id quod generatur, neceſſariò mutari loco cerni-
tur: quod autẽ accreſcit, aut decreſcit, cernitur, at alio quàm
quo fertur modo: quod enim fertur, tota mole locũ mutat:
quod autẽ accreſcit, perinde atq;
quod distendi, produciq́;
ſolet: hoc enim manente, partes aliò, nõ ſicuti globi partes,
migrant, ſuumq́; deſerunt locũ:
nam globi partes toto ma-
nente æquabili in loco, locũ ex loco mutant: at partes eorũ,
quæ augentur, ſemper in ampliorẽ locum urgere ſolent: &
eorũ quæ decreſcunt, in minorẽ. Generationẽ igitur, alte-
rationemq́;, &
accretionẽ non ſolũ obiecto, ſed ipſo item
mutationis modo differre, perſpicuũ eſt. At id circa quod
accretio, decretioúe uerſari ſolet (uerſari autẽ uidetur cir-
ca magnitudinem) utro modo accretionem, decretionemúe
ſubire existimandũ eſt: utrum inquã ex potẽtia quidem ma-
gnitudine, ac corpore, ſed actunec corpore, nec magnitudi
ne corpus fieri, an nõ, putandum eſt? atq;
cùm hoc bifariam
dici cõtingat, utro modo fit accretio? utrũ ex ſeparata ipſa
per ſe materia, an existẽte in alio corpore? An neutro modo
fieri queat? nam ſi ſeparata ſit, aut nullũ occupabit locum,
ueluti punctus quidam, aut uacuũ, uel corpus non ſenſibile,
erit. Horũ autem, alterũ non contingit, alterũ neceſſe eſt in
aliquo eſſe: quod enim ex eo oritur, id ſemper alicubi erit,
quare & illud aut per ſe, aut per accidens.
At uerò ſi ſit in
aliquo, & ita quidẽ ſeiunctum ſit, ut nihil illius aut per ſe,
aut per accidens ſit, multa profectò uel quæ fieri nequeant,
euenient. Dico autẽ ut ſi ex aqua fiat aër:
idem nõ erit, aqua
mutationem ſubeunte, ſed quia in aqua aut in uaſe materies
eius eſt. Nihil enim uetat, in finitas eſſe materias, quare &
actu fieri. Adde quòd nec ita aër ex aqua oriri uidetur, ut
Satius igitur fuerit,
inſeparabilẽ omnibus materiã tribuere: utpote quæ una nu-
mero eademq́; ſit, ratione nõ una.
At uerò nec puncta, nec li
neas, corporis materiã ponere ijſdem de cauſis oportet: ſed
cuius ultima ſunt hæc, id materies eſt, quæ nec ſine affectu
unquam, nec ſine forma eſſe poteſt. Gignitur igitur abſolu-
tèloco iam definitum eſt.
Atq;
ab aliquo actu existente, quod eiuſdem ſit aut generis,
aut ſpeciei, ut ignis ab igni, aut ab homine homo. Aut ab
actu: durum enim à non duro fit.
Cùm autẽ et corpore ſub-
ſtantiæ materies ſit corporis iam talis (nullum enim eſt cõ-
mune corpus) eadẽ & à magnitudine &
ab affe ctu, ratio-
ne quidẽ, non itẽ loco ſeparabilis eſt, niſi ut ipſi quoq; affe-
ctus ſeparabiles ſint. Patet igitur ex his quæ addubitaui-
mus, accretionẽ non eſſe mutationẽ è potentia quidẽ magni
tudine, actu uerò nullã habente magnitudinẽ, quandoquidẽ
quod cõmune eſt, ſeparabile eſſet: hoc autẽ eſſe nõ poſſe, di
ctum iam eſt. Præterea talis mutatio accretionis propria
non eſt, ſed generationis. Nam accretio, magnitudinis quæ
in quopiam ineſt, augmentatio eſt. Decretio uerò, eiuſdem
diminutio. Quamobrẽ id quod accreſcit, magnitudinẽ quan
dam habeat oportet. Proinde nequaquã conuenit accretio-
nem è materia quæ magnitudinis ſit expers, ad actum ma-
gnitudinis eſſe: potius enim eſſet generatio corporis, non
accretio. Potius itaq;
ſumamus oportet quaſi tractantes ab
initio quæstionem, qualis accretio, decretioúe, cuius cauſas
quærimus, existat. Igitur eius quod accrementum ſuſcipit,
pars quæuis augeri uidetur. Atq;
pari modo in decretione,
minor euadere. Prætera accedente quopiã accreſcere, &
abeunte decreſcere. Itaq;
aut incorporeo, aut corpore au-
Siigitur incorporeo, quod cõmune
eſt, ſeparabile erit. At à magnitudine materiam eſſe ſepara
bilẽ, quemadmodũ prius eſt dictũ, impoßibile eſt. Sin uerò
corpore, duo corpora, id inquam quod augetur, & quod
auget, in eodẽ erũt loco: quod etiã fieri nequit.
At uerò nec
accretionẽ, decretionemúe perinde fieri, atq; cũ ex aqua fit
aër (tunc enim moles fieri maior adſolet) dicere contingit: nõ enim id accretio, ſed eius quidẽ in quod mutatio fit gene
ratio, contrarij uerò corruptio erit: neutrius autẽ, accretio.
Imò aut nullius, aut quid ſi utriſq;, ei in quam quod oritur,
et ei quod interit, cõmune eſt, ueluti corpus, eius erit. Et nec
aqua, nec aër accreſcit, uerũ illa interit, hic oritur: ſed cor-
pus, ſi quid augeatur. At hoc quoq;
fieri nequit.
Nam ea ſer
uare oportet, quæ ei quod accreſcit, decreſcitúe ratione cõ-
petunt. Hæc autẽ, tria ſunt:
quorum primũ eſt magnitudi-
nis, quæ accreſcit, partẽ quamlibet maiorẽ effici: uerbi gra-
tia, ſi caro, carnis. Alterũ accedente quopiam.
Tertium, ſer
uato, pariter atq; manente eo, quod accretionẽ ſubit.
Nam
cùm quippiam ſimpliciter, abſoluteq́; gignitur, aut interit,
non permanet. At cùm alteratur, aut accreſcit, decreſcitúe:
quod alteratur, aut incremẽta ſuſcipit, id permanet: uerùm
illic affe ctio, hic magnitudo, eadẽ non manet. Quòd ſimu-
tatio illa, quam diximus eſſet accretio, cõtingeret profectò
quippiam nulla re accedente, permanenteúe accreſcere, nul
laq́; abeunte decreſcere, &
id non manere quod ſuſcipit
accretionẽ. At hoc ſeruare oportet:
quippe cùm accretio ta
lis eſſe ſupponatur. Sed quæret aliquis, quid eſt quod ac-
creſcit: utrũ id cui nõnihil additur?
uerbi cauſa, ſi quid crus
augeat, crusúe maius euadit, quod autem incrementũ præ-
ſtat, ipſum inquã alimentũ, minimè? Sed cur non ambo incre
Nam tam quòd additur, quàm cui additio
fit, maius reddi aſſolet: haud ſecus atq;
cùm aquæ uinum mi-
ſcueris, pari enim ratione utrunq; maius eſt.
An quia huius
ſubstãtia maneat, illius uerò, puta cibi, haudquaquã? Quan
do & illic quoq;
quod euincit, ac ſuperat, in ipſa mistione
dicitur, ceu uinum. Nam in uniuerſa mistura uini non aquæ
functionem exercet. In alter atione quoq;
ſimiliter, ſi caro,
& ſubſtantia ipſa maneat, eorum uerò affe ctuum, qui per
ſe competunt, quiſpiam inſit, qui prius non inerat, hoc ſanè
alter atum eſt. Id autẽ quo alter atum eſt, interdum nihil pa-
titur, interdum & illud quoq;
pati ſolet.
Verùm quod alte-
rat, atq; motus principium, in eo eſt quod alteratur, &
eo
quod accreſcit: quod enim mouet, in hiſce eſt.
Quandoqui-
dem & quod augeri ſolet, fieri aliquando maius poteſt, &
corpus quod eo fruitur: ut ſi quod ingeritur, ſpiritus fiat.
Verùm cùm hoc patitur, corrumpi ſolet, nec in eo eſt id,
quod mouendiuim obtinet. Cùm autem de hiſce ſit abundè
addubitatum, dubitationis ſolutionem inuenire enitamur
oportet, illud ſeruantes, permanente inquam eo quod auge-
tur, atque adueniente aliquo fieri accretionem, & abeunte
decretionem: &
inſuper, quoduis ſenſibile ſignum maius,
minusúe reddi: &
neque corpus eſſe inane, neque eodem in
loco duas eſſe magnitudines, neq; in corporeare quicquam
augeri. Sumenda autem erit cauſa uno quidem prius à no-
bis definito: dißimilaria inquã augeri, cùm ſimilaria accre-
ſcunt: ex his enim quodq;
componitur.
Deinde carnẽ, &
os, & id genus partium quamque perinde atque cætera-
rum, quæ formam habent in materia, duplicem eſſe: nam ma
teries, atq; forma:
caro dicitur, aut os.
Partem igitur quam-
libet augeri, & accidente aliquo ſecundũ formam quidem,
at ſecundum materiam, haudquaquam.
Intelli-
gere autem perinde oportet, atque ſi quis aquam menſura
eadem metiatur: quòd enim fit, aliud atque aliud ſemper eſt.
Ad hunc itaque modum &
carnis materies augetur:
&
nõ
cuiuis parti eius quippiam additur, ſed alia dilabitur, alia
accedit. At cuiuis figuræ ac formæ parti, fit acceßio.
Id au-
tem magis constat in hiſce, quæ dißimilium ſunt partium,
ut in manu quòd iuxta proportionis rationẽ aucta ſit: quan
doquidem materies cùm diuerſa eſt, facilius dignoſcitur hic,
quàm in carne, & hiſce quæ ſimilium ſunt partium, Idcirco
& cùm mortuum eſt quippiam, magis adhuc caro, &
os
quàm manus, & brachium eſſe uidetur.
Quare partim au-
getur carnis quælibet particula, partim non augetur. Nam
ſecundum formam quidem, cuiuis parti quippiam adiungi-
tur: ſecundum materiam uerò haudquaquam.
Totum tamen
maius euadit, accedente quopiam quod nutrimentum, atque
cõtrarium nominatur, & in eandem formam tranſeunte:
ut
ſi humidum ſicco accedat, & cùm iam acceſſerit, mutatio-
nem ſubeat, fiatq́; ſiccum.
Nam partim ſimile ſimili, partim
dißimile dißimili accreſcit. Dubitauerit autem quiſpiam,
quale id eſſe oporteat, quo quid augetur. Palàm itaque
eſt: hoc, potentia illud quod augetur eſſe oportere:
ut ſi ca
ro accretionem ſubeat, id quod illa accreſcit potentia car-
nem eſſe, actu autem aliud: quod ſanè ubi corrumpitur, ca-
ro fieri ſolet. Non igitur ipſum per ſe, ſolumq́;
eſt (nam
alioqui generatio eſſet, non accretio) ſed id quod augetur
cum eo eſt. Qualiter igitur hoc affecto, illud augeri ſolet,
an misto haud ſecus atque ſi quis aquam uino infundat, &
idem id quod ammistum eſt efficere uinum poßit? An ſicut
ignis tactum cremabile adurit, ſic & id cui augendi facul-
actu caro eſt quod acceßit è potentia carne, actu carnem
facere conſueuit? illo igitur ſimul existente, idipſum acci-
dit: quoniam ſi ſeorſum eſſet, generatio ſanè foret.
Nam
ignem ad hunc facere modum contingit, uidelicet iniectis
in eum qui iam eſt, lignis: uerum ita quidem accretio eſt.
At cùm ligna ipſa incenduntur, generatio.
Quantitas
autem uniuerſalis nulla fit, ſicutinec animal quod nec ho-
mo ſit, nec ſingulariũ aliquod: ſed ut hic uniuerſale, ſic &
illic quantitas. Caro igitur, &
os, &
neruus, &
ſimila-
res partes, accedente quidem quanto aliquo, ſed non car-
ne quanta augeſcunt. Quo igitur potentia ſimul utrunq;
existit, uidelicet caro quanta, hoc quidem auget: nam car-
nem quantã fieri oportet. Quo uerò ſolùm caro, hoc alit,
hoc enim nutritio, & accretio ratione differunt.
Quo-
circa quandiu ſaluum manet animal, & ſi decretionem
ſubeat, alitur, ſed non ſemper accreſcit. Atque nutritio
idem quod accretio existit, ratio tamen eſt diuerſa. Quò
enim id quod adiungitur, atq; additur potentia caro quan-
ta eſt, hoc carnem augere poteſt: quò uerò caro potentia ſo
lùm, hoc nutrire. Hoc autem forma, ſiue materia eſt:
ut ti-
bia, potentia quædam in materia eſt: ſimiliter quoduis aliud
instrumentum. Quòd ſi materies aliqua accedat, quæ po
tentia ſit tibia, et potentia quantitatem habeat, hæ tibiæ ma
iores euadent. Sin uerò nihil præterea agere poßit, ſed res
perinde habeat, ut cũ uino ſubinde plus aquæ immiſcetur,
quæ tandẽ uinum aqueum reddit, facitq́; aquam, tum quan-
titatis decretio ſit, forma autem remanet.
Quòd ſit exigenda quæſtio de actione &
paſsione, &
cõſequen-
ter etiam de tactu ipſo. Et de modis tactus ipſius quatuor.
_C_V´ m autem de materia, &
hiſce quæ nuncupãtur ele-
menta, primò dicere oporteat an ſint, nec´ne, & utrũ
eorũ ſempiternũ ſit, an ortũ ſubeat aliquo pa-
cto, & ſi generentur, utrum ex ſeſe mutuò generẽtur eodẽ
modo omnia: an inter ipſa unum aliquod primum ſit, prius
utiq; de hiſce diſſeramus neceſſe eſt, de quibus nunc dicitur
indefinitè. Oẽs enim tam qui elemẽta ipſa, quàm qui ea quæ
constant ex elemẽtis generant, ſegregatione et cõgregatio-
ne, at q; actione &
paßione utuntur.
Et autẽ congregatio,
mistio. Sed quonã pacto quippiã miſceri dicatur, planè ac
dilucidè haudquaquã eſt definitum. At uerò nec alterari
quic quã, nec ſegregari, cõgregariúe, nullo patiẽte, aut agen
te, poteſt. Etenim qui plura faciunt elementa, actione &
paßione mutua, generationẽ fieri cenſent: quanquã ex uno
facta omnia dicant neceſſe eſt. Atq;
hoc rectè quidẽ dicit
Diogenes, niſi ex uno eſſent omnia, non poſſe uicißim age-
re, & pati, ceu calidum frigefieri, &
idem rurſum calefieri:
nõ enim calor &
frigus, in ſeſe mutuò tranſeunt:
ſed ipſum
ut patet, ſubiectum mutationẽ ſuſcipit. Quare horum, qui-
bus actio competit, unam eſſe ſubiectam materiã neceſſe eſt.
Dicere igitur uniuerſa eſſe eiuſmodi, nõ eſt uerum:
ſed ea
quibus mutuò à ſeſe pati, & agere inſitũ eſt.
At uerò ſi de
actione, paßioneùe, & de mistione contemplandum ſit, &
de ta ctu ſpeculemur eſt neceſſe. Nam neq;
agere &
pati ea
poſſunt propriè, quæ ſe mutuò tangere nequeunt: neq;
fieri
poteſt ut miſceantur, quæ non quodam modo ſeſe tangunt
prius. Quare de hiſce tribus, uidelicet quid ta ctus, quid mi
ſtio, & deniq;
quid actio, determinandũ uidetur.
Hinc autẽ
ſumatur initium. Nam ex entibus ea quibus mistio cõpetit
eſſe apta, ut ſeſe mutuò tangant, eſt neceſſe: atque ſi quid
illa
afficiẽtur. Quocirca de tactu prius dicendũ eſt.
Ferè igitur
ut & cætera quæq;
alia nomina, pluribus dicuntur modis,
& partim uniuocè, partim altera ab alteris, prioribusq́;
:
ſic & de tactu quoq;
res ſeſe habet.
Sed tamẽ quod propriè
dicitur, ad ea accõmodari ſolet quæ ſitũ habent. Situs autẽ
hiſce, quibus & locus cõpetit:
etenim perinde, ut Mathema
tici, de tactu, et de loco reddamus oportet, ſiue eorũ quodq; ſeparatum ſit, ſiue alio modo habeat.
Siergo tangere ſit,
quemadmodum anteà eſt definitum, extrema ſimul eſſe: ea
profectò ſe mutuò tangent, quæ cum diſcretas magnitudi-
nes ſitumq́ habeant, extrema ſimul habent. Porrò cùm ſi-
tus omnibus, quibus & locus competat, atq;
ſuprà et infrà,
& id genus oppoſita, prima loci differentia ſint, omnia ſa-
nè, quæ ſeſe; mutuò tangũt, pondus, leuitatemúe, aut utraq;
,
aut alterum habebunt: quæ autem talia ſunt, actiua ſunt, &
paßiua. Vnde constat ea ſuapte natura mutuò ſeſe tan-
gere, quorum cùm uicißim mobilia ſint, atq; motiua, diſcre
tis, ſeparatisq́; magnitudinibus extrema ſunt ſimul.
Cæte-
rùm cùm id quod mouet nequaquam ſimiliter id moueat,
quod motum ſubit, ſed neceſſe ſit ut idem aliud moueat mo-
tum & ipſum, aliud immobile perſistẽs:
haud aliter de ipſo
quoq; agente dicendũ eſſe in aperto eſt.
Nam id quod mo-
uet, agere quippiã: &
contrà quod agit, mouere dicũt.
Ve-
rùm differentiã ſubeũt, & proinde ea distinguamus opor-
tet. Non enim fieri poteſt, ut quoduis mouẽs agat, ſi patiẽti
agens opponamus: patiẽs autẽ ſit, cui motus ſecundũ affe ctũ
cõpetit: affe ctus uerò ſecundum quẽ ſolum alteratio fit, ut
albedo, & calor:
ſed mouere latius quàm agere patet.
Illud
igitur palàm eſt, ea inquã quæ mouẽt, partim mobilia tãge-
Verùm ea tangere uniuerſaliter diffi-
niuntur, quæ ſitum habẽt, & quorum alterũ motiuum eſt,
alterum mobile, idq́; uicißim, quibus agere, atq;
pati cõpe-
tit. Magna igitur ex parte, id quod tangitur, id tangit, à
quo tangi ſolet. Etenim omnia ferè quæ apud nos ſunt, cùm
mouentur, mouent: per quæ eſſe neceſſe uidetur ut id, quod
tangitur, tangat, à quo tangi ſolet. Interdum autem dici-
mus mouens, ſolum tangere id quod motu cietur: &
contrà
quod tangitur, id non tangere à quo tangitur. Verùm quia
quæ eiuſdem ſunt generis cùm motum ſubeunt mouent: ut
quod tangitur tangat neceſſarium eſſe uidetur. Quare ſi
quid motus expers moueat, id profectò tanget mobile, nihil
autem illud. Interdum enim dicimus eum qui nos mole-
ſtia afficit, tangere nos, non nos illum. De tactu igitur re-
rum naturalium, hoc pacto determinatum ſit.
Deactione &
paſsione aliorum opiniones duæ.
Quod ſimile
prorſus eſt nõ poſſe pati ab alio. Neq;
quod omnino diſsimi
le eſt pati poſſe. Quæ agunt at{que} patiũtur in ſe mutuo, ea par
tim ſimilia, partim diſsimilia eſſe oportere. Item rationi eſſe
cõſentaneum, agens ſimile ſibi facere paſſum. Quòd antiqui
ad diuerſa reſpicientes dixerint, alij à ſimilibus, alij à diſsimi
libus quæ patiuntur, pati. Quæ materiam cõmunem non ha-
bent, in agendo non pati uiciſsim. Quòd principium, à quo
motus fit, agat, non finis ipſe.
_DE_inceps de actione, &
paßione dicendũ eſt, cùm de
nostris acceperimus. Plurimi enim uno ore hoc astruunt, à
ſimili inquam ſimile nullum pati, quia neutrum altero po-
tius actiuum ſit, aut paßiuum, quippe cùm eadem, omnia ſi
milibus ſimiliter inſint, At quæ dißimilia, differentiaq́; ſunt,
ut mutuò agant, patianturq́; aptißima eſſe aſſerunt.
Nam
cùm minor ignis à maiori corrumpitur, ob contrarieta@em
illum id ipſum pati inquiunt: dicunt enim multum pauco
Democritus uerò ſolus præ cæteris pecu-
liariter dixit. Nam agens &
patiens, idem ac ſimile eſſe
aſſerit, non enim fieri poſſe arbitratur, ut differentia, atque
diuerſa à ſeſe uicißim patiantur. Sed &
ſi quæ diuerſa ſunt
quippiã in ſeſe mutuò agant, hoc illis euenire, nõ quò diuer
ſa ſunt, ſed quò idem quippiã habent. Quæ igitur dicuntur,
talia ſunt. Qui autem hoc pacto dicunt ſubcontraria dice-
re uidentur. Cõtradictionis uerò cauſa, eſt hæc.
Nã cùm to-
tum quippiã cõtemplari oporteat, de parte quadã loquun-
tur utrique. Nam quod ſimile eſt, &
omni ex parte nullam
prorſus habet differentiam, nihil à ſimili pati, rationi cõſen
taneũ eſt. Cur enim potius alterũ altero erit paßiuum?
Item
ſi fieri queat ut quippiã patiatur à ſimili, illud quoq; à ſeſe
pati poterit. At qui his ad hunc modum ſeſe habentibus,
nihil aut incorruptibile, aut mutationis expers fuerit, ſiqui-
dem ſimile quatenus ſimile existit, actiuum ſit. Nam corpus
omne ſeſe interno, proprioq́; motu mouebit.
Et quod pror
ſus diuerſum, & nullatenus idem eſt, ſimiliter.
Nam neque
albedo à linea, neq; linea ab albedine quicquã patietur, niſi
fortè per accidẽs: ſeu ſi lineam eſſe albam, aut' nigram acci-
derit. Non enim ea, que neq;
contraria ſunt, neq;
ex contra
rijs constant, ſeſe extrudunt, propelluntq́; à natura.
At
cùm non quoduis agere, ac patinatum ſit, ſed quæ aut con-
traria ſunt, aut habent contrarietatem, tam agens, quàm pa
tiens genere quidem ſimile, ac idem ſed ſpecie dißimile, atq; contrarium eſſe, eſt neceſſe.
Nam corpus à corpore, &
ſapor à ſapore, & calor à calore, &
in ſumma, quod eiuſ-
dem eſt generis, ab eo quod eiuſdem itidem generis eſt,
pati aptum eſt. Cuius cauſa eſt, quòd cõtraria in eodẽ ge
nere ſunt omnia. Contraria uerò inter ſeſe uicißim agunt,
. Quare &
agens, &
patiens partim eadem
ſint, partim diuerſa, atque inter ſeſe dißimilia, neceſſe eſt.
Cùm autem agens, &
patiens genere quidem eadem, ſimi
liaq́; ſint, ſpecie autem dißimilia, contraria uerò ſint eiuſmo
di tum contraria, tum quæ inter ea media ſunt, inter ſe mu-
tuò actiua, & paßiua eſſe constat.
Etenim omnino gene-
ratio, atq; corruptio, in hiſce conſistunt.
Quamobrem &
ignem calef@cere, & frigidum frigefacere, &
omnino acti-
uum id quod patitur ſibi ſimile reddere, iam rationi conſen
taneum existit: nam agens &
patiens contraria ſunt, &
ge
neratio in contrarium tendit. Quare neceſſe eſt, ut pa-
tiens in id mutetur quod agendi uim obtinet: hoc enim pa-
cto in contrarium erit generatio. Itaq;
tametſi uerbo te-
nus eadem non dicunt, utroſq; tamen naturam ipſam attin-
gere contingit. Dicemus enim interdum ſubiectum ipſum
pati, ut hominem ſanari & calefieri, ac frigefieri, &
cæte-
ra ad hunc modum, interdum uerò frigidum calefieri, &
ægrum ſanari: atque utraque uera ſunt.
Eodem modo, &
de agente dici ſolet: nam interdum hominem, interdum ca-
lidum, calefacere dicimus. Partim enim materies ipſa pa-
titur, partim contrarium. Igitur qui ad illam reſpexerunt,
agens, & patiens quippiam idem habere oportere puta-
runt: qui ad alterum, contrà.
Cæterùm haud aliam eſſe ra-
tionem de ipſo agere, ac pati, quàm de ipſo mouere, ac mo-
ueri, existimandum eſt. Etenim ipſum quoq;
mouens, bifa-
riam dicitur. Nam &
iam in quo motus principium ineſt
mouere uidetur: quippe cùm principium, prima cauſarum
ſit: &
rurſum quod ultimum eſt, ad id quod mouetur, &
generationem. Simili modo de ipſo agente eſt dicendum.
Nam &
medicum, &
uinum, ſanare dicimus.
Nihil igitur
imò
in nonnullis, etiam neceſſarium existit, at ultimum ſemper
ſubeundo motum moueat, neceſſe eſt. In actione autem
ipſum quidẽ primum nihil patitur, ultimum uerò patitur. Quæ enim eandem materiam non habent, ea citra paßionẽ
agunt, ceu medendi ars: hæc enim ſanitatem efficit, &
nihil
ab eo patitur quod ſanari ſolet. At cibus dum agit, ipſe
quoq; quippiam patitur:
aut enim calefit, aut frigefit, aut
aliud quippiam patitur, & ſimul agit.
Eſt autem medendi,
ars ueluti principium: cibus uerò, ultimũ ac tangens.
Quæ-
cunq; igitur actiua, in materia formam non habent, ea pati
nequeunt: quæcunque habent, queunt.
Nos enim ſimiliter
propè dixerim omnes oppoſitorum utriuſuis eandem eſſe
materiam, ſicuti genus unum dicimus. Atq;
quod calidum
eſſe poteſt, id propius admoto, præſenteq́; calefactiuo, inca
leſcat neceſſe eſt. Iccirco, ſicuti diximus, ex ijs quæ agendi
uim habent, quædam pati non ſolent, quædam patiſolent.
Atque quo modo in motione res ſeſe habet, ſic &
in
actione. Nam ut illic quod primò mouet, motus expers
eſt: ita &
hîc quod primò agit, pati nequit.
Nam cauſa ut
unde principium motus existit, actiua eſt. Cuius autem gra
tia cætera fiunt, actiua non eſt. Quapropter ſanitas ipſa,
non eſt actiua, niſi per tralationen. Etenim cùm ea, aliquo
quidem agente, adeſt, patiens fit quippiam. Sed cùm habitus
ipſi adſunt, nihil prætereà fit, ſed iam eſt: formæ autem, atq;
fines, habitus quidem ſunt.
At materies, ut materies, paßiua
eſt. Igitur ignis in materia calorẽ habet.
Quòd ſi calor ſepa
rabile quippiam eſſet, is nimirùm pateretur nihil. Sed for-
taſſe fieri nequit, ut is ſeparabilis ſit. Quia ſi ſint nonnulla
ciuſmodi, in eis profectò uerũ fuerit, quod dicimus. Quid
quibus competat, &
qua de cau
ſa, & quemadmodum hoc de pacto ſit definitum.
De modo agendi ac patiendi opiniones quatuor:
príma Empe-
doclis, ſecũda Leucippi, tercia Meliſsi, quarta Platonis: atq;
confutatio earum.
_QV_o autem pacto id euenire queat, dicamus rurſum.
uidetur ultimo prin
cipalißimoq́; agente per quoſdam meatus ſeſe intrudente,
atque nos hoc pacto & uidere, &
audire, cæterisq́;
alijs
ſenſibus ſentire aiunt. Tum etiam per aërem, &
aquam,
& ea quæ perſpecta, atque translucida ſunt res ipſas uide-
ri: propterea quod meatus habeant inuiſibiles quidem ob
paruitatẽ, ſed tamen frequentes & ſerie quadam, ac ordine
diſpoſitos: &
magis, quæ magis perſpicua, dilucidaq́;
ſunt.
Quidã igitur, quemadmodum &
Empedocles, hoc pacto
in nõnullis definierũt, nõ ſolùm in agẽtibus, patientibusq́;,
ſed & eamiſceri aiunt, quorũ pori atq;
meatus cõmenſiles
inter ſeſe ſunt. Vna autem ratione, ac uia maximè de omni-
bus definiere Leucippus, & Democritus:
principiũ facien-
tes quod quidem ſecundum naturam eſt. Nonnullis enim
ex ueteribus, id quod eſt, neceſſariò eſſeunũ, atq; immobile
uiſum eſt, uacuum enim ipſum, non eſſe. Nihil autem moue-
ri poſſe, ſi uacuum ſeparatum in ratione rerum non ſit.
Nec rurſus eſſe multa, ſi ipſum non ſit id, quod ea distin-
guit. Cæterum putare uniuerſum ipſum non eſſe cõtinuum,
ſed ea quibus constat diuiſim ſeſe tangere, idem profectò
eſſe, atque ipſum multa, & non unum eſſe, &
uacuum dice
re. Nam ſi omni ex parte diuiſibile ſit, nullum unum eſſe,
quare nec multa, ſed uacuũ, uniuerſum. Sin uerò partim di-
uiſibile ſit, partim non diuiſibile, hoc figmento cuidam
eſſe perſimile. Nam quatenus, quamq́;
ob cauſam pars alia
eſſet, alia diuiſa?
Prætereà ſic eſſe neceſſariũ motum nõ eſſe.
Ob haſce igi-
tur rationes nonnulli ſenſum prætereuntes, deſpicientesq́;,
quaſi rationẽ ſequi ducẽ oporteat, uniuerſum ipſum, unũ,
& immobile &
infinitũ eſſe aſſerũt.
Nã alioqui (inquiũt)
finis ad uacuum finiret. Quidã igitur ad hunc motũ, &
ob
cauſas haſce, de ipſa ueritate dixerũt. Sed cùm in rationibus
hæc uideantur euenire, in ipſis uerò rebus minimè, hoc pa-
cto ſentire, inſaniæ perſimile existit: nemo enim ex hiſce,
quos inſania malè habet, à mente eouſq; diſcedit, ut ignem,
& glaciem, unum eſſe putet:
ſed ſolum quæ bona, honestaq̃;
ſunt, & quæ per conſuetudinẽ talia eſſe apparent, ea qui-
buſdam ob inſaniã nihil differre uidentur. Leucippus uerò
rationes habere arbitratus eſt, quæ ſenſui cõſentanea dicen-
tes, nec generationẽ, nec corruptionẽ, nec motũ, nec entium
plur alitatẽ, è medio tollant. Conſentaneè autem hiſce, quæ
apparent, hæc quidẽ locutus. Illis uerò qui ipſum unũ con-
ficiunt, quia ſine uacuo non ſit motus & uacuũ eſſe nõ ens,
et eius quod eſt nihil, nõ ens eſſe ait: quod enim propriè eſt,
plenum eſſe. Sed quod eſt eiuſmodi, non unũ eſſe, ſed nume
ro infinita, & indiuiſibilia ob molis paruitatẽ.
Atq;
hæc, in
uacuo ferri: uacuũ enim eſſe.
Item cùm coaleſcũt, coëuntq́;
generationẽ: cùm diſſoluuntur, corruptionẽ efficere.
Atq;
agere, & pati, quatenus ſeſe tangunt:
nam eatenus nõ unum
eſſe. Et generare, cùm cõponuntur, cõplicanturq́;
. Et ex eo
quòd uerè unũ eſt, non gigni multitudinẽ, nec ex hiſce quæ
uerè multa ſunt, unum: ſed hoc eſſe impoßibile.
Sed quemad
modũ Empedocles & quidã alij aiunt per meatus pati, ſic
omnẽ alterationẽ, paßionemq́; hoc fieri modo:
cùm per ua-
cuum fiat diſſolutio, & corruptio, ſimiliter autẽ &
accre-
Ferè autẽ perinde dicat Empe
docles, atque Leucippus ait, eſt neceſſe: eſſe inquam ſolida
quædã, cæterũ indiuiſibilia, niſi meatus omni ex parte con-
tinui: quod ſanè fieri nequit.
Nam ſolidũ, nihil aliud præter
poros, ſed totũ uacuum, eſſet. Que igitur ſeſe tangunt indi
uiſibilia eſſe, & quæ inter hæc media ſunt uacua, quos ille
poros, meatusq́; appellat, eſt neceſſe.
Ad hunc modũ, Leu-
cippus de actione, et paßione dicit. Modi igitur quibus alia
agunt, alia patiuntur, hi ferè dicuntur, & de hiſce quidem,
& quo pacto dicãt, perſpicuũ eſt.
Et ad poſitiones quibus
ipſi utuntur, ferè cõſentaneè accidere uidetur, cæteris autẽ
minus: uerbi gratia, Empedocli qualiter generatio, corru-
ptio, & alteratio fiant, nequaquã liquet.
Nã his prima cor
pora indiuiſibilia ſunt, figura tantũ inter ſe diſcrepantia, ex
quibus primis entia cõponuntur, & in quæ ultima diſſolui
ſolent. Empedocli uerò cælera quidẽ, ut patet, uſq;
ad elemẽ
ta ipſa, generationẽ habẽt, atq; corruptionẽ.
At hora ipſo-
rum aceruata, cõgestaq́; magnitudo, quo pacto oriatur, ac
intereat, neq; perſpicuum eſt, neq;
fieripoteſt, ut ipſe dicat,
niſi & ipſiusignis elementũ eſſe dixerit:
ſimiliter &
aliorũ
omniũ, ut Plato in Timæo ſcripſit. Tantũ enim abeſt ut eo,
quo Lcucippus modo dicat, quòd hic ſolida, ille plana eſſe
indiuiſibilia: &
hic infinitis figuris, ille finitis, indiuiſibile
quodq; definiri aſſerit:
quandoquidẽ indiuiſibilia utriq;
&
figuris deſinita dicunt. Ex his itaq;
generationes &
ſegre-
gationes fiunt. Nã Leucippo quidẽ duo modi eſſe poſſunt, et
per uacuũ, & per tactũ:
hac enim ratione diuiſibile quodq;
existit, Platoni uerò, duntaxat per tactũ:
nam uacuũ nõ eſſe
inquit. Et de planis quidẽ indiuiſibilibus in hiſce quæ prius
dicta ſunt, diximus: de ſolidis uerò itidẽ indiuiſibilib
9, quod
in præſentia omittatur.
Vt autẽ
paululũ digrediẽtes dicamus, quodq; eorũ quæ indiuiſibilia
ſunt, im patibile eſſe (nõ enim fieri poteſt ut quicquã patia-
tur, niſi per uacuũ) nullamq́; paßionẽ efficere (nam uacuum
neq; durũ, neq;
frigidum eſſe poteſt) neceſſe eſt.
Atqui hoc
abſurdũ eſt, ſolum inquam rotundæ figuræ calorẽ tribuere: neceſſe enim eſt &
cõtrarium frigus ſcilicet, alicui alij cõ-
petere figuræ. Abſurdũ etiã eſt ſi hæc quidẽ, caliditas inquã
& frigiditas inſint, pondus autẽ, ac leuitas, &
duritia, mol
litiesq́; nõ inſint.
Atqui Democritus indiuiſibilium quodq;
per exceßionẽ grauius eſſe aſſerit: quare, ut patet, &
cali-
dius. At fieri nõ poteſt, ut quæ talia ſunt, mutuò à ſeſe nõ pa
tiantur: ceu à calore admodũ exuperante, id quod lentè ca-
lidum eſt. At uerò ſi durũ, et molle.
Molle autẽ dicitur:
quia
pati quippiã ſoleat: quod enim cedit, molle eſt.
At uerò &
abſurdũ quoq; fuerit, ſi nihil niſi figura ſolùm inſit.
Item, ſi
quid inſit, ſed unũ ſolũ, ut ſi hoc durũ ſit, illud calidũ: neq;
enim eorũ natura, una aliqua eſſe poteſt. Pari modo im-
poßibile fuerit, & ſi plura unà in ſint:
nam cùm ſit indiuiſi-
bile, in eodẽ affectus habebit. Quare ſi patitur quatenus fri
gefit, eatenus nimirũ & aliud quippiam aget, aut etiã patie
tur. Ad hunc autẽ modũ, de cæteris quoq;
paßionibus eſt di
cendũ. Siquidẽ hoc ipſum eodẽ modo accidit:
tam ijs qui ſo
lida, quàm qui plana eſſe indiuiſibilia dicunt. Nam ſi uacuũ
in hiſce quæ indiuiſibilia ſunt, nõ inſit: neq;
rariora, neque
denſiora fieri poſſunt. Adhæc illud quoq;
præter rationem
existit: parua inquã eſſe indiuiſibilia, magna uerò minimè.
Nunc enim haud ſine ratione, quæ maiuſcula ſunt facilius,
quàm quæ parua, frangi ſolent: hæc enim magna ſcilicet, ſa
cilè diſſoluuntur, quippe quæ in multa impingant. Sed quæ
gnis cõpetunt. Inſuper utrum illorum omniũ ſolidorũ una
ſit natura, an inter ſe differant, perinde atque ſi mole alia
ignea, alia terrea eſſent? Nam ſi una ſit omniũ natura, quid-
nam id eſt, quod ea distinxit, ſeparauitq́;? Aut cur cùm ſeſe
tangunt, nõ in unũ coaleſcunt, haud ſecus quàm aqua cùm
aquã tangit? nihil enim posterius à priori differt.
Sin uerò
diuerſa, qualianã hæc ſunt. Atq;
per ſpicuũ eſt ea potius,
quàm figuras ipſas, poni oportere principia, cauſasq́; eo-
rum, quæ eueniunt. Prætereà ſi natura differant, &
agent,
& patientur, cùm mutuò ſeſe tangẽt.
Prætereà quidnã eſt id
quod mouet? Nã ſi aliud ſit, affectioni erũt obnoxia.
Sin ue-
rò quodq; ſeſe moueat aut erit diuiſibile ita, ut altera parte
moueat, altera moueatur, aut in eodẽ inerunt contraria, &
materies non modò numero una, ſed et potẽtia, erit. Qui igi
tur ob meatuũ motionẽ paßiones accidere inquiunt, ſi op-
pletis quoq; meatibus id euenire dicant, meatus ſuperuaca-
nei ſunt. Nam ſi paßio ad hunc fiat modũ, uniuerſum ipſum
etiã ſi foraminanõ habeat, ſed continuũ ſit, eodẽ pati modo
poteſt. Inſuper, quî fieri poteſt ut tranſpiciatur uti aiunt?
Nam neq;
ſecundũ tactus per perſpicua tranſitio fieri po-
teſt: neq;
per meatus ſi ſinguli pleni ſint.
Quid enim meatus
habere, an nõ, refert? totũ enim ſimiliter erit plenũ.
At uerò
ſi et hæc quidẽ uacua ſint, ſed corpora in ſe neceſſariò ha-
beant, idem rurſum accidet. Quòd ſi magnitudine tantilla
ſint, ut nullũ corpus admittere queant, putare quod paruũ
eſt uacuũ eſſe, quod magnũ non uacuũ, ne quantulumcunq;
quidẽ, aut dicere ſeſe putare uacuũ eſſe quippiã aliud præ-
ter corporis locũ, ridiculum eſt. Quare, ut patet, uacuum
omni corpori, mole æquabile erit. In ſumma, meatus facere,
Nam ſi per tactũ agat nihil:
neq;
per mea-
tus ſeſe inſinuãdo aget. Sin uerò quippiam ex eo agat, quia
tangit, etiam ſi meatus nulli ſint, eorum quæ inter ſe agere,
ac pati nata ſunt, alia agent, alia patientur. Perinde igitur
meatus astruere, ut quidam existimant: aut falſum eſſe, aut
certè uanum, ex hiſce constat. Porrò cum corpora omni ex
parte diuiſibilia ſint, meatus facere ridiculum existit: nam
quo diuiſibilia ſunt, hoc ſeparari queunt.
Cõ ditiones actionis &
paſsionis quot ſint, &
quæ.
_Q_Vonam autem modo ea quæ ſunt, generent, agantq́;
ſumpto initio ſæpe iam dicto, declare
mus oportet. Si enim aliud potentia, aliud actu tale eſt, atq;
natum eſt non partim pati, partim non pati, ſed uniuerſim
quatenus eſt tale, magis autẽ & minus, quatenus magis, &
minus tale eſt: ſic proſectò melius quiſpiã meatus ineſſe di-
cet, ſicuti in metallicis uenæ quædam rei affectui obnoxiæ
porrigi ſolent. Cõtinuum igitur quodq;
&
unum existens,
effectionis expers eſt. Similiter &
ea quæ tametſi agere, &
pati nata ſunt, tamen neq; ſeſe tangunt, neq;
alia.
Intelligi
uolo, ut ignis nõ modò cùm tangit, ſed etiã ſi procul ſit, cal-
facit. Nãignis aërem, aër corpus excalfacit:
cui ut agat, pa
tiaturq́; eſt inſitũ.
At fieri nõ poſſe ut quicquã parte altera
patiatur, altera nõ patiatur: qui idipſum initiò definiere, di
cant oportet. Si enim magnitudo nõ omnino, omniq́;
ex par
te ſit diuiſibilis, ſed corpus, aut latitudo indiuiſibilis ſit, non
erit proſectò quicquã omni ex parte partibile, ſed ne conti-
nuum quidẽ. Quòd ſi hoc falſum eſt, &
omne corpus eſt di
uiſibile, diuiſum ´ne ſit, ſed tangat, an diuiſibile nihil refert.
Nã ſi per tactus ſegregari poßit, perinde ut quidã affirmãt.
etiã ſi nõdum ſit diuiſum, poterit tamẽ eſſe diuiſum: nullum
Omnino autem generationem ad
hunc fieri modũ, nempe diſcißis corporibus: cancellos egre
ditur rationis, Etenim ſermo iste, alterationẽ è medio tollit. At idem corpus, quanquã continuũ, alias liquidũ, alias con-
cretum uidemus, nõ diuiſione? aut cõpoſitione hoc paſſum,
neq; conucrſione, aut tractatu, ſicuti Democritus aſſerit.
Nam neq; trãſpoſitione, neq;
naturæ demutatione, ex liqui-
do concretũ euadere ſolet. Neq;
nũc dura, cõcretaq́;
indiui
ſibilia mole ſunt: ſed ex æquo quoduis, nunc liquidu, inter-
dum uerò durũ, ac concretũ existit. Prætereà fieri nõ po-
teſt ut accretio, decretioúe ſit: non enim quoduis fiet maius,
ſi accretio adiectio ſit, & non totum mutetur uel admisto
aliquo, uel ipſo per ſe mutato. Quod igitur generare, age-
re, & generari, ac pati inter ſeſe mutuò ſit, &
quonam pa-
cto id fieri queat, & quonã quidam fieri dicant, non tamen
fieri poßit: hoc modo ſit definitum.
Quòd ſit inquirendum, quid mixtio ſit, quid miſcibile, &
an ſit,
& quo modo ſit.
Quòd differant à generatione, alteratione,
& augmentatione.
Quòd quæ tertio inſunt mixta, non ſint
a{ct}u, ſed poteſlate. Iuxta poſitionem paruorum, mixtionem
non eſſe, ſiue iuxta ſenſum ſint minima, ſiue iuxta verã quan
titatem. Quorum non eadem eſt materia, non eſſe mixtio-
nem. Multa paucis, magna paruis appoſita mixtionem non
efficere, Et quæ tandem ſint miſcibilia.
_R_estat ut de mistione contemplemur iuxtd eundem do
nam ex hiſce, quæ initio propoſuimus,
hoc erat tertiũ. Conſiderandum autẽ eſt quid mistio, quid
mistile, quibus entibus, & quo pacto competat:
&
inſuper
utrum ſit mistio, an id falſum ſit. Nam fierinon poteſt, ut
quid alterũ alteri miſceatur: ſicuti quidã aiunt.
Etenim cùm
ea quæ mista ſunt, adhuc ſint, nec alterationẽ ſubierint, non
magis nunc, quàm prius eſſe mista, ſed ſimiliter ſeſe habere
Porrò ſi alterum ſit corruptum:
non eſſe mista, ſed
alterum eſſe, alterum nõ eſſe: quæ ſimiliter ſeſe habent.
Eo-
dem autẽ modo & ſi poſteà quàm in unum ambo uenerint,
utrunq; eorũ quæ miſcentur, corruptum ſit, nõ enim ea eſſe
mista, quæ omnino in ratione rerum non ſunt. Hæc igitur
ratio postulare uidetur, ut quo mistio à generatione, &
corruptione, & quo mistile à generabili, &
corruptibili
differat, definiamus. Perſpicuum enim eſt, mistionẽ, ſi quidẽ
ſit, ab illis differre oportere. Quo fit ut hiſce cognitis,
quæ addubita ta fuerunt, ſolui queant. At uerò neq;
mate-
riam igni mistam eſſe, neque miſceri dum comburitur, aut
ipſam ſuis partibus, aut igni, ſed ignem gigni, & materiam
corrumpi, dicimus. Eodem autem modo, neq;
corpori ali-
mentum, neq; figuram, quæ ceræ molem afformat, ceræ mi-
ſceri dicimus. Nec corpori albedinem, nec omnino affectus,
habitusq́; rebus ipſis miſceri poßibile eſt, quippe cùm ipſi
ſalui cernantur. At uerò nec albedinem, &
ſcientiam, nec
aliud quicquam inſeparabile, miſceri contingit. Quinimò
nec id probè dicunt, qui omnia aliquando & ſimul eſſe, &
miſceri inquiũt, nõ enim omnibus omnia miſceri queũt, ſed
eorum quæ miſcẽtur: utrunq;
ſeparabile quid eſſe oportet:
affe ctuum autem nullus ſeparabilis existit.
Cùm autem eo
rum quæ ſunt, alia actu ſint, alia potentia: quæ mista ſunt,
eſſe quodammodo, & non eſſe contingit, actu quidem aliud
existente eo, quod exeis factum eſt, potẽtia uerò quippiam
utriuſq; eorũ quæ erant, antè quàm miſcerentur, &
nõ eſſe
perdita: id quod ratio prius addubitabat.
Nam quæ miſcen-
tur, & prius ex ſeparatis coiſſe, &
poſſe rurſum ſeparari
uidemus. Igitur neq;
permanent actu, uti corpus, &
albe-
do, neq; corrumpuntur, aut ambo, aut alterum:
nam eorum
Iccirco hæc omittantur.
Dubitationem autem hiſce continuã, ediſſeramus oportet:
utrum mistio quippiam ad ſenſum ſit, uerbigratia, cùm ea
quæ miſcẽtur ita in parua diuiſa fuerint, et hoc pacto iuxta
ſeſe poſita, ut nullum ſenſu dignoſcatur tunc ne mista ſunt,
an nõ: ſed fit ut eorũ quæ mista ſunt, particula quælibet iu-
xta quamlibet ſit? Illo igitur modo mista eſſe dicuntur:
ut
ordeacea grana frumentaceis, cùm quodlibet iuxta quodli-
bet poſitũ eſt. Atſi omne corpus ſit diuiſibile, ſi corpus cor
porimistũ ſimilare ſit, partẽ quamlibet, ſecus quãlibet, eſſe
oportebit, Atq; cũ fierinequeat, ut in partes minimas diui-
ſio fiat, & cõpoſitio nõ idem ſit quod mistio, ſed aliud, nõ
oportere dicere quæ miſcentur eſſe mista ſecundùm partes
exiguas, quæ ſuà adhuc retineant naturã, per ſpicuũ eſt: cõ-
poſitio enim eſſet, non tẽperatura, aut mistio, nec pars ean-
dem cũ toto haberet rationẽ. Dicimus autẽ ſi quid miſceri
debeat, quod miſtũ eſt, ſimiliũ eſſe partium: &
quemadmo-
dum aquæ pars, aqua eſt: ita &
tẽperati tẽperatum.
Quòd
ſi mistio ſit cõpoſitio ſecundũ partes exiguas, nihil horum
accidet, ſed ſolum eſſe mista ad ſenſum: atq;
idem huic quidẽ
ſi acutè nõ uideat eſſe mistum. Lynceo uerò nõ eſſe mistum
uidebitur. Neque diuiſione adeò ut quæuis particula iuxta
quamuis poſita ſit, mistio fit, nam fieri nõ poteſt ut corpo-
ra ſic diuidantur. Aut igitur nõ eſt mistio, aut hoc rurſum
eſt dicẽdum, quo pacto inquam fieripoßit. Sunt itaq;
(uti
diximus) eorum quæ ſunt, quædam actiua, quædam quæ ab
hiſce pati ſolent. Quædam igitur cõuertuntur, ſuntq́;
inter
ſe mutuò actiua, & paßiua, quorum uidelicet eadem eſt ma
teries. Quædam uerò agunt &
nõ patiuntur:
nimirum qui
bus materies eadẽ non eſt. Horũ igitur nõ eſt mistio.
Quare
poribus efficiunt. Eorum uerò actiuorũ, &
paßiuorũ, quæ
facilè diuiſibilia ſunt, multa quidẽ paucis, & magna paruis
cõpoſita mistionem non faciunt, ſed accretionẽ eiuſce quod
euincit. Nam alterũ, in id quod euincit uerti ſolet:
ut gutta
uini, decies millenis aquæ menſuris nõ miſcetur: etenim for-
ma uini perit, atq; uinum in totam aquã uertitur.
Cùm uerò
potentias habent quodãmodo æqualeis, tum utrunq; è ſua
quidẽ mutatur natura in id, quod uincit ac ſuperat, nõ tamẽ
fit alterũ, ſed inter utrunq; medium, atq;
cõmune.
Patet igi-
tur ea eſſe mistilia, quæcunq; ex agentibus contrarietatẽ ha
bent: hæc enim inter ſe paßiua ſunt.
Parua autẽ dum paruis
admouẽtur, propẽſius miſceri ſolent: quippe cũ ea facilius,
celeriusq́; ſeſe tranſmeent.
Ad multum tardius hoc idem effi
cit, patiturq́; à multo.
Iccirco ex hiſce quæ diuidipoſſunt,
patiq́; ſolent, quæ facilè terminos ſuſcipiũt, ea mistilia ſunt:
quippe quæ facilè in parua dirimantur:
hæc enim eſt eius
quod facilè terminatur, ratio. Verbi gratia, quæ liquida
ſunt, inter corpora maximè mistilia ſunt, cùm liquidũ maxi
mè omniũ diuiſibilium facilè terminari poßit, modò non ſit
uiſcoſum, atq; tenax.
Hæc enim molẽ reddunt ampliorẽ atq;
maiorẽ. Cùm autẽ alterũ duntaxat paßiuũ fuerit, aut alterũ
uehementer, & alterũ admodũ remißè:
uel nihilo, uel certè
paulò maius euadet, qd' exutriuſq; mistura cõſurgit:
quod
in ſtanno, & ære accidit.
Nõnulla enim entia inter ſe minus
diſcreta ſunt, ambiguntq́;: uidentur enim quodãmodo &
re
mißè miſceri, & quaſi alterũ ſuſceptiuũ, alterũ forma eſſe:
quod quidẽ & in hiſce accidit.
Nam ſtannũ quaſi affe ctio
quædam ſine materia æris, penè euaneſcit, misturæ toti co-
lore ſolùm indito: quod idem &
in alijs quoque uſu uenit.
quid
caſit, & quam ob cauſam, &
quænam entia mistilia ſint:
quandoquidem nonnulla ſunt eiuſmodi, quæ &
pati inter
ſe, & facilè terminari, diuidiq́;
poſſunt.
Hæc enim cùm mi-
ſta ſunt non eſſe corrupta, nec ultrd eadem ſimpliciter eſſe,
nec eorum mistionem eſſe compoſitionem, nec ad ſenſum
neceſſe eſt. Sed mistile quidem eſt, quando cùm facilè defi-
niri queat paßiuum eſt, & actiuum, &
ei quod eſt eiuſmo-
di, mistile: nam mistile, cum cognomine dici ſolet.
Mistio ue
rò, eſt mistilium alteratorum unio.
Quòd poſt expoſitionẽ de miftione, actione, &
paſsione, auctro,
ne, alteratione, generatione & interitu, quo modo fient, at{que}
inter ſe differant, conſiderandum ſit de ijs quæ elementa vo-
cantur. Opiniones de materiali principio nouem.
Quòd pec
cent, qui ſen ſibile quoddam corpus medium, præter qua-
tuor elementa ponunt. Quod´q;
Platonis opinio in Timæo
non ſit ſufficiens.
_D_E mistione, igitur &
tactu &
actione, &
natura mutationem ſubeunt, et inſuper de
ortu, et occaſu ſimplici, abſolutoq́; quali-
ter fiat, cuius ſit, & quam ob cauſam, tum
etiam de alter atione quid ſit alterari, & quam quodq;
eo-
rum habeat differentiam, dictũ eſt. Restat ut circa ea, quæ
clemẽta corporũ appellantur, contẽpletur. Nam generatio,
& corruptio, ſubstãtijs omnibus quæ natura constãt, haud
Quorũ ſubiectã ma
teriam quidã unam eſſe aiunt, eam aërem, aut ignẽ, aut quip
piam inter hæc medium quod & corpus ſit, &
ſeparabile
ponentes. Quidam numero plures una:
alij enim ignem, &
terram, alij & hæc, &
tertiũ aërem, alij &
aquã inter hæc
quartã uti Empedocles, ex quibus concretionem, ſecretio-
nemúe, aut alterationẽ ſubeũtibus, ortũ atq; occaſum rebus
ipſis cõtingere dicunt. Quod igitur prima ipſa, principia,
elementaq́; probè dicantur, ſit in conſeſſo:
ex quibus ſi aut
congregatione
tẽtur, generationẽ fieri cõtingat, atq; corruptionẽ.
Sed qui
unam ultra ea, quæ ſunt dicta, materiam faciunt, eamq́; cor_
poream, atq; ſeparabilem, errant.
Nam fierinon poteſt, ut
corpus boc cùm ſenſibile ſit, ſine contrarietate existat. Et-
enim infinitũ boc, quod nõnulli principium eſſe dicunt, aut
leue, aut graue, aut calidũ, aut frigidũ ſit, neceſſe eſt. Quod
autẽ in Timæo eſt ſcriptũ, nihilhabet certi, definitiq́;. Nam
nec ille planè dixit, an id quod omnia ſuſcipit ab ipſis ſepa-
retur elementis, nec ullo uti ſolet, cùm ta
illud uocatis elementis, ut aurum aureis operibus, eſſe ſubie
ctum, quanquàm id non rectè dicitur, ſi boc dicatur modo. Sed quorum eſt alteratio eaita ſeſe habent, quorũ uerò ge-
neratio, atq; corruptio, ea ex nomine eorũ, ex quibus fiunt,
appellari impoßibile eſt. At qui longè ue
dicere quodq; aurũ eſſe.
Verũ cùm ſolida ipſa elemẽta ſint,
ad plana uſq; reſolutionẽ facit.
Ad primã materiã eſſe pla-
na ipſa, de numero eorũ cſt, quæ fieri nequeunt. Nos autem
ſenſibilium corporum quandam eſſe materiam dicimus, ſed
e
qua elementa uocata fiunt:de quibus alibi exactius eſt defi-
pertractatum.
Verumenimuerò cũ ad hunc mo
dum ex materia corpora prima cõstent, de hiſce quoq; de-
terminemus oportet:ſupponẽtes materiã inſeparabilẽ qui-
dem, ſed cõtrarijs ſubiectam principium, atq; primum eſſe:
nõ enim calor frigori, nec frigus calori, ſed quod ſubijcitur,
utriq; materia existit.
Quare primò, quod potentia ſenſibi
le corpus existit, principium eſt. Deinde contrarietates
ipſæ, ceu calor, & frigus.
Postremò ignis, &
aqua, &
quæ
ſunt eiuſmodi: bæc enim in ſeſe tranſmutari ſolent:
nec res
perinde habet, ut Empedocles, & cæteri aſſerunt:
nõ enim
eſſet alteratio. At contrarietates ipſæ, tranſmutari in ſe nõ
ſolent. Verùm nihilominus &
ut corporis ſunt, qualia, &
quod principia ſint, dicamus oportet. Nam ceteri ſuppoſi-
tis utuntur, nec cur talia ſint, aut tot numero, dicunt.
Quòd qualitates tangibiles ſint principia &
elementorum diffe
rentiæ. Quòd hîc iuxta grauitatẽ &
leuitatẽ nõ ſint ſumen
da elementa. Quòd´q;
iuxta calidũ, frigidũ, humidũ &
ſiccũ
ſumenda ſit & differentia, &
numerus elementorum.
_CV_m igitur cerporis ſenſibilis, hoc eſt tangibilis prin
cipia diſquiramus, ſenſibile autem ſit, quod tactu ſen-
ſum facit, constat non omneis corporis cõtrarietates, ſpe-
cies, & principia facere, ſed eas ſolùm quæ ſub tactum ca-
dunt. Nam cõtrarietate, eaq́;
tangibili differunt.
Quocirca
nec albor, nec nigror, nec dulcedo, nec amaritudo, nec item
cæterarum quicquam cõtrarietatum elementũ facit. Atqui
uiſus, tactu prior eſt: quare &
quod ei obijcitur, prius erit.
Verum non eſt corporis tangibilis affectio quatenus tan
gibile existit, ſed per aliud, quanquam natura prius eſt. Por
rò ipſorum tangibilium qualeſnam ſint primæ differentiæ,
& contrarietates, distinguamus oportet.
Sunt autem tan-
calidum, frigidum:
ſiccum, humi-
dum: graue, leue:
durum, molle:
uiſcoſum, aridum:
ſcabrum,
glabrum: craſſum, tenue.
Ex quibus, graue &
leue, neque
actiua ſunt, neq; paßiua:
nõ
agat, patiaturue ab altero, dicuntur. At elementa ipſa inter
ſe mutuò actiua ſint, & paßiua, oportet.
Nam miſcẽtur, &
in ſeſe uicißim mutantur. Calidum autẽ, frigidumq́;
: &
hu-
midum, ac ſiccum: illa quidem quòd actiua ſint, hæc uerò
quòd paßiua, dicuntur. Calidum enim, eſt quod ea congre-
gat, quæ eiuſdẽ ſunt generis. Nam ſegregare (id quod ignẽ
facere aiunt) eſt cognata, & quæ eiuſdem ſunt generis con-
gregare: accidit enim, ut aliena eximat.
Frigidum uerò,
quod ex æquo cogit, ac congregat, tam quæ eiuſdem ſunt ge
neris, quàm quæ diuerſi. Humidum autem, quod cùm facilè
terminos ſuſcipiat, proprio non definitur. Siccum uerò,
quod proprio termino bellè definitur, alieno ægrè. Tenue
autem, & craſſum:
uiſcoſum, &
aridum:
durum, &
molle:
&
cæteræ differentiæ, ex hiſce ſunt.
Nam cùm quod reple
tiuum existit, ad humidum ex eo pertineat, quia non ſit de-
finitum, ſed promptè terminari poßit, & ſequatur id, quod
ipſum tangit: tenue autem ſit repletiuum (nam paruarum
eſt partium: &
quod eſt eiuſmodi, repletiuũ eſt:
totũ enim,
totũ tangit: tenue autem, maximè eſt tale) tenue ſub humi-
do, & craſſum ſub ſicco fore constat.
Rurſum, uiſcoſum ab
humido cõprehendetur: nam uiſcoſum, humidum cũ quadã
affe ctione existit, uelut oleum. Aridum autem, à ſicco.
Ari-
dum enim eſt, quod perfectè ſiccum eſt, adeò ut ob humidi-
tatis defectum etiã concreuerit. Inſuper molle humidum co
mitari ſolet:et durũ, ſiccum.
Molle enim eſt, quod in ſeſere-
fugit, ceditq́;, et non reſistit:
id quod humidũ facere aſſolet.
humidum molle non eſt, ſed molle ſub hu-
mido: &
durũ ſub ſicco collocatur.
Durũ ſiquidẽ eſt, quod
cõcretum, ſeu congelatũ eſt. Quod autẽ eſt cõcretũ, ſiccum
eſt. Porrò ſiccũ, &
humidũ, multis dicuntur modis:
nam &
humidũ, & madens, ſicco aduerſantur:
&
rurſus ſiccũ, &
concreHæc autẽ omnia ad humidũ, &
ſiccum,
quæ prima dicta ſunt, attinẽt. Nã cùm madenti ſiccũ aduer-
ſetur, & madens ſit quod ſuperficietenus extr ariã admiſit
humiditatẽ, & humectũ quod introrſus, ſiccũ autẽ id, quod
hac uacat: madens ſub humido, &
ei oppoſitum ſiccum,
ſub primo ſicco fore constat. Rurſum humidũ, &
cõcretũ,
eodẽ modo. Humidũ enim eſt, quod in penitiore parte pro-
priã habet humiditatẽ. Cõcretum uerò, quod hac priuatum
eſt. Et proinde ex hiſce, alterum humidi, alterum ſicci erit.
Constat igitur cæteras omneis differentias ad quatuor pri-
mas, & has nõ amplius in pauciores reduci:
neq;
enim cali-
dum, id eſt, quod humidum, aut quod ſiccum eſt: neq;
humi-
dum, quod calidum, aut quod frigidũ eſt, neq; frigidum &
ſiccum ſubalterna ſunt, neq; ſub calido &
humido ſtruun-
tur. Quare quatuor eſſe has neceſſe eſt.
Quòd quatuor ſint elementa oftenſio:
&
de ſex eorum pro
prietatibus.
CVm autem elementa ſint quatuor, &
eorum quæ ſunt
lari non poßint (calidum enim & frigidum, et rurſum ſic-
cum & humidũ idem eſſe, eſt impoßibile) cõstat quòd ele-
mentorũ copulæ quatuor erunt: nempe calidum, &
ſiccum:
calidum, &
humidũ:
rurſum frigidum, &
ſiccũ:
frigidum,
et humidũ: atq;
bæc corpora ea quæ ſimplicia uidẽtur eſſe,
ignem inquam, aërem, aquam, & terrã, ſecundum rationem
Nam ignis, calidus, ſiccusq́;
eſt.
Aër
uerò, calidus, & humidus:
nam aër, uelut uapor eſt.
Aqua,
frigida, humidaq́;, Terra frigida, atq;
ſicca.
Vnde fit, ut dif-
ferentiæ illæ non iniuria primis corporibus distribuantur,
& iuxta rationem eorum numerus constet.
Omnes enim et
qui ſimplicia corpora elementa faciunt, alij unum, alij duo,
alij tria, alij quatuor eſſe uolunt. Qui igitur tantum unum
eſſe dicunt, deinde denſitate, & raritate cætera generant:
hiſce duo principia facere, rarum inquã, &
denſum:
aut ca
lidum, & frigidũ accidit:
bæc enim opificis munus obeunt:
unum autẽ ſubijci ſolet ſicuti materies. Qui uerò continuò
duo, ut Parmenides ignem, & terrā, faciunt:
quæ inter hæc
media ſunt, ceu aërem, & aquã, horũ misturas eſſe astruũt.
Eodem modo & qui eſſe tria inquiunt, quemadmodum Pla
to in diuiſionibus: medium ſiquidem, misturam, congeriemq́;
facit. Atq;
eadem ferè dicũt, qui duo &
qui tria faciunt:
ue-
rùm illi medium in duo ſecant: hi uerò unum faciũt mediũ.
Porrò nonnulli ſtatim quatuor eſſe aiunt, ut Empedocles.
Cogit autem & hic illa, in duo:
nam igni, cætera omnia con
traponit. Ignis autem, &
aër, &
unumquodq;
eorum, quæ
dicta ſunt, haudquaquam ſimplex eſt, ſed miſtum. Quæ ue-
rò ſunt ſimplicia, talia quidem ſunt, non tamen eadem: ut
quod igni ſimile eſt, igneum, non ignis: &
quod aëri, aë-
reum, nõ aër exiſtit: ſimili modo, &
de cæteris quoq;
dicen
dum eſt. Ignis etiã, caloris eſt exceſſus:
perinde ut glacies, fri
goris. Nã congelatio, &
feruor, exceßiones quædam ſunt:
illa quidẽ frigoris, hic uerò caloris. Igitur ſi glacies, humi-
di, & frigidi congelatio ſit:
&
ignis, calidi, &
ſicci feruor
erit. Quamobrem, nec ex glacie gigni quicquam, nec ex
igni poteſt. Cùm autem ſimplicia corpora ſint quatuor,
utriuſq;
locorum eſt.
Ignis enim &
aër,
cìus qui ad ſuperficiem, terminumq́; uergit:
terra uerò &
aqua, eius qui ad medium. Atque ignis, &
terra, extrema
quidem ſunt, & ſynceriora:
aqua uerò, &
aër, media &
mista magis. Et utraque etiam, utriuſque contraria ſunt.
Nam igni, aqua:
aëri uerò terra aduerſatur:
hæc enim con-
trarijs affectibus constant. Verumenimuerò cùm ſim-
pliciter quatuor ſint, quodque unius eſt. Terra ſiquidem,
ſicci potius eſt, quàm frigidi. Aqua uerò frigidi magis,
quàm humidi. Aër, humidi magis, quàm calidi.
Ignis ca-
lidi magis, quàm ſicci.
Quòd ſimplicium corporum mutua ſir generatio, &
quoduis ex
quouis gigni poſſe. Quòd eorũ quæ ſymbola ſunt cita muta-
tio eſt, aliorum tardior. Quòd ex duobus elementis aſymbolis
reliqua gigni poſſunt. Quòd in elementis ſymbolis alterum
ex altero gignatur, non reliqua.
_CV_m autẽ prius ſit definitũ ſimplicia corpora mutuã
eainſuper gigni ad ſenſum ui
deãtur (nam aliquo nõ eſſet alteratio: quippe cùm ea in re-
rum tangibilium affectibus ſita ſit) quiſnam mutuæ gene-
rationis ſit modus, & utrũ quoduis ex quouis gigni poßit,
an aliqua, & aliqua nõ, dicendũ uidetur.
Quodigitur uni-
uerſa in ſeinuicẽ tranſmutarinata ſint, palàm eſt. Nã gene-
ratio in contrarium, & è cõtrario fit.
Omnia autẽ elemẽta
inter ſe contrarietatẽ ex eo habent, quia differentiæ ipſæ cõ
trariæ ſunt. Nam alijs, ceu igni &
aquæ, ambæ ſunt contra-
riæ: ille enim calidus, ſiccusq́;
eſt:
hæc uerò humida, &
fri-
gida. Alijs uerò ut aëri, &
aquæ, altera ſolum:
nam ille qui-
dem humidus, calidusq́; eſt, hæc uerò frigida, &
humida.
Quare in uniuerſum quidem patet quoduis è quouis gigni
natum eſſe. Iam uerò quo pacto ex omnibus omnia fient,
Different
tamen, nã celerius, & tardius, item facilius difficiliusq́;
alia
alijs tranſmutationem ſubeunt. Quæ enim ſymbolũ in-
ter ſe habent, horũ celerius eſt migratio: quæ uerò nõ ha-
bent, tarda, quòd facilius ſit unũ, quàm multa mutari: uerbi
cauſa, ex igni fiet aër, altero mutationẽ ſubeunte: nam ille
quidẽ calidus, ſiccusq́; eſt, hic uerò calidus et humidus:
qua-
re ſi ſiccitas uincatur ab humiditate, orietur aër. Rur-
ſum ex aeſi quidẽ aër
humidus, calidusq́; eſt, aqua uerò frigida, et humida:
quare
mutato calore, fiet aqua. Eodem modo, ex aqua quoq;
fiet
terra, & ex terra ignis:
nã utraq;
ad utraq;
ſymbola habẽt:
aqua enim humida, frigidaq́;
eſt, terra uerò frigida, &
ſic-
ca, quare ſi humiditate uincatur, emerget terra. Et rurſum
cùm ignis calidus ſit, & ſiccus, terra uerò frigida &
ſicca,
ſi frigiditas intereat, ignis è terra fiet. Quare patet cir-
cularem generationem ſimplicibus cõpetere corporibus.
Atq; hic mutationis modus promptißimus eſt, proptereà
quòd quæ déinceps ſunt ſymbolũ habẽt. Aqua autẽ ex igni,
& terra ex aëre, &
rurſum ex aquaignis, &
aër ex terra
gigni quidẽ poſſunt, ſed difficilius, quòd plurium mutatio
ſit. Nam ſi ex aqua oriatur ignis, frigiditatẽ &
humidita-
tem corrũpi prius eſt neceſſe. Et rurſum frigiditatem, &
ſiccitatem, ſi ex terra fiat aër. Eodem modo &
ſi ex igni,
& aëre, aqua &
terra fiant, utraſq;
mutari qualitates eſt
neceſſe. Hæc igitur generatio, tardior eſt.
Sin uerò utriuſq;
altera qualitatũ intereat, horum migratio facilius quidem,
ſed nõ in ſeſe mutuò fiet: ſed ex igni quidem, &
aqua, terra
& aër:
ex aëre uerò, &
terra, ignis &
aqua ortũ ſubibunt.
Cùm enim aquæ frigiditas fuerit còrrupta, &
ignis ſicci-
nam @huius quidẽ caliditas, illius uerò ſimili-
ter humiditas relinquitur. At cùm calor ignis, &
aquæ
humiditas interierint, terra: proptereà quod huius frigidi-
tas, & illius ſiccitas remanent.
Eodẽ modo ex aëre, terraq́;
ignis &
aqua:
nã cũ aëris calor, &
terræ ſiccitas interilũ
ſubierint, fiet aqua: quãdoquidẽ illius humiditas, huius fri-
giditas relinquitur. Cùm uerò aëris quidẽ humiditas, ter-
ræ uerò frigiditas, ignis: quia illius caliditas remanet, huius
ſiccitas, quæ nimirũ igni cõpetũt. Ignẽ autẽ gigni, etiã ſen-
ſus ipſe approbat, maximè enim flamma, ignis eſt: hæc autẽ,
eſt fumus ardens: fumus uerò ex aëre, atque terra fit.
Porrò in hiſce quæ ſunt déinceps, ſi in utroq; qualitas alte-
ra corrup@@ ſit: haudquaquam elementorũ migratio in ullũ
corpus fieri poteſt, eo quòd in utriſq; aut eadem, aut cõtra-
ria relinquãtur, ex quibus nullũ profectò corpus oriri po-
teſt: ut ſiccitas ignis, &
aëris humiditas ſit corrupta, ca-
lor in utriſq; remanet.
Si uerò ab utroq;
calor abierit, con-
traria ſiccum inquam & humidũ relinquunt{ur}.
Similiter
autem & in cæteris.
Nam in omnibus quæ ſunt eiuſmodi
qualitatum altera eadem, altera contraria ineſt. Vnde ſi-
mul perſpicuum euadit, quæ ex uno in unũ mutantur uno
corrupto, quæ ex duobus in unũ, corruptis pluribus gigni.
Quod igitur ex omnibus omnia gignãtur, & quonã pacto
in ſeſe uicißim commigrent, dictum eſt.
Quòd elementa non ſint materia rerum naturalium, ne{que} elemen,
tum elemento. Quodq́;
non in infinitum procedant iuxta
rectitudinem, ſed finita eſſe ſit ne ceſie.
_AT_ tamen adhuc &
hîc quoq;
de eis cõtemplemur.
Si
aër, &
id genus naturalium corporũ
materies ſint, ſicutinonnullis quoq; placet, aut unum, aut
Itaq;
ut unum, ſcilicet
tranſmutatio in cõtraria ſit, atq; id tranſmutetur.
Nam ſi
aér ſit, ſi remanet, alteratio erit, & nõ generatio.
Inſuper
nec ita uidetur, ut ſimul aër, & ignis, aut quoduis aliud ſit.
Eſſet enim aduerſantia quædam differentiaq́;
, cuius partem
alterã, ceu calorem, ignis, haberet. At uero, nec ignis ae
calidus erit: nam quod eſt eiuſmodi, alteratio eſt, &
nõ ge-
neratio. Adhæc ſi ex igni aër oriatur, calore in cõtrarium
mutato fiet: hoc ergo inerit aẽri, eritq́;
aẽr frigidum quid.
Quare fieri nõ poteſt, ut ignis, aër calidus ſit:
ſimul enim
idem calidũ eſſet, atq; frigidũ.
Erit ergo aliud quid præter
utrunq;, idem &
alia quædã cõmunis materies.
Eadem autẽ
& de omnibus ratio eſt, nõ eſſe inquã inter hæc unũ, ex quo
uniuerſa ſint. Sed neq;
aliud quippiã præter hæc, ueluti
mediũ quoddã aëris, & aquæ, aut aëris &
ignis, aëre quidẽ
& igni craßius, ſed cæteris ſubtilius.
Nã illud, aër &
ignis
cum contrarietate eſſet: ſed è contrarijs alterum, priuatio
eſt. Quare fieri non poteſt, ut illud unquam per ſe ſit,
quemadmodum quidem aiũt infinitum, & id quod cõpre-
hendit, atq; continet.
Similiter ergo horum quoduis, aut
certè nullum. Si igitur nullũ ſenſibile hiſce prius ſit, hæc
@pfectò erũt prima. Aut igitur ea ſemper manere, &
in ſeſe
uicißim tranſmutari nõ poſſe, aut poſſe, & aut omnia, aut
aliqua, & aliqua nõ, quemadmodum in Timæo Plato pro-
didit, eſt neceſſe. Quod igitur neceſſe ſit ea inuicem in ſe
mutari, demonſtratum eſt prius. Quòd uerò non æquè
celeriter aliud ex alio naſcatur, quod quæ communem
nacta ſunt qualitatem celerius ex ſeſe mutuò orian-
tur, quæ uerò non ſunt nacta, tardius, dictum eſt iam.
Ergo ſi una ſit aduerſantia, per quam mutationẽ ſubeãt,
duo ſint neceſſe eſt: nã inſenſibilis, inſeparabilisq́;
materies,
mediũ eſt. Porrò cùm plura eſſe uideantur, duæ ad mini-
mum cõtrarietates erunt. Sed cùm duæ ſint, eſſe tria non
poſſunt, ſed quatuor, ut patet: tot enim ſunt cõiugationes.
Nam cùm ſint ſex, duæ ex eis fieri nõ poſſunt:
proptereà
quòd inter@ ſeſe cõtrariæ ſunt. Sed de hiſce diximus prius.
Cùm autem mutuò in ſeſe tranſmutentur, fieri non poſſe
ut principiũ quoddã ſit eorũ, uel in extremo, uel in medio,
ex hiſce palàm fiet. In extremis igitur non erit principiũ,
quia ignis, aut terra eſſent omnia: idemq́;
ſermo eſt, atq;
ſi
ex igni, aut terra constare omnia dicamus. Prætereàneq;
medium, principium erit, ſicuti quidam aẽrem quidem &
ignem, & in aquã:
aquam uerò &
in aërem, &
in terram:
ultima autem nõ amplius in ſeſe uicißim trãſmutari putãt.
Nam ſtet hoc, nec in infinitum recta utraq; ex parte abeat,
oportet: in uno enim cõtrarietates eſſent infinitæ.
Sit T
terra, L lympha, ſeu aqua, A aër, I ignis. Itaq;
ſi A in I,
& L, mutetur, una erit cõtrarietas, nempe ipſorũ A, I ſint
hæc, albor & nigror.
Rurſus ſi I in L &
A mutetur erit
altera: non enim L &
I idem ſunt:
ſint autem ſiccitas, &
humiditas, S quidẽ ſiccitas, H uerò humiditas. Igitur ſi
albor maneat, humida, & alba erit aqua:
ſin minus, nigra:
quandoquidem contraria mutatio eſt. Aquam igitur, aut
albam eſſe, aut nigram neceſſe eſt. Sit primum.
Pari ergo
ratione, S inerit I. Tranſmutabitur igitur &
ipſe ignis
in aquam: contraria enim ſunt, nam ignis primò niger erat,
& déinde ſiccus, aqua uerò humida, &
posteà alba.
Li-
quet itaq; omnia in ſeſe uicißim tranſmutari, atq;
etiam in
hiſce, ipſi terræ reliqua duo ſymbola, nigrorem inquã, &
hæc enim necdum copulata fuere.
Sed quòd fieri nequeat in infinitũ abitio (quod quidẽ cùm
eſſemus demõſtraturi, in hoc antè incidimus) ex hiſce emer
get. Si enim rurſum I, id eſt ignis in aliud, ceu in M tranſ-
mutetur, nec regreßio fiat, aduer ſantia quædã ab hiſce quas
diximus alia, I & M inerit:
nam M nulli ipſorũ T L A I
eſſe idẽ ſupponitur. Sic itaq;
K, ipſi I, &
O, ipſi M, K itaq;
omnibus T L A I inerit: nã eain ſeſe mutuò tranſmutari
ſolent. Sed hoc quidẽ nondũ ſit ostẽſum, illud tamẽ in aper-
to eſt, quòd ſi M in aliud rurſum trãſmutetur, alia in M et
in I cõtrarietas inerit: atq;
ita ſemper primis cum ſequẽti-
bus aliqua inerit aduerſantia. Quare ſi infinita ſint, infi-
nitæ quoq; erunt in uno cõtrarietates.
Quòd ſi hoc ſit, nec
finiri quicquã, nec oriri poterit. Nã ſi aliud ex alio fiet, tot
& adhuc plures trãſire cõtrarietates oportebit.
Quare
in nõnulla trãſmutatio fiet nunquã, uidelicet ſi intermedia
infinita ſint: quod {pro}fectò neceſſariò accidet, ſi infinita ſint
elemẽta. Prætereà neq;
ex aẽre in ignẽ trãſmutatio fiet, ſi
infinitæ ſint cõtrarietates. Fient etiã omnia unũ:
nã omnes
ſuperiorũ cõtrarietates, hiſce ineſſe quæ infra I ſunt collo-
cata, & contrà neceſſe eſt.
Quare omnia unum erunt.
Errores Empedoclis.
_MI_rabitur porrò aliquis eos, qui elementa corporum
ſicuti Empedocles inquit, quo pacto ipſi elementa eſſe cõ-
parabilia dicere queant. A tqui ille ad hunc modũ ait.
Nam
æqualia ſunt hæc omnia. Si igitur ſecundũ quantitatem,
idem quid omnibus ineſſe cõparabilibus quòd menſuren-
tur, eſt neceſſe: ut ſi ex aquæ ſeſtario uno, aëris decẽ fiant:
ergo idẽ quid utraq;
ſunt, ſi menſurentur eodem.
Sin uerò
quantum poßint, uelut ſi aquæ ſeſtarius æquè frigefacere,
atq; aëris decem poßit, atq;
ita ſecundũ quantitatẽ, nõ qua-
tenus quantitas eſt, ſed quatenus poſſunt aliquid, cõpar abi-
lia ſunt, fiet ſanè ut etiã nõ quãtitatis menſura ſecundũ po-
tentias, atq; uires, ſed proportione cõparentur, uerbi cauſa,
ut hoc calidũ, hoc album. Sed ut hoc in qualitate quidem
ſimilitudinẽ ſignificat, in quãtitate uerò æqualitatem. Vi-
detur itaq; eſſe abſurdũ, ſi corpora illa, quæ trãſinutari ne-
queunt, proportione cõparabilia non ſint, ſed potentiarum
menſura, & eo quòd tantum ignis, æquale uel ſimile calidũ
ſit, atq; aëris multò plus.
Idem nanq;
cùm maius eſt ex eo
quia unius eſt generis, hanc habebit rationẽ. At uerò neq;
accretio fuerit ſecundū Empedoclem, præterquã quæ addi
tione fit: nam igni ignem augeri cenſet:
inquit enim, Auget
terra quidem propriũ genus, ætheraq́; æther.
Hæc autem
adijciuntur, apponũturq́. At ea quæ incremẽta ſuſcipiũt,
non ad hũc modũ augeri uidẽtur. Longè autẽ difficilius fue
rit eidem de generatione, quæ natura fit, rationẽ aßignaſſe.
Nã omnia quæ natura gignũtur, aut ſemper ſic, aut plerũ-
que fiunt. Quæ uerò nõ ſemper, aut plerũq;
fiũt, à caſu, &
fortuna fieri aſſolent. Quænam igitur cauſa eſt, ut ex ho-
mine homo aut ſemper, aut plerunq;: &
è tritico triticũ,
ſed non oliua, oriatur? An ſi ita componatur os?
non enim
utcunq; quemadmodũ inquit ille, ſed ratione quadã coëun-
tibus fit aliquid. Quænam igitur horum cauſa eſt?
nõ enim
ignis, uel terra cauſa existit. At uerò neque concordia,
aut diſcordia: etenim hæc ſegregationis, illa uerò congre-
gationis ſolùm cauſa eſt. Hoc autẽ eſt cuiuſq;
eſſentia:
ſed
non mistio, miſtorumq́; prius diuulſio ſolùm, quemadmo-
In hiſce nanq;
fortuna nominari ſolet,
nõ ratio: fieri enim poteſt, ut aliqua, ut contingit, ac temerè
miſceantur. Itaq;
ſic ſeſe habere, eorũ quæ natura conſtant,
cauſa existit: atq;
cuiuſq;
natura hæc eſt, de qua nihil memi-
nit. Nihil ergo de natura dicit.
At uerò hoc, ipſum bonũ
existit. Porrò ille ſolam mistionem collaudat.
Atqui diſcor-
dia haudquaquam ſecernit elementa ipſa, quæ natura Deo
priora ſunt, ſed concordia, dij autem & hæc quoque ſunt.
Prætereà de motu ſimpliciter dici:
non enim ſatis eſt dicere
concordiam, & diſcordiã mouere, niſi hæc concordiæ ratio
ſit, motu inquam tali ciere, & diſcordiæ tali.
Igitur aut de-
finiuiſſe, aut ſuppoſuiſſe, aut exactè uel molliter, uel alio
quolibet modo demõſtraſſe, oportebat. Inſuper cùm ui,
& præter naturã moueri corpora uideantur, per naturam
quoq; mouentur:
ut ignis ad ſuperũ quidem locũ non ui, ſed
ad inferũ ui, fertur. Vi autem &
natura, contraria ſunt.
Contingit autem ui moueri: ergo &
natura quoque motu
cieri contingit. Concordia igitur illo motu mouet, aut non
mouet. Nam terrã deorſum ferri, concordiæ contrariũ eſt,
& ſegregationi ſimile existit, potiusq́ diſcordia, naturalis
motus cauſa eſt, quàm cõcordia. Vnde fit, ut omnino cõcor-
dia potius præter naturam existat. Simpliciter autem niſi
concordia, aut lis moueat: ipſorũ corporum nullus motus
ſtatus´ ue eſt. At hoc abſurdum eſt.
Abhæc, uidemus
corpora motu cieri. Nam diſcordia ſegregauit.
Aether
autẽ in ſublimè ſubuectus nõ à diſcordia fuit. Sed interdũ
illũ uelut à fortuna ſublatũ aſſerit: ſic dicẽs.
Nà plerũq;
ali-
ter, ſed tũ ſic fortè cucurrit. Interdũ ignẽ ſurſum ferri aptiſ
ſimũ eſſe: inquit enim, Aſt æther, lõgis ſub humum radici-
bus ibat. Et inſup ipſum quoq;
mũdũ ſimiliter nũc tẽpore
ut prius tempore cõcordiæ habere dicit.
Quid
igitur mouens primum, motionisq́; cauſa existit?
non enim
diſcordia, & concordia:
uerùm hæc alcuius motus cauſæ
ſunt. Quòd ſi ſint, illa principium erit.
Porrò abſurdũ
eſt animã ex elemẽtis constare, aut elementorum unum ali-
quod eſſe. Quomodo enim animæ alterationes, ceu muſi-
cum eſſe, & rurſum non muſicum, aut memoria, aut obli-
uio, erunt? Perſpicuum enim eſt quòd ſi anima ignis ſit, eæ-
dem illi quæ igni ut ignis eſt, affe ctiones competent. Si uerò
ex elementorum mistura conſtet, corporea. At harũ, nulla
corporea existit. Verùm de hiſce conſiderare, alterius
contemplationis eſt officium.
Cùm exigne fiat aqua, &
ex hac rurſus ignis, quia ſubiecta natu,
ra vtriuſq; cõmunis eſt:
quomodo exigne;
aqua, &
reliquis ele-
mentis fiat mixtum aliquod, vt caro, neruus, Quæſtio.
_D_E ipſis autem elementis, ex quibus corpora conſtant
mutari putant, ſi ex hiſce alterum, & alterum quodq;
con-
tingat eſt neceſſe. Qui uerò generationẽ mutuam non fa-
ciunt, nec è ſingulis ſingula, ſed uelut è muro lateres gigni
uolũt, abſurdum quid dicunt. Nam quî carnes, &
oſſa, &
cæterorũ quoduis ex illis erunt? Quod autẽ dicitur dubi-
tationem habet, etiam apud eos qui generationem mutuam
aſtruunt, quonã pacto ex ipſis diuerſum quid ab eis oria-
tur. Verbi cauſa, ex igni aqua fit, &
ex aqua ignis:
nã ſub-
iectum, commune quid existit: ſed &
caro, atq;
medulla ex
eis fiunt: at hæc, quo modo?
Etenim illis qui périnde ut
Empedocles dicunt, quiſnam erit modus? Nam compoſi-
tionem eſſe, quomodo è lateribus, atque lapidibus fit mu-
rus, neceſſe eſt: &
hæc mistura, ac congeries, ex conſer-
ſitis erit elementis. Ad hunc itaq;
modum, caro, &
cæte-
rorum quodq; fiet.
Accidit autem ut non ex qualibet car-
nis parte ignis, & aqua gignantur (ſicuti ex cera, ex hac
parte pila, ex aliqua alia meta fieri poteſt) ſed ex utraque
utrunq; fieri queat.
Hæc itaq;
hoc gignũtur modo ex carne,
& quauis parte utrumq;
. At hiſce quiillo modo dicunt, ex
quauis utrũq; gigni non poteſt:
ſed périnde fit ut è muro
lapis, & latere, ex alio loco, ac parte utrũq;
. Pari modo &
hiſce, qui ipſorũ materiam unã faciunt, dubitatio quædam
obrepit, qualiter ex ambobus, calido inquamet frigido, aut
igni, & terra, quippiã erit.
Nã ſi caro ex ambobus ſit, &
neutrũ illorũ, nec rurſus ſeruatorũ cõpoſitio, quid reſtat id
eſſe præterquam materiã quod exillis cõſtat? Nã corru-
ptio alterius aut alterũ facit, aut materiam. Igitur poſt-
quam calidũ, & frigidũ intenſionem, remißionemq́ ſuſci-
piunt: cùm ſimpliciter alterũ actu fuerit, tunc alterum erit
potentia. Cùm uerò nõ prorſus, ſed frigidũ ut calidũ, &
calidum ut frigidum fuerit, proptereà quòd quæ miſcentur
ſuas exuperantias uicißim corrumpunt, tunc neq; materia
erit, neque illorum contrariorum utrũq;, ſed inter medium,
actu ſimpliciter erit. Porrò quo potentia magis calidum
eſt quàm frigidũ, aut contrà: hoc duplo, aut triplo, aut alio
id genus modo magis calidum potentia, quàm frigidũ exi-
ſtit. Alia itaq;
miſta, ex contrarijs erunt, aut elementis:
&
elementa ex illis quodã modo potẽtia exiſtentibus, non ta-
men ſicut materia, ſed dicto modo. Atq;
hoc quidem pacto
mistio, illo uerò materia id, quod gignitur, existit. Præterea
& ipſa contraria pati ſolent, quemadmodum antè præfi-
nitum eſt. Etenim actu calidum, potentia frigidum eſt:
&
Quare niſi ad æqualitatem
redacta ſint, in ſe mutuò tranſmutentur. Simili modo, &
in cæteris contrarijs. Atq;
primò quidem elementa ipſa ita
tranſmutentur: déinde ex hiſce carnes, &
oſſa, &
eiuſmo-
di fiunt, cùmilla calido quidem in frigidum, & frigido in
calidum tranſeunte, ad mediocritatem uenerint: hîc enim
neutrum eſt: mediocritas autem multiplex eſt, &
nequa-
quam indiuiſibilis. Similiter humidũ, &
ſiccum, &
talia,
carnem, oſſáq;, &
cætera id genus mediocritate efficiunt.
Quoduis mixtum, quòd circa medium mundi fit, ex congreſſu
omnium elementorum gigni.
_O_Mnia autẽ mista corpora, quæ circa locũ, qui medio
ſtant omnibus. Nã terra quidẽ ideo cũctis ineſt, quòd unũ-
quodq; maximè, &
ut plurimũ, in proprio terræ loco exi-
ſtit. Aquauerò, quod cõpoſita finiri oporteat, &
illa è ſim-
plicibus ſola, bellè terminari queat. Prætereà quòd &
ter-
ra ſine humiditate cõſistere nõ poßit, ſed humiditas id ſit,
quod cõtinendi uim, ac coërcendi habeat: nam ſi humiditas
à terra prorſus eximatur, ea defiuet proſectò. Terra igi-
tur, & aqua, has ob cauſas inſunt.
Item aër, &
ignis, quòd
terræ, & aquæ contraria ſint.
Nã aẽri terra, &
aqua igni
contraria eſt: quantũ ſubstantiã ſubstantiæ contrariã eſſe
contingit. Cùmigitur generationes è contrarijs ſint, &
contrariorũ extremũ alterũ inſit, alterum quoq; ineſſe eſt
neceſſe. Quare in omni cõpoſito, ſimplicia omnia inerũt.
Sed &
id cuiuſq;
rei nutricatio cõprobare uidetur:
omnia
enim eiſdem aluntur quibus constant: omnia ſiquidem plu-
ribus alũtur. Nam quæcunque uno ſolo ali maximè uiden-
tur, ut plantæ aqua, pluribus alũtur: terra enim aquæ am-
Quam ob rem ipſi quoq;
agricolæ miſcëtes irri-
gare conantur. Cùm autem alimentum ad materiam perti-
neat, quod aut nutritionem ſuſcipit cum materia coniun-
ctum forma ſit, atq; ſpecies, rationi conſentaneum fuerit,
ex omnibus ſimplicibus corporibus quæ mutua generatio-
ne oriuntur, oleo ignem nutriri, quẽadmodum & priores
aiunt: quippe qui ſolus, ac maximè forma ſit, proptered
quòd ſuapte natura ad terminum fertur uniuerſi. In ſuum
autem locum quodq; ferri, natum eſt:
forma uerò ſpeciesq́;
omnium, in ipſis conſistit terminis.
Quòdigitur corpora
omnia ex ſimplicibus omnibus conſtent, dictum eſt.
Quòd expediat inquiſiuiſſe cauſas generatilium, atq;
corrupti-
lium, & de ij s errores antiquorum.
_C_Vm autẽ nõnulla gener abilia, corruptibiliaq́;
ſint, &
omni generatiõe ſimiliter, & quot, &
quæ ſint eius princi
pia dicendũ eſt: cſi enim facilius ſingularia cõtẽplabimur,
cùm de uniuerſalibus prius ſumpſerimus. Sũtigitur tot nu-
mero, & genere eadẽ, quæ in æternis, primisq́;
. Nã alterum
ut materia, alterũ ut forma existit: oportet autẽ &
tertiũ
inſuper adeſſe. Nã duo haudquaquã ſatis ſunt ad generan-
dũ, ſicutinec in ipſis primis. Igitur quod eſſe, &
nõ eſſe po
teſt, generabilibus cauſa ut materies existit. Nã quædã ne-
ceſſariò ſunt, ceu æterna: quædã neceſſariò nõ ſunt.
Quorũ,
illa quidẽ nõ eſſe, hæc uerò eſſe eſt impoßibile, eo quòd fie-
ri nõ poßit ut neceſſariũ aliter ſeſe habeat. Nõnulla et eſſe
poſſunt, & nõ eſſe:
de quorũ numero generabile existit, atq;
corruptibile:
hoc enim interdũ nõ eſt, interdum eſt.
Quare
neceſſe eſt ut generatio, atq; corruptio circa id ſit, quod
eſſe, & non eſſe poteſt.
Quocirca &
hoc, cauſa ut ma-
At forma ſpeciesq́;
ut cuius gra-
tia: hac autem eſt ſubſtantia cuiuſq;
ratio.
Oportet autẽ &
tertium quoq; adeſſe, quod omnes quidem ſomniant, nemo
tamen dicit. Sed alij ſpecierũ naturam cauſam eſſe ſuffi-
ciẽtem ad generandũ arbitrati ſunt, quemadmodũ in Phæ-
done Socrates. Nam ubi ille cæteros increpuit tanquam ni-
bil locutos, eorũ quæ ſunt quædã ſpecies eſſe, quædã quæ
ſpecies participent, & eorũ quodq;
per ſpeciem eſſe dici,
ſuſceptione uerò oriri & abiectione interire ſupponit.
Quare ſi bæc uera ſunt, ſpecies cauſas eſſe generatiõis, &
corruptionis neceſſariò, putat. Alij, ipſam materiã, nimi-
rum à qua ſit motus. At neutri rectè dicũt:
nã ſi ſpecies cau
ſæ ſunt, cur nõ ſemper gignũt cõtine nter, ſed quando{que}, &
quãdoq; nõ, cùm ſemper tum ſpecies, tũ quæ eas participãt
in ratione rerũ ſint? Prætereà in nõnullis aliã quandã eſſe
cauſam ſpectamus. Nã medicus in corpore ſanitatẽ efficit,
& ſcientiã ſciens exiſtente &
ipſa ſanitate, &
ſcientia, &
hiſce quæ eas participãt. Eodẽ modo &
in cæteris, quæ fa-
cultate quadã fiũt. Quòd ſi qui materiã ipſam ob motũ ge
nerare dicãt, naturalius proſectò dixerint, quàm qui ita di-
cunt. Etenim qd' alterat, quodq́;
trãsfigurationẽ facit, cauſæ
ut quippiã oriatur rationẽ ſibi uẽdicatmagis. Et in oī
æquo tam hiſce, quæ natura cõſtant, quàm quæ ab arte pro-
ficiſcuntur, hoc agens dicere cõſueuimus, quod mouẽdi uim
obtinet. Verum enimuero &
hi quoq;
non rectè dicunt.
Pati nanq; &
moueri materiæ eſt:
agere uerò &
mouere,
alterius potẽtiæ: palàm autem eſt cùm in ijs quæ arte, tum
in ijs quæ natura fiunt: nam neq;
aqua ex ſe animal facit,
ſed natura: neq;
lignum lecticam, ſed ars.
Quare &
isti
ob id, & quia potiorem omittunt cauſam, haud rectè di-
quidditatẽ enim, formamq́;
exterminant.
Prætereà
potentias, atq; uireis corporibus tribuunt:
per quas admo-
dum inſtrumẽtaliter generãt, eam, quæ à ſpecie ſumitur, cau
ſam auſerentes. Etenim quoniam, ut aiunt, calidum ſe-
gregare, & frigidũ cõgregare natũ eſt, et cæterorũ quodq;
aliud agere, aliud pati, ex his, &
per hæc gigni, &
corrũ-
pi cætera omnia dicunt. At ipſe quoq;
ignis moueri, ac
pati uidetur. Prætereà périnde faciunt, ac ſi quis ſerræ, &
inſtrumentorum cuiq; eorũ quæ generãtur cauſam tribuat.
Nam cùm quis ſerra ſecat, diuidi quippiã, &
cũ corra-
dit, læue fierineceſſe eſt: &
in cæteris ſimili modo.
Qua-
re ſi quàm maximè agit, mouetq́; ignis:
quomodo tamẽ mo-
ueat, nõ ultrà cõtẽplãtur, nẽpe quod deterius quàm inſtru
mẽta. Sed et prius à nobis uniuerſaliter de cauſis dictũ eſt, et
nũc de materia, & forma pertractatũ, atq;
determinatum.
Quòd generationis &
corruptionis ſeries ſit perpetua.
Et quòd
adid confirmandū oſtendendumúe nõ fatis ſit adduxiſſe latio,
nem primi circuli, ſed & alias ponere opo@@eat.
Quòd tempus
generationis æquale ſit tẽpori corruptionis: &
quòd cõtinuas
eſſe oporteat, ne deficiant vnquam.
_PR_ætereà cùm demõſtratum ſit motum eum eſſe per-
& generationem quoq;
continenter eſſe neceſſe eſt.
La-
tio nanq; continuè generationem ideo faciet, quia admo-
uet, & admouet id quod gignendi uim obtinet.
Inſuper
& priora eſſe dictarectè lationem inquam mutationem
primam eſſe, & non generationem, dilucidum eſt.
Nam
multò magis conſonum eſt rationi, id quod eſt ei quod non
eſt, ut naſcatur cauſam eſſe, quàm id quod non eſt, ei quod
eſt ut ſit. Sed quod lationem ſubit, eſt:
quod uerò oritur,
nõ eſt. Idcirco &
latio generatione prior eſt.
Cùm autem
demonstratũ ſit continuam rebus ipſis ge-
nerationem, corruptionemq́; cõpetere, &
lationem gene-
rationis cauſam eſſe dicamus, patet quòd ſi
ret, fieri non poſſet ut ambe fierent, proptereà quòd con-
trariæ ſunt. Nã idem eodemq́;
modo ſemper habens, idẽ fa-
cere natũ eſt. Quare aut generatio ſemper eſſet, aut cor-
ruptio. Multos autem eſſe motus, contrariosq́;
aut latione,
aut inæqualitate cõuenit: contrariorum enim cõtrariæ ſunt
cauſæ. Quocirca &
prima latio, ortus, ac interitus cauſa
non eſt, ſed obliqui circuli latio: ea nanq;
&
cõtinua eſt, &
duobus motibus fit. Nã generatio, corruptió ue futura ſit
ſemper continua, ſemper quippiam quidem moueri neceſſe
eſt, ut ne mutationes istæ deficiant: ſed duobus, ut ne altera
duntaxat eueniat. Continuitatis igitur cauſa eſt, latio uni-
uerſi: acceſſus uerò, et receſſus, ipſa decliuitas:
accidit enim
ut interdũ procul, inter dũ propè exiſtat. Atq;
cùm inter-
uallum ſit inæquale, motus erit inæqualis. Quare ſi ex co
generat quia accedit, & {pro}pè eſt:
&
quia abſcedit, &
pro-
cul existit, hoc idẽ corrũpit. Atq;
ſi quia ſæpenumero ac-
cedit, generat: &
quia plerumq́;
recedit, corrumpit:
cõtra-
riorum enim cauſæ ſunt contrariæ. Et generatio, atq;
cor-
ruptio ſecundũ naturam, æquali in tempore fiunt. Quocir-
ca & cuiuſq;
tempus, &
uita, numerum habent, numeroq́;
præfiniuntur:
omnium enim ordo eſt.
Et omne tempus ac
uita, circuitu menſuratur: uerũ non eodẽ omnis, ſed alia mi-
nori, alia maiori mẽſuratur: alij ſiquidem annus, alij maior,
alij minor circuitus, menſura eſt. Apparent autẽ &
ad ſen-
ſum hiſce quæ dicimus cõſentanea. Accedẽte nanq;
ſole ge-
nerationem fieri, & recedente corruptionẽ, &
in tempore
æquali utrunq;, uidemus.
Nam corruptionis, &
generatio-
Sed plerunq;
accidit,
ut in minori corruptio fiat, ob mutuã inuicẽ cõſpirationẽ. Si enim materies inæqualis ſit, nec omni ex parte eadẽ, ge
nerationes quoq; inæquales, &
quaſdã celeriores, quaſdã
tardiores eſſe neceſſe eſt. Vnde fit ut ob horũ generationẽ,
alia corrũpi accidat. Semꝑ autẽ ſicuti dictũ eſt generatio,
& corruptio continentes erunt, nec unquam deficient, ob
eam quam diximus cauſam. Idq́;
ratione optima euenit.
Nam cùm in omnibus quod præſtabilius eſt, natura ſemper
expetere dicatur: præſtabilius autem ſit eſſe, quàm nõ eſſe:
& quot modis eſſe dicamus, alibi dictum ſit:
hoc uerò in
omnibus ineſſe impoßibile ſit, proptereà quòd lõgè ab ipſo
principio diſtent, reliquo modo Deus ipſe uniuerſum cõ-
pleuit, continua facta generatione. Nam ita maximè,
ipſum eſſe continenter erit: proptereà quòd illud, ſemper
inquam generationem fieri, ad ſubstantiam proximè acce-
dit. Cuius rei, ut ſæpe diximus, cauſa, circularis latio eſt:
ſola enim continens eſt. Quocirca &
cætera alia, quæ in
ſeſe ſecundum affectus, atque uireis tranſmutari ſolent,
ceu corpora ſimplicia, circularem imitantur lationem:
nam cum ex aqua gignitur aẽr, & ex aẽre ignis, &
rurſum ex igni aër, & ex aẽre aqua, in orbem ire gene-
rationem ideo dicimus, quia rurſum eodem redit, reci-
procatur´ que. Quare &
recta horum latio, circula-
rem imitata lationem continens existit. Adhæc ex hiſ-
ce colliquet id, quod nonnulli addubitant, cur cùm cor-
porum quodque ad ſuum feratur locum, in tempore in-
finito corpora diducta, ſeparataq́; non fuerunt.
Nam
mutua in ſeſe migratio, huiuſce rei cauſa existit. Si enim
in ſuo quodq; loco manſiſſet, nec à uicino fuiſſet tranſ-
diſcreta.
Tranſmu-
tantur igitur ob lationẽ, quæ duplex eſt: &
quia tranſmu-
tationem ſubeunt, fieri non poteſt ut ex ipſis ullum aliquo
in loco ſtato maneat. Quòd igitur generatio ſit, atq;
cor-
ruptio, & quam ob cauſam, &
quid generabile, &
corru-
ptibile, ex hiſce quæ diximus manifeſtum eſt. Cùm autẽ ſit
neceſſe quippiam eſſe mouens, ſi futurum eſt ut ſit motus,
quẽadmodũ anteà dictũ eſt in alijs, & ſi motus ſemper ſit,
ſemper eſſe quippiã mouẽs: &
ſi cõtinuus, unũ idemq́;
&
immobile, & ab alteratione, generationé ue immune:
&
ſi plures ſint motus circulares, plura quidẽ, ſed omnia hæc
quodammodo ſub uno eſſe principio neceſſe ſit: &
cùm
tempus ſit cõtinuum, motum eſſe continuum, ſiquidem fie-
ri nequit ut ſit tempus ſine motu, tempus profectò cõtinui
cuiuſpiam numerus erit. Eius igitur, qui in gyrum fit, ſicuti
in hiſce quæ initio diximus, præfinitum eſt. Sed utrum mo-
tus ideo ſit continuus, quia id quod motum ſubit cõtinuum
ſit: an quia id, in quo fit motus, locus inquam, aut affectus?
Palàm ſanè eſt, motum ideo continuum eſſe, quiæ id quod
mouetur continuum eſt. Nam quo pasto continuus eſt
affectus, niſi quia res ea, cui accidit, continua eſt. Si uerò
& quia id in quo, hoc ſoli loco competit, quippe qui ma-
gnitudinem quandam habeat: è magnitudinibus autẽ ſola
circularis continua eſt, adeo ut ipſa ſibi ſemper continua
ſit. Corpus igitur circulare quod ferri aſſolet, motũ fa-
cit continuum: motus uerò, tempus.
Quæſtiones quin{que}.
Et de reſurrectione opinio Platonis,
atque Peripateticorum.
_CV_m autẽ in hiſce, quæ per ortum, alterationẽ ue aut
comnino tranſmutationem continenter mouẽtur, hoc
uideamus utrum quippiã ſit quod erit neceſſariò, an nihil,
ſed omnia non fore contingat, conſiderandum eſt. Palàm
enim eſt, quòd nõnulla. Atq;
continuò fore, &
eſſe futurũ,
hac de cauſa, diuerſa ſunt. Nã de quo uerũ eſt dicere ipſum
fore, de eo tandem hoc, ipſum inquam eſſe, uerum ſit opor-
tet: de quo uerò nunc uerum eſt dicere, ipſum eſſe futurum,
hoc nõ fore nihil uetat. Nam tametſi futurum eſt, ut quiſpiã
ambulet, tamen fieri poteſt ut non ambulet. Omnino autem
cùm ex entibus nonnulla & eſſe, &
non eſſe contingat,
quod & ea quæ gigni ſolent, ita ſeſe habebunt, &
non ne-
ceſſariò erũt, apertũ eſt. Vtrũ igitur uniuerſa ſint eiuſmo-
di, an non, ſed aliqua ſimpliciter fore neceſſarium ſit, & ſi-
cut in ipſo eſſe fit, ut quædam non poßint non eſſe, quædam
poßint non eſſe, ſic & in ipſa quoq;
generatione?
uerbi gra
tia, ſolstitia fore neceſſe eſt, nec fieri poteſt, ut non contin-
gant. Si igitur prius fore neceſſe eſt, posterius erit, ut ſi do-
mus, fundamentum, ſi uerò fundamentum, lutum: nonne
ergo ſi fundamentum factum eſt, domum quoq; fore neceſ-
ſe eſt: an non adhuc, niſi &
eam fore ſimpliciter neceſſe ſit?
quod ſi hoc ſit facto fundamento, fore domum neceſſe eſt.
Nam ſi prius ſeſe habet, ad posterius. Quade cauſa ſi hoc
erit antè fore illud, eſt neceſſe. Si itaque eſt neceſſe fore
poſterius prius quoque neceſſe eſt: &
ſi prius, &
poste-
rius. Verùm non ob illud, ſed quia neceſſariò futurum
ſupponebatur. In quibus ergo posterius eſſe neceſſe eſt, in
hiſce recurrit, ſemperq́; ſi prius eſt factum, posterius fore
neceſſe eſt. Quod ſi deorſum uerſus, in infinitum abeant,
hauquaquã ex posterioribus hocce fore ſimpliciter, ſed ne
ex ſuppoſitione quidẽ erit neceſſe: nã ſemper aliud antè ne-
quocirca &
illud fore neceſſarium erit.
Qua-
re ſi infiniti non ſit principium, nec primum quicquã erit,
ob quod fore erit neceſſarium. At uerò ne in hiſce quidem
quæ finem habent, atq; terminum, hoc uerè dici continget,
ſimpliciter inquæm fore quippiam, ceu domum, cùm factũ
fuerit fundamentum. Nam cùm fuerit factum, niſi ſemper
eam fieri ſit neceſſe, ſemper id eſſe quod poteſt nõ eſſe, eue-
niet. At in generatione ſemper ſit eſt neceſſe, ſi ipſius ge-
neratio neceſſariò ſit: nã neceſſariò &
ſemper ſimul ſunt:
quod enim eſſe eſt neceſſe, nõ poteſt nõ eſſe.
Quare ſi quid
neceſſariò eſt, ſempiternum eſt; &
ſi ſempiternũ eſt, neceſ-
ſariò eſt. Si itaq;
huiuſce generatio neceſſariò eſt, ſempi-
terna eſt: &
ſi ſempiterna, neceſſariò.
Si igitur generatio
cuiuſpiam neceſſariò ſimpliciter ſit, in orbem eat, eodemq́;
reuertatur neceſſe eſt. Nam generatione, aut terminum ha-
bere, aut non habere, neceſſe eſt. Et ſi non habeat, aut in re-
ctum, aut in circulum. Horum autẽ, ſi ſempiterna ſit, in re-
ctum minimè poßibile eſt, quia nequaquam ſit principium,
neque deorſum, ut in futuris accipimus, neque ſurſum, ut in
hiſce quæ iam facta ſunt. At eſſe principium, ſi finita nõ ſit,
atq; eam ſempiternam eſſe, neceſſe eſt.
Quocirca circularis
ſit, eſt neceſſe. Igitur regreſſum fieri neceſſe erit.
Vt ſi
hoc neceſſariò ſit, ergo & prius:
at uerò ſi hoc, &
poste-
rius fore erit neceſſe: atque hoc ſemper continuè:
nihil enim
refert per duo, an plura hoc dicamus. Igitur neceſſariò ſim
pliciter circularimotui, atq; generationi cõpetit.
Et ſi in
orbem fiat generatio, fore quodq;, eſſe factum neceſſe eſt:
& ſi neceſſe ſit, horum generatio circularis erit.
Hæc itaq;
nõ ſine ratione accidunt posteaquàm motus ille circularis,
atque cœlestis perpetuus eſt; name hæc neceſſariò fiunt, &
huiuſce motiones ſunt, &
quæcunq;
pro-
pter hunc fiunt motum. Nam ſi id, quod in orbem mouetur,
aliqua ſemper moueat, eorum quoq; motum circularẽ eſſe
neceſſe eſt, ut ſi ſupera latio orbita ſit, ſol orbito mouetur.
Quoniam autem hoc pacto mouetur, hac ſanè de cauſa
anni tempora in circulum fiunt redeuntq́;. Quæ cùm ita
fiant, omnia profectò quæ ſub ipſis ſunt haud ſecus fient. Curnam igitur quædam ita fieri uidentur, nempe circula-
tim oriri, ut pluuia & aër (nam ſi nubes erit, pluat etiam
oportet, & ſi pluet, nubem quoque fore conuenit) homines
uerò, & animalia in ſeſe nõ redeunt, remeantq́;
ita, ut idem
rurſum oriatur? non enim ſi pater ſit, te fore, ſed illum, ſi tu
ſis, neceſſe eſt: hæc autem generatio in rectum proficiſci
uidetur. Rurſum autem hoc conſiderationis initium ſu-
matur, ſimilí ne modo uniuerſa redeant, an nõ, ſed quædam
numero, quædam ſpecie ſolùm? Quorum igitur ſubstan-
tia motum ſubiens incorruptibilis eſt, ea omnia, ut patet,
etiam numero eadem redire ſolent: nam motus id comita-
ri ſolet, quod motu cietur. Quorum uerò non, ſed corru-
ptibilis, ſpecie, non item numero, reuertineceſſe eſt. Quo-
circa cùm ex aëre aqua fit, & ex aqua aër ſpecie idem, non
numero, redit. Quod ſi &
eadem numero aliqua redeant,
non tamen ea quorum ſubstantia ortum ſubit, eiuſcemodi
existens, quæ non eſſe poßit.
Eorttm quæ hactenus dicta ſunt, &
quæ deinceps ſit deſcri-
pturus, expoſitio.
_DE_ primis igitur naturæ cauſis, ac
ſtellis ſupera in latione pulchrè,
riteq́; diſpoſitis, necnõ de corpo
reis elemẽtis quot, & quæ ſint, et
de mutua eorũ trãſmutatione, itẽ
de ortu, ac interitu cõmuni, dictũ
eſt antea. _R_eſtat aũt adhuc quædã huiuſce diſciplinæ pro-
tio contẽplãda, quã priores uniuerſi _M_eteorologiã, id eſt
eorũ quæ fiũt in ſublimi ſcientiã, appellitabãt: cuiuſmodi
ſunt, quæcũq; per primielemẽti corporũ naturã quidẽ, ſed
quæ tamẽ minus ſibi cõstet, in eo potißimũloco eueniunt,
qui in cõuerſionis ſtellarũ uicinia ſitus eſt: uerbi cauſa, de
lacteo circulo, cometis, ostẽtis cõflagrantibus, diſcurrenti-
busq́;, necnõ de hiſce quæ aëri, &
aquæ {pro}miſcuas eſſe affe-
ctiones affirmare poſſumus: &
inſuper de hiſce, quæ terræ
ſpecies, ac partes, aut earũdẽ affectus exiſtũt: ex quibus, uẽ-
torũ, ac terræ motuũ cauſas cõtẽplabimur, & omniũ quæ,
dum ea mouentur, cooriri ſolent: inter quæ alia addubita-
Super hæc de fulmi-
num caſu, typhonibus, præsteribus, cæterisq́; circularibus
affectibus, qui corporum concretione eorundem obueniũt. Quibus pertract atis, ſpeculabimur ſi quid de anim alibus,
ac plantis tam uniuer ſim quam ſeorſum dicere, uia & ra-
tione, qua cœptum eſt, queamus. _F_erè enim his dictis, res
uniuerſa, qua de agere ab initio inſtituimus, finem erit aſſe-
cuta. Sic ergo ſumpto initio, de ipſis prius dicamus.
Quòd cœlum cauſa ſit effectrix impreſsionũ apparentiumq́;
de
quibus eſt tractaturus, aqua verò ac terra materiam præbeãt. Et quòd terra comparatione circunftantium corporum parua
ſit exiſtimanda.
_CV_m enim antè definitũ ſit à nobis, unũ quidẽ princi-
ra eorũ cõſtat, quæ in orbẽ cõmeant, & alia corpora qua-
tuor ob principia totidẽ eſſe, quorũ duplicẽ eſſe motũ, al-
terũ à medio, alterũ ad medium dicimus: atq;
cùm hæc ſint
quatuor, nempe ignis, aër, aqua & terra, quod ſuper hæc
omnia inuenitur eſſe ignẽ, quod ſubſidet terrã, duo etiã eſſe
quæ périnde ut illa inter ſeſe habeãt (nã aër igni inter cæ-
tera proximus existit, aqua terræ) totus proſectò mundus
terræ undiq; incũbens ex hiſce cõſtat corporibus, circa quẽ
quæ confingere ſolent affectiones, ſumi oportere cenſemus. Eſt autẽ neceſſariò mũdus iſte ſupernis lationibus ferè con-
tinuus, ut inde uis eius uniuerſaregatur: _E_a ſiquidẽ cauſa,
prima putanda omnibus eſt: unde motus principiũ existit.
Adhæc quæ perpetua eſt, nec motus finẽ ratione loci ha
bet, ſed in fine ſemper eſt. _Q_uinetiam hæc omnia corpora
certis diſcreta ſunt ſpacijs. _Q_uare ignem, &
terrã, &
quæ
hiſce cognata ſunt, eorum quæ in inferiore mundo contin-
gunt, ut in genere materiæ eorum quæ fiunt, cauſas existi-
quod enim ſubijcitur, patiturq́;
, hoc nuncu-
pare modo conſueuimus. Sed quod ita cauſa eſt, ut unde
principiũ motus: ad eorũuim, quæ aßiduè mouentur reſe-
rendum eſt. Repetitis igitur poſitionibus, definitionibusq́;
quas prius diximus, de lacteo circulo, cometis, &
cæteris,
quæ hiſce cognata ſunt, ediſſeramus. Dicimus itaq;
ignem,
aërem, aquam, & terrã, ex ſeſe mutuo gigni:
et eorũ périn-
de quodq; in quoq;
potentia ineſſe, ut &
cæterorũ, quibus
unum quippiam, idemq́; ſubijcitur, in quod ultimũ reſolui
ſolent. Principio igitur addubitauerit quiſpiam de uocato
aëre, quam eius naturã in mundo terræ circunfuſo ſumere
oporteat, & quem ſibi ille uendicet ordinẽ ad reliqua, quæ
elementa corporũ nuncupãtur. Siquidem quanta ſit terræ
moles ad ambientes magnitudines, haudquaquam obſcurũ
eſt. Iam enim per ſyderalis ſcientiæ theoremata deprehen-
ſum à nobis eſt, terrã eſſe multò item quàm ſtellas quaſdã,
minorem. Aquæ uerò naturam, nec congregatã in unũ, ſe-
queſtratamq́; cernimus, nec fieri poteſt ut ab eo, quod cir-
ca terrã ſitum eſt corpore ſeparetur, ſcilicet à manifestis
maris partibus, fluminibus, & ſi qua eſt altitudo proſunda,
quæ nobis maniſeſta nõ ſit. Itaq;
quod inter terrã, ſtellasq́;
in ultimo locatas interpatet utrũ unũ quoddã eſſe natura
corpus, an plura existimandũ eſt? Et ſi plura ſint, quotnã
ſunt, & quæ ſint locis disterminata.
De primo igitur ele-
mẽto nobis prius dictũ eſt, quibus ſint uiribus & cur totus
ille, qui circa lationes ſupernas existit, mundus, illo corpore
differtus eſt. Quæ opinio non modò noſtra eſt, ſed priſca
quædã, maiorumq́; existimatio eſſe uidetur.
Nã quẽ uoca-
mus æthera antiquam ſibi adoptauit appellationem, quam
Anaxagoras idem quod ignis uocabulũ ſignificare, putaſſe
quippe qui &
ſuperas mũdi partes igni ple-
nas eſſe, & uim quæ inibi eſſet, æthera uocare cẽſuit:
quod
quidẽ approbè fecit. Nã corpus quod aßiduè currit, ſimul
& diuinũ natura existimaſſe uiſi ſunt, &
quod eſſet eiuſ-
modi, æthera nũcupare, tanquam nulli eorũ, quæ bîc uiſun-
tur, idẽ ſoret, definierũt. Non enim oportet opiniones mor-
taliũ eaſdẽ ſemel, aut iterũ, aut iuxta quẽpiã paruũ num erũ
redire dicamus, ſed infinities. Qui autẽ id quod ambit,
& nõ corpora ſolũ, quæ lationem ſubeunt, eſſe purũ ignẽ
aiunt, quod uerò inter terrã, ſtellasq́; intercedit, aërem:
ij, ſi
quæ nunc Mathematicis rationibus abundè demonſtramus
fuiſſent ſpeculati, forſitan ab hac puerili opinione destitiſ-
ſent. Eſt enim animi ꝑquàm ſimplicis, putare ſingula quæ
motu ciẽtur ideo puſilla eſſe magnitudine, quòd nobis hinc
aſpicientibus appareãt eiuſmodi. Ergo tametſi uel anteà
inde ſupero loco contemplationibus hac de re dictum ſit,
eandem tamen rationem in præſentia quoq; dicamus.
Nã
ſi & interualla ipſa ſorent oppleta igni, &
corpora ex eo-
dem conſtarent, dudum cætera alia euanuiſſent, perijſſentq́; elementa.
At uerò nec aẽre ſolo plena ſunt interualla.
Nam
tum aer communis rationis æqualitatem at corpora eiuſ-
dem ſeriei, haud paruo exuperaret. Etiam ſilocus, qui in-
ter cœlum terramq́; interhiat, elementis duobus ſit opple-
tus: quandoquidem terræ moles, quæ totam etiam aquæ co-
piam complexa eſt: nullius (propè dixerim) particulæ ra-
tionem ſubit, ad ambiẽtem magnitudinem. At molis exceſ-
ſum in tanta fieri magnitudine haudquaquam uidemus, ubi
ex aqua ſecretionem ſubeunte aẽr confit, aut ex aëre ignis.
Sed quam tantilla ac perexigua aquæ portatio rationem
habet ad aërem, qui ex ea cooritur: eandem &
tota aqua
Nibil autem intereſt,
ſi quis ea non ex ſeſe uicißim gigni, æquas tamen uireis ha-
bere dicat. Nam hoc pacto uirium æqualitatem, magnitu-
dinibus eorum competere périnde eſt neceſſe, atq; ſi ex ſeſe
mutuò gignerentur. Patet igitur, neq;
aërem ſolum, neque
interpatentem oppleuiſſe locum.
Quæſtiones, Quomodo ignis &
aẽr ordinẽtur ad cœlũ.
Quare
qui à ſuperioribus aftris in vicina terræ loca ſit calor, vehe,
mentior ſit, quàm in aẽris regione media, aut ſupra. Et cur in
ſumma a aẽris regione nubes non ſiant.
_RE_liquũ eſt autẽ allatis' antè dubitationibus dicamus,
quonã pacto elemẽta duo, aër inquã, ac ignis, ad pri-
mi corporis poſitũ ſita ſint. Et quã ob cauſam calor à ſu-
pernis ſtellis ad loca, quæ ſunt circa terrã pfluat. De aëre
igitur prius locuti, ſicuti admonuimus dicamus deinceps
etiamnũ de hiſce rurſum. Itaq;
ſi ex aëre aqua cooritur, &
ex aqua aër: quanã de cauſa nubes ſupero in loco nõ conſi-
ſtunt? Nã eo magis interibi nubes cõſistere addecebat, quo
longius à terra locus ille diſtat, & algidior eſt, proptereà
quòd neq; adeò propè ſtellas existat, quibus calorifica uis
ineſt, neq; prope radios à terra refractos, qui quod feruore
caloris cõstitutiones ſegregẽt, uapores in nubẽ cogi prope
terrã uetant. Etenim nubiũ aſtrictiones ibidem fieri ſolent,
ubi iã radij ppterea deſinũt quòd in uastũ aërẽ effundan-
tur, diſperganturq́;. Igitur aut nõ ex quouis aẽre aqua fieri
aſſolet, aut ſi ex quouis ſimiliter fiat, qui circa terrã eſt, nõ
modò aẽr, ſed ueluti uapor existit. Próinde in aquam rur-
ſum cogitur. At uerò ſi uniuerſus aẽr tãtus exiſtẽs ſit ua-
por, aẽris naturas, et aquæ multũ excedere uidebũtur, ſi ſu-
pera interualla corpore quodã plena ſint, nec fieripoßit ut
igni, propterea quòd aßiccata iam forent cætera omnia,
quod telluriundi-
quaq; adiacet, aqua:
nam uapor non niſi aquæ ſecretio exi-
ſtit. Ad hunc igitur modũ, de hiſce addubitatũ ſit.
Nos
autem quæ ſimul, & ad mox dicenda, &
ad nunc dicta con
ducant deſinientes, dicamus. Quod enim ſupero in loco
conſistit, & ad lunæ globũ uſq;
porrigitur, corpus eſſe di-
uerſum ab igni, & aẽre, dicimus.
Verumenimuerò in eo
alius magis, alius minus purũ eſſe, ac ſyncerũ differentiasq́; ſortiri, &
in primis qua deſinendo, ad aërem, mundumq́;
terræ circumquaque incumbentem pertingit. Cùm autem
primum elementũ, & corpora quæ in eo ſunt, in orbem ſe-
runtur, ſemper id quod ex infero mundo, ac corpore illi con
tinuum eſt, ui motus diſgregatum accenditur, atq; calorem
efficit. Sic autẽ mẽte cõcipiamus addecet, hinc item ſumpto
exordio. Nam corpus, quod ſuperæ conuerſioni ſubeſt, ue-
luti materia quædã, quæ potẽtia ſit calida, frigida, arida, &
humecta, cæterasq́; alias omneis affectiones, quæ has comi-
tantur ſubeat, fit, ac eſt eiuſmodiratione motus, & immo-
bilitatis, cuius cauſam principiumq́; diximus anteà.
Gra-
uißimũ corpus, atq; frigidißimũ, terra inquam, &
aqua, in
medio, & circa medium ſegregata existunt.
Circa quæ illa
quoq; ſunt, quæ hiſce hærent, aër ſcilicet, atq;
id, quod quã-
uis ignem aſſueuimus appellare, ignis tamen haudquaquam
eſt. Siquidẽ ignis caloris experiẽtia, ac ueluti ſeruor exi-
ſtit. Verùm aduertere oportet, eius quod à nobis aër dici-
tur, uocaturq́;, quòd uaporem reſerat, terræq́;
exbalationẽ
habeat, partem unam, quæ circa terrã eſt, ueluti calentem,
humidamq́; eſſe:
alteram, quæ ſuperior eſt:
calidã iam eſſe,
atq; aridam.
Nam uaporis natura humecta, calidaq́;
eſt:
ex-
halationis, calida, & arida.
Eſtq́;
uapor, potẽtia ut aqua:
Cur igitur nubes ſupero in loco
non cõſiſtant, hanc eſſe cauſam existimandum eſt, inibi non
aẽrem ſolum, ſed potius ignem eſſe. Nibil autem uetat per
lationem quoq; orbicularẽ præpedirinubes, quò minus ſu-
pero in loco conſistant. Nam circũfundens aër uniuerſus,
quicunq; nõ intra eam capitur circunſerentiam, quæ efficit
ut tellus tota rotũda ſit, fluat eſt neceſſe: uidemus enim nũc
quoq; in ſtagnantibus terræ locis uentos cooriri, qui etiam
montes altißimos haudquaquam trãſcendũt. Diffluit autẽ
in orbem, prolabiturq́; aër, quod eũipſius uniuerſi cõuerſio
ſecum trahat, rapiatq́;. Nã ignis ſupero elemẽto, aër autem
igni continens eſt. Ex quo etiam fit, ut motus inhibeat, quò
minus in aquam cõcreſcat aër. Verùm ſemper quæcũq;
aëris particula pondus habere cœperit, extruſo in ſuperum
locũ calido, deorſum ruit: et alia, in parte ſurſum una cauſa
exhalãte igni emicat. Ac ita cõtinuè aëre aliud, aliud igni
oppletũ ꝑſeuerat: &
eorũ quodq;
aliud ſubinde, atq;
aliud
euadit. Quòd igitur nec nubes ſupero in loco fiant, nec in
aquam concretio, item quonam pacto de loco inter ſtellas,
terramq́; medio ſentire oporteat, &
quonam ſit locus ille
corpore diffractus, tot dicta ſint. At de calore genito, quẽ
Sol præstare ſolet, magis quidem per ſe, & exactè conue.
nit in commentario de ſenſu dicere. Nam calor, affectio
quædam ſenſus existit. Sed quam ob cauſam oriatur ca-
lor, cùm corpora illa cœlestia, haudquaquã eiuſmodi ſua-
pte natura ſint, dicendum nunc quoq;. Videmus itaq;
mo-
tum poſſe aerem ſegregare, atq; incẽdere, intantum ut fæ-
pius & quæ motu cientur, liquefieri uideantur.
Vtigitur
tepor gignatur, atq, calor, Solis latio dũtaxat, ſatis eſt effi-
cere. Nam, &
celerem eſſe lationem, nec longius abeſſe
Stellarum igitur latio celeris eſt, ſed abiuncta
procul. Lun{æ}uerò, deorſum quidem eſt, pigra tamẽ.
At
ſolari lationi utraq; hæc abundè cõpetunt.
Porrò calorem
unà cum ipſo Sole potißimùm gigni cõſentaneũ eſt rationi,
ſumpta ab hiſce, quæ hic fiũt, ſimilitudine. Etenim cùm quæ
dam hic ui ferũtur, uicinus aër maximè, calidus effici ſolet: id quod haud ſine ratione contingit.
Nam ſolidæ rei motio,
aërem in primis ſegregare poteſt. Igitur tum hanc ob cau-
ſam caloris feruor ad hũc ꝑtingere locũ aſſolet: tum quod
ignis aẽrem cõplexus, motionis ratione crebriter ſegrege-
tur: dißipeturq́;
atq;
ui deorſum feratur.
Quod autẽ ſu-
perus locus nec calidus ſit, nec ignitus: uel ſtellarũ diſcurſus
ſufficienti ſunt indicio: illic enim non fiunt, ſed infero in
loco: quanquàm quæ ualidiore motu cientur, ut ocyus ita
plenius igneſcere ſolent. Ad bæc Sol ipſe, qui calidus cùm
primis eſſe uidetur, candidus apparet, non igneus.
Flammæ cur in fummo aẽre appareant.
_H_Is autem pertractatis, quam ob cauſam flãmæ arden
ſtellæ diſcurrẽtes, &
uocati à quibuſdã tor-
res, et capræ circa cœlũ uiſantur, dicamus: hæc enim omnia
idem ſunt, atq; eadem de cauſa, intenſione tamen ac remiſ-
ſione diſparantur. Horum autem, &
aliorum complurium
principium eſt, hoc. Incaleſcente nanq;
à Sole terra, halitũ
fieri nõ ſimplicem, uti quidam putant, ſed geminum, neceſ-
ſarium eſt: alterum, uaporoſum magis, alterum magis ſpi-
ritoſum: humidi quidem halitum, quòd in terra, &
ſuper
terram existit, pauorem: terræ uerò præaridæ existentis,
anhelitum fumidum: è quibus, qui ſpiritoſus eſt eum calo-
ris beneficio inuehi: qui uerò humentior, ſubſidere ob gra-
uitatem. Et propterea id omne, quod à lunari ambitu ter-
, eleganter hoc pacto digestũ eſt.
Nam ſtatim ſubipſa cœli conuerſione ſitum eſt, quod cali-
dum, aridumq́; eſt, quem nũcupamus ignẽ:
ſiquidem nomi-
ne uacat, & cuilibet fumidæ ſecretioni cõpetit:
attamẽ quia
quod tale eſt, ex omni corporũ genere maximè ſuccendi, ae
conflagrare ſuapte natura poteſt, ideo ſic uti nominibus eſt
neceſſe. Sub hac uerò natura, collocatus eſt aër.
Noſſe aũt
oportet hanc ueluti ſuccenſionẽ, quam nũc ignem diximus,
circa eius ſphæræ extremum, quæ terram ambit, extenſam
eſſe: quo fit, ut cùm exiguũ, fortè fortuna motum nacta fue-
rit, ſæpe fumi modò inardeſcat. Nã flãma, ſeruor eſt ſpiri-
tus aridi. Talis igitur cõstitutio, cùm à circulari motu ali-
quo pacto agitata fuerit, qua potißimùm parte ardori cõ-
cipiẽdo idonea, accõmodaq́; eſt, eatenus ſuccẽditur.
Suc-
cenſionis itaq; poſitu, aut multitudine, diſcrimen obuenire
ſolet. Nam ſi longitudinem, latitudinemq́ habeat ſuc-
cenſio, ſæpius uidetur flãma collucens, propemodũ ita ut in
aruis fit ſuccenſis calamis. Sin autem longitudinẽ dun-
taxat habeat, tum fiunt quos uocãt torres, necnõ capræ, &
uagæ utcunque ſtellæ. Nam ſi in longitudinem magis,
quàm in latitudinem ſuccenſio porrigatur, cùm quaſ dam
ueluti ſcintillas diſpuere uidetur, & interim ardet:
quod
quidem ideo contingit, quia minutatim quidem, ſed priore
parte ignem obiter excipit: id eſt, quòd capra nominatur:
cùm uerò hac affectione caret, torris. Sin uerò exhalatio-
nis lõgitudo in multas ſimul, & exiguas parteis diſſemina-
ta ſit, & latitudo, atq;
craßitudo ſe conſimiliter habeant,
tum fiunt quæ creduntur uulgò uagari ſtellæ. Interdum
igitur exhalatio, motionis opera deflagrans, eaipſa gignit.
Interdum ab aëre ob refrigerationem conſistente, calidum
. Vnde etiam fit, ut eorum delatio
proiectioni magis, quàm incenſioni aßimiletur. Dubitaue-
rit enim quiſpiã, utrũ ſtellarũ excurſus haud aliter proue-
nient, quàm lucernæ ſubdita exhalatio è flamma ſupera in-
feram lucernã reaccendit (mira enim eſt eiuſce rei celeri-
tas, ac iactui aßimilis: nec périnde fieri uidetur, quaſi alius,
ac alius ſubinde oriatur ignis) an corporis cuiuſpiã eiuſdẽ
proſectiones exiſtant? Mihi ſanè uidetur, eos præter utrũq;
fieri.
Nã &
périnde fiunt, ut flammæ ardentis lucernæ, per
fumum in extinctam irruptio lucernã efficitur: &
nonnul-
la, quòd extrudantur, ideo proijci ſolent, ceu nuclei, qui è
digitis elabuntur, dißiliuntq́;: adeò ut in terrã, mareq́;
de-
ferri tum noctu, tum interdiu, cùm ſudũ ſuerit, uideantur.
Sed in partem elabũtur inſernã, propterea quòd denſa-
tio propellens, ea deorſum uerſus excutiat. Próinde ipſa
quoq; ſulmina in præceps ſerri ſolent:
hæc enim omnia, ſe-
cretio, quæ extruſionis ratione cõmittitur, non incenſio, gi-
gnere ſolet: quippe cùm natura calidũ omne, inſitũ habeat
ut ſurſum uerſus ſeratur. Quæcũq;
igitur ſuperiore in lo-
co conſistunt, cõflagrante fiunt exbalatione. At quæcũq;
inſeriore, ſecretione exhalationis proueniũt, quòd ea cùm
ſit humidiuſcula frigefiat, atq; coagmẽtetur.
Nam hæc cùm
coit, ſpiſſaturq́;, deorſum uergendo, id propellit, ac cõtor-
quet infernè, quod caloris eſt particeps. Ratione uerò po-
ſitus utcũq; exhalatio ſuo in ſitu forte fortuna latitudinem
habuerit, atq; altitudinem:
ita demum aut ſurſum, aut de-
orſum, aut ad latus commeat. Sed magna ex parte in
obliquũ, quod duabus cieatur lationibus, ui quidẽ, infernè:
natura autem, ſupernè: cũcta enim eiuſmodi per dimetien-
tem lineam ferri ſolent. Quocirca &
diſcurrẽtium ſtella-
Omnium
igitur horũ cauſa, tanquam materia, eſt exhalatio. At tan-
quam mouens, interdum ſupera latio, interdum aëris con-
creſcentis coagulatio. Hæc autem omnia infra lunam fiunt.
Argumento eſt ipſorum celeritas, eorum motui perſimilis,
quæ à nobis iaciuntur, lacertisq́; noſtris cõcorquentur, quæ
uidentur planè multò, ſtellis, luna, ſole, meare celerius: quòd
non procul à nobis diſtent.
Imaginum multarum, velut hiatum, fouearum, colorũ cruen,
torum nocte apparentium cauſæ.
POrrò multa in cœlo quandoq;
phãtaſmata uiſaq́;
cõ-
foueæ, colores ſanguinei: quorũ omniũ eadem quoq;
cauſa
existit. Nã cùm palàm ſuperus aër adeò cõſistat ut flagret,
& incendiũ quãdoq;
emergat eiuſmodi, ut flammã ardere
quãdoq; ut quaſi torres, aut ſtellas procurrere arbitremur:
nihil eſt abſurdi, ſi aër idem cõcreſcens uarios præferat co-
lores. Nam tam lumen minus per denſius tranſparens cor-
pus, quàm aër refractionẽ ſuſcipiẽs, colorũ uarias, ac mul-
tiplices faciet uiſiones. In primis uerò punicei, et purpurei:
quòd hi potißimùm miſtura ignei, cãdidiq́;, alteri ſuperin-
dito, tẽperari ſoleãt. Indicio ſunt ſtellæ, quæ ſi oborientes,
occidẽtesq́; per æſtum, aut alioqui per ſumũ ſpectẽtur, pu-
niceæ apparẽt. Idẽ quoq;
refractione efficiẽt, cùm ſpeculũ
fuerit eiuſmodi, ut nequaquam figurã, ſed colorẽ ſuſcipiat.
Sed cur hæc paruo tẽporis ſpacio edur ent: cõstitutio, quæ
citò abſumitur, in cauſa eſt. Hiatus aũt lumine interrupto,
cærulei, atríue coloris interuẽtu, efficit & aliqua uideatur
ineſſe pfunditas. Atq;
ex eiuſmodi etiã torres frequẽter ex-
cidunt: nimirũ ubi amplius cõcreuerit.
Sed cùm adhuc coit,
In ſumma atrũ cãdido permistum
ceu flamma fumo, multas colorum uarietates cõmittit. In-
terdiu igitur ſoleos fieri prohibet. At noctu cæteri præter
puniceũ, quia concolores ſint, uiſum deſugiunt. Igitur ſtel-
larum tranſcurrentium, corũ quæ incendio ſiunt, & omniũ
in ſupero oſtentorum, quæ ſunt eiuſmodi, ut repentinas in-
gerant uiſiones, has eſſe cauſas putare operæpretium eſt.
De Cometis, priſcorum opiniones, ac ſolutiones ipſarum.
_PO_rrò de Cometis, &
uoeato lacte edißeramus, allatis
Anaxagoras igitur, atq;
Democritus Cometas eſſe aſſerũt,
ſtellarũ errantiũ coapparitionẽ, cùm, quia propius acceße-
rint, ſeſe tangere mutuò uidentur. At eorũ nonnulli, qui
Italiã habitant, Pythagoreiq́; uocitantur, cometen è ſtel-
lis errantibus unã eſſe dicunt: uerùm nõ niſi longo interpo-
ſito tempore cõparere in cœlo, & parum ab Sole digredi.
Id quod etiã Mercurij ſtellæ obuenit.
Nam quia nõ ad-
modũ ab Sole recedit, ſæpe cùm ſe uiſendã præſtare debe-
ret, occultatur. Próinde nõ niſi lõgo tẽpore interiecto cer-
ni ſolet. Hippocrates autem ille Chius, &
eius diſcipulus
Aeſcbylus, nõ ſecus quàm hidixere, uerùm nõ à ſeſe habere
comam, ſed dum errat interdũ eã ratione loci aſſumere, di-
cunt: nimirũ cùm ab humore, quẽ ad ſe attrahit, Solẽ uer-
ſus aſpectus noſter reſrãgitur: quia uerò inter cætera ſyde-
ra tardißimè à Sole relinquitur, nõ niſi plurimo tẽporis in-
teriecto, ita demũ apparere, ut cùm eodẽ ex loco, toto ſuo
circulo relictũ ab Sole cernitur: ac ipſum ab Sole deſeri, &
ad auſtrũ, & ad ſeptẽtrionis.
In intermedio igitur tropico-
rum loco, aquã ad ſeſe nõ attrahere, quòd ea ibi ob Solis la-
Cùm uerò ad auſtrum
accidit, talis humoris copia perfrui. Verùm quia ſupera cir
culi portio parua eſt, infera longè maior, nõ poſſe aſpectũ
hominis refractũ, ad Solem peruenire, ſiue is austrino tro-
pico propmquus feratur, ſiue in æstiuo ſolstitio exiſtat. Quocircanec in hiſce quidem locis cometen ipſum gigni.
At cùm ab Sole ad aquilonẽ digreſſus fuerit, comam acci-
pere: quia circuli portio quæ ſupra horizontem eſt, magna
ſit: quæ uerò ſubter, exigua:
tũc enim aſpectum hominis ad
Solem facilè pertingere. Hiſce autẽ omnibus euenit quædã
cõmuniter, quædam ſeparatim impoßibilia dicere. Primò
igitur, qui cometen, è j
poßibilia dicunt. Nam ſtellæ uagæ omnes, ab Sole in ſigni-
fero relinquuntur. Ac cometæ non pauci extra ſigniferum
uiſi ſunt. Déinde &
plures uno ſæpe ſimul facti ſunt.
Ad
bæc ſi ob refractionẽ comam haberent, quẽadmodũ Hip-
pocrates, & Aeſchylus aiunt, aliquãdo ſydus hoc etiã citra
ullos crines apparere oportuit: quãdoquidẽ &
ad alia loca
ab Sole digreditur: cæſariem autem nonubiq;
geſtat.
Nunc
autẽ præter quinq; illas ſtellas, nulla in cœlo uiſa eſt.
Sed hæ
frequẽter ſimul omnes ſupra horizontem eleuatæ uiſuntur.
Nec minus cometæ: cùm omnes hæ quinq;
apparent, quàm
cùm non apparẽt, ſed quædam Solem ſubeunt, plerũq; facti
conſpiciuntur. Aduerò neid quidẽ uerùm eſt, cometen ſub
ipſo ſeptẽtrione ſolũ fieri. Inſuper &
Sole circa æstiuũ
ſolstitiũ exiſtente. Nã &
magnus ille cometes, qui haud ita
multò antè factus eſt, quàm Achaia terræmotu quateretur,
& in eã maris inũdatio introrũperet ab occaſu æquinoctia
li emicuit. Et in Auſtrinacœli regione multi iã facti ſunt.
Porrò magiſtratum gerente Athenis Eucle Molonis filio,
regione cœli ſub ſeptentrionibus, crinitũ ſydus apparuit: quãuis &
ipſi affirment, fieri non poſſe ut tanta refractio
fiat. Cõmune autẽ eſt hiſce, &
illis, qui cometen ſtellarum
errantiũ coniunctionẽ, atq; contactum eſſe aſtruunt, primò
quidem è numero ſtellarum cœlo adhærentium nonnullas
comã accipere. Quain re, non Aegyptijs modò præſtanda
fides eſt (nam & illi id aiunt) ſed &
nos uidimus.
Nam
ſtella quædam ex hiſce, quæ in caniculæ coxa ſunt, comam
habuit, languidã tamen, atq; obſcurã.
Qui enim eam inten-
tis oculis aſpectabant, ſplẽdorem agnoſcebãt exiguum: qui
uerò ſenſim conſpectum in eam quaſi obiter iactabant, ma-
iuſculum. Adbæc quotquotnoſtra tempeſtate uiſi ſunt, ſine
occaſu ſupra horizontem euanuerunt, paulatim ita emar-
ceſcentes, atq; abſumpti, ut nec unius ſtellæ corpus, nec plu-
rium reliquerint. Nam &
magnum illud ſydus, quo de
ſuprà mentionem fecimus, tempore hyberno, rigente gelu,
atq; cœlo ſereno, ueſperi, Aristeo Prætore apparuit.
Ac
prima quidem die uiſum non eſt, quòd ante Solis occaſum
delituerit, poſtea autem apparuit: nam quàm minima fieri
poteſt diſtantia, Solem reliquit, & mox occubuit.
Lumẽ ue-
rò ad tertiam uſq; cœli partem, inſtar ſaltus porrigebatur,
unde & uiæ nomen accepit.
Porrò ad uſq;
baltheum con-
ſcendit Crionis, inibiq́; diſſolutum fuit.
At
opinionem ſuam aſtruere contendit. Nam poſt cometarum
diſſolutionem ſydera quædã fuiſſe conſpecta aſſeuerat. Ad
hoc haudquaquã interdum fieri, interdũ non fieri, ſed ſem-
per oportebat. Præterea ipſi quoq;
Aegyptij ſtellas er-
rantes, tam inter ſe, quàm cum fixis, coire aiunt. Atq;
ipſi
iam ſemel, atq; iterum uidimus louis ſtellam in Geminis
ſed cometem
factum, nequaquam. Inſuper &
ratione hoc ipſum patet.
Nam ſtellæ tametſi maiores, minores´ ue apparẽt, attamen
per ſe indiuiduæ uidentur eſſe. Vt igitur ſi indiuiſibiles eſ-
ſent, ſuo cõtactu magnitudinem haudquaquam maiorẽ red-
derent: ſic etiã cùm indiuiſibiles non ſint, ſed appareant,
ſuo coitu, ac concurſu nihilo maiorem præferre molem ui-
debũtur. Quas igitur de ipſis cauſas diximus, falſas eſſe,
etiam ſi non per plura, at per hæc, abunde perſpicuum eſt.
De Cometis, eorum cauſis, ac differentia.
_C_V m autem de hiſce, quæ ſenſui peruia non ſunt, ſat
eſſe iuxta rationem demonſtratum putemus, ſi ad id
quod fieri poßit ea reduxerimus, ex hiſce quæ in præſen-
tia dicuntur, existimauerit quiſpiam de hiſce maximè ad
hunc modum uſu uenire. Supponimus enim mundi terræ
circũfuſi primam eam omnem partem quæ orbiculari ſub-
eſt lationi, exhalationem eſſe calidam, aridamq́;. Eam autẽ,
& inſuper aẽris, quẽ ſuo in ſinu fouet, ac ambit, haud pa-
rum circularis latio, ad motus ſecum circa terram raptat,
uerſatq́;. At interim dũ illa fertur, ac mouetur hoc pacto,
qua fortè fortuna fuerit bene temperata, ſæpe incenditur: ob quod &
illos ſparſorum ſyderum diſcurſus fieri dici-
mus. Cùm igitur ob ſuperiorum corporum conuerſionem
in eiuſmodi denſitatem igneum inciderit principium, neq;
tam uehementer multum, ut continuò, & diu exurere
queat, neq; porrò tam debile, ut ſtatim extinguatur, ſed ua-
lidius, & quod diutius poßit permanere, ſimulq́;
contin-
gat ut ſubuolet in eum locum probè temperta exhala-
tio, aptaq́; ut incendatur, tum id, ſydus crinitum fit, quam-
cunq; figuram ſurrecta exhalatio contraxerit.
Nam ſi un-
coma-
rum modo in uertice, hiſpida) nuncupatur. Sin autem
oblonga, pogonlas (quaji dicas, barbata, & cui inferiore
ex parte in ſpeciem barbæ longæ promittitur iuba) uocita-
tur. Vt autem huiuſmodi latio, ſtellæ latio:
ſic &
ſtatio
ſtellæ ſtatio uidetur eſſe. Idem enim propemodum fit, ac
ſi quiſpiam torrem, aut paruum ignis principiũ, in palea-
rum cumulum, aceruumq́; immiſerit, atq;
iniecerit.
Nã &
ſtellarum diſcurſus, huic rei perſimilis apparet. Citò nanq;
ob ſuccenſæ materiæ accõmodantiam, in longitudinem ſe-
quela quadã ſerpit. Itaq;
ſi id edurarit, nec trãſeũdo emar-
cuerit, qua potißimũ parte ſuccenſio denſet, lationis pro-
fectò initium, excurſionis fiet finis. Tale eſt &
crinitũ ſy-
dus, utpote quod, non aliter quàm ſtellæ diſcurſus, princi-
pium in ſe, finemq́; habeat.
Cùm igitur cõstitutionis prin-
cipium in ipſo inferiore loco existit, per ſe cometes appa-
ret. Cùm autẽ ſub aliqua ſtella aut errantium, aut cœlo af-
fixarum, motionis opera constiterit exhalatio, tum ex hiſce
quæpiã, fit cometes. Nec enim coma, ipſis adhæret ſtellis,
ſed ſicuti coronæ circa ſolem, ac lunam apparent, ſydera
ipſa quãuis aliò demigrent, ſequẽtes, ubi aẽr adeò denſatus
eſt, ut hæc affectio ſub ſolis itinere fieri queat, ſic & astris
ipſis coma, ceu corona existit. Verum corona, tali colo-
re ob refractionem inſignitur. Atcomæ, colorem quem
præferunt in ſeſe habent. Cùm igitur iuxta ſtellam aliquam
talis concretio facta fuerit, cometes eodem quo ſtella motu
ferriuideatur eſt nec eſſe. Cùm uerò per ſe cõstiterit, tum
ſubſidens, & relictauidetur.
Nam latio mũdi, qui circa ter-
ram eſt, agnoſcitur eiuſmodi. Hoc autem maximè in-
ſinuat cometen non eſſe perinde ut coronam, refractioncm
aut quemadmodũ Hippocrates affirmat, ad ipſum ſole fiat,
quod & plerũq;
cometes per ſe, &
ſæpius quàm circa ſtel-
las quaſdam definitas fieri ſoleat. Sed de area, hoc eſt coro-
na, poſterius cauſam dicemus. Quòd autẽ ignea ſit come-
tarum constitutio, hinc coniectare licet. Nam ſi plu-
res fiant fatus, & qualores portẽdunt:
perſpicuũ enim eſt,
eos ideo gigni, quòd eiuſmodi ſecretio redundet intãtum, ut
neceſſariò aër aridior efficiatur, & ſublatũ humidum co-
pia exhalationis ſeruidæ adeo diſcutiatur, ac diſſoluatur, ut
non facile conſiſtere, ac denſari in liquorem poßit. Sed de
hac item affectione dilucidius ſumus dicturi, cùm loquendi
de flatibus tẽpus affuerit. Cùm igitur crebri, ac plures ap-
parent, ſicuti dicimus, aridus admodùm, & flatuoſus red-
ditur annus. Cùm uerò rariores, &
magnitudine non pér-
inde inſigni conſpiciuntur, haudquaquàm ex æquo tale
quippiam fieri ſolet: uerumenimuerò exceſſus quidem fla-
tuum uel in duratione, uel in magnitudine, magna ex parte
committitur. Quandoquidem &
cùm lapis ille, qui aqud
Aegopotamos oſtẽditur, ex aëre cecidit, uẽto ſublatus exci
dit interdiu, comete quoq; illis noctibus flagrãte.
Atq;
cir-
caid temporis, quo magnũ illud crinitum ſydus apparuit,
ſicca fuit byems, & aquilonia.
Necnon æstus ille maris,
qui Achaiam inuaſit, ob flatuum cõtrarietatem factus eſt. Nam ſinum ipſum aquilo occuparat:
&
extrà, ingens ſpi-
rabat auſter. Præterea Nichomacho Athenis imperãte,
circa æquinoctialẽ circulũ paucis diebus cometes apparuit,
exortu ſuo nequaquam u@ ſperi facto: quo adbuc regnante,
uentum illum, qui circa Corinthum debacchatus eſt, factũ
eſſe accidit. Cur autem plures non fiant cometæ, nec ſepe,
extra tropicos potius fiant, quàm intra, in cauſa eſt
ſolis, aſtrorurnq́; latio, quæ non modò calidum ſecernit, ue-
rùm etiam id ſegregat, quod conſistit. In primis ut
ſa existit, quòd in lacteicirculi regionem, plurimæ exha-
lationes còngregentur.
De circulo lacteo Priſcorũ opiniones.
CAP.
VIII.
_I_ Am uerò qualuer, &
quã ob cauſam fiat lac, necnõ quid
ſit, dicendũ eſt. Sed prius quæ ab alijs de hoc quoq;
dicta
fuere, percurramus. Quidã igitur ex bis, quos pytbagoreos
uocitant, uiam eſſe bãc aiunt. Alij cuiuſdã astri de cœlo
lapſi, iuxta cœli cõflagrationem, quã ſub Phaẽtbonte ferũt
accidiſſe. Alij ſolis, quem per hũc circulũ aliquando ferri
dicunt. Hunc igitur locũ ueluti cõbustũ, aut quampiã aliam
id genus affectionem paſſum eſſe, ab eorum latione uolunt. At illud perabſurdũ eſt, non animaduertere, ſi ea foret cau-
ſa ſigniferum quoq;, &
quidem potius, quàm lactis circu-
lum, baud aliter affectum eſſe oportere: quippe cùm erro-
nes omnes, & nõ ſol duntaxat, in eo ferantur.
Totus autem
circulus, nobis eſt cõſpicuus: ſemper enim eius ſemicirculus
nocturno tẽpore apparet, ſed nibil id genus ſubijße uide-
tur: niſi ſi qua ipſius particula lacteo circulo ſeſe applicue-
rit. Anaxagoras uerò:
at que Democritus, lac eſſe quo-
rundam ſyderum lumen aßerunt: ſolem enim dum ſub ter-
ra fertur, ex ſtellis quaſdam non aſpicere. Quæcũq;
igitur
ab ſole aſpiciuntur, earum lumen non uideri: inbiberi enim
à ſolis radijs. Quibuſcunq;
autem tellus ipſa obſistit, quo
minus à ſole aſpiciantur, barum proprium lumen eſſe lac
aiunt. Sed quod impoßibile ſit, patet.
Nam lac, aßiduè idem
in eiſdem existit astris: apparet enim maximus circulus.
Quæ autem ſtellæ à ſole non aſpiciuntur, ſemper diuerſæ
loco. Oportebat igitur, migrante ſole transferri &
ipſum
lac: nũc uerò boc fieri minimè uidemus.
Adbæc ſi, quẽadmo
dum in cœlestiũ rerũ cõtemplationibus demõſtratũ eſt, ita
ſeſe habeat, & ſolis magnitudo maior ſit quàm terræ, et di-
ſtantia ſtellarũ à terra multiplicatio maior ſit, quàm ſolis
ab eadẽ, quẽadmodũ ſolis à terra, quàm lunæ maior eſt ali-
cubinõ procul à terra turbo ille, qui à ſole initium ſumit,
radios cõmittet, cõtingetq́;: nec terræ umbra, quam noctem
appellitant, ad aſtra pertinget, ſed ſolem ſydera omnia cir-
cunſpicere, & eorũ nulli terrã obſistere, neceſſe eſt.
Eſt
autem præterea delacte, tertia quædã opinio. Quidam
enim, lac ipſum périnde at q; crinitũ ſydus, eſſe refractionẽ
noſtri aſpectus ad ſolem, dicũt. Sed &
boc fieri nequit.
Nã
ſi & uidens, &
ſpeculum, &
totũ id, quod conſpectui ob-
uiam eſt, quieſcãt, in eadem ſpeculi parte, eadẽ uiſionis por-
tio apparebit. Sin uerò ſpeculum, &
res conſpecta in ea-
dem ad id quod uidet acquieſcit diſtantia, ſed inter ſe nec
æquè celeriter, nec eodem ſemper interuallo moueantur,
fieri proſectò non poterit, ut eadem uiſio in eadem ſpeculi
parte conſpiciatur. At ſtellæ, quæ in lacteo circulo fe-
runtur, & ſol quem uerſus refractio fit, &
ſimiliter, &
ex
æquo à nobis distantes, & à ſeip ſis autem minimè, manen-
tibus nobis mouentur. Interdum ſiquidem media nocte in-
terdum diluculo, exoritur Delphin: Lactis autem partes,
eædem in unaquaq; manent.
Atqui non oporteret, ſi lac
emphaſis atq; uiſio eſſet, imò ne in eis quidẽ locis bæc fo-
ret affectio. Præterea noctu in aqua, &
id genus fpeculis
lac ſpectantibus apparet. Sed quî fieri poteſt, ut tum afpe-
ctus in aduerſum, ſolẽ uerſus refrangatur? Patet igitur ex
meantiũ ullius uiam, neq;
ſtellarũ
quæ nõ uidẽtur iubar, neq; refractionem eſſe.
Hæc autẽ ſola
ferè ſunt, quæ ad hoc uſq; æui ab alijs tradita ſunt.
Nos ue-
rò reſumpto quod ſubiecimus principio, dicamus. Dictum
enim eſt prius extremã aëris particulã uim ignis babere, ut
aëre motus opera diſcreto, cõstitutio ſecernatur eiuſmodi,
qualẽ crinita itẽ ſydera eſſe dicimus. Operæpretiũ autẽ eſt
intelligamus, tale quippiam fieri, quod in illis cùm ipſa ta-
lis ſecretio haud quaquàm per ſe, ſed ſub aliqua ſtella, aut
cœlo adfixa, aut errante fuerit facta. Tum enim eiuſmodi
cometæ cernũtur, ppterea quòd ſtellarũ lationem ſequan-
tur, périnde atq; ſolẽ talis ſecretio, in qua per refractionẽ,
coronã apparere dicimus, ubi fortè fortuna fuerit ita tẽpe-
ratus aër. Quod autẽ circa unã ſtellã cõtingit, id circa to-
tum cœlum, ſuperamq́; lationẽ uniuerſam fieri accipiamus
oportet. Nã ſi unius ſtellæ motus ſuccendere queat, nõ etiã
fuerit abſurdũ cunctarũ lationẽ, tale quid cõmittere, ac ignẽ
excitare, præſertim in qua cœli parte dẽſißimæ, & pluri-
mæ & maximæ ſunt ſtellæ.
Igitur ſignifer ob ſolis, &
er-
ronum lationẽ, buiuſmodi cõstitutionẽ tenuat, ac diſſoluit. Próinde pleriq;
cometæ extra tropicos fiũt.
Præterea neq;
circa ſolẽ, neq; circa lunã coma fieri ſolet.
Nã ocyus eiuſ-
modi concretionẽ diſcernũt, quàm ut cõſistere queat. lpſe
autẽ circulus in quo lac, ſpectantibus apparet, & maximus
eſt, et ita ſitus, ut poſitu tropicos haud parũ excedat. Ad-
bæc locus ipſe maximis, ſplẽdidißimisq́; ſtellis &
inſuper
biſce quas fparſas nũcupãt, oppletus eſt (quod et oculis cer
nere licet) adeò ut his de cauſis aßiduè, ac ſemper tota hæc
coaceruetur concretio. Cuius rei ſignũ eſt.
Nã in buius cir-
culi parte altera, quæ candorẽ duplicato maiorem præfert,
in bac enim maiores, denſioresq́;
ſtellæ ſunt,
quàm in altera: quaſi non alia ulla de cauſa iubar, quàm ob
ſtellarũ lationẽ, fiat. Nã ſi hoc in circulo fiat, in quo pluri-
mæ ſunt ſtellæ et buius ipſius circuli magis in ea parte, quæ
multis, ac magnis ſtellis diffarcta apparet, bãc eſſe cauſam
affectionis familiarißimã existimare par eſt. Sed tũ circu-
lũ, tum ſtellas, quæ in eo ſunt, ex deſcriptione contẽplemur.
Quas autem ſparſas uocitant, non licet in pilã ad bunc
intrudere modum, quòd nullam ulla unquam babeat poſi-
tionem, quæ oculo notari poßit, id quod in cœlũ afpectan-
tibus dilucidum eſt: in boc enim circulo ſolo, quæ inter la-
tera iacent, ſtellis plena ſunt eiuſmodi: in alijs uerò circulis,
Quare ſi cauſam cur co-
metæ appareãt, quaſi mediocriter dictã recipiamus: &
de
lacteo cãdore haud aliter habere ſentiẽdũ eſt. Quæ enim ibi
affe ctio circa unã ſtellã existit, bãc eãdẽ circa circulũ quẽ-
piam effici cõtingit. Eſtq́;
lac ipſum (ut ita dixerim) ueluti
definitũ: facta ꝑ ſecretionẽ maximi circuli coma.
Et pró-
inde (ut iã dictũ eſt) nõ multi, neq; ſæpe fiũt cometæ, quòd
talis cõstitutio in bũc ſemper locũ, & cõtinuè excreta ſit,
& per ſingulas excernatur circuitiones.
De biſce igitur,
quæ in mũdo terræ circunfuſo, qui ſupernis adbæret latio-
nibus fieri ſolẽt, de ſtellarũ diſcurſu, flãma ardẽte, & inſu-
per de crinitis ſyderibus, ac uocato lacte, dictũ eſt: tot enim
ferè ſunt affe ctiones, quæ circa huncce locum apparent.
De cauſis pluuiæ, nubibusq́;
, ac caliginis differentia.
CAP.
IX.
_DE_ loco uerò ab iſto poſitione ſecundo, à terra uerò
aẽris locus
existit) & biſce, quæ in ſuperiore eius parte contingunt,
agendum eſt. Oportet autem &
borum principia ſuma-
mus, & cauſas omniũ ſimiliter.
Principium igitur ut mo-
uens, præcipuumq́;, &
omnium primum, circulus ille est,
in quo manifestè ſolis latio, quæ ſegregat, congregatq́;, eo
quòd terræ propius, remotius´ ue fiat, generationis, atque
corruptionis cauſa existit. Manente terra, humor qui
circa eam eſt, in uaporem à ſolis radijs, & ab alio calore
ſuperno cõuerſus, in ſublime tẽdit. Calore uerò, cuius ope-
ra ſurrigebatur, uaporem deſerente, atque altero in ſupe-
rum locum diſperſo, altero etiã extincto, quod longius in
aërem, qui ſuper terrã eſt, euebatur: uapor, frigore contra-
cto ob caloris destitutionem, atque loci naturam, rurſum
conſistit, & ex aëre fit aqua, quæ posteà quàm genita eſt,
Eſt aũt balitus, qui ex aqua or-
tum habet, uapor. Qui uerò ex aëre in aquã mutari ſolet,
nubes. Nebula autẽ, nubis in aquã concretæ ſuperfluitas.
Próinde, ſerenos dies potius, quàm pluuios, portẽdit:
quip-
pe quæ ueluti nubes infœcũda, & ſemine exbauſta exiſtat.
Circulus autẽ iste, ſolis circulũ imitatur: ſimul enim ille ad
latera, & iste ſurſum et deorſum mouetur.
Atq;
cõſideraſ-
ſe oportet bũc ueluti fluuiũ aëris, & aquæ {pro}miſcuũ, in or-
bem ſurſum ac deorſum fluere. Nã cùm ſol prope terrã fer-
tur, uaporis fluuius in ſublime effluit: cùm uerò ſe dimouit,
aquæ fluuius in terrã defluit: quod citra ullã intercapedinẽ
haud abſq; ordine fieri ſolet Quare ſi priores Oceani no-
mine, inuolucri cauſa utebãtur, bũc fortaßis fluuiũ dixerint,
qui circa terrã fluit. Humore aũt ſemper in altũ ui caloris
ſcandẽte, et rurſus deorſum ad terrã ob refrio
te, cõtingẽtibus affectibus, & eorũ ꝗ
priè no mina poſita ſunt. Nam cùm minutatim deſcendit,
ſtillæ cùm per partes maiuſculas, pluuia nuncupari ſolet.
Roris, ac pruinæ cauſæ.
_E_X eo autem, quod interdiu euaporat, quantumcũque
attolli in ſublime nequiuerit, ob caloris ipſum eleuan-
tis, ad uaporem qui ſurrigitur, paruitatem cùm rurſum de-
ſcendit concepto per noctem frigore, ros & pruina uoci-
tatur. Pruina quidem, cùm uapor fuerit antè conglaciatus,
quàm rurſum in aquam concreuerit. Fit autem per bye-
mem, & potißimū frigidioribus in locis.
Rosuerò, cùm
in aquam uapor fuerit denſatus, & nec tepor tantas ui-
reis babuerit, ut quod ſublatum ſit aßiccare: necitidem fri-
gus, ut ipſum uaporem gelare, propter uel loci, uel tem-
poris naturam calentiorem quiuerit. Ros enim per temp
temperatioribus locis naſci ſolet:
pruina,
uti dictum eſt, contrà. Conſtat enim uaporem aqua eſſe ca-
lidiorem: quippe qui ſubleuantem adhuc ignem habeat.
Quare pruinæ cõcretio ad frigiditatem pertinet maiuſ-
culam. Fiunt autẽ ambo, nõ niſi ſerena nocte, &
à uen-
tis ſilente. Nã neq;
cùm ſudum, ſerenumq́;
nõ fuerit, attol-
letur quicquam, neq; ſpirãte uento cõſistere poterit.
Quæ
ideo fieri, quia uapor non longè à terra ſurrigatur, indicio
eſt, pruinã in mõtibus nõ gigni. Huius rei duæ ſunt cau-
ſæ. Vna bæc eſt, quòd è locis bumilibus, &
aquoſis in ſub-
lime attollitur. Pròinde calor cuebẽs, quaſi qui pondus fe-
rat maius, quàm ſuis congruat uiribus, in locum admodùm
altũ ſurrigere illud nequit, ſed baud procul à terra rurſum
dimittit. Altera, quòd aër, qui in locis editioribus eſt ma
ximè fluit, agitaturq́;, atq;
constitutionẽ eiuſmodi diſſoluit,
ac dißipat. Fit aũt ubiq;
ros flãte auſtro, nõ aquilone, præ-
terquàm in Ponto, ubi cõtrà uſu euenit. Nã ſpirante aqui-
lone, ros fieri ſolet: auſtro, nõ ſolet.
Cauſa autẽ ſimiliter
babet atq; illud, quòd tẽperatis, nõ bybernis tẽporibus ros
gignitur. Etenim tẽperiẽ auſter importat, aquilo byemem:
algidus enim eſt, qua re exhalationis calorem ſuo frigore
extinguit. At in Ponto nõ tantam tẽperiem cõmittit auſter,
ut uapor cooriri queat. Sed aquilo frigore ſuo circumobſi-
ſtens, calorem congregat, adeò ut calor maior uchementius
uaporẽ eliciat. Quod etiam extra pontum fieri, ſæpenume-
ro cernere licet. Nam putei flante aquilone, quàm auſtro,
largius uaporẽ euomũt: uerùm aquilonij flatus antè calorë
præſocant, quàm ut ulla uaporis copia conſiſtat: at auſtrini
exhalationem aſtringi ſinunt. Porrò aqua non périnde hîe
concreſcit, atq; co in loco qui nubes complectitur.
Niuis cauſæ, &
accidentia.
_T_Ria ſiquidem corpora cõſistẽtia ob frigus, aqua, nix,
grando, illinc uenire ſolent: quorũ duo pari ratione,
ac eiſdem de cauſis, quibus ea quæ fiunt nõ procul à terra,
effici aſſolent, intẽſione tamẽ, ac remißione, multitudine, &
paucitate diſcrepant. Nix nanq;
, &
pruina, itẽ pluuia, &
ros ſunt idem: uerùm illud multũ, hoc paucũ existit.
Nã plu
uia fit ex multo uapore frigeſcẽte. Cuius cauſa eſt tum loci,
tum tẽporis amplitudo, in quo, & ex quo colligitur.
Ros
uerò paucũ quid existit: nã cõstitutio, ſingulorũ dierũ, &
locus, paruus existit: quod &
ortus celeritas, &
parua mul
titudo ſigniſicant. Cõſimiliter pruina &
nix, ſeſe habẽt.
Nã cùm nubes ſuerit cõgelata, nix:
cùm uapor, pruina emer
git. Quocirca uel tẽporis, uel regionis frigidæ indiciũ exi-
ſtit: non enim, niſi ſrigus dominaretur, congelaſceret:
cùm
multam adhuc retineat caliditatem. In nube nanq;
multus
adhuc calor ineſt, qui ex eo ſupereſt igni, qui à tellure hu-
morem in uaporẽ cõuerſum ſuſtulit. At grando illic quidẽ
fit: in quo autẽ loco uapores nõ longè à terra inuehuntur,
hæc deſicit. Nã (ſicuti diximus) utillic nix, ita hîc pruina:
itẽ ut illic pluuia, ita hîc ros enaſci aſſolet. Sed ut illic gran-
do, ita hîc ſimile nullũ è regione aßignari poteſt: cuius cau-
ſa, cùm de grandine dixerimus, erit perſpicua.
_S_Vmere autem ſimul oportet, &
quæ circa eius ortum
contingant, & quæ haudquaquam ſeducant, quæqúe
haud præter rationem eſſe uideantur. Grando nanque gla-
cies eſt: concreſcit autẽ aqua per byemem.
Ipſæ uerò gran-
dines uere, & autumno potißimum fieri ſolent, déinde &
æſtate, hyeme autem rarenter, & tum cùm non admodum
Atq;
in totum grãdines, in locis
tẽperatioribus fiunt: niues, frigidiuſculis.
Metas autẽ egre-
ditur rationis & illud, aquã ſupero in loco cõgelari.
Nã
neq; fieri poteſt, ut aqua antè cõglaciata ſit, quàm ortum
ſubierit: aut per ullum tẽporis ſpatium in ſublimi ſuſpenſa
maneat. At uerò neq;
prout ſtillæ ob paruitatem ſupernè
inſident, atq; in aëre uerſantur, périnde ut ipſi quoq;
aquæ,
ſæpe terra, & aurũ ob partiũ ſubtilitatẽ innatãt, ſi in aëre
pluuia inuebitur. Coëuntibus autem cõpluribus paruis, ma-
gnæ ſtillæ decidũt. Quod grãdini obuenire nequit:
nõ enim
concreta, liquidorum more, coaleſcere queunt. Quòd aqua
tanta in alto manſiſſet, liquet: nam alioqui baudquaquam
tanta fuiſſet conglatiata. Sunt igitur quibus buiuſce affe-
ctus, ac generationis cauſa, bæc eſſe uideatur: nubem cùm
in ſuperiorem locum, qui iccirco frigidior eſt, quòd ſolariũ
radiorum à terrarefractiones inibi deſinãt, fuerit propul-
ſa, perueniritq́ illuc, in aquã denſari. Quocirca &
æſtate,
inq́; æſtuantibus locis, grandines gigni potius uolunt:
quod
tum calor longius à terra nubes ſurſum uerſus propellat. Contingit autem in locis admodum editis, grandinem ne-
quaquam fieri: quanquàm illic fieri oportebat, uti &
niuẽ
in altis fierilocis maximè uidemus. Præterea ſæpe uiſæ ſunt
nubes circaterrã cum ingentiſono ſerri, adeò ut id terrorẽ
incuteret biſce, qui audiebant, uidebantq́;, quaſi maius
quippiam eſſet futurũ. Interdum autem &
poſtquàm eiuſ-
modi nubes abſque ſono apparuerunt, fit grando multa,
& magnitudine incredibili, &
figura nequaquam globo-
ſa: propterea quòd eius delatio tempore paruo abſuma-
tur, tanquam prope terram facta concretione, & non pér-
inde ut illi aiunt. At uerò neceſſarium eſt, potißimum con-
ſiquidẽ grãdo
glacies eſt, id quod cuiuis perſpicuum existit. Magnæ autẽ
ſunt, quæ nequaquam rotundam babent figuram: quod ar-
gumento eſt, grandines non procul à terra cõcreuiſſe. Nam
quæ eminus decidunt, circunfractæ, quod per longũ feran-
tur interuallum, ut figurarotundæ, ita magnitudine mino-
res euadere ſolent. Patet igitur cõcretionem non ideo eue-
nire, quòd nubes in ſuperiorem locũ, qui multo frigore ri-
get, {pro}pellantur. At cùm hic mutua calidi ac frigidi pugna,
antiperistaſin fieri uideamus (ob quod ut æſtuante tẽpore
ſubterranea loca, frigida ſunt, ita gelante calida) hoc ipſum
in ſupero quoq; loco fieri putandũ eſt.
Próinde frigus tem-
pore calidiuſculo, introrſum per antiperistaſin coactum
ob circundantem calorẽ, interdum celeriter aquam è nube
facit. Quocirca &
multò maiores ſtillæ, et aquæ impetuo-
ſiores, æstuantibus diebus quàm byberno tempore fiunt. Impetuoſiores nanq;
dicũtur, cùm denſiores ex alto ruunt:
quod profectò euenire ſolet ob concretionis celeritatem.
Hoc autem ipſum, contra fit, quàm Anaxagoras dicat.
Is etenim nubẽ, cùm in frigidum aſcendit aërem, hoc pati
aſſerit. Nos uerò ubi deſcendit in calidum:
&
tunc maxi-
mè, cum in maximè calidum. Cùm autem frigus adbuc
magis in proſundum coactum fuerit ab exteriore calore,
quàm fecerit, aquam conglaciat magis, emergitq́; grando:
quod accidit ubi aquæ in inum lationem congelatio ante-
uertit. Nam ſi aqua tanto in tempore deſcendat, &
frigus,
cùm ſit uebemens, in minori conglaciauerit, nil uetat aquã,
cùm adbuc erat in ſublimi, fuiſſe gelatã, ſi gelatio breuiori,
quàm delatio, tẽpore abſoluatur. Item quò propius, acre-
pentè magis concretio facta fuerit, eò & aquæ impetuo-
ſtillæ, atque grandines maiores euadũt, quòd per
breuem ferantur locum. Grandesq́;
ſtillæ, non denſæ cadũt
eadem de cauſa. Minus autem grãdo æſtate, quàm uere,
aut autumno, magis tamẽ quàm hyeme fieri ſolet: quòd aër
per æſtatem ſit aridior, uerno tempore ad huc humidus, au-
tumno iam humeſcat. Fiunt autem (quemadmodum dixi-
mus) grandines etiã circa æſtatis calcem haud alia de cau-
ſa. Nonnihil autem facit ad concretionis celeritate
cedens aquæ cõcalfactio. Quãdoquidẽ quæ prius incaluit,
ocyus refrigerari aſſolet. Quocirca multi cùm calidam ce-
lerius refrigerare uolunt, prius inſolant. Item accolæ Ponti
cùm ſupra glaciem domunculas extruunt, quò piſcium ue-
natui incumbant (uenantur enim, interſciſſa glacie) aquam
calidam arundinibus circunfundunt, quòd celerius duretur
in gelu. Nam glacie ut plumbo utũtur, quò immotæ per-
ſistant arundines: conſistens autem aqua, calida celeriter
efficitur in feruidis regionibus, temporibusq́. Fiunt etiã
circa Arabiam, & Aethiopiam per æſtatẽ, &
nõ per hye-
mem, aquæ: eæq́;
impetuoſæ, ac eodem die ſæpe, eandem ob
cauſam. Nã per Antiperistaſin, quæ ob uehementem regio-
nis æſtum cõmittitur, citò rigent. Sed de pluuia, rore, niue,
pruina, grandine, quam ob cauſam fiant, quænam item ſit
eorum natura, tot à nobis dicta ſint.
De Ventis, Fluuijs, ac Fontibus.
_DE_ uentis autẽ, flatibusq́ omnibus, &
inſuper de flu-
dubitationibus, dicamus. Nam ut de cæteris alijs, ſic &
de
hiſce, nihil eiuſcemodi à maioribus dictũ accepimus, quod
non uel quiuis dicere queat. Sunt autem qui aërem mo-
tum ſubeuntem, fluitantemq́; eſſe uenium, &
hunc eundem
: tanquam eadem ſit
flatus, & aquæ naiura, necnon uenium motionem aëris
aſſerant. Quocirca &
ex eorũ numero, qui doctè loqui
uolunt, quidam uentos omneis unũ eſſe uentum aiunt, quia
omnem aërem, qui motum ſubeat, eundem, atque unum eſſe
contingit. Sed cùm nullam ſubeat differentiam, uideri ta-
men differre, propter loca unde ſemper ſiuit. Périnde di
centes, ac ſi quis omnia quoque flumina, unum eſſe flumen
putet. Quocirca plerique citra inquiſitionem melius di-
cunt, quàm qui diſquiſitione adhibita ad hunc dicunt mo-
dum. Nã ſi tam amnes, quàm flatus uniuer ſi ab uno cor-
riuarentur primordio, forſitan qui ita dicunt, quippiã dice-
rent. Sin uerò hic, &
ibi ſimiliter res habeat, lepidè qui-
dem hoc dictum eſſe, non tamen uerè, perſpicuum existit.
Quandoquidem hoc congruam habet conſiderationem,
nempe quid ſit uentus, quo pacto naſcatur, quid uentũ mo-
ueat, unde ſit uenti exordium, & utrum haud ſecus, quàm è
uaſe quodam effluere uentum accipere oporteat: idq́;
tan-
tiſper fieri, dum uas ſit inanitum, quaſi ex utre dißiliret, an
perinde utipſi quoq; pictores uentos depingunt ex ſeipſis
flatus initiũ emittentes. De fluuiorum autem generatio-
ne, haud dißimilem quidã habent opinionem. Etenim aquã
ſolaribus radijs leuatam in ſublime, cùm plura rurſum, ag-
gregata, congeſtaq́; fuerit in terræ uiſceribus, tanquã ex al-
uo prægrandi erumpere, & aut fluuios omneis ex una, aut
aliũ ex alia ſcaturire, nec ullã gigni aquã, ſed quæ hybernis
menſibus in huiuſmodi cõceptacula collecta fuerit, hanc in
amniũ euadere multitudinẽ, arbitrantur: &
ob id, putan t
maiores ſemper hyeme, quàm æstate profluere. Et quoſdã
perennes eſſe, quoſdam minimè. Quorum enim congeſta
ſufficiat, nec prius abſumatur, quàm tempore hyberno rur-
ſum pluuia aqua ſuperueniat, abſq; ulla intercapedine flue-
re dicunt. Contrà, qui minora habent conceptacula, hos ob
aquæ paucitatẽ antè aßiccari, euacuato nimirũ uaſe, quàm
cœlestis ſuperueniat aqua. Atqui liquet quòd ſi quis uelit,
ficto antè conſpectũ ueluti ſuſceptaculo, quod per ſingulos
dies fluentem cõtinenter aquam capiat, atq; multitudinc
contemplari, tota quæ effluit in annũ aqua recepta magni-
tudine molem terræ exuperabit, aut certè parum deficiet.
Attamen cõplura eiuſmodi in pleriſq;
terræ partibus
euenire cõstat. Verumenimuero abſurdum fuerit, ſi quis
nõ putet eandem ob cauſam ex aere aquam etiam in terræ
uiſceribus naſci, ob quam ſuprà terrã fieri aſſolet. Quare ſi
hic aër ad uaporis naturã accedens, ob frigus in aquã den-
ſeſcit: idẽ hoc ab ea quoq;
, quæ in terra eſt frigiditate eue-
nire, ac fieri, & non ſolũ aquam eam, quæ in illa ſequeſtra-
ta ſit fluere, ſed continuè fieri cenſeamus operæpretiũ eſt. Præterea dato quòd aqua quotidie ortum nõ ſubeat, ſed in
ratione rerũ ſit, haud quaquã tale eſſe fluuiorum exordium,
nimirùm ſtagna quædã ſub terra ſemota, ut quidam aiunt,
oportet: ſed ut in eo quoq;
quieſt ſupra terrã, loco, exiguæ
aſpergines coagmẽtantur, quæ rurſum alijs coëunt, & tan-
dem copioſus imber decidit, ſic etiam in terra grandiores
guttas ex paruis fact as ſtillare primùm, necnon fluuiorum
principia eſſe, quaſdam ueluti ſcaturigines aquarum, quæ
in una aliquam terræ partem concurrant. Quod expe-
rientia ipſa declarat. Nam qui aquæ ductus ſtruant, ſcro-
bibus, atque cuniculis aquam deducere, tanquam ab excel-
ſis ſudante terra, ſolent. Quocirca &
amniũ fluxus è
Atq;
plurimi, &
maximi
amnes, è maximis defluunt montibus. Pari modo &
mõti-
bus, locisq́; excelſis uicini ſunt fontes plurimi:
in planis ue-
rò, latisq́; cãpis pauci admodũ ſine fluuijs fiũt.
Mõtana ſi-
quidem & edita loca, tanquam ſpõgia quædã locis incum-
bentia humilibus, pauxillatim quidẽ, ſed multis ex partibus
effundũt, ſtillantq́; aquam.
Nã &
magnã aquæ ex alto ca-
dtis copiã intra ſe admittũt (quid enim intereſt, cõcaua´ ne
ſit, & ſupina, an deuexa, &
prona montium circũferentia?
utroq;
enim pacto æqualẽ corporis molẽ amplectetur) &
uaporem egredientem in ſublime frigefaciunt, rurſumq́; in
liquorem cogũt. Quocirca amniũ maximi (ſicuti diximus)
è maximis profluere montibus uidentur: quod hiſce, qui
terræ ambitus contẽplantur, perſpicuum exiſtit. Etenim
uniuerſi, quos nõ contingit dicentes eoſdem & ſpectato-
res fuiſſe, ex hiſce, quæ à ſingulis percontando acceperunt,
eos ad hunc deſcripſere modũ. In Aſia igitur è mõte Pa-
ropamiſo plurimi, maximiq́; oẽs defluere uiſuntur.
Cæ-
terum hic, cõmuni cõſenſu, omniũ eorũ maximus eſt, qui ad
hybernum uertuntur orientem. Nam eo iam ſuperato, exte-
rum mare cernitur, cuius finẽ, qui citra incolunt, haudqua-
quam habent perſpectũ. Ex hoc itaq;
inter cæteros amneis,
Bactrus, & Choaſpes, et Araxes defluũt, à quo Tanais, qui
pars eius eſt, in Mæotim lacum corriuatur. Fluit etiam &
Indus ex eo mõte: maximum ex omnibus fluminibus aqua-
rum agmen euoluens. Ex Caucaſo uerò &
pleriq;
alij tam
numero, quàm mole exuperantes defluunt, & Phaſis.
Cau-
caſus autem mons eſt eorum, qui ad æstiuum ſolis exortum
uergũt, multitudine, pariter atq; celſitudine maximus.
Cel-
ſitudinisautem argumentum inde colligi poteſt. Nam tum
tum ab hiſce, qui Mæotici lacus ostiũ nauigio ſubeũt, cer-
nitur. Præterea ſummæ eius partes noctu, mane inquã, &
ueſperi, ad tertiã uſq; partem radijs illustrãtur ſolaribus.
Multitudinis uerò, quia cùm multas ſedes habeat, in quibus
& populos multos inhabitare, &
lacus magnos eſſe dicãt,
attamen eas omneis ad ſummũ uſq; cacumen cognitas eſſe
aſſerunt. Porrò ex Pyrenæo (hic autẽ mons eſt Celticæ re-
gionis, æquino ctialẽ occaſum ſpectans) Ister & Tarteſſus
defluunt: hic, extra Herculis columnas:
ille, totã interfluens
Europam in Pontũ effunditur Euxinum. Ex cæterorũ
autem amniũ numero, plurimi ad ſeptentrionem è mõtibus
Hercinijs profluunt, qui tam altitudine, quàm multitudine
maximi in hoc tractu habentur. Sub ipſo autẽ ſeptentrione
ultra extremã Scythiã, montes Rhipbæi appellati, ſiti ſunt:
de quorũ magnitudine, fabuloſa admodũ ſunt, quæ ferun-
tur. Plurimi igitur, &
cæterorũ poſt Istrum fiuuiorũ ma-
ximi, inde (ut aiunt) effluunt. Simili autem modo in ipſa
quoq; A frica, alij, Aegon, atq;
Nyſes ex Aethiopũ monti-
bus defluunt: alij, qui inter celebratos maximi ſunt, amnis
inquam Chremetes nomine, qui in exterũ mare exoneratur,
& Nili fluentũ primum è monte, cui Argenteo nomen eſt,
ortum habent. Ex hiſce autẽ, qui Græciã alluunt, Achelous
è Pindo, unde & Inachus effluit.
At Strymon, Neſtus, &
Hebrus, qui tres numero omnes ſunt, è Scombro ducunt
originem. Mul{ca} itidem flumina ex Rhodope cooriun-
tur. Atque ſimiliter cæteros quoq;
amneis fluere quiſ-
piam deprehẽdat: uerùm testimonij gratia hoſce diximus.
Quicunq; enim amnes è paludibus Huere uidentur, ex eiuſ-
modiQuòd
igitur cenſendum non ſit fluuiorum primordia haud ſecus,
quàm ex ſequestratis quibuſdã cauernis fieri, constat. Nec
enim terræ locus ut ita dixerim ſufficeret. quemadmodum
nec nubium, ſi eam dũtaxat, quæ eſt in ratione rerum fluere
oporteret, nec elaberetur una quidem, & altera rurſum gi-
gneretur, ſed ſemper ex ea quæ in rerũ natura existit, pro-
meretur. Item illud, ad montiũ radices fonteis eſſe, teſtatur
locum aquam proptereà distributim reddere, quòd ea ad
exiguum quid, ac paulatim ex multis cõfluat guttulis, Qua
etiam ratione, amniũ fontes effici cõſueuere. Verũ enimue-
ro & talia eſſe loca, ceu ſtagna, quæ aquarũ multitudinem
cõtineant, ſed non tanta, ut illud accidere queat, haudqua-
quàm magis fuerit abſurdum, quàm ſi quis fluuiorũ fontes
manifestos eſſe putet: ferè enim è fontibus plurimi effluunt.
Cenſere igitur ſtagna, &
itidem fontes, uniuerſum aquarũ
corpus eſſe, ſimile existit. Quod autem terra taleis habeat
hiatus, atq; diſceßiones, flumina ipſa, quæ ſeſe condunt, de-
clarãt: quod quidẽ multis in locis terræ accidit, ut in Pelo-
poneſo: plurima enim ſunt eiuſmodi circa Arcadiã.
Cauſa
autẽ eſt: Nã quia mõtoſa eſt ex alueis in mare effluxũ nullũ
habet: oppleta nãq;
loca, &
effluxũ minimè habẽtia, amni-
bus tranſitũ in imũ inueniunt, uim afferente ea, quæ ex alto
aduenit, aqua. In Græcia igitur parua admodũ talia fiunt.
At ſub mõte Caucaſo ſtagnũ exiſtit, quod accolæ mare uo-
citant, id enim multis fluminibus, ijsq́; ingentibus receptis,
manifestũ non habens effluxum terrã ſubit, ac demum iuxta
Coraxos, circa uocata Bathea Põti, acceptas euomit aquas:
hæc autem ſunt immenſa quædam aliitudo maris. Nam
nemo unquam uadum, demiſſo fune, reperire quiuit. Hic
lon ge à cõtinenti trecẽtisferè ſtadijs, longo tractu, nõ
tamen cõtinuo, ſed tripartito, potulenta redditur aqua. Itẽ
amnis quidem haudquaquàm Rhodano minor, in agro Li-
gustico abſorbetur, rurſumq́; alio in loco emergit.
Rhoda-
nus autem fluuius eſt, qui nõ niſi nauigio tranſmitti poteſt.
Cur locaita mutentur, vt vbi prius vbi terræ fuerint, nũc flu-
mina ſint, & contrà.
Etde Cataclyſmis in vniuerſum.
_P O_rrò nõ ſemper eadem telluris loca, uel aquoſa ſunt,
fectum ſubeunt. Et ideo, quæ continenti uicina ſunt, &
quæ mari, permutari ſolent:nec ſemper hæc terra, illa ma-
re omni permanent tempore: ſed ubi terra erat, illic mare
naſcitur: &
ubi nunc mare eſt, illic rurſum terra erit:
ordi-
ne tamen quodam ac ambitu, fieri ista existimandum eſt. Horum autem principium, cauſaq́;
existit, quòd interiores
quoq; telluris partes, périnde atque animantium, planta-
rumq́; corpora, iuuentutem, atq;
ſenectutem habeant.
Ve-
rùm istis hoc per partem ſubire, nequaquam contingit, ſed
ſimul totum iuueneſcat, at que ſeneſcat neceſſe eſt: terræ
particulatim hoc idem ob frigus, atque calorem accidit.
Hæc igitur, accreſcere ſimul, atq; decreſcere propter ſolis
calorem, conuerſionemq́; aſſolent.
Qua etiam de cauſa,
telluris quoque partes, uireis ſibi uendicant differentes.
Próinde ad aliquod uſque tempus aquoſa permanere que-
unt, démde aßiccantur, atque ſeneſcunt rurſum. Alia
porrò loca reuiuiſcunt, & ſecundum partem aquoſa reddi
ſolent. Sed cùm loca aridiora ſunt, fontes deleantur neceſſe
eſt: quæ cùm accidunt, omnes primum è magnis puſillos
fieri, déinde tandem inareſcere oportet. Quinetiam cùm
hinc quidem euaneſcunt, ſed alijs
in locis pari magnitudine erũpunt, permutari mare neceſ-
ſariò accidit. Vbi enim mare fluuiorũ auctu redundat, inibi,
cùm recedit, aridam cõmittat neceſſariũ existit: contrà ubi
multis ſcatẽs fluxibus aßiccatur, inibi rurſum, cùm accedit,
ſtagnare. At quia omnis quæ circa terrã fit generatio, non
niſi ſucceßiõe, et tẽpore reſpectu uitæ noſtræ oppido quàm
longo, fieri ſolet, iſta nobis haudquaquam aduertentibus
fiunt. Atq;
prius gẽtes uniuerſæ intereunt, pereuntq́;
, quàm
horũ mutatio ab initio ad finẽ uſq; memoria teneri queat.
Maximas itaq;
, celerrimasq́;
clades prælia aduehunt, alias
morbi, nonnullas ſterilitates: &
hæ quaſdam ſtatim ma-
gnas, quaſdã lentas adeò, ut taliũ quoq; gentiũ tranſmigra-
tiones nos lateant: propter ea quòd alij regionem deſerunt,
alij eouſq; ſustinent, quoad nullã amplius multitudinẽ ale-
re regio queat. Inter primam igitur, nouißimamq́;
loci de-
relictionem, tẽpora interueniant adeò longa par eſt, ut ne-
mo meminiſſe poßit, imo incolumibus etiamnum hiſce qui
remanſerint, longi tẽporis iniuria obliuio irrepſerit. Eo-
dem modo latere quoq; existimandũ eſt, quãdo primum ſin
guli populi, quæ permutata eſſent, & arida è palustribus,
aquoſisq́ facta, inhabitare cœperint. Hîc enim incrementũ
paulatim multo in tempore fieri aſſolet, ita ut memoriam
diffugiat quinam primum, quo tempore, et qualiter habẽ-
tibus locis uenerint: ſicut &
circa Aegyptum accidit.
Et-
enim locus iſte, totaq́; regio, quæ fluminis tantum inuectu
nata eſt, ſemper aridior effici uidetur. At propterea quòd
paulatim areſcẽtibus paludibus uicina loca incoli cœpere,
temporis lõgitudo initium obliterauit. Omnia igitur Ni-
li ostia, præter unum Canopicum, manu instituta, non ab
Quinetiam antiquitus tota Aegy-
ptus urbe, quam Thcbas uocãt, constabat: id quod &
Ho-
merus declarat, quinon adeò multò (ut ita dixerim) poſt
eiuſmodi mutationes floruit. Nã loci illius mentionẽ fa-
cit, tanquam necdum, aut omnino, aut certè tanta exiſtente
Memphi. Par eſt autẽ, id ad hunc cõtingere modum.
Siqui-
dem humilia loca mortales posterius incolere cœperunt,
quàm edita. Nã ea loca, quæ cœno, quod amnis ſubinde con-
uehit, uiciniora ſunt, diutius paluſtria ſint neceſſe eſt, pro-
pterea quòd ſemper extrema plenius allui ſolent: at id mu-
tatur, atq; rurſum in melius euadit.
Nam quæ inareſcũt
loca, ad bene habendum properant. At quæ prius erant
bene tẽperata, ſi inſuper aßiccẽtur, tum deteriora fiunt, id
quod Græciæ, & circa Argiuorũ, &
Mycenæorum regio-
nem uſu euenit. Etenim Troianis tẽporibus, Argiuorum re-
gio, quòd paluſtris eſſet, pauculos alere poterat: cõtrà My-
cenæorum ager pulchrè habebat: ideoq́ honoratior habe-
batur. Nunc autem ediuersò, ob quam diximus cauſam.
Nã hæc ſterilis facta eſt, atq;
admodũ inaruit:
illius quæ tũc
erãt ſterilia, quòdaquis eſſent obruta, nũc fertilia ſunt effe-
cta. Quod igitur in illo loco, qui paruus eſt, accidit:
hoc idẽ
etiam circa loca magna, regionesq́; integras accidere cẽſea-
mus oportet. Sed qui pauca reſpiciũt, uniuerſi mutationem
quaſi cœlũ ortũ ſit, cauſam eſſe eiuſmodi affectuũ, arbitrã,
tur. Quocirca &
mare ipſum, minus fieri quatenus ſiccet,
aiũt quòd nũc plura loca quàm prius, ita ſeſe habere cernã-
tur. At hoc partim uerũ eſt, partim nõ uerũ.
Multa enim
ſunt, quæ prius erant aquoſa, nunc autem continenti addita
ſunt. Sed &
contra res agitur.
Nam ſi conſiderare uelint,
mare terram multis in locis occupaſſe comperient. Attamẽ
referenda eſt. Ridiculũ enim foret ob paruas breuesq́;
mu-
tatiões, uniuerſum moueri aſſerere. Porrò terræ moles, atq;
magnitudo, ad totum cœlum nihil profectò existit.
Verùm
horũ omniũ cauſam exist imemus oportet, quòd ut elapſis
certis tẽporum fpacijs, inter anni tẽpora hyems ita magno
quodã circuitu hyems magna, & imbriũ exceſſus fieri ſo-
leat. At hic nõ ſemper eiſdẽ in locis efficitur, ſed périnde
ut uocatũ diluuiũ, quod tẽpore Deucalionis accidit. Etenim
hoc circa Græciam maximè & eã potißimùm partẽ, quàm
antiquam Hellada uocitant, ſactũ eſt: hæc autẽ ca regio eſt,
quæ circa Dodonẽ, & Acheloum existit:
hic ſiquidẽ mul-
tis in locis defiuxũ mutauit. Habitabant etenim inibi Selli,
& quitunc appellabãtur Græci, nunc autẽ Hellenes.
Cùm
igitur talis imbrium exuperantia acciderit, ad longũ tẽpus
ſufficere cenſeamus oportet. Item quemadmodũ amplitu-
dinem cauernarũ, quæ ſub terra ſunt, cauſam eſſe affirmãt,
cur amniũ alij perennes ſint, alij haudquaquam, ita nos ipſi
excelſorum locorum magnitudinem, eorumq́; denſitatem,
atq; frigus, eiuſcerei cauſam eſſe dicimus:
hæc enim atque
plurimum receptant, tegũt, gignunt. Quibuſcũq;
autẽ flu-
uijs incumbẽtes mõtiũ productiones, puſillæ ſunt, aut fun-
goſæ, aut lapidoſæ, aut argilloſæ: hoſce hoc pacto antè defi
cere putemus oportet, quàm eos, in quos humoris delatio
fiat eiuſmodi: ut magis queat reddere perennes locorum bu
miditates: hi enim progreſſu tẽporis aßiccari magis uiden-
tur: alteri nẽpe, qui aquis abundãt, minus quouſq;
circuitus
eiuſdem constitutio redeat. Cùm autem ſit, neceſſe quan
dam eſſe mutationem uniuerſi. Non tamen ortum, ac inte-
teritum, ſiquidem ipſum permaneat, neceſſarium eſt (ſicut
mectari, atq; ſicceſcere:
quod re ipſa, quæ fieri aſſolet, li-
quidò cõstat. Tota nanq;
Aegyptiorũ regio, quos homi-
num antiquißimos eſſe dicimus, facta, ac amnis opus eſſe
uidetur. Idq́;
regionẽ ipſam diſpicienti palàm eſt.
Itë
quæ rubro mari cõtermina ſunt, id abunde indicãt. Nã qui-
dam è regibus, ex eo nauigabilẽ alueum perducere in Nilũ
tentauit: is enim per totũ quod inter flumen, &
rubrum
mare intereſt ductus, nõ parua ipſis cõmoda adſerret: quod
primus ueterum Seſostris ag greſſus fuiße memoratur, ſed
excelſius mare rubrum comperit, quàm terram Aegypti.
Quamobrem ille prius, &
mox Darius fodere deſijt, ut
ne immisto mari corrũperetur aqua Nili. Patet igitur hæc
omnia unum mare cõtinuum fuiſſe. Quocirca &
Libya re-
gio illustrata Ammonis oraculo humilior uidetur, atq; de-
preßior, quàm ſubſidẽtis loci ratio poſtulet. Perſpicuum
enim eſt, quòd quia limũ, aut quippiã eiuſmodi aquarũ uis
intulit, ſtagna facta ſunt, et tellus arida: quodq́;
inibi reli-
cta, ſtagnansq́; aqua, ſucceſſu tẽporis aßiccata, iam prorſus
euanuit. At uerò &
quæ ad Mæoticum lacum pertingũt,
amniũ conuectu intantum excreuere, ut naues multò mino-
re nunc, quàm anno abhinc ſexageſimo, quæſtus gratia in-
grediantur. Quare ex hoc ratiocinari prõptum eſt, quod ut
à prima ſtatim origine pleriq; lacus, ita et hic quoq;
amniũ
opus ſit, quodq́; tandem ut totus aßiccetur, ſit neceſſe.
Præ-
terea Boſphorus aßiduè fluit: quòd ille limo oppleatur.
Atq;
quonã pacto hæc cõtingant, ipſis quoq;
oculis adhuc
cõtueri licet. Nã poſteà quã fluxus citra Aſiã littus fecerat,
quod ab eo ad Aſiã interueniebat, paruũ initio ſtagnũ effi-
ciebatur, mox inareſcebat: posteà uerò littus aliud citra lit-
citra ſtagnũ emergebat, idq́;
ſemp ad hũc mo-
dum eueniebat ſimiliter. Hoc autẽ cùm ſæpenumero fiat,
neceſſe fuerit, ut procedente tẽpore tanquã flumen euadat,
quod tandẽ etiã exſiccabitur. Patetigitur cùm tẽpus nũquã
deficiat, & uniuerſum ſempiternum ſit, nec amnẽ Tanaim,
nec Nilũ ſemꝑ fuiſſe, ſed loca unde pfluunt fuiſſe olim ari-
da:nã eorũ opus, terminũ habet, tẽpus nõ habet.
Id quod ſi-
militer & de cæteris quoq;
fluminibus dicere cõgruet.
At
uerò ſi amnes ortũ habeãt atq; occasũ, nec ſemꝑ eadẽ terræ
loca ſcateant aquis, ipſum quoq; mare ſimili modo mutari
oportet, quod cùm aßiduè alia deſerat, alia inuadat, patet
nõ ſemp uniuerſæ terræ tractus eoſdẽ, hos mare, illos cõti-
nentẽ eſſe, ſed tẽpore cũcta ꝑmutari. Igitur cur eædẽ tellu-
ris partes nec aridæ ſemper, nec itidẽ nauigabiles existant,
& quã ob cauſam iſta uſu eueniãt, ſimiliter &
cur amniũ
quidam perennes ſint, quidam haud quaquam, dictum eſt.
De Maris generatione opiniones tres.
_DE_ mari autem, &
quænam ſit eius natu-
quam ob cauſam tam ingens aqua-
rum copia ſalſa ſit, atque etiam de prima
eius generatione, dicendum. Igitur uete-
res, quiq́; diuina tractant, mari fonteis
tribuunt, ut tam maris, quàm terræ primordia, radicesq́; habeant.
Sic enim fortaſſe quod dicitur magis tragicum
eſſe, atque ueterandum arbitrati ſunt, quaſi pars hæc haud
atq;
totum reliquum cœ-
lum, locum hũc ambire dicunt: &
ob id, eum honor abilißi-
mum eſſe, rationemq́; principij ſubire putant.
At qui hu-
mana ſapiẽtia antecellunt, ij mare ortũ eſſe ſtatuunt. Aiunt
enim totum eum locum, qui circum undiq; terræ innititur,
principio humidũ, mox feruore Solis reſiccatũ fuiſſe, quod
in uaporem tranſit, flatus, conuerſionesq́; Solis ac lunæ ef-
ficere, quod ſupereſt, eſſe mVnde etiã fit, ut mare mi-
nus reddi aßiccatione putent, tandemq́; fore ut aliquando
prorſus inareſcat. Inter quos, nonnulli mare eſſe ueluti
ſudationẽ terræ, quæ Sole recaleſcit, ſalſumq́; prómde ha-
beri aiũt: etenim ſudor ſalſus eſt.
Alij ſalſedinis cauſam ter-
ræ tribuunt: nam ut aqua per cinerem trãſmiſſa ſalſa red-
ditur, ſic etiã mare propter terrã eiuſmodi ſibi admistam,
ſaiſum eſſe uolunt. Verùm fieri non poſſe ut fonteis mare
habeat, iam per ea, quæ uera ſunt, contemplemur oportet.
A quarũ enim, quæ circa terrã ſunt, aliæ ſunt fluitantes,
aliæ ſtagnãtes. Fluitantes quidẽ oẽs è fontibus dimanãt:
de quibus antea diximus, intelligi oportere fontẽ eſſe prin-
cipium, nõ à quo, quaſi è uaſe quodã promatur aqua, ſed in
quod primum, quæ aßiduè fit, eodemq́; fluit, cõcurrere, atq;
coagmentari ſoleat. Stagnantium uerò aliæ ſunt coll
atq; ſubſidẽtes, ut paluſtres, et lacustres, quæ multitudinis,
ac paucitatis ratione inter ſe diſcrcpant: aliæ fontanæ, quæ
omnes manu productæ ſunt: uerbi cauſa, quæ puteales nũ-
cupantur: omnium enim fontẽ, quàm fluxum, ſublimiorem
eſſe cõuenit. Ex quo fit, ut quædã ſponte fluant, ut fonta-
næ, & fluuiatiles:
quædã artis auxilium deſiderent.
Igitur
aquarũ differentiæ tot numero, talesq́; habẽtur.
Quibus ad
bunc modum definitis, ut mare fonteis ſortiatur, fieri ne-
nam mare in borum generum altero eſſe
nequit, quippe cùm nec effluidum ſit, nec manu factum. At
fontanæ omnes alterum ex his ſubire conſueuerunt. Nec ul-
lam tantam aquæ fontanæ copiam, ſpõte ſua ſtare uidemus. Adbæc cùm plura ſint maria, quæ nullo ipſa in loco inter
ſe copulari, ſiue permiſceri ſoleãt ( quorũ rubrũ quidẽ, cum
eo quod extra Herculis columnas iacet, parum cõmunicare
uidetur: Hyrcanum uerò, &
Caſpiũ, &
ab extero mari ſe-
iuncta eſſe, & circumquaq;
accolas habere) fontes profe-
ctò haudquaquã latere poſſent, ſi quo in loco ea haberent.
In angustijs autẽ fluere mare uidetur, ſicubi ratione terræ
ambientis in arctum ex amplo coëat, propterea quòd ultrò
citroq́; ſæpe libratur:
quòd in magna aquarũ uastitate de-
prehendinõ poteſt. At ſi anguſto meatu ſit, quia nõ lon-
gè refugiãt terræ, quæ in uaſto parua eſt, illic magna cerna-
tur, aquæ liberatio neceſſe eſt. Totũ autẽ id mare, quod in-
tra Herculis columnas cõcluditur, ſectãdo terræ cauitates,
atq; omniũ multitudinẽ profluere ſolet.
Nã Mæotis in Pon
tum influit, Põtus in Aegeum: cætera uerò ab istis maria id
minus apertè faciunt. Hoc autem illis accidere ſolet, tum ob
amniũ multitudinẽ (amnes enim plures Pontũ Euxinũ, atq;
Mæotin ſubire ſolent, quàm maris interni tractum multò
maiorem) tum ob altitudinis breuitatem. Nam mare, ut in-
cedit, ſemper altius eſſe cernitur: ſiquidem Põtus Mæotidæ
altior existit, Ponto Aegeum, Aegeo Siculũ: omniũ altißi-
ma, Tyrrhenum, atq; Sardoum.
At æquora extera, ut bre-
uia ſunt ob lutum, ita flatibus nõ ſolicitantur, quòd mare in
cauo ſit. Igitur ut per partes telluris è locis excelſis amnes
fluere cernuntur, ita etiam è totius terræ locis editioribus,
quæ ad ſeptentriones uergunt, plurimũ aquarum agmen
Quãobrem et extera maria, quædã minimè
alta ſunt, quòd aliò ſuas refundãt aquas, quædam altiuſcula
habẽtur. Quòd autem ea terræ portio, quæ ad ſeptẽtriones
poſita eſt, excelſa ſit, indicio uel id eſſe poteſt, quòd non
pauci ex hiſce, qui olim ſublimium rerum ſtudioſi fuere,
Solem non ſubter terram ferri, ſed circa eandem, atque lo-
cum istum crediderunt: diſparere autem, atq;
noctem com
mittere, quoniam terra ad urſam excelſa ſit. Igitur quòd
fierinequeat, ut mare fonteis habeat, & quam ob cauſam
ita fluere uideatur, tot, ac talia nobis dicta ſint.
Deloco maris, &
quare à fluminibus ipſum ingredientibus
non reddatur maius.
_DE_ generatione uerò ipſius nõ quãdo ortum ſubierit,
ſapore quænam cauſa ſit ſalſitudinis, &
amari-
tudinis, dicendũ eſt. Cauſa quæ maiores noſtos compulit, ut
mare uniuerſæ aquæ corpus, atq; originẽ eſſe putarent, hæc
eſt. Videbitur enim conſonum eſſe rationi, ut totius aquæ
corpus quoddã ſit, à quo cùm detrahitur, abſcedit, et cæte-
ris admiſcetur, périnde ac cæterorũ quoq; elemẽtorũ cõge-
ſta moles eſt, atq; initiũ, quod multitudine cõſtat:
ut ignis,
in ſublimi: aëris, in loco ab igni ſecundo :
terræ in eo, circa
quẽ omnia istic apertè ſita ſunt. Quare eadẽ quoq;
ratio-
ne, ut patet, de aqua quæramus, neceſſe eſt. Tale aũt corpus
nimirũ quòd périnde ut cæterorũ quoq; elemẽtorũ corpo-
ra, alicubi uniuerſum iaceat, præter mare, nullum eſſe uide-
tur: amniũ enim corpus neq;
totũ alicubi ſitũ eſt, neq;
ſtabi-
le eſt, ſed quotidie ſemper fieri uidetur. Ex hac itaq;
dubi-
tatione, mare tum humoris, tum aquæ uniuerſæ principium
eſſe uiſum eſt. Quãobrẽ &
amneis ipſos quidã nõ modò
in mare delabi, uerùm etiam è mari fluere, aſſerunt: ſalſam
Huic autẽ opinioni alia dubitatio aduerſatur:
curnam uide-
licet hæc aqua, quæ cõſistit, potulenta nõ eſt, ſed ſalſa, ſi ea
totius aquæ origo ſit, atq; principium.
Cauſa pariter &
huiuſce dubitationis ſolutio erit, & primã de mari existi-
mationẽ rectè accipi efficiet. Cùm enim aqua terrã ambiat,
próinde ut aquamaër, & aërem ignis (hic enim omnim ul-
timus, tam aliorum, qui plurimi ſunt, quàm noſtra ſententia
existit) atq; Soliſto fer atur modo, ob idq́;
mutatio proue-
niat, & ortus, ſimul atq;
interitus, quantũ profectò aquæ
leuißimũ ſit, dulcißimumq́ aßiduè eximi, in uaporẽ cõuer-
ti, & deniq;
in altũ ſeuocari uidetur:
quo in loco ubi frigo-
ris beneficio constiterit, rurſum ad terram delabitur: quod
ſemper eo modo, quo dictum iam eſt, natura ſolet efficere.
Quibus fit, ut etiã priores omnes ridendi ſint, quotquot So
lem humore ali existimarunt. Ob quod nonnulli Solem etiã
cõuerti aiunt, utpote cuinõ ſemper eadẽ loca nutrimẽtum
parare queãt: id quod Soli accidere, aut eũ corrũpi eſſe ne-
ceſſe uolunt: nã ignem illum, quem uidemus, tandiu ardere,
quãdiu habuerit alimentũ dicunt, & ei alimentũ humorem
tantum eſſe quaſi humor ille, qui ſubducitur, uſq; ad Solem
pertingat, aut nõ ſecus, atq; flamma, quæ fit in ſublime fe-
ratur: à qua, ſumpta ſimilitudine, de Sole quoq;
ad hũc ſen-
ſere modũ. Ad id haud quaquam ſimile eſt, nam flãma per
continentem humidi in ſiccum mutationẽ ſieri, nõ ali, ſolet:
nullo enim (propè dixerim) tẽpore, eadem manet: hoc autẽ
Soli accidere non poteſt: quoniã ſi périnde nutriatur, ut illi
aiunt, non ſolùm, ut patet, in dies, ſicuti Heraclitus aſſe-
rit, ſed continuè ſemper nouus erit. Præterea ſubductio illa
humoris, quæ à Sole fit, aquis ignis opera incale ſcentibus,
Si ergo ignis aquæ ſubditus, ea non nu-
triatur, nec Solẽ aqua ali putare par eſt, etiã ſi totã in uapo
rem calfaciendo uerterit. Abſurdũ quoq;
eſt, eos Solis tan-
tummodo curã habuiſſe, reliquorũ autẽ ſyderum, quæ lot,
tantaq́ numero, ac magnitudine habẽtur, ſalutẽ neglexiße. Eadem autẽ à ratione aberrant hi, atq;
illi qui cùm ab ini-
tio terra eſſet humecta, incaleſcente à Sole ea mũdi portio-
ne, quæ circa terrã eſt, aërem ortū eſſe, totumq́; cœlum in-
crementa ſuſcepiſſe, atq; nũc eundẽ flatus ſuppeditare, cœ-
liq́; cõuerſiones efficere dicunt.
Semper enim aquã, quæ ſu-
perna petierit, rurſum in terrã delabi apertè cernimus etiã
ſi nõ quotannis, & in quaq;
regione ſimiliter reddatur.
At
tamen ratis quibuſdã temporibus, quic quid humoris diluti,
fuerit aſſumptũ, reddi ſolet, quaſi corpora ſuperna mini-
mè alantur:nec humoris pars altera aër iam inde à genera-
tione permaneat, altera rurſum in aquam euadat, corrũpa-
turq́;, ſed ſimiliter totus diſſoluatur, ac denuò in aquã con-
ſistat. Igitur pars quæ potu idonea, dulcisq́;
, tota ſur-
ſum ob leuitatẽ trabitur: ſalſa, præ pondere, ut ſuo in loco,
ſubſidet. Id enim &
decenter fuiſſe addubitatũ (abſurdũ
enim fuerit, aquam périnde ut cætera elementa, locum non
habere) & hanc eius eſſe ſolutionẽ, putare oportet.
Quem
enim occupare locum mare cernimus, is maris locus nõ eſt,
ſed potius aquæ: uidetur tamen locus eſſe maris, quia quod
ſalſum eſt ratione põderis in imo manet, quod potulentum
eſt, atq; dulce existit, in ſublime propter ſuá leuitatem, ſcã-
dere aſſolet: quomodo in animantis corpore fieri nouimus.
Nam tametſi cibus omnis qui in animalis corpus ingeri-
tur, dulcorem præferat, humidi tamen ſubſidens, excre-
mentitiaq́; materia, amara, ſalſaq́;
deprehenditur:
pars
idonea, quã natiuus calor ad ſe trahit,
in carnes, aliamq́; partiũ cõstitutionem pro cuiuſq;
natura
tranſire, & abſumi ſolet.
Igitur ut in animãtis corpore,
ſi quis uentrem putet nõ eſſe humidi alimenti locum, quòd
citò euaneſcat ſed ex@rementi, quoniã hoc remanere cerna-
tur, haudquaquã probè existimauerit: ſic &
de ipſius aquæ
loco dicendum eſt, bîc enim, mea quidẽ ſentẽtia, aquæ locus
eſt. Vnde fit, ut amnes uniuerſi, &
ꝗcquid aquæ gignitur,
eò influãt. Nã &
ad id quod cauißimũ eſt, fluxio effici ſo-
let, & terræ locum eiuſmo di more occupat.
Verùm ipſius
aquæ pars altera tota feruere Solis attolli ſolet: altera re-
linqui ob eã, quæ dicta iam eſt, cauſam. Porrò ueterem illã
quæstionẽ mouiſſe, cur nã uidelicet tãta aquarũ copia nuſ-
quam cõpareat, cùm innumeri immenſiq́ amnes quotidie
in mare defluãt, nec ipſum ullatenus accreſcat, quanquàm
metas non egreditur rationis, ſi quis tamen intendere uelit,
eiuſce rei cauſam facilè agnoſcet. Nam aquæ mẽſura eadẽ,
longè lateq́; diffuſa, collectaq́;
haudquaquam æquabili tem
pore reſiccatur: quinimo hoc, an illo diſponatur modo tan-
topere refert, ut hæc diem integrã edurare queat, illa pér-
inde ac ſi quis aquæ cyatbũ unũ ſuper mẽſam ingentẽ ex-
tenderit, tota interim dum eam contemplantur, euaneſcat.
Quod amnibus etiã ſolet.
Nã cùm aßiduè amnes toti,
ac uniuerſi fluant, ſemper ea aquarũ portio, quæ ad locum
immẽſum, latißimumq́; peruenit, citò nec apertè coareſcit,
Quod autem de mari, &
amnibus ſcriptum in phædo-
ne eſt, fieri non poteſt. Inquit enim Socrates plerasq;
ca-
uitates eſſe, quæ omnes ſub terra ſibijnuicem obuiant, ir-
rumpuntq́;: eſſe uerò aquarum omnium fontem, atq;
prin-
cipium uocatum Tartarum, quandam nimirum circa me-
ſtabiles aquæ omnes emanant. In ſingulos autẽ amniũ riuos
propterea influere, quòd aßiduè quod primũ eſt, atq; prin
cipium, fluctuet. Nã nec fundamentũ habere, nec firmamẽ-
tum, ſed ſemꝗ circa mediatq;
cùm mouetur
ſurſum deorſumq́; in amnium riuos exũdare, atq;
influere.
Nõnullas item pleriſq;
in locis ſtagnare cuiuſmodi noſirum
etiã mare eſſe. Omnes autẽ ad principiũ unde fluere cœpe-
rint, in orbem relabi: multas quidẽ per partem eandẽ, quaſ-
dam uerò per cõtrariam quàm elapſæ fuerint: uerbi cauſa,
ſi ab ima fluere cœperint, in ſuperã illabi: eſſe uerò ad me-
dium uſq; deſcenſum:
ulteriorẽ enim prolapſum omnibus
fore aſcenſum. Porrò aquã ſapores, coloresq́;
retinere pro
terrarũ qualitate, per quas fluxerit. Fit autẽ hac ratione,
ut amnes nõ ad eundẽ ſemper locũ fluant. Sienim ad mediũ
confluant, à quo ſanè effluunt: non potius infernè, quàm ſu-
pernè fluent, ſed ad utrãlibet partẽ Tartarus fluctuans in-
clinarit. Atqui ſi hoc contingat, id quod aiunt eueniet.
Surſum uerſus incedere flumina, quod fieri nequit. Præ-
terea undenam erit aqua, quæ ortum ſubit, quæq́; rurſus in
altum rapitur? totam enim eã eximere neceſſe eſt ſi ſemper
idem aquarũ modus ſeruetur. Quantum enim aquæ effluit,
tantundem ad principiũ relabitur. Atqui flumina omnia
quotquot in alia non influunt, in mare deſinere uiſuntur: in
terram, nullum: ſed quanquàm ſeſe condunt, tamen rurſum
emergere ſolent. Amniũ autem ij magni euadũt, qui per
caua longo itinere labuntur: multos enim amneis, quorum
uas loco, ac longitudine intercipiũt, recipere ſolẽt. Quã-
ob rem Iſter, & Nilus, amnium quiin hoc mare exedunt,
maximi habentur. Atque de amnium cuiuſque fontibus
Itaq;
hæc omnia effici non poſſe, apertũ eſt:
præſertim cùm
etiam inde originem mare habeat. Quòd igitur locus iste
aquæ, non maris locus ſit, item quam ob cauſam pars alte-
ra, nẽpe quæ potu idonea eſt, haudquaquam niſi cùm fluic
manifeſta ſit, altera remaneat: denique cur mare aquæ fi-
nis potius, quàm principium exiſtat, périnde utin corpori-
bus excrementa, nutrimenti omnis, & maximè humidi finis
ſunt, tot nobis dicta ſint.
De maris ſalſedine opiniones, quomodo ea gignatur, vnde
fontes ac flumina diuerſos ſapores habeant, ac colores.
_DE_ maris autem ſalſitudine, &
ideḿ ne ſemper mare
aliquando non erit, ſed
deficiet (ſic enim quidã opinãtur) dicamus oportet. Id igi-
tur omnes fateri uidẽtur, nempe quòd factũ ſit, ſi totus etiã
mundus ortum habeat: pariter enim cum eo maris' ortũ fa-
ciunt. Quare perſpicuũ existit, ſi uniuerſum ſempiternum
ſit, de mari quoq; haud aliter eſſc ſentiendũ.
Qui autẽ mare
decreſcere (ſicuti Democritus aſſerit) tandemq́; defecturũ
cenſet, atq; ita ſibi perſuaſit, nihil ab Aeſopi fabulis diſſen-
tire uidetur. Is enim Charybdim, cùm bis aquas exorbuiſ-
ſet, primò quidẽ mõteis, mox inſulas apparuiſſe, & ad po-
ſtremũ ubi ſorbuerit, terrã prorſus aßiccatum iri, cõmẽtus
eſt. Verùm Aeſopo in nautam irato, eiuſmodi fabulã dixiſ-
ſe cõgruebat: hiſce autẽ, qui ueritatẽ rimãtur, minus.
Quã
enim ob cauſam prius remãſit, ſiue hoc propter põdus ac-
ciderit, quomodo etiam quidam horum aiunt (in promptu
enim eſt, eiuſce rei cauſam perſpicere) ſiue etiam propter
aliud quippiam, patet eſſe neceſſarium, ut eandem ob call-
Dicant enim opor-
tet, aut quòd aqua à ſole ſublata nunquàm deſcendet, aut ſi
deſcendet, neceſſe erit ut uel ſemper, uel quãdiu illud acci-
det mare remaneat: rurſusq́;
illud quod potulẽtũ eſt, prius
eſſe ſublatum oportebit. Quare nunquã aßiccabitur:
quod
enim in cœlum prius aſcẽdit, id in mare deſcendere antici-
pabit: nihil enim reſert ſemel'ne, an pluries hoc fieri dica-
tur. Si quis igitur ſolis lationẽ interquieſcere ſtatuat, quid-
nam id erit, quod uim habeat aßiccandi? Sin uerò eam eſſe
ſinat, ſemper ille ſuo acceſſu partem potabilẽ (uti diximus)
educet, rurſumq́; ſuo receſſu dimittet.
Hanc autem de mari
ſententiam ex eo ſumpſere, quòd multa loco ſicciora nunc,
quàm prius, appareãt. Cuiusrei cauſam diximus, nẽpe quòd
hic affectus propter aquæ exuperantias, quæ ſtato quodam
tempore obuenire ſolent, non propter uniuerſi, partium'ue
generationẽ accidit. Rurſumq́ cõtrà cueniet:
&
cùm facta
fuerit aqua, rurſum exciccabitur. Atq;
id ita ꝑ circulũ ſem-
per ire neceſſe eſt: ſic enim existimare, rationi magis con-
ſentaneum eſt, quàm ob id totum cœlum permutari. Sed de
hiſce plura, quàm par erat, diximus. De maris autem
ſalſugine dicendum ſieri non poſſe, ut qui mare ſemel ge-
nerarint, aut omnino ipſum generant, ſalſum eſſe ſtatuant,
Nam ſiue mare reſiduum extet omnis eius humoris, qui cir-
ca terrã existit, & à ſole ſubuehi ſolet, ſiue in aqua multa,
& prædulci tanta uis ſaporis propter terræ cuiuſpiã eiuſ-
modi ammistionem inſit, nõ mmus ipſum, ubi aqua in uapo
rem conuerſa rurſum deſcenderit, quàm prius ſalſum eſſe,
cùm multitudo æquabilis habeatur, neceſſe eſt: &
ſi non
prius, nec poſterius quoq;. Quòd ſi etiam prius ſalſum
crat mare, continuò erat dicendum quidnam in cauſa ſit:
inſuper, cur ſi tunc in altum aſcenderit, nunc quoq;
idem
minimè patiatur. At uerò &
hiſce, qui ſalſuginis cauſam
terræ tribuunt (eam enim, dum ammiſcetur, multos haberc
ſapores aiunt, adeò ut ab amnibus cõuecta mare ſalſum ob
admistionem reddat) nõ itẽ flumina ipſa ſalſa eſſe, abſur-
dũ existit. Quî enim fieri poteſt, ut eiuſmodi terræ mistio,
affectum adeò euidentem, conſpicuumq́; efficere in tanta
aquarum multitudine queat, in quaq; autẽ parte nequeat?
Cõſtat enim mare, totã fluuiatilem aquam eſſe:
nihil enim
à fluuijs differre, niſi quòd ſalſum ſit, uidetur: quod idẽ, illis
obuenit eo in loco, in quem cõfluunt uniuerſi. Pari etiam
modo ridiculũ fuerit, ſi quis cùm mare terræ ſudorem eſſe
dixerit, dilucidum quippiam dixiſſe putet, périndeut Em-
pedocles. Is enim ita locutus, quo ad Poëſin, ſatis forſitan
dixit (quippe cùm translatio poëtis amica ſit) quo ad co-
gnoſcendam naturam, non ſatis. Hîc enim minimè conſtat,
apertum' ue eſt quonam pacto è dulci potu ſalſus ſudor
proueniat: utrum abeunte quopiam, ceu parte dulcißima,
ſolũmodo: an permistio, quomodo in aquis per cinerẽ co-
latis euenit. Cauſa eadẽ et excremẽtorũ generi, quod in ue-
ſicã colligi ſolet, cõpetere uidetur: quippe qd' amarũ, ſal-
ſumq́; euadat, cùm tamen qui bibitur humor, &
quem ci-
bus continet, dulcis ſit. Itaq;
ſi ut aqua, quæ per cinerem
tranſmittitur amara fit, ſic & urina, atque ſudor amaro-
rem contrahunt: urina quidem, quòd facultas eiuſmodi
unà: eum ea deferatur, qualis eſt ſalſilago illa, quæ etiam in
uaſis ſubſidere uidetur: ſudor uerò, quia facultas illa pa-
riter cum eo è carnibus ſequeſtretur, humore ſcilicet, qui
ſeſe foras promit, quod tale eſt è corpore abluendo dera-
dente: perſpicuum eſt quòd in ipſo quoq;
mari, quod è ter-
Verùm in
corpore talis eſt pars ea cibi, quæ ſubſidet, propter conco-
ctionis uacuitatem. At in terra quonam pacto hoc ipſum
inſit, dicendum erat: atq;
omnino quî fieri potuit, ut tanta
aquarum copia è terra dum ſicceret, calefieretq́;, excreta
ſit? eã enim, partem quandã eſſe exiguam reſpectu eiuſce,
quæ in terra relicta eſt, cõuenit. Præterea cur nõ etiã nunc
terra, ſiue maior, ſiue minor, ſudare cùm reſiccatur ſoleat: humiditas enim &
ſudor, amara fiunt.
Nam ſi tunc, &
nũc
quoq; oportebat.
Ad id nequaquàm accidere uidemus:
imò
terra, cùm humida eſt, reſiccatur: cùm uerò ſicca, nihil ta-
le pati ſolet. Quî igitur fieri potuit, ut terra cùm circa pri
mam ſui generationẽ humecta eſſet, ſudorem obareſcendo
emiſerit? Quin potius par eſt, ſicuti nõnulli aiunt, humore
plurimo abeunte, & ſolis beneficio in cœlum ſcandente,
quod reliquũ fuit eſſe mare. Nam fierinõ poteſt, ut tellus
cùm humecta eſt, ſudet. Quæ igitur ſalſitudinis cauſæ nar-
rantur, rationẽ uidẽtur effugere. Nos autem eodẽ quo &
prius ſumpto initio, dicamus. Cùm enim halitum eſſe du-
plicem, alterum humidum, alterum ſiccũ poſitum ſit, eum
eiuſmodi affectuum principium eſſe arbitrari oportere cõ
ſtat. Quinimo &
de quo quæſiſſe prius neceſſe eſt, utrum
etiam mare permaneat, ſemper eiſdem numero partibus
conſtans, an ſpecie, & quantitate ſub' inde mutatis, périnde
ut aër, aqua potabilis, ignis? horum enim quodq;
aliud, &
aliud ſub' inde euadit, multitudinis tamen eorũ ſpecies haud
aliter ac ſlammæ, & profluentium aquarum fluxus, manet.
Hoc itaque apertum, atque probabile existit, fieri inquam
non poſſe, ut non eandem hæc omnia habeant rationem:
& mutationis celeritate, tarditateq́;
inter ſe distent, gi-
, ac intereant:
quod tamen non abſq;
certo quo-
dam ordine, hiſce omnibus eueniat. Quæ cùm ita habeant,
de ſalſore quoq; cauſam reddere enitendum eſt.
Itaq;
eiuſ-
modi ſaporẽ ob cõmistionem quãdam prouenire multis cõ
ſtat indicijs. Quod enim in corpore minimè cõcoctum eſt,
id ſalſum, amarumq́; haberi ſolet:
quod idẽ etiã prius dixi-
mus. Nam cibi humidi excrementũ, minimè cõcoctum eſt.
Eiuſmodi ſunt ſedimenta omnia, ſed præcipuè illud, quod
in ueſicã delabitur. Cuiusrei indiciũ eſt, quòd tenuiß{imum}
ſit: quæ autẽ cõcoctionem admiſere, cõstant, craßaq́;
ſunt.
Déinde ſudor, in quibus idẽ illud corpus, quod hunc ſaporẽ
parit, unà cũ ſuperuacaneo humore excernitur. Pari modo
et in hiſce, quæ exurũtur, res habet: quod enim calor nõ eui
cerit, id omne in corporibus excremẽtũ fit, in exustis cinis.
Quãobrẽ & mare è terra peruſta factũ eſſe nõnulli aſſe-
runt. Cæterũ ita quidẽ dicere, abſurdũ eſt:
eſſe tamen ex tali
factũ, à ueritate nequaquã abhorret. Nã ut in hiſce, quæ di
ximus, ita in ipſo quoq; uniuerſo, qd' ex ijs, quæ naſcuntur,
atq; ꝑ naturã fiũt, nõ aliter quàm ex ijs, quæ ignẽ ſentiũt, re
lin qui ſolet, eſſe terrã talẽ animaduertẽdũ ſemp eſt. Quin
imo et omnẽ aridæ telluris halitũ eſſe eiuſmodi, putãdũ eſt:
ea enim hanc ingentem halituũ copiã ſuppeditat, Cùm au-
tem halitus uapidus cum arido permistus (ut
nubem, & aquam cogitur, neceſſariò accidit ut ſemper
quædã non parua huiuſce facultatis portio intercipiatur:
& rurſum pariter cum pluuia deorſum feratur, idq́;
ſem-
per fiat, ordine quodam, quantum fieri poteſt, ut quæ apud
nos ſunt ordinẽ participent. Vnde igitur in aqua ſalſitudo
proueniat, dictum eſt. Ob idq́;
imbres, tam quos Auster
affert, quàm qui autũnalium primi ſunt, ſalſiuſculi ſunt.
uẽtus eſt, et calidis, ſiccisq́ locis ſpirat. Quare parũ uapo
ris ſibi aſciſcit, & próinde feruidus extat.
Nam &
ſi eiuſ-
modinõ ſit, ſed unde ſpirare incipit frigidus habeatur, ni-
hilominus dum ſe longius protrahit, propterea quod mul-
tum ſicci halitus è uicinis locis ſecum rapit, calidus eſt. At
aquilo, ut qui ab uliginoſis flare locis ſoleat, uapidus eſt,
ideoq́; frigidus.
Hic tamẽ, quòd nubes propellat ſerenus eſt,
in locis oppoſitis, pluuius: pari modo et auſter A fris ſudus
eſt, nobis pluuiam importat. Talis igitur facultas in aqua,
quæ deorſum ruit, nõ parũ cõfert. Atq;
per autumnũ ſalſi
imbres fiũt: quæ enim plus põderis obtinẽt, ea priora defe-
rantur, neceſſe eſt. Quare quibus eiuſmodi terræ copia in-
eſt, ij celerrimè deſcendunt. Ob idq́;
, mare calidũ eſt.
Nã
aduſta omnia, potentia in ſe aliquid habent caliditatis, cal-
cem, cinerem, ſedimenta animalium, humidũ inquam, ſimul
& aridum intueri licet.
Et animaliũ, quæ uẽtres habent ca-
lidißimos, ſedimẽta calidißima eſſe uſu euenit. Igitur mare
hac de cauſa ſubinde ſalſius reddi ſolet. Semper autẽ ipſius
portio quædã unà cum parte dulci, attollitur: uerun:
tantò
minor eſt, quantò in ipſa quoq; pluuia, pars dulcis ſalſam
exuperat. Ex quo ſit, ut ſemper æquale (quod in totũ di-
xerim) habeatur. Quid autẽ aqua maris, quæ in uaporem
conuertitur, potulẽta euadat, quodq́; pars ea, quæ naturam
induit uaporis, cùm rurſus concreuerit, nequaquã in liquo-
rem cogatur, qui maris naturam retineat dicere conemur. Hoc idẽ in cæteris quoq;
alijs euenit.
Nã &
uinum, &
cætera ſuccorũ genera, quotquot in uaporẽ mutari, in hu-
morẽ rurſum cõcreſcere ſolent, aqua ſiunt. Affectus enim
cæteri, aquæ propter quandam commistionem, competũt:
qualecunque id fuerit, quod ei permiſcetur, talem in ea
parere ſaporẽ aſſolet. Sed de hiſce aliâs, cùm opportunior
dabitur occaſio, erit cõſiderandum. Nunc eatenus dicamus
oportet, nempe quòd cùm mare in rerum natura ſit, aßiduè
quippiã ab eo in altũ ſcandit, potuq́; idoneũ, ac dulce red-
ditur, quodq́; per imbreis ex alto in imũ labitur, iam aliud
effectum, nec id prætera existens quod fuerat ſublatum,
quod deniq; mare potulentæ partiratione ponderis ſubſi-
det. Ob idq́;
nec ipſum inſtar amnium deficere, niſi lo-
corum ratione aſſolet: quod idem pariutriſq;
modo acci-
dere neceſſum eſt. Nec ſemper eædem nec terræ, nec maris
partes permanent: ſed tota duntaxat moles.
Etenim in
hunc modum de ipſa quoq; terra existimare par eſt.
Nam
pars alia aſcendit, alia rurſum deſcẽdit. Quinetiã loca cõ-
mutant, quæ per ſumma innatare, quæq́; in ima rurſum de-
ferriaßolent. Porrò ſalſitudinem in rei cuiu ſpiã admistio-
ne cõſistere, palàm eſt, nõ ex ijs tantum, quæ dicta ſunt, ue-
rùm etiã ſi quis uas è cera afformatũ in mare demittat, ob-
turato prius re tali oſculo, ut nihil interhiet, per quod ma-
re introfluat: quæ enim ſeſe uaſi per cæteros parietes inſi-
nuat aqua potulenta euadit: ut terrena portio ita &
quod
ſalſitudinem ſua admistione cõmittit: ſequeſtrari cùm per-
colatur aqua aſſolet: id enim tum põderis (ſalſa enim quàm
dulcis grauior eſt) tum etiam craßitudinis cauſa extat. Et-
enim aquæ craßitudo, corpulentiaq́; tantam afferre diffe-
rentiã poteſt, ut nauigia æquo rerũ, quæ conuehũtur, onere
preſſa in amnibus ferè demergi uideantur, in mari modice
ſeſe, atq; ad nauigandũ peropportunè habeant.
Otãobrem
nõnulli corũ, ꝗ in amnibus naueis onerãt, ob eã ipſam igno-
rationẽ damnum ſubiere grauißimum. Quòd autem quip-
moles craßiuſcula eſt: nã mare, propè quaſi lutũ eſt, tãtam
rei copulẽtæ copiam continet: ſi quis enim aquã indito ſale
uehemẽter ſalſam fecerit, in ea oua, etiã ſi plena ſint, inna-
tant. Hoc idem, circa ipſa quoq;
ſalſamenta moliri ſolent,
Quòd ſi in Palæstina ſit, ut quidã ferunt, lacus eiuſmodi, in
quem ſi à quoquã homo uinctus, aut iumẽtũ inijciatur, per
ſumma natat, nec in aquis mergitur; is profectò testimonio
fuerit hiſce, quæ iam dicta ſunt: aiunt enim adeò amarum,
ſalſumq́ eſſe lacum, ut piſcis nullus innaſcatur, et uestimẽ-
ta purget, ſi quis madefacta cõcuſſerit. Quæ omnia, eo-
rum quæ diximus ſigna ſunt, nempe quòd corpulentũ quid-
dam ſalſitudinẽ pariat: &
quòd id quod ineſt, terrenũ ſit.
Etenim in Chaonia fons quidã aquæ ſalſiuſculæ, habetur,
qui haud lõgè ab ortu in amnem dulcem quidẽ, at piſcibus
uacantem influit. Nam, ut aiunt incolæ ſacta ab Hercule
optandi poteſtate, cùm is ab Erithia uaccas abigẽs rediret,
ſalem pro piſcibus elegerunt, qui ipſis è fonte fieri ſolet: huius enim aquæ portionẽ quandã posteà quàm decoxere,
quieſcere ſinunt, quæ frigefacta, ubiunà cum calore humor
euaporauit, in ſalẽ nõ denſum, grumoſumq́;, ſed niuis modo
laxum, atq; ſubtilem euerti ſolet:
quod genus ſalius imbe-
cilliorem, quàm cætera, uirtutem obtinet, largiusq́; adhibi-
tum guſtum ingerit ſuauem: colore item non æquè cãdido,
existit. Aliud huic rei proximũ, Vmbri moliuntur, quen-
dam enim locum habent, in quo arundines, & iunci ena-
ſcuntur: quorum cinerem decoquere aqua ſoliti ſunt, do-
nec exiguum ſuperſit humoris, quiubi refrixit, in ſalis co-
piam euadere ſolet. Quicunq;
autẽ amniũ fontium'ue flu-
xus ſalſi ſunt, cos maxima ex parte aliquando incaluiſſe,
terrã
uerò, per quam trãſmißi colantur, cineris, & calcis naturã
adhuc retinere. Sunt etiam pleriſq;
in locis tam fontes,
quàm amnium fluẽta, quæ uaria ſaporũ genera præferunt: quorum omniũ cauſam eſſe igneã uirtutem, ſiue facultatẽ,
quæ in eis eſt, aut innaſcitur, ſtatuendum eſt. Nã terra dum
ignẽ ſentit, quòd plus minus id pati ſoleat, uarias ſaporum,
colorumq́; formas cõtrahit:
quippe quæ aluminis, calcis, et
cæterorũ id genus uirtutibus plena reddatur: per quæ dum
tranſmittitur aqua, quæ dulcis eſt, permutari ſolet. Et quæ-
dam aceſcit, quo modo in Sicilia agro Sicanico euenire ui-
demus. Inibi enim oxalme (quã acidã muriã interpretor) gi
gnitur, qua ut aceto in ꝗbuſdã epularũ generibus uti ſolẽt.
Eſt autem & circa Lyncon, fons quidam, cuius aqua acidæ
eſt. Circa Scythiam alius, qui amaras euomit aquas, quæ
uniuerſum amnem, in quem incidunt, amarũ reddunt. Ho-
rum differentiæ, hinc apertæ ſunt. Sed qui ſapores, ex qui-
bus tẽperaturis exultent, ſeorſum per ſe alio loco dictum
eſt. Igitur de aquis, &
mari, quas ob cauſas aßiduè ſemper
ſint, quænam ſit eorum natura, qua ratione, ac uia permu-
tentur, tum etiam de plurimis affectibus, quos committere,
aut pati per naturam ipſis accidit, propè diximus.
Ventorum cauſæ, ac generatio.
_DE_ uentis autem initio, quod iam prius diximus, ſum-
pto, dicamus. Duæ enim ſunt noſtra quidẽ ſenten-
tia halitus ſpecies: alter humidus eſt, alter ſiccus.
Ille ua-
por nuncupatur: hic, in totũ nomine caret:
particulari ta-
men utentes, uniuerſaliter eum ueluti fumũ uocemus ne-
ceſſe eſt. Cæterùm nec humidũ ſine arido, nec aridum ſine
humido eſſe poteſt: uerùm hæc omnia ita ſecundum exupe-
Itaque cùm ſol ipſe orbito feratur,
& ubi propius accedit, humorem ui caloris ſubuehat:
ubi
autẽ lõgius dimouet ſeſe, uapor qui ſublatus fuerat, rurſum
in aquam refrigerationis beneficio cõcreſcat (qua de cau-
ſa, imbres hyeme potius, quàm æſtate fiũt: &
nocte, quàm
interdiu: ſed non uidetur, propterea quòd imbres nocturni
magis, quàm diurni lateant) aqua autẽ illa, quæ ad ima de-
ferri ſolet, tota in terrã diſtribuatur, terra uerò ipſa mul-
tum ignis, atq; caliditatis in ſeſe habeat, atq;
ſol non ſolum
eũ humorẽ, qui per ſumma telluris reſidet attrahat, uerùm
etiam terrã ipſam calefaciendo aßiccet, cumq́; halitus (id
quod iam dictum eſt) duplex ſit, alter uapidus, alter fumi-
dus, utrunq; profectò halitum fieri neceſſarium eſt:
quorũ
qui humorem continet largiorem imbrium primordium,
quemadmodum anteà dictũ eſt, existit: qui aridus eſt:
flatuũ
omnium principium, atq; natura.
Hæc autem ad hunc eue-
niant modum eſſe neceſſe, ex ipſis etiam affectibus certum
eſt. Etenim halitum differentiã recipere, ueceſſum eſt.
Atq;
ſolem, &
terræ caliditatem ea ipſa efficere, non modò poſ-
ſibile, uerùm etiam neceſſarium existit. Cùm autem ſpecies
utriuſque diuerſa ſit, patet quòd inter ſe diſcrepant. Nec
uenti eadem ac imbrium natura existit, péinde ut quidam
aiunt: eundem enim aërem ſi moueatur, uentum, ſi concre-
ſcat, aquam eſſe uolunt: uerùm ex hiſce aër (quemadmo-
dum anteà diximus) gigni ſolet. Vapor enim bumidus, al-
gidusq́ eſt: nã facilè terminos ſuſcipit, ut humidus:
at quia
aquæ eſt, ſuapte natura ut aqua non calefacta frigidus exi-
ſtit. Fumus uerò, calidus, &
aridus.
Quare ex hiſce, tan-
quàm ex ſymbolis, cõstituitur aër: qui humidus, calidusq́;
eſt. Etenim abſurdum fuerit, ſi aër iste, qui quemque am-
undeuis fuerit agitatus
uentus exultet, & non ut amneis eſſe existimamus nõ qua-
litercunq; profluente aqua etiam ſi multa ſit, ſed quod pro-
fluit, id à fonte ortum ducat oportet, ſic de ipſis quoq; uen-
tis res habere dicatur. Nam ab aliqua ingenti ruina, magna
aëris copia, quæ nec principium habeat, nec fontem moue-
ri poteſt. Quæ autẽ fieri aſſolent, ea, quæ diximus, ap-
probant. Nam quia continuè quidem, ſed plus ac minus fie-
ri, & maior, minor´ ue halitus aſſolet, ſemper nubes, ac ſpi-
ritus per ſingula anni tẽpora, pro cuiuſq; natura efficiun-
tur. At quia interdũ uapidus, interdum ſiccus &
fumidus
altero longè amplior aſſurgit, aliquando pluuij, & hume-
cti redduntur anni, aliquãdo flatuoſi, & ſqualibũdi.
Quã-
doque igitur ſqualores, imbresq́; multos, ſimul &
per ma-
gnum, cõtinuumq́; tractũ fieri, quãdoq;
per parteis, euenit.
Sæpe enim regio, quæ circunquaq;
adiacet, temporarios re-
cipit imbres, aut etiã plureis: at in hiſce parte aliqua ſqua-
lor eſt. Quandoque ediuerſo res agitur:
nam cùm tota,
quæ in circuitu eſt regio, aut modicis potiatur aquis, aut
potius ſqualore fatiſcat: una quædam portio immenſam
aquarum copiã recipit. Cuius rei cauſa eſt, quòd magna ex
parte eandem affectionem longè, lateq́; diffundi, ac ſerpere
conſentaneum eſt: quia uicina loca ſitum ad ſolem reti-
nent conſimilem, niſi peculiarem quandam ſortita ſint dif-
ferentiam. At uerò interdum hac in parte ſiccus anhe-
litus, in altera uapidus, uberior gigni ſolet: nonnunquam
uice uerſa accidit. Huius autem ipſius cauſa eſt, quòd hali-
tus, uterq; in proximæ, ſibiq́ cõtinuæ regionis halitum in-
cidit. Verbi cauſa, ſiccus per ſuam flisit regionẽ, humectus
ſibi proximum inuadit: uel etiam ad locum quẽdam remo-
Interdum ille ma-
net, & idẽ, qui ei cõtrarius eſt, agit.
Atq;
ſæpenumero illud
euenit, nẽpe quod quẽadmodũ in corpore hominis, ſi aluus
fuperior ſicceat, inferior cõtrario habitu eſt: ediuerſo, ſi in-
ferior ſicca ſit, ſuperior humecta, frigidaq́; eſt:
ſic et in ipſis
quoq; locis antiperistaſis fit, &
exhalationũ genera cõmu-
tantur. Prætereaut poſt imbrẽ flatus magna ex parte ori-
ri eo in loco ſoliti ſunt, in quo illum fieri cõtigerit: ita ſu-
perueniente imbre, cõſternũtur. Hæc enim propter prin-
cipia, quæ dicta ſunt, euenire neceſſum eſt. Nã ab imbribus
terra dum calore tam ſuo, quàm ſuperno reſiccatur, halitũ
profundit, qui nimirùm uenti materies eſſe ſolet. Atq;
ubi ſecretio eiuſmodi in rerum natura fuerit, obtinẽt uenti:
quibus ponentibus, propterea quòd pars calida ſeuocari,
atq; ſuperum in locum efferri ſemper aſſolet, uapor refri-
geratus cõſistit, ſpiſſeſcitq́;, atq;
in humorẽ uertitur.
Quin
etiam ubi eundem in locum pulſæ nubes ſunt, & frigus in-
trò ſe colligens circunfuſo calori obluctatur, oritur aqua,
cuius beneficio ſiccus anhelitus refrigerari ſolet. Ergo
ut imbribus uenti ſopiuntur, ita ubi uenti deſiſtũt, imbres
gigni propter has cauſas aſſolent. Adde quòd nõ aliud cau-
ſæ eſt, cur à ſeptentrione, & meridie flatus potißimũ oriã-
tur. Omnium nanq;
uentorũ plurimi, Aquilones, &
auſtri
ſpirare ſolẽt. Nã ſolhæc una loca nõ adit, ſed ad ea ſeſe ap-
plicat, ab eisq́; dimouet:
ad occaſum uerò, &
exortum aßi-
duè fertur. Quamobrem nubes in curſus ſolis lateribus cõ-
ſiſtere ſolent: atq;
ſole accedente, humor exhalat:
aduerſam
in partem abeunte, hyems imbresq́; excitantur.
Itaq;
ob
ſolis lationem, quà ſolstitia petuntur, deſerunturq́;, æstas,
byemsq́; fiunt:
&
aqua in altum rapi, rurſum in nubem
At cùm aquæ plurimum in hiſce locis
deſcendat, ad quæ ſol uergit, & à quibus, ſeſe remouet, hæc
autem ſunt quæ ſeptentriones uerſus, atq; meridiem poſita
ſunt: atq;
ubi tellus aquas recipit uberiores, amplißimam
inibi halituum copiam fierineceſſum ſit, périnde ut è uiri-
di ligno fumũdepromi copioſißimum uidemus, halitus au-
tem ipſe uentus ſit, ratione euenit optima, ut inde flatuum
plurimi, principalißimiqúe exoriantur. Qui autem à
ſeptentrionióus mittuntur, Aquilones: qui à meridie, Auſtri
dici ſolent. Porrò ſpiritus tramite ferri obliquo aſſolent:
nam circaterrã ſpirant, cùm tamen halitus ipſe per dire-
ctum feratur, quod totus circum fundens aer flatuum latio-
nem cõſectetur. Quocirca quæret quiſpiã, utro ex loco,
ſuperó ne, an infero flatibus initium ſit? Mã deſuper uen-
torum motio eſt: &
antè quàm ſpirent, illuſtratur aẽr, ſi
nubilus, caliginoſus'ue ſit, quippe cùm nubis motio, flatus
initium prius, quàm apertè ad nos uenerit, portendat, tan-
quam flatus deſuper originẽ habẽte. Cùm autẽ uẽtus, quæ-
dam ſicci halitus, quem tellus profundit, copia per terram
currens ſit, motionisinitiũ ab alto prouenire, materiei, &
ortus ab imo, planũ eſt. Nã qua parte quod aſcendebat,
inclinarit: inde ſui curſus cauſam ſortitur.
Nam latio eorũ,
quæ à terra remotiora ſunt, potior, ac domina existit. Et
inſuper, exhalatio ab imo ſurſum uerſus recta line a fertur,
cunctaq́; plus roboris habent, cùm in propinquo ſunt.
At
ortus principium, ad terram referri debere, in aperto eſt.
Porrò flatuũ initia multis exhalatiõibus ſenſim coëuntibus
exultare, quomodo amnium fontes terra humorem funden-
te fiunt, experientia quoq; ipſa cõſtat.
Omnes enim uenti,
ibi minimi ſunt, unde ſinguli ſpirare cœperint. At ubi
Præterea
regio, quæ ſeptentrionibus ſubdita eſt, per byemem trãquil-
latur, nec ullum flatum ſentit. At quod paulatim expirat,
atq; eodem illo in loco latet, id ubi præterijt, iam ſpiritus
euadit illuſtris. 1
quo pa-
cto oriatur, tum etiam de ſqualore, & imbrium abũdantia,
item quam ob cauſam poſt imbreis flatus & ſurgant, &
ſternantur: &
cur Aquilo, &
Auſter ſæpißime ſpirent,
adhæc de uentorum curſu, dictum iam eſt.
Cur ceſſent venti quando{que}, moueãtur quãdo{que}.
Vnde,
& quo tempore quiſ{que} flare ſoleat.
_P_Orro ſol &
cõprimit, &
excitat flatus.
Etenim exha-
paruæ tabefacit, &
ampliore ſuo calore, earum calorẽ, qui minor eſt, diſcernit,
atq; dißipat.
Adde quòd terrã prius aßiccat, quàm ſecre-
tio uniuerſa orta ſit, haud aliter ac magnus ignis paruũ cre
mabile, ſi quod inciderit, ante quàm fumũ edat, deurit. Ob
has igitur cauſas, nõ minus ſol flatus cõpeſcere, quàm quò
minus ab initio oriãtur obſistere ſolet: nã quia halitus ema
cerat, uentos ponere facit, quia celeriter terrã aßiccat, fieri
prohibet. Quapropter circa Orionis exortũ, &
ab eo
uſq; ad Anniuer ſarios, &
Præuios, aër maximè cõſile ſcit.
Ad ſummũ, uenti tranquillitas duabus de cauſis prouenire
ſolet. Nã aut quia exhalatio frigoris beneficio extinguitur
(ut fit cùm ualidũ gelu coortũ eſt) aut quia æſtus opera elã
gueſcit, Medijs aũt tẽporibus creberrimè cœlũ à ſpiritu ſi-
let: aut quia nondũ quicquam exhalat, aut quia halitus iam
abijt, necdũ alius affluit. At Orioni &
cùm oritur, &
cùm
occidit, incertus, ac difficilis eſſe propterea uidetur, quòd
eius exortus, & occaſus tum cùm tempora euariant, com-
, illæ æſtate, hic hyeme, accidãt.
Idq́;
propter ſy-
deris magnitudinẽ, diebus edurat pluribus. Omniũ autem
mutationes turbulentæ propter uarietatẽ exiſtũt. At Anni-
uerſarij poſt ſolstitiũ, & Caniculæ exortũ, &
non tum cùm
ſol maximè accedit: recedit'ue, aſpirare ſolẽt:
atq;
interdiu
ſpirãt, noctu deſiſtũt. Cauſa, quòd ſol cùm proximè eſt, ter-
ram prius aßiccat, quàm ut ulla oriatur exhalatio. At cùm
paululum receßit, iã modicus exultat calor adeò ut congla-
tiatæ aquæ deliqueant: &
dum terra cùm ſuo, tum ſolis ca-
lore inareſcit, in quendam ueluti fumum, & exhalationem
tranſeant. Noctu uerò deſinunt flare, quoniã tum congelata
omnia liqueſieri ceſſant, propter noctium frigus. Cæte-
rùm nec id quod gelu induratum eſt, nec id, quod ſiccitatis
habet nihil, exhalat: ſed quod cum ſiccitate cõiunctam ob-
tinet humiditatẽ, id cùm recaleſcit, anhelitum reddere ſolet. Nonnulli autem addubitant quam ob rem Aquilones con-
ſtantius perflãt poſt æstiuũ ſolstitium, quos Eteſias (id eſt
Anniuerſarios) uocant: Austriuerò poſt hybernum nequa-
quàm. Hoc autẽ minimè alienum à ratione eſt:
nam tem-
pore oppoſito appellati Leuconoti fiunt, nõ tamẽ adeò con
tinui. Iccirco latentes occaſionẽ præbẽt inquirẽdi.
Cau-
ſa quòd Aquilo à locis ſub ſeptentrionibus poſitis ueniat,
quæ aquarũ, & niuis copioſæ plena ſunt, quibus à ſole col-
liquatis poſt æstiuũ ſolstitiũ potius, quàm in ipſo ſolstitio,
Anniuerſarijs flare ſoliti ſunt. Nam &
ipſi quoq;
æſtus ita
fieri ſolent, non cùm ſol proximè ad ſeptentriones accedit,
ſed cùm diutius concaleſcit, & adhuc in propinquo eſt.
Pari etiam modo Auiculares (quos Græci Ornithias, ab
aduẽtu auiũ, uocant) poſt hybernum, æquinoctium ſpirare
ſoliti ſunt. Hi enim Anniuerſarij imbecilli ſunt, minores
tardius quàm Anniuerſarij flare ſolent:
nam
ſeptuageſimo die aſpirare incipiunt, propterea quòd ſol
cùm procul abeſt, roboris minus habeat. Nõ autẽ ſimiliter
continui perflant, quoniã quæ in ſumma telluris parte ia-
cent, imbecillaq́; ſunt, ea per id tẽpus ſecerni, atq;
erui ſolẽt:
quæ uerò cõglaciata ſunt, plus caloris deſyderãt.
Quam-
obrem hi intermittẽdo flare tãtiſper ſoliti ſunt, quoad rur-
ſum Anniuerſarij in ſolstitio æstatis ſpirẽt: quãdoquidẽ ab
co tẽpore ſemper uentus quàm maximè cõſtanter flare ſo-
let. Auſter autẽ ab æstiuo ſolstitio, &
nõ ab altera urſa
ſpirat. Nã cùm terræ habitabilis ſegmenta duo ſint, &
altera ad ſublimiorem uerticem, qui apud nos eſt, altera ad
alterũ, & meridiem poſita ſit, atq;
tympani ſpeciem præfe-
rat: talem profectò terræ figurã lineæ à cẽtro ipſius ductæ
diſſecant, atq; turbines duos efficiunt, quorum alter apud
tropicum, alter apud ſemper conſpectum uerticem baſin,
ſed uterque in meditulio terræ mucronem, obtinet. Eo-
dem pacto ad inferiorem uerticem alij duo turbines telluris
diſſectiones faciunt. Hæ autem, inh abitari ſolæ queunt.
Nec fieri poteſt, ut quiſquam ultra ſolstitium incolat, non
enim in ſeptentrionem umbræ iacerentur: nunc autem lo-
ca prius inhabitabilia redduntur, quàm ut abſumantur um-
bræ, aut mutent ſemet in meridiem. Pars autem orbis ſe-
ptentrionibus ſubdita, præ rigore habitari nequit. Fer-
tur etiam Corona quoqueipſa, circa huncce locũ: nam no-
bis ſupra uerticem eſſe uidetur, cùm ad meridiei lineã per-
uenit. Quo fit etiã, ut hoc tempore telluris ambitus ridi-
culè depingãt. Nam partiorbis terrarum habitatæ, figu-
ram tribuunt orbicularem. At hoc fierinõ poſſe, ratione
pariter atque experientia cognitum. Nam quòd in latitu-
per temperiem queat, tum ratio ipſa commonſtrat (quippe
cùm non per longitudinem, ſed in latum nimio rigore, atq; incẽdio prematur:
adeò ut niſi mare nonnuſquam loci pro-
hibeat, peruia tota ſit) tum ea quæ circa nauigationes, &
itinera uidemus. Nam longitudo à latitudine haud parum
differt: quod enim à columnis Herculis ad terram Indicam
uſq; porrigitur, eo quod ab Aethiopia ad Mæotin uſq;
, &
extremas Scytbiæ parteis pertingit, maius quàm quinq; ad
tria eſt, ſi quis tam nauigationes, quam uias, quatenus ta-
lium certitudo ſumi poteſt, metiri uelit. Atqui partem or-
bis terræ habitatam, in latum ad loca uſque inhabitata ex-
ploratam habemus. Nam hic, præfrigore, illic præ æſiu, ha
bitari prætereanequit. Quæ uerò ultra Indiam, &
colum-
nas Herculis iacent, coniungi périnde quaſi continens fo-
ret tota telluris habitatæ portio, haudquaquàm uidentur.
Cùm autem neceſſe ſit ut locus quidem ad alterum polum
ſimiliter ſeſe habeat, atq; is quem incolimus ad eũ, qui ſu-
pra nos eſt, conſtat quòd ut cætera alia, ita ſpirituum quo-
que ſtatio, proportione reſpondebit. Quare quemadmo-
dum nobis Aquilo, ſic & illis uentus quidam ab ea quæ in-
ibi eſt urſa aſpirat, què huc penetrare haudquaquàm poßi-
bile eſt: quando ne iſte quidem Aquilo, totam quæ apud
nos eſt partem orbis terrarum habitatam, peruadat. A qui-
lonius nanq; flatus, ceu abterr aneus eſt.
At quia hæc habi-
tatio ad ſeptentriones poſita eſt, ideo Aquilo frequentißi-
mè ſpirat, ſed tamen & apud nos deficit, &
progredi lon-
gè non poteſt. Quandoquidem circamare Auſtrale, quod
ultra Africam iacet ut hic Aquilo, & Auſter ſpirant, ſic
illic Vulturnus, & Fauonius uicißim abſq;
intercapedine
Itaq;
auſtrũ ab altero polo non uenire,
apertum eſt, quando ne ipſe quidem ab hyberno ſolstitio
ſpiret: nam alium ab æstiuo uenire oporteret:
ſic enim pro-
portionis ratio exigit. Nunc autem, inde nullus aſpirare ſo-
let: ſolus enim unus ſpirare ex illis locis uidetur.
Quare ne-
ceſſariò fit, ut uentus qui ab exusta terrarum parte ſpirat,
Auſter ſit. Locus autem ille, propter ſolis uiciniam, nullum
habet humorem, aut pabulũ, quod per liquefactionem fla-
tus anniuerſarios commitat. Verùm quia locus ille multò
amplior eſt, atq; longè lateq́;
patet.
Auſter uehementior,
crebrior, & magis æstuoſus, quàm Aquilo existit:
atq;
ille
huc magis quàm hic illud penetrare ſolet. Quænam igitur
Auſtri, & Aquilonis cauſa ſit, &
quonam pacto ſeſe al-
teruter ad alterum habeant, dictum eſt.
De ventorum ſitu, qui ſint inter ſe contrarij:
de
ipſorum natura, & complexionibus.
_D_E uentorum autẽ ſitu, qui quibus aduerſantur quos
quos nõ, tum etiam qui, &
quot ſint, adhæc de cæteris affectibus, quiin problematis
particularibus dicti non ſunt, nunc agendum. Situs ratio-
nem exdeſcriptione contemplari oportet. Deſcribatur igi-
tur ut res ipſa clarior euadat, horizon circulus, & pròin-
de rotundus. Intelligendum autem eſt, alterum ipſius ſe-
gmẽ@um, quod ſub nobis eſt, habitari: nam &
id ipſum ad
eundem diuidere modum licebit. Supponatur autem pri-
mò, quæ plurimum diſtantloco, loco cõtraria eſſe: quo mo-
do quæ fpecie plurimum diſtant, fpecie contraria ſunt. Di-
ſtant autem plurimum loco, quæ per dimetientem lineam
è regione poſita ſunt. Sit igitur A occidens æquinoctialis:
Sitq́; alia diameter, quæ hanc adrectos ſecet angulos:
cu-
iuspars altera, quæ eſt G,ſit urſa: altera è regione aduerſa,
quæ eſt H, meridies. Item F, æstiuus exortus:
E, æstiuus
occaſus. Porrò D, hybernus exortus:
C, hybernus occaſus.
Ducatur autem diameter ab F, ad C:
item à D, ad E.
Cùm
igitur quæ plurimum distant loco, contraria loco ſint, plu-
rimũ autem diſtant, quæ per diametrum: neceſſariò fit ut
flatuum hi inter ſe contrarij ſint, quicunq; per diametrum
diſpoſiti ſunt. Flatus autem ipſi, iuxta locorum poſitum
uocari hoc pacto ſolent: ab A, Fauonius, nam A, occidens
æquinoctialis existit à B, ſubſolanus, huic contr arius, nam
à B, oriens æquinoctialis eſt, à G, Aquilo & Septentrio,
quippe cùm hac in parte urſa ſit: ab H, Auſter, huic cõ-
trarius, nam & unde ſpirat meridies eſt, &
H &
G con-
traria ſunt cùm per diametrum distent: ab F, Cæcias, nam
F, æstiuus exortus existit, contrarius autem ei eſt, non qui
ab E ſpirat, ſed qui à C, nempe Africus, nam Africus ab
occaſu brumali mittitur. Hic autem illi contrarius eſt, nam
ab eo per diametrum diſtat. à D, Vulturnus, quippe quiab
exortu brumali uenit, atq; Auſtro uicinus eſt.
Ob idq́;
ſæ-
penumero Euronoti aſpirare dicuntur. Huic autem aduer-
ſatur, non qui à C, nomine Africus, ſed qui ab E ſpirare ſo-
let, quem alij Argesten, Olympiam alij, alij Scirona uocãt.
Hic enim ab occaſu æstiuo adflat, &
ſolus v ulturno
per diametrum reſpondet. Igitur uenti, tum qui per dia-
metrum diſpoſiti ſunt, tum qui contrarios obtinent, hi ſunt.
ab I quem
Thraſciam nuncupant: is enim media regione inter Corũ,
& Septentrionẽ ſpirat.
à K, quem Meſen uocant, hic enim
inter Septentrionem, & Cæciam eſt.
Cæterùm diameter
K, iuxta polum ſem per conſpectum eſſe ſolet, non tamen
exactè ſub eo existit. His autẽ flatibus cõtrarij nulli ſunt,
Meſæ uidelicet (nam à puncto M, ſpiraret aliquis: id enim
per diametrum distat) atq; Thraſciæ:
flaret enim à pũcto
N, quippe cùm id ex aduerſo reſpõdeat. Niſi ab eo puncto
ueniat, & non longè progrediatur quidam uentus, quàm
accolæ Phœniciam uocant. Venti igitur princip al ißimi,
definitiq́; hi ſunt, atque hoc digeri ordine aſſolent.
Cur autem à ſeptentrionali plaga plures uenti, quàm
de partibus meridianis prodeant, cauſa eſt: quòd pars orbis
terræ habitata ad ſeptentriones poſita eſt, quodq́; in eam
partem plus aquarum, & niuis, quàm in auſtrinam (pro-
ptereà quòd hæc ſub ſole, atque eius curſu iacet) depelli-
tur, quibus in terram liqueſcentibus & à ſole, ac terra in-
caleſcentibus, neceſſariò accidit ut exhalatio amplior, &
quæ latius diffundi queat, hac eadem de cauſa oriatur. Sunt
autem è flatibus, quos iam diximus, Septẽtrio proprijßimè
& Thraſcias, &
Meſes, Aquilo.
Cæcias uerò Subſo-
lani, & Aquilonis communis habetur.
Qui à meridie
ſpirat & Africus, Auster.
Qui ab æquinoctiali exortu
mittitur atque Vulturnus, Subſolanus. Phœnicias uerò
Auſtrum pertinet.
Qui ab
occaſu, & is quem Græci Argeſtem, noſtri Corum uocant,
Fauonius. Omnino autẽ ex hiſce, alij Aquilonij, Auſtrini
alij, nuncupari ſolent. Fauoniani Aquiloni tribuũtur:
frigi-
diuſculi enim ſunt, quòd ab occaſu ueniant. Subſolanij Au
ſtro:nam calidiuſculi ſunt, propterea quòd ab exortu aſpi-
rant. Sũpta igitur à frigore, &
calore, ac æſtu differentia,
ſpiritus ad hunc nominarunt modũ. Ab ortu autem flantes,
calidiores ſunt ab occaſu flãtibus: quia ſol diutius ſupra il-
los fertur: hoc uerò citius deſerit, tardiusq́;
eum ad locũ ac-
cedit. Ventis hunc in modum diſpoſitis cõſtat fieri non
poſſe, ut aduerſi ſimul ſpirent, nam per dimetientẽ diſtdnt: alter igitur alterius ui preſſus, ceſſabit.
At qui nõ ita fron-
te aduerſa poſiti ſunt, eos ſimul flare nihil obſtat, ut F. D.
A@q;
ob id, nõnunquàm ſecundi ambo ad idẽ ſignũ ſimul
flare, non eodem ex loco, nec flatu eodẽ, ſolent. Porrò con-
trarijs temporibus flatus, cõtrarij maximè {ſp}irant. Verbi
cauſa, circa æquinoctiũ uernũ Cæcias, & omnino qui ultra
æstiuum tropicũ collocati ſunt, circa autumnale, Africus. Item circa ſolstitium æstiuum, Fauonius:
circa hybernum,
Vulturnus. Incidunt autẽ in alios maximè, atq;
compeſcũt.
Septentrio, Thraſcias, & Corus, proptereà quòd è pro-
pinquo ueniunt. Quinetiam hi omnium maxlmè crebri,
ac ualidi ſpirare ſolent, & próinde inter reliquos maximè
liquidi & illuſtres existunt.
Nam cùm depropè maximè
ſpirent, ui ſua reliquos flatus ſternunt, & diſcußis nubibus,
quæ coaleſcere cœperant, cœlum ſudum, apertumq́ red-
dunt. Niſi fortè etiam impendiò frigidi ſint:
tunc autem ſe-
reni non ſunt. Nam ſi frigidi mag{ls}, quàm uehementes fue-
rint, prius nubes gelu indurant, quàm ut easrepellere poſ-
At Cæcias ſerenus non eſt, quòd in ſe reflectatur:
unde
& illud prouerbiũ dici ſolet.
Vt Cæcias nubem:
périnde ad
ſe trahens. Porrò pro ſolis diſcurſu uicißitudo {ſp}irituum
agi, ipſis in ſibi proximos tranſeuntibus, aſſolet propterea
quòd id, quod primordio contiguũ eſt, mouetur à ſole po-
tißimũ. Initiũ uerò flatuũ:
ut ſol ambit.
Flatus autem con-
trarij aut idem, aut contrariũ efficiũt. Verbigratia:
Humi-
di, Africus, & Cæcias, quem aliqui uocant Helleſpontiam.
Sicci, Corus, &
Vulturnus, quem Subſolanũ uocãt:
hic in-
ter initia ſiccus eſt, ad poſtremũ aquã mittit. Niualis, Me-
ſes, & Septentrio maximè:
nã hi frigidißimi ſunt.
Grãdi-
nes Septentrio importat, & Thraſcias, &
Corus, Aectuo-
ſi, Auſter, Fauonius, & Vulturnus.
Nubibus obducunt cœ-
lum: denſioribus Cæcias, et rariuſculis Africus.
Cæcias, quia
& in ſereciprocatur, ac redit, &
Aquilonis &
Vulturni
cõmunis eſt. Quare, quia algidus eſt, uaporem cõpingendo,
nubes cõstituit: quia uerò ratione loci Subſolanus eſt, mul-
tum materiæ, ac uaporis, quem propellat, habet. Sereni,
Septentrio, Thraſcias, & Corus.
Cauſa, dicta prius eſt.
Ful-
gura præ cæteris aduehũt, & hi quos diximus, &
Meſes.
Nã quia haud quaquam de longè ueniũt, frigidi ſunt: frigo
ris autẽ opera fulgur gignitur, coëuntibus ſiquidem nubi-
bus, excerni aſſolet. Quocirca &
ex hiſipſis nonnulli
grandinẽ afferũt: citò enim in glaciẽ aquã uertũt.
Procel-
læ autẽ (hoc eſt uenti, qui excußinubibus ſæuiũt. Ecnephias
Græciuocãt) autumno maximè, mox uere: &
præcipuè Se-
ptentrio, Thraſcias, & Corus fieri ſolent.
Cauſa uerò,
quòd procellæ potißimum fiunt: cùm alijs flantibus uentis
alij ingruunt: id quod isti maximè facere ſolent.
Cauſa
etiam huiuſce rei anteà dicta eſt. Porrò flatus Anniuer-
talis plagæ incolas ex Septentrionibus in Thraſcias, Coros,
& Fauonios (Septentrio nanq;
Fauonius eſt) conſueuere,
incipientes ab urſa, deſinentes autem in eos, qui longè ab-
ſunt. Apud Orientaleis, ad Subſolanũ uſq;
ambire ſolent.
Sed de uentis, &
primaria eorum generatione, &
eſſentia,
atq; affectibus tam priuatis, quàm communibus, hactenus.
De Terræmotu opiniones tres.
_D_Ecõcußione autẽ, ac motu terræ, poſt hæc agendũ:
Quæ autem de eo ad hoc uſque temporis tradita ſunt, tria
numero ſunt, & à totidem autoribus prodita.
Nam Anaxa
goras Clazomenius, & ante eum Anaximenes Mileſius,
& poſt utrunq;
Democritus Abderita, de terræ motu diſ-
ſeruere. Anaxagoras igitur ætherẽ, qui ſurſum ferri aptiſ-
ſimus eſt, dum ſe in uenas & cauernas terræ cõdit, motita-
re terram affirmat. Nam ſuperas telluris partes, coaleſcere
imbrium beneficio, aſſerit: quãdoquidem, natura totam ſi-
militer fungoſam, laxamq́; eſſe terram prædicat.
périnde
quaſi totius pilæ pars altera ſupera, altera in fera ſit: ac
ſupera, in qua habitamus: infera, altera.
Verùm aduerſus
hanc cauſam tanquam parum admodum conſideratè di-
ctam, nihil dicere fortaſſe congruit. Nam ſtultum eſt ar-
bitrari ſurſum, ac deorſum ita habere, ut non corpora gra-
uia ad terram undique ferantur: &
leuia, ac ignis, in ſupe-
rum concedant locum: idq́;
, cùm cernamus circulum, quo
pars orbis terrarum habitata, quanta nobis cognita eſt,
deſinitur, nobis locum ex loco mutãtibus diuerſum ſub in-
de fieri, quia terra gibboſa ſit, & in ſphæræ faciem cõglo-
betur. Dicere quoq;
ratione magnitudinis ſuſpẽſam librari
percußionis, quæ per totam meet, impellitur. Præterea, ni-
hil meminerũt eorum, quæ circa terræ motus cõtingere ſo-
lent: nõ enim regiones quæuis, aut tempora, id ſentiũt affe-
ctionis. Democritus autẽ, terrã cùm aqua referta eſt, et mul
tam inſuper pluuialẽ aquã recipit, ab ea moueri dicit: nã ut
quæ amplior aduenit, uim afferẽdo, propterea quòd cauer-
nis capi nõ poteſt, terrã quatere: ita quæ locũ demutat, atq;
aliò transfertur, irrũpẽdo terrã agitare, quæ aßiccetur, atq;
è locis plenioribus in uacua trahat, aſſerit. Anaximenes
uerò, terrã tam cùm madet, quàm cùm reſiccatur rũpi, &
ab hiſce fragmentis ingẽtibus quæ incidere ſolẽt, quati di-
cit. Ideoq́;
, terræ motus per ſqualores, &
rurſum tẽpore
pluuio fieri: nã tellurem (uti diximus) per ſqualores:
ſiccẽ-
tem rũpi, & per imbreis ab aquis præterea madefactã in-
cidere affirmat. At ſi hoc accidat, humum refugere in ſeſe
pleriſq; in locis cerni oportuit.
Præterea quam ob cauſam
hæc affectio quibuſdã in locis ſæpenumero fieri ſolet, quæ
ab alijs nullo tali exceſſu dißidẽt? Atqui, ea dißidere opor-
tuit. Deniq;
neceſſe eſt, ut qui ita existimant ſemper minus
terræ motum fieri, tandemq́; aliquando terram quati deſi-
turam dicant: quod enim decutitur, talem obtinet naturã.
Quare ſi id fierinequeat: perſpicuum eſt fieri non poſſe,
ut terræmotus cauſa, eiuſmodi habeatur.
Terræmotus cauſæ &
generatio.
Et quòd ab exhalatione
procedat, ſigna decem.
_V_Erùm cùm cõſtet neceſſariũ eſſe, ut ab humido, &
à
ſicco halitus prodeat, id quod antea diximus, neceſ-
ſariò fit, ut hiſce in rerum natura existentibus, terra intre-
miſcat. Nam terra per ſe quidem, arida existit:
at ra-
ipſa tam feruore Solis, quàm ſuo incaleſcit, multũ ſpiritus
intrà, extraq́; gignatur.
Atq;
is interdũ quidem extrà totus
continenter effluit, interdum autem intrò infiuit: nonnun-
quam uerò & in parteis distribui ſolet.
Itaq;
ſi hoc ali-
ter habere nequeat, quod cõſequens eſt, cõſiderandũ fuerit,
nempe qualemnam ex omni corporũ numero uim mouendi
præcipuã obtineat. Neceſſe eſt enim, ut id, quod longißi-
mè progredi natum eſt, atq; uehementißimũ existit, potißi-
mum tale ſit. Quod igitur celerrimè fertur, id neceſſariò
uehemẽtißimũ existit: quippe cùm præ celeritate maximè
percutiat. Quod uerò tranfire per totum maximè poteſt, id
longius progredia@tum eſt: eiuſmodi autẽ eſt, quod tenuiſ-
ſimum eſt. Quare ſinatura ſpiritus talis ſit omniũ corpo-
rum maximè ſpiritus facultatem obtinet mouendi. Etenim
ignis, ubi ſpiritui admiſcetur, fit flãma, atq; celeriter fertur.
Igitur neq;
aqua, neq;
terra, cauſa tremoris eſſe poteſt, ſed
ſpiritus, ubi ſcilicet, quod extrà exhalat, intrò influit. Vn-
de fit, ut plurimi maximiq́; terræ motus, cœlo trãquillo fiãt,
nam exhalatio, quæ cõtinẽs, ac perpetua existit, ut plurimũ
initij motum ſectari ſolet. Quare tota ſimul aut intrò, aut
extrà cõtendit. Quòd autẽ aliqui terræ motus flãte etiã
uento fiant, nihil abſurdũ; nam interdũ plureis uẽtos ſimul
flare uidemus, quorũ ubi alter terram ſubierit, terræ motus
ſpirante uento accidet) minores tamen euadunt hi, pro-
pterea quòd eorũ cauſa atq; principiũ diuiſum, distractũq́;
ſit. Porrò noctu ſæpius, ualidiusq́;
terra quatitur.
Cùm au
tem interdiu, id circa meridiem accidere ſolet: nã ut pluri-
mum meridies partiũ diei trãquillißima existit: quippe Sol
cùm maximè euincit, exhalationem in terram diſſoluere ſo-
euincit autem maximè circa meridicm.
Item no=
ctes, diebus tranquilliores, propter Solis abſentiã, exiſtunt.
Quare rurſum, intrò ſpiritus influit:
quomodo aquarũ
influxus in contrariam atque effluxus partem fieri aſſolet.
Et propinqua luce creberrimè:
etenim ſpiritus tunc in=
cipere flare nati ſunt. Siergo flatuũ initiũ intrò Euripi
more cõmigret, propter copiam, ualidißimũ excitat terræ
motũ. Præterea ualidißimi terræ motus circa ea loca fiũt,
ubi mare fluidũ eſt, autregio fungoſa eſt, atq; ſubterraneis
cauernis abundat. Quamobrem &
circa Helleſpontum,
Achaiam, Siciliã, & Eubœeam tellus uehementißimè qua=
titur: nam circa ea loca, mare terram fistulis ueluti quibuſ=
dam ſubire uidetur. Quocirca &
calidæ balneæ, quæ circæ
Aedepſum poſitæ ſunt, à tali cauſa prouenere. Circa prædi
cta autem loca, terræ motus maximè fiunt, ob angustiam. Nam ſpiritus uehemẽtior factus, qui profectò è terra effla=
re natus erat, in terrã rurſum propelli, ob occurrentis ma=
ris copiam, aſſolet. Atq;
regiones omnes, quæ ſubterraneas
parteis inaneis, atq; fistuloſas obtinẽt:
cùm magnã fpiritus
copiam admittant, crebrius mouentur. Et autumno, ac uere
maximè: item per imbreis, &
ſqualores haud alia de cau=
ſa fiunt. Hæc enim inter anni tẽpora flatuoſißima ſunt.
Nã
æſtas, & hyems, aẽris immobilitatem (bæc rigoris cauſa,
illa æſtus) aduehunt: etenim hyems, perquàm algida eſt:
æſtas impendiò arida. Atq;
per ſqualores, aër ſpirantior
eſt: nam tum demũ ſqualor eſt, cùm ſiccus terræ anhelitus
humido copioſior exultat. Tẽpore autem pluuio terra qua=
titur, tum quia exhalatio in terra amplior reddi ſolet, tum
quia talis ſecretio ut loco augustiore capitur, ita minorẽ in
locũ protrudi, repletis nimirum aqua terræ cauernis, aſſo=
Cùm enim uincere cœperit, propterea quòd licet am=
pla ſit, in exiguũ tamẽ locũ impactaeſt, tum uentus fluens,
ac terræ ſeſe applicans, eam ualidè motitat. Noſſe enim
oportet, ut noſtro in corpore flatus incluſi uis tã tremorũ,
quàm pulſuũ cauſa existit, ita & in ipſa quoq;
terra flatũ
ſimiles præſtare effe ctus, atq; è terræ motibus, aliũ eſſe ue=
luti tremorẽ, aliũ ueluti pulſum. Et qualia per corpus ſæpe
cõtingere reddita urina ſolent (fit enim ueluti tremor qui=
dam, nimirũ uniuerſo ſpiritu extrinſecus intrò ſeſe cõden=
te) talia etiã circa terrã fieri. Sed quantas ſpiritus uireis
habeat, nõ ſolùm ex hiſce, quæ in aëre fiũt, contẽplari opor
tet (nam hic fpiritũ ſua magnitudine talia cõmittere poſſe,
existimauerit quiſpiã) uerùm etiã ex hiſce, quæ in corpori=
bus animantiũ fieri ſolent. Nam &
conuulſiones, &
di=
ſtentiones neruorũ, ſpiritus motiones ſunt: tantum autẽ ro=
boris habent, ut etiã ſi multi ſimul conantur allata ui repri=
mere ægrotantium motum, tamẽ euincere nequeant. Idem
in terra quoq; ipſa fieri (ut rem magnam paruæ conferam)
intelligendũ eſt. Harum autem rerũ indicia, uel ad oculum
pleriſq; in locis facta fuere.
Iam enim motus terræ quibuſ=
dam in locis factus, nõ antè deſijt, quàm uentus ille, qui per=
mouerat, facta eruptione in locũ terra ſublimiorem apertæ
procellæ modo exierit. Id quod etiam circa Heracleã Pon=
tinuper accidit, & prius circa Hieran inſulam, quæ una
eſt ex ijs, quas Aeolias inſulas appellitãt: in hac enim pars
terræ intumeſcebat, aſſurgebatq́; cum ſono in tumuli ſpe=
ciem quo tandem diſrupto multum ſpiritus prodijt, qui ſcin
tillam, cineremq́; ſustulit, ac Liparæorum urbem, que haud
procul aberat, totam in cineres redegit, & ad quaſdam
Italiæ urbes acceßit, atq; iſto etiamnum tempore, ubi illa
Etenim hanc eſſe
cauſam ignium, qui in terra fieri ſolẽt, arbitrandũ eſt: nẽpe
ſpiritus colliſi incenſionem, diſcerpto prius in exigua fru=
ſta aëre. Quòd autem fpiritus ſub terram fluant, argu=
mento uelid eſſe poteſt, quod circa haſce inſuias fieri ſolet.
Cùm enim flaturus eſt Auſter, prius quam cœperit, de=
nuntiat: nam loca ea, è quibus illæ flãmarũ eruptiones fiũt,
reſonare ſolent: quòd è longinquo propelli iam mare cœ=
perit, & ab eo id quod è terra efflaturum eſt, rurſum intrò
cõpellatur. Quà autem accedit, hàc ſonum ſine motu facit,
tum propter locorũ amplitudinem (nã intrò ſubiens in im=
menſum diffunditur) tum propter aëris repulſi exiguita=
tem. Præterea Solis caligo, &
obſcuritas ſine nube proue=
niens, & uenti tranquillitas, atq;
frigus acre, quæ nonnun=
quam ante matutinos terræ motus accidere ſolent: cauſæ
prædictæ indicio ſunt. Nã &
Solẽ caliginoſum, obſcurũq́;
fieri, &
cùm dies instat, atq;
diluculũ appetit, trãquillita=
tem, atq; frigus oboriri, incipiente cõdi in uenas terræ ſpi=
ritu, qui uim diſſoluẽdi, diſcernẽdiq́; aërem obtinet, neceſ=
ſum eſt. Quandoquidẽ tranquillitas parte plurima (quẽ=
admodũ etiã prius diximus) accidit: quia ſpiritus intrò ue=
luti refluit. Et magis, ante maiuſculos motus.
Nã ſpiritu
cùm nó partim intrò, partim extrà distrahitur, ſed uniuer=
ſus cõditur: neceſſariò accidit ut plus roboris, ac uiriũ ha=
beat. Frigus uerò ppterea quòd exhalatio, quæ per ſe ſua=
pte natura calida eſt, intrò cõuertitur. Nõ uidẽtur aũt uẽti
eſſe calidi périnde ut neq; ſpiritus ille, qui per os efflari ſo=
let: quoniã aerem mouẽt, qui uapore frigido, eoq́;
multo re=
fertus eſt. is enim è {pro}pinquo ꝗaẽ calidus eſt, qualis etiã eſt
cùm exhalamus, uerùm {pro}pter exiguitatẽ non æquè percipi
è longinquo uerò frigidus, eadem qua uenti cauſa
Deficiẽte igitur in terrã tali uirtute, uapida effluxio hu=
miditatis ratione coiens frigus importat, in ꝗbus locis eiuſ=
modi affectũ fieri cõtingit. Hæc eadem etia cauſa eſt, &
eius ſigni, quòd nõnunquam præcedere motu futuro cõſue=
uit: aut enim mterdiu, aut paulò pòſt occaſum, ſereno, ceu
tenuis linea nubis in longũ porrecta ſpacium uiſitur, nimi=
rum langueſcẽte ſpiritu propter demigrationẽ. Nec abſi=
mile in ipſo quoq; mari circa littora euenit:
nã cùm mare
fluctuoſum exundat, fluctus; qui littore frangi ſolent, ad=
modũ craßi et obliqui reddũtur: cùm uerò ſopitũ eſt, pro=
pter exiguã ſecretionẽ tenues ac recti. Quod igitur mare
circaterrã, id flatus circa caliginem, quæ in aëre eſt efficit: adeò ut cùm cœlũ trãquillũ fuerit, nubes quæ ueluii fluctus
aëris existit, modis omnibus recta, tenuisq́; relinquatur.
Hac
eadẽ etiã de cauſa nõnunquã accidit, ut circa lunæ defectus,
terra quatiatur. Cùm enim iã terræ obiectus inſtat, &
nõ=
dum prorſus lumẽ defecit, nec calor à Sole {pro}fectus ab aẽre
receßit, ſed iã emarceſcere cœpit, trãquillitas oboritur, cõ=
migrãte in terrã ſpiritu, qui ante lunæ defectus motũ terræ
cõmittit (nã uenti quoq; ſæpe ante lunæ defectus excitan=
tur) initio quidẽ noctis cùm defectus medio incipit noctis,
medio uerò cùm manè. Id autẽ euenire {pro}pterea ſolet, quòd
calor lunæ habebatur, cùm curſus iam proximè eſt quo de=
fectus exultet. Remiſſo itaque calore, quo retentus aër
quieſcit, rurſum moueri, ac ſpiritus reddi pro defectiõis tar
ditate tardius incipit, Cùm autẽ ualidus terræ extiterit
motus, necillico, nec funditus quatere deſinit: quinimo non
ante quadraginta dies ſistitur, plerunq; &
tardius:
utpote
cùm quidam annuo, & biennij ſpacio circa eadem locaui=
. Porrò tam ſpiritus multitudo, quàm forma
cauernarũ, uel cuniculi per quem meat, magnitudinis terræ
motus cauſa existit. Qua enim fpiritus reſultat, nec facilè
penetrare poteſt, & maximè quarit, &
in fpecuũ anguſtijs
intercludatur aquæ modo, quæ pertranſire non poteſt, ne=
ceſſariũ existit. Quocirca ut in corpore pulſus non re=
pentè nec ſubitò ſedari, ſed paulatim elangueſcente affe=
ctione ſolent, ita nec origo ipſa, à qua exhalatio prodijt.
Quin in aperto quoq;
eſt, ſpiritus delationẽ nõ {pro}tinus
omnẽ abſumpſiſſe materiã, ex qua uẽtũ illũ cõcreauit, quẽ
σ{ει}ωσμὸμ, hoc eſt terræ motũ nũcupamus. Quod igitur
quãtũ ſpirituũ ſupereſt inſumptũ ſit, terrã quati, ſed leuius,
& eòuſq;
dum id quod exhalat minus ſit, quàm ut ingenuè
mouere queat, neceſſe eſt. Porrò ſpiritus ſonos eos facit,
qui ſub terra fiunt, quiqúe terræ motus præcedere ſolent.
Quin &
ſine motu, iam alicubiſub ierra factus eſt ſo=
nus: nã ut aẽr cùm flagellatur uarios edit ſonos, ita etiã cùm
ipſe percutit, multiplices ſonorum differentias affert: nihil
enim intereſt, hoc, an illo afficiatur modo, quippe cùm o=
mne, quod percutit, ſimul & ipſum percuti ſoleat.
Præ=
cedit uerò motũ ſonus, quoniam ſubtilis eſt, atpenetrare
melius, quàm ſpiritus poteſt. Cùm autem minor eſt, quàm
ut terrã mouere propter ſuã tenuitatem queat, quia facilè
percolatur, tranſmittiturq́;, mouere terram nequit:
quia
uerò feruet contrà ſolida, cauaq́; corpora, &
uarias ca=
uernarum figuras, uarias edere uoces aſſolet, adeò ut
nonnunquam) id quod etiam portentorum ſcriptores
aiunt) terra mugire uideatur. Iam uerò &
aquæ erupe=
runt, dum terra quateretur. At nequaquam ob id aqua, mo=
tionis cauſa existit: ſed ſiue in ſumma telluris parte ſit, ſiue
quo-
modo uenti fluctuũ:non fluctus, uentorũ cauſæ ſunt:
quan-
doquidẽ uel ſic quiſpiã terrã eſſe huiuſce affectionis cau-
ſam dicere poſſet. Siquidẽ terra dum quatitur, aquá mo-
do ſubuerti ſolet:amniũ nanq;
effluxio non niſi ſubuerſio
quædã existit. Verùm ambo isthæc terra, inquã, &
aqua,
cauſæ ut materies ſunt:patiuntur enim, non agunt:
ſpiritus
uerò, ut principiũ. Vbi autẽ mũdatio ſimul, cũ terræ motu
accidit:ſpiritus ex aduerſo flantes in cauſa ſunt.
Id uerò fit
cùm ſpiritus, qui terrã quatit, mare ab alio ſpiritu delaium
repellere nequit omnino, ſed propellendo, ac in unum con-
trahendo, magnã uim maris colligit:tunc enim hoc ſpiritu
euicto, uniuerſum à cõtrario ſpiritu pulſum erũpere, ac di-
luuiũ facereneceſſe eſt. Id quod circa ipſam quoq;
Achaiã
accidit. Extrànanq;
flabat Auster, intrà Aquilo:
cùm autẽ
facta fuit tranquillitas, & uẽtus intrò fluere cœpit, unacũ
inundatiõe etiã terræ extitit motus: &
eo præſertim, quòd
mare nullũ ſpiritui ſub terra debacchanti reſpiraculũ, nul-
lamq́; difflationẽ cõcedebat, imo obstipabat, @@terſepiebat-
qúe: nam ſe mutuò oppugnãdo, ſpiritus motũ terræ fecit,
fluctus diluuium. Fiunt etiã particulares quidã terræ mo-
tus, & plerunq;
nõ ultra paruum procedentes tractũ:
uen-
ti uerò nulli. Particulares, inquam, cùm exhalationes pro-
prij, uiciniq́; loci in unũ coiërint, quomodo ſqualores, im-
breisq́; particulatim fieri diximus.
Et quidem terræ motus
ad hunc fieri modũ ſolent, uenti minimè. Nam ſubterranea
principatum obtinent, ut ad locum unũ omnes contendant
exhalationes. Soluerò nõ æquè facere poteſt ut omnes, ſed
magis quæ ſuſpenſæ in aëre ſunt, cùm iam principium ſui
curſus à Sole pro locorum differentia cœperint, in unum
Quoties igitur ſpiritus eſt multus, terram in latum
tremoris inſtar mouet. Fit autẽ &
quibuſdã in locis terræ
motus, ſed rarò, ueluti pulſus:cùm aſſurgẽs intumeſcit, al-
ternoq́; motu reſidet.
Quocirca &
rariuſculè ad hũc qua-
tit modũ:haud enim facilè fit, ut adeò multũ coëat princi-
pium : quippe cùm exhalatio in longũmultò plus quàm in
craßitiem digeri ſoleat. Vbi autem motus terræ factus eſt
eiuſmodi, copia lapidũ, eorum in morẽ, qui in cribris emer-
gunt, per ſumma telluris iacet. Siquidẽ terræ motu ad hunc
modũ facto, Sipylus uocatus Phlegræus ager, & regio Li-
gustica, euerſa fuerũt. Porrò inſulæ procul in alto poſitæ,
minus quàm quæ cõtinenti uicinæ ſunt quati ſolent. Nãma
ris copia exhalationes refrigeratinecnõ ſuo põdere obſtat,
quominus quatiantur, uimq́; infert.
Prætereà mare flatibus
euictũ fluit:nõ quatitur.
Itẽ quia mare, magnũ occupat lo-
cum, haud ad hoc, ſed ex hoc ueniũt exhalationes, quas quæ
è terra oriũtur, comitari aſſolent. Inſulæ autẽ illæ, quæ cõ-
tinenti uicinæ ſunt, cõtinẽtis portio ſunt, & próinde quati
ſolent, quãdo mare, quod inſulas illas, cõtinẽtemq́; interia-
cet, præ ſua exiguitate uireis nullas habet. At quæ ſunt in
medio mari poſitæ, nequaquã abſq; toto mari, quo ambiũ-
tur, moueri poſſunt. Igitur de terræ motibus, &
quænam
ſit eorũ natura, & quam ob cauſam fiant, item de cæteris,
quæ circa ipſos accidunt, ijsq́; maximis, dictum eſt.
De Tonitru &
Fuiguratione veterum opiniones.
DE Tonitru autem, &
Fulgure, &
inſuper de Vor-
Turbi-
ne accenſo, quem Græci Præſtera nuncupant, & deniq;
de
Fulminibus, dicamus oportet:nam horũ omnium idem eſſe
Cùm enim ( uti diximus ) du-
plex ſit exhalatio, altera humida, altera ſicca, cumq́; ipſa
cõcretio hæc ambo potentia habeat, & in nubem cõſistat
(quemadmodum anieà dictũ eſt) & inſuper cùm nubium
cõstitutio apud ſupremum finem denſior euadat (quà enim
calor ſequcſtratus ſuperiorem in locũ deficit ) hanc cõsti-
tutionem denſiorem eſſe, frigidioremq́; neceße eſt.
Quocir-
ca & Fulmina, &
Procellæ, et omnia generis eiuſdẽ, deor-
ſum feruntur. Atqui calidũ omne, in ſublime, ſuapie natu-
ra ſcãdit. Verùm expreßionẽ fieri in cõtrariã dẽſitati par-
tem, neceſſariũ existit, quomodo nuclei, qui è digitis elabũ-
cur, exprimi ſolent : hi enim quãuis põdus habeant, tamen
ſurſum, plerunq; feruntur, calor profectò qui excernitur, in
ſuperũ ſpargi locũ aſſolet:quantũ autẽ aridæ exhalationis
in mutaciõe frigeſcẽtis aëris intercipitur, id coëuntibus nu-
bibus excernuur:quod cùm ui feratur, &
ambientibus nu-
bibus incurrat, ictum facit, cuius ſonitus tonitru nuncupari
ſolet. Efficitur autẽ ictus, haud aliter ( ut paruæ affectioni
magnam cõferam) quàm qui in flamma fit ſonus:quem alij
Vulcani riſum, alij Veſtæ, nõnulli horum minas uocant. Fit
autem cùm exhalatio in flammam cõuerſa, diſrumpentibus
ſeſe lignis, atq; ſiccẽtibus, exilit.
Sic enim &
ſpiritus ſecre-
tio, quæ in ipſis nubibus fieri ſolet, cùm nubium denſitati
ingruit, tonitru excitat. Varij autem, ac multiformes ſoni
fiunt, tum propter nubiũ inæqualitatem, tum propter ca-
uernas, quæ intermediæ ſunt:quà denſitatis contincntia de-
ficit. Tonitru igitur id eſt, atque ex hac cauſa fit.
Spiri-
tus autem qui extinguitur, ferè conflagrat tenui, & imbe-
cilli ardore : atq;
id eſt, quod uocamus fulgetrum, quo ceu
tmctus excidens ſpiriius uideatur. Fit autem poſt ictum,
tonitruum:
ſed prius cerni, quàm tonitruũ audiri aſſo-
let:quoniam aſpectus auditum anteuertit.
Id quod remi-
gatio triremiũ declarat:cùm enim iam rurſum remos nau-
tæ reſerunt, primus remigij ſonus ad aureis peruenit. Quã-
quàm quidã aiunt haudquaquam ignem intra nubes gigni. Hunc autem Empedocles quidem id eſſe inquit, quod è ſo-
lis radijs intus circũuenitur, coërceturq́;. Anaxagoras ue-
rò, quod è ſuperno æthere, quem ille ignem uocat, de-
orſum è ſublimi defertur. Itaq;
ſplendorem huiuſce ignis,
fulgetrum:ſonitũ uerò, atq;
ſtridorem, quem facit, cùm in-
tra nubes extinguitur, tonitru eſſe dicũt, tanquã ſicut prius
fulgetrum fieri, quàm tonitruũ uidetur, ita etiam prius fiat.
At illa ignis intercluſio, utroq; quidẽ modo à ratione re-
mota eſt:ſed magis ſuperni ætheris detractio.
Nam dicẽdæ
cauſa eſt, cur quod ſurſum ferri aptißimũ eſt, deorſum fe-
ratur:&
quam ob rem id in cœlo fiat tantũmodo, cùm nu-
bilum eſt, nec id tamẽ aßiduè cùm ita eſt affectũ, cœlo uerò
ſereno nõ fiat : ſiꝗdẽ illud leuiter dictũ modis omnibus ui-
detur. Pari modo &
illud quoq;
, dicere inquam radiorum
ſolis calorem, qui in nubibus inhibetur, atq; detinetur, eſſe
harũ rerũ cauſam haudquaquam probabile existit:etenim
hæc ratio oſcitanter admodũ reddita eſt. Nam &
à toni-
tru, & fulgetro, &
cæteris generis eiſdem, cauſam ſemper
eſſe diſcretam, atq; distinctam, &
ſic illa fieri, neceſſe eſt.
At illud plurimum ab hoc diſcrepat:ſimile enim eſt atq;
ſi
quis putet aquam, niuem, & grandinem, cùm antè in nubi-
bus eſſent, posteà excerni, & non fieri :
quaſi ad manum
faciente ſemper concretione unumquodque eorum : nam
pari ratione hæc, concretiones : illa, ſecretiones eſſe exi-
ſtimandum eſt. Quare ſi ex hiſce altera non fiant, ſed
eadem accõmodabitur ratio.
Item cur caloris
in nubibus interceptionẽ diuerfiorem eſſe dixerit quiſpiã,
quàm ut in hiſce quæ denſiuſcula ſunt? Atqui aqua à ſole,
& igni calefit, ſed tamen cùm rurſum coit, &
inalgeſcen-
do denſeſcit, nullam talem fieri excidentiã cõtingit, qualem
illi prædicant:quanquàm eã fieri oportuit, pro magnitudi-
nis ratione. Atq;
ſpiritũ, ignis opera in aqua genitũ, fer-
uorem facere, qui ut inſit prius, nec fieri poteſt: nec illi ſo-
nitum feruorẽ eſſe ſtatuunt, ſed ſtridorẽ. At ſtridor, nõ niſi
paruus feruor eſt:quo enim id quod incidit dum extingui-
tur euincit, ac ſuperat, hoc feruẽdo ſonitũ edit. Sunt etiam
qui fulgur, quẽadmodũ & Clidemus, haud eſſe dicant, ſed
apparere, per ſimilitudinem dicentes, quaſi affectio ſimilis
ſit:ut mare cùm uirga percutitur noctu, reſplendere uide-
tur, ſic humorẽ cùm in nebula flagellatur, fulgoris apparẽ
tiam, quæ nõ niſi fulgetrũ eſt, ingerere. Verùm hinondũ
uerſati fuerant in opinionibus, quæ derefractione ſunt, quæ
quidem eiuſmodi affectionis cauſa eſſe uidetur. Nam aqua
dum percutitur, fulgere uidetur, refracto ab ea ad quippiã
lucidũ aſpectu. Quamobrem noctu magis, quàm interdiu,
fulgurat:nã interdiu nõ apparet, {pro}ptereà quòd maius diei
lumen illud offuſcat, & hebetat.
Igitur hæc ſunt, quæ de
tonitru, & fulgetro ab alijs dicũtur, alijs fulgetrũ quidem
eſſe refractionẽ, alijs fulgorẽ dicẽtibus:tonitru uerò extin-
ctionẽ ignis, nõ qui per ſingulas affectiones nubibus inna-
ſcatur, ſed qui inſit. Nos autẽ ſuper terrã uentum, in terra
terræ motũ, in nubibus tonitru, eãdem eſſe naturã dicimus. Nam hæc omnia, idem eſſentia ſunt, nempe exhalatio ari-
da, quæ cùm modo quodam fluit, uentus existit: cùm autem
isto, motus terræ facere ſolet:cùm autem in nubibus muta-
in aquam
concreſcentibus, tonitrua, & fulgura, &
inſuper cætera
alia, quæ eiuſdem cum hiſce naturæ ſunt. _A_tq;
de toni-
tru, & fulgure, dictum iam eſt.
Ecnephiæ &
Typhonis cauſæ:
eorum generatio &
differen-
tiæ: &
fulminum ſpecies.
_D_E reliquis autẽ ſecretionis huiuſce operi-
bus, modo quo iam cœptum eſt, dicamus,
oportet. _N_ã flatus iſte, ꝗexcerni ſolet, cũ
in parteis exiguas, ſparſimq́; diffunditur,
& ſæpe fit, ac perflat, necnõ ſubtilior eſt,
tonitrua, & fulgura edit.
At ſi uniuerſus &
denſior, minus
autẽ ſubtilis expreſſus fuerit, _P_rocellã gignit, quæ uocatur
à Græcis _E_cnephias. Quo fit, ut etiã uehemens existat:
nã
excretionis celeritas, robur aduehit. Cùm igitur magna,
& cõtinens ſecretio fuerit cõſecuta, tum proſe ctò idẽ acci-
dit, quod cùm rurſum aduer ſam in partẽ halitũ copiatetẽ-
derit, euenire aſſolet: tum enim pluuia rugis, multaqúe fit.
Itaq;
hæc ambo in materia, potẽtia inſunt:
&
quidem cùm
utriuslibet facultatis principium factũ eſt, quod è materia
coëxcernitur, cuiuſcunq; copia maior fuerit abūdãtius ſub-
ſequi aſſolet: fitq́;
huius exhalationis pars altera, imber:
illius altera, Ecnephias. Cùm autem flatus, qui in nube
erat excretus, alteri incurrendo repercutitur, périnde ut
cùm ex lato in angustum adigitur uentus in portis, uijsq́;
proptereà quòd illa nequaquam cedant, aut ob loci angu-
ſtias, aut quòd in frontem aliquis alius afflet ſpiritus, in
istiuſmodi locis ſlatus circulum, uertiginemq́; fieri ſæpe-
numero accidit: ſiquidem aliud ne ulterius procedat ar-
cet, aliud à tergo impellit. Quare cogitur in latus, qua ni-
mirũ parte nõ phibetur, ſeſe uertere: atq;
ita ſemper quod
proximũ, cõtinuumq́; eſt, quouſq;
unus euadat.
Hoc autem,
circulus eſt: cui enim figuræ unica latio cõpetit, eam ipſam
circulũ eſſe neceſſe eſt) ob id profectò nertigines in terra,
& in nubibus ſimiliter iuxta principium fiunt.
Niſi quòd
quemadmodũ cùm Procella fit, ſemper nubes excernitur,
atq; cõtinuus cooritur uẽtus, ita hîc ſemper nubis cõtinui-
tas ſubſequi ſolet. At ob nubis denſitatem impotẽs ab ipſa
flatus ſecerni, in orbẽ primò cõuertitur, ob eã quã diximus
cauſam. In præceps autẽ fertur, quia cõtinuè nubes dẽſan-
tur qua parte calor excidit. Quare hæc affectio, ſi coloris
expers fuerit, uocatur Typhon, qui quidẽ uentus eſt, ueluti
Ecnephias, inconcoctus. Non fit autẽ Aquilonijs Typhon:
nec niue iacente Ecnephias, proptereà quòd hæc omnia fla-
tus exiſtunt. Flatus uerò, non niſi calida, ſiccaq́;
exhalatio
eſt. Igitur gelu, atq;
frigus quia euincunt, principiũ ipſum
cùm adhuc ſit, ſtatim extinguũt. Quòd autem euincãt, do-
minenturq́;, palàm eſt:
non enim eſſet nix, neque partes ad
Aquilonẽ poſitæ humerent: quippe cùm hæc uincente fri-
gore, accidant. Fit itaq;
Typhon, cùm Ecnephias ſtatim ab
ortu excerni è nube nõ poteſt. Eſt autẽ ob uertiginis oblu-
ctionem, cùm ad terrã cõuolutio ipſa delabitur, quæ ſecum
aliquid abreptũ è nube defert, à quo abſoluinõ poteſt: Quà
æutem tramite directo procedit, eà flatu agitat: atq;
motu
rei impetu uiolento ingruerit,
eam cõtorquet, ſorbetq́; in excelſum.
At ſpiritus quiènube
detrahitur, ardens, accenſusq́; dum fuerit, quod quidẽ acci-
dit, ſi tenuior efficiatur, Præster uocatur, hoc eſt incenſio: incendit enim ſimul aërem adeò ut ardore ipſum inficiat.
Quòd ſi ex ipſa nube multus, ac tenuis expreſſus fuerit fla-
tus, is fulmen exultat: quod ſi admodum tenue fuerit, ſed
præ tenuitate non adurat, illud eſt quod Poëtæ Arges (id
eſt clarum) uocant: ſi uerò minus adurat, quod Pſoloẽn,
quaſi dicas fumidum. Nam illud ob eſſentiæ tenuitatem,
fertur: at ob motus celeritatẽ antè penetrat, quàm ut adu-
rat, & mora ſacta infuſcet:
hoc autẽ cùm ſit tardius, inficit
quidẽ, non autẽ adurit, ſed penetrare anticipat. Quocirca
& quæ obſiſtunt, quippiã pati ſolent:
quæ minimè, nihil.
Verbi cauſa, iam æs, quo ſcutũ integebatur, liquatũ fuit:
lignũ uerò nihil ſustinuit:
nam propter ligni raritatẽ, prius
ſpiritus percolatus ſuit, atq; trãſmiſſus, quàm ut lignũ affi-
ci ullo pacto quiuerit. Per ueſteis quoq;
pari modo tranſi-
uit, quas nõ adußit, ſed protriuit. Quare hæc omnia fia-
tus eſſe, uel ex talibus cõſtat. Licet autem oculis quoq;
ipſis
interdũ contẽplari: id quod nuper ſec imus in templi Ephe-
ſini conflagratione. Tunc enim flãma ſeorſim reuulſa, mul-
tas in parteis cõtinua ferebatur. Fumum, ſpiritum eſſe, ac
ardere, apertum eſt, & alio loco anteà dictum.
Cùm autem
uniuerſim abſcedit, tum eſſe flatus apertè uidetur. Quod
igitur in paruis rogis fieri uidemus, hoc idẽ uel tunc, multa
nimirùm ardẽte materia longè ualidus, fiebat. Ruptis itaq;
lignis, unde ſpiritus origo, atque initium crat, multus: qua
parte efflabat uniuerſim ſecedebat, & ardens in ſublime
ſerebatur. Quare, flamma ipſa ferri &
incidcre in domos
Semper enim ſpiritum ſulmina præcedere, co-
mitariq́;, putandum eſt:
ſed non cerni, quia coloris expers
ſit. Ideoq́;
quati prius omne, &
afflari, quàm percuti:
ut
pote cùm ſpiritus ocyor fulmine ſit. Quinetiam tonitrua
findunt, dißipantq́;, non ſono, ſed ſpiritu.
Nam ſpiritus tam
ſonum, quàm ictum efficiens, unà cum illis excernitur: qui
ſi percutiat, findere, non urere ſolet. Verùm de tonitru,
fulgure, & Ecnephia, tum etiã de Præstere, Typhone, &
fulmine, & quòd omnia idem ſint, &
quænam ipſorum
omnium inter ſe differentia ſit, dictum eſt.
Halonis cauſæ, generatio, &
accidentia.
_D_E Area autẽ, ſiue corona, &
Arcu cœlesti, &
quid
utrunq; ſit, &
quam ob cauſam fiat, itẽ de Parelijs,
& Bacillis, dicamus:
nã hæc omnia, eiſdẽ de cauſis euenire
ſolent. Primùm autem ſumamus oportere affectiones, &
quæ circa unũquodq; ipſorum accidũt.
Area igitur plerũq;
cõpleta circuli forma cernitur, fitq́;
circa ſolem, lunãq́;
, &
ſplẽdida astra. Prætereànõ minus noctu, quàm interdiu:
et
horis antemeridianis, quàm poſtmeridianis: mane uerò, &
circa ſolis obitũ, rarius. At arcus cœlestis, nec unquã circu-
lus cuadit, nec maior, quàm dimidia circuli forma ſectio. Et
occidẽte, & oriente, minimi circuli maximus ambitus:
cùm
autẽ eleuatur magis, circuli maioris minor ambitus. Itẽ poſt
autumni æquino ctiũ, die decreſcẽte, quacũq; hora fit:
æſta-
te uerò per meridiẽ nõ cernitur. Nec unquam plures ſimul
quàm duo, fiũt. Horũ autẽ, quãuis uterq;
tricolor ſit, atque
eoſdẽ, pariq́; numero ac reliquus colores habeat, tamen qui
in exteriore ſunt, obſcuriores habẽtur, atq; ordine cõtrario
poſiti. Nãarcus interior primã, quæ maxima eſt, circunſe-
rentiam, puniceam geſtat: exterior ultimam, quæ minima
atq;
reliquas proportionabiliter.
Cæ-
terùm colores hi ſunt, quos ferè ſolos facere pictores ne-
queunt: hi enim quoſdã aliorũ mistura faciunt.
At puniceus
uiridis, & purpureus, nequaquam hoc pacto fiũt:
hos autẽ
colores arcus habet. Qui autẽ puniceũ, &
uiridẽ interia-
cet, is plerũq; flauus apparet.
Parelij autem, atq;
Virgæ, ex
obliquo ſemper effici ſolent: &
nec ſupra ſolem, nec infrà
prope terrã, nec è regione, nec etiã noctu, ſed ſemper circa
ſolem. Proptereà aut aſcendente, aut deſcendente:
occidẽte,
frequenter: cœli umbilicum perreptante, rarò:
id quod in
Boſphoro aliquãdo accidit. Nã coorti duo Parelij, ab matu
tino tẽpore durauerũt in occaſum. Quæ igitur circa eo-
rum quodq; accidũt, hæc ſunt.
Horum autem omniũ una,
eademq́; cauſa eſt:
nam hæc omnia, refractio ſunt:
differunt
tamen modis quibus fiant, & in hoc, nempe à quibus, &
quomodo refractio ſolemuerſus, aut aliquid aliud lucidum
fiat. Item arcus interdiu quidem fit:
noctu uerò, à luna ſci-
licet, ueterũ quidẽ ſententia minimè fiebat. Hoc autem illis
accidit, propter raritatem: eos enim latebat.
Fit tamen, ſed
rarò. Cauſa, quòd colores in tenebris lateant, quodq́;
alia
multa cõcurrere, eáq; omnia una die menſis, oporteat, nam
plenilunio fiat, ſi futurus ſit, neceſſe eſt: atq;
tunc, oriente,
aut occidente luna. Quam ob rem in annis ſupra quin-
quaginta, bis tantum in eum incidimus. Quòd igitur ut
ab aqua, ita etiam ab aëre, cæterisq́; omnibus, quæ ſuper-
ficie leui constant, refrangatur aſpectus, ex hiſce quæ cir-
ca aſpectum demonſtrantur, ſumenda fides eſt, quodq́; in
quibuſdam ſpeculis non modò colores, uerùm etiam figu-
ræ appareant, in quibuſdam uerò colores ſolùm. Eiuſ-
modi autem ſunt, quæcunq; exigua ſunt, &
ſenſilem diui-
Nam fieri non poteſt, ut in hiſce fi-
gura appareat, uideretur enim eſſe diuiſibilis: nam figura
omnis ſimul & eſſe figura, &
omni ex parte diuidi poſſe
uidetur. At cùm quippiam in alijs apparere ſit neceſſum,
figuram autem impoßibile ſit, reliquum eſt profectò ut co-
lor ſolùm appareat. Porrò ſplendidorum color interdum
ſplendidus apparet: interdum uerò, aut quia cum ſpeculi
colore permiſcetur, aut quia reſpectus infirmus eſt, alte-
rius coloris ingerit phantaſiam. Sed de his in hiſce, quæ de
ſenſibus demonſtrãtur, ſit à nobis conſideratum. Próinde
ex hiſce alia dicamus, alijs uti ueris utamur.
Halonem eſſe circulum:
&
quid denuntiet.
_PR_imum autẽ de Areæ figura, &
cur circulus euadat,
cur circa ſolem, lunamq́;
, &
cõſimiliter circa ali-
quod aliud aſtrum cerni ſoleat, dicamus: nã omnibus eadem
accõmodabitur ratio. Fit igitur aſpectus refractio, cùm ua-
pidus aer in nubem cõcreſcit, dũmodo cõſiſtens æquabilis
ſit, ac partibus cõſtet exiguis. Quãobrem cùm uapor cõſi-
ſtit, aquæ ſignũ datur: cùm uerò dißipatur, aut emarceſcit,
minimè. Nã cùm dißipatur, flatũ:
cùm uerò emarceſcit, ſe-
renũ indicat. Sienim uapor nec emarceſcat, nec dißipetur,
ſed ſuam ſortirinaturã ſinatur, meritò aquæ ſignũ existit: quãdo iam talem fieri cõſistentiãindicat, ex qua ad aquam
uenire denſatione continentiã accipiẽte, neceſſum ſit. Vnde
etiam fit, ut hi uapores omniũ maximè colore atro ſint. At
cùm dißipatur, flatum portẽdit. Nam uaporis diductio à
flatu fit, qui iam quidẽ eſt, nondũ tamen apud nos excurrit.
Cuius reimdiciũ eſt: quòd unde præcipua dißipatio fit, hinc
flatus, acœdit. Cùm uerò emarceſcit, ſerenitatem:
nam
ſi aér nullo pacto ita ſeſe habeat, ut quem in ſe continet
in pluuiam denſitatem ueniat, conſtat
exhalationis partẽ humentem, ac frigidã ab arida, & ignea
nondum eſſe ſequestratam: quod ſerenitatis cauſa existit.
Itaq;
quo pacto habente aẽre refractio fiat, dictum eſt.
Refrãgitur autem aſpectus à caligine, quæ circa ſolem,
lunam ue conſistit. Quocirca Area non è regione, pér-
inde ut Arcus, apparet.
modo refrangitur aſpectus,
circulum exulcare, aut cer-
tè circuli partem neceſſe
eſt. Nam lineæ æquales ab
codem puncto ad idem pun
ctum ductæ, ſemper ſupra
circuli lineam frangẽtur. Sit enim à puncto A, uer-
ſus punctum B, fracta li-
nea A C B, linea A F B,
& linea A D B:
ſintqúe
æquales inter ſehæ, A C,
A F, A D: &
quæ ad B
ſe conferunt, nempe C B,
F B, D B, itidem inter ſe
æquales, atq; pducatur li-
nea A E B. Quare triãguli
æquales, ſimilesqúe ſunt:
quippe qui ſuꝑ æqualẽ lineã A E B, cõſiſtũt. Ducãtur autẽ
ex angulis ad lineã A E B, perpẽdiculares: ab angulo C, per-
pẽdicularis C E: ab angulo F, perpendicularis F E:
ab angu
lo D, perpẽdicularis D E. Hæ itaq;
inter ſe æquales ſunt.
uno in plano, omnes cõſtant:
oẽs enim ſeſe ad rectos angulos lineæ A E B, in uno pũcto
ſcilicet E, iungũt. Igitur deſcripta linea, circulus erit:
cẽtrũ
uerò, E. Sit autẽ punctũ B, ſol:
punctũ A, aſpectus:
circũ-
ferentia C F D, nubes, à qua ſolem uerſus refrãgitur aſpe-
ctus. Specula etiam cõtinua intelligere oportet.
Verùm
ſingula ob paruitatem inuiſibilia ſunt: quod autẽ ex omni-
bus conſtat, unũ eſſe uidetur, quia ita digeſta ſunt, ut unum
déinceps poſt alterũ ſit collocatũ. Quod autẽ cernitur al-
bum, ſol eſt, qui in unoquoq; ſpeculo per circulũ cõtinẽter
apparet, nec ullam, quæ ſenſui peruia ſit, recipit diuiſionẽ.
Huic autẽ proxima, continuaq́;
ora nigricat, ob illius al-
borem atrior apparens. Sed circa terrã magis, quòd locus
terræ uicinior magis uento careat. Nam fieri non poteſt, ut
flante uento, ſtatio certa fiat. Porrò circa lunam Areæ ſæ-
piuſcule fiunt: quia ſol cùm ſit calidior, ocyus aëris consti-
tutiones diſſoluit. Circa aſtra autem, fiunt quidẽ eiuſdem de
cauſis, non tamen ex æquo portendunt, quòd constitutio-
nes prorſus exiguas, & nondum fœcu@das ſignificent.
De Iridis accidentibus tum cæteris, tum coloribus:
&
de eius
ad Halonem differentijs.
_QV_òd autem Arcus refractio quidẽ ſit, iam diximus:
quo pacto, quaq́;
de cauſa ſingula,
quæ illi accidunt, fieri ſoleant, in præſentia dicendum. Igi-
tur ab omnibus leuibus refr@ngi aſpectus uidetur, de quo-
rum numero eſt tam aër, aquàm aqua. Fit autem refractio
ab aẽre, cùm denſeſcit. At ob uiſus imbecillitatem, fre-
quenter uel ſine in ſpiſſatione uiſum refringere idem aſſo-
let. Id quod cuidam molliter, non acutè uidenti, aliquando
accidit: dum enim ambulabat, ſemper ſimulacrum aduerſa
quod illi contingebat, quoniã
uiſio ad ipſum reflectebatur: nam præ lãguore adeò imbe-
cilla, tenuisq́; modis omnibus erat, ut &
propinquus aër
ſpeculi uicẽ illi périnde ut quiremotus, denſusq́; eſſet, præ-
ſtaret, & ab illa repelli nequiret.
Quocirca &
promõ-
toria in mari, reuulſa: &
Euro ſpirãte omnia maiora uidẽ-
tur. Item quæ in caligine poſita funt, ut ſol, &
aſtra, dum
oriuntur, & occidunt potius, quam cùm cœli mediã tenẽt.
Ab aqua autem maximè uiſus refrangitur, &
adhuc ab
ea, quæ fieri incipit melius, quàm ab aëre. Etenim quãlibet
partium, è quibus cõſistentius roratio fit potius quàm ca-
liginem, ſpeculũ eſſe neceſſe eſt. Cùm autem &
apertũ
ſit, & iam dictũ in buiuſmodi ſpeculis colorẽ duntaxat, non
etiam figurã apparere: neceſſariò accidit cùm pluere inci-
pit, & iam quidẽ nubium aër in mollem pluuiã concreuit:
nondum tamẽ pluit, ſi è regione ſit ſol, aut quippiam aliud,
quod adeò lucidũ ſit, ut nubes ſpeculũ reddi queat: et refra-
ctio in corpus lucidum ex aduerſo fiat, coloris, non figuræ
apparitionem fieri, cùm ſpeculum quodq; paruum ſit, atq;
inuiſibile. At cùm magnitudinis cõtinẽtia, quæ ex illis omni
bus exultat, uideri queat, magnitudinem perpetuã eundem
prætendere colorem neceſſe eſt: nam ſpeculum quodq;
ei,
quod ex omnibus coaleſcit, ſuum colorem tribuit. Quare
cùm hæc accidere poßint quoties ſol, & nubes ſeſe ad hũc
modum habebũt, & nos ſolem inter &
nubem erimus, ap-
paritio quædam ob refractionem fiet. Quinimo &
tunc,
& non aliter habentibus illis, Arcus in cœlo cernitur.
Patet
igitur Arcum eſſe refractionem uiſionis in ſolem. Quam
obrem & Arcus, niſi ſole aduerſo:
Area uerò, niſi circa
ſolem non fit. Et quidem ambo, refractiones ſunt:
uerùm
nam alte-
ra ab aqua, atroq́; &
è lõginquo fieri ſolet:
altera ab aëre,
qui ſuapte natura cãdidior eſt, & è propinquo.
Quod au-
tem fulgidum eſt, per atrum, aut in atro (nihil enim refert)
puniceum apparet. Contueri autem poſſumus ignem, qui è
uirentibus lignis fit, rubram flammam habere: proptereà
quòd ignis, qui fulgidus, albusq́; eſt, multo fumo admistus
eſt. Quinetiã ſol ipſe per caliginem, &
fumũ, puniceus ap-
paret. Quocirca Arcus refractio prima, ciuſmodi colorem
habere uidetur: quippe cùm earefractio à paruis aſpergini
bus fiat. At Areæ refractio, minimè.
Decæteris autẽ colo-
ribus poſteà ſumus dicturi. Prætereà talis cõstitutio circa
ſolem ipſum permanere diu nõ poteſt, ſed aut pluit, aut diſ-
ſoluitur: dum tamen è cõtrarijs aqua gignitur, tẽpus quod-
dam interuenit. Si enim illud eueniret, Areæ modo Arcus
tinctæ forent: nunc autem integra quidẽ aut circularia nulla
fiunt, quæ talem habeant apparitionem: ſed exigua, &
per
parteis, nẽpe quiuocãtur Bacilli, ſeu Virgæ. Quãdo ſi cali-
go cõſisteret, qualis eſſet aquæ, aut cuiuſpiã alius atri, ſicu-
ti iam diximus, Arcus cœlestis integer périnde, ut qui circa
lucernas fit, appareret. Nam frequẽter per byemem flante
Auſtro circa lucernas fit iris, quam maximè uidẽt, qui ocu-
los habent humidos: quoniã eorũ aſpectus præ imbecillita-
te celeriter refrangitur. Fit autẽ tam ab aẽris humiditate,
quàm à fuligine illa quæ à flamma defluit, atq; cùm aëre
miſcetur:tũc enim ſpeculũ uel propter nigrorem fieri aſſo-
let. Nam fuligo, fumida existit.
At lucernæ lumen nõ albũ,
ſed purpurcum, & flori Ireos ſimile, non autem puniceum,
circulo apparet: nam &
aſpectus qui refringitur, exiguus
eſt: &
ſpeculum, atrum, At Iris illa, quæ à remis fieri ſo-
quæ in cælo cernitur, colore tamen ſimilior ei eſt, quæ circa
lucernas apparet: non enim puniceum habere colorem ui-
detur, ſed purpureum. Ipſa autem refractio à minutißimis
quidë, ſed cõtinuis aſperginibus fit, quæ nõ niſi aqua ſunt,
quæ iam prorſus diſcreta eſt. Fit autẽ etiã lris ſi quis talẽ
locum, qui ſoli oppoſitus ſit, & hàc quidẽ ſol faciem ſuã
oſtentet: illac uerò umbram faciat, tenuibus cõſpergat ra-
tionibus. Nam in tali loco, ſi quis intra irroret, ei qui fo-
ris ſtat, qua ſolis radij permutantur, atq; umbrã efficiunt,
lris apparer ſolet. Hæc autem modo locoq́;
conſimili
fit, & cauſa eadẽ, qua quæ à remis efficitur:
nam qui irro-
rat, manu uice remi, uti ſolet. Quòd autem lris color
talis ſit, fimul & de cæterorum colorum apparitione, ex
hiſce patebit. Intellexiſſe enim oportet, uti iam diximus,
atq; ſuppoſuiſſe, primò quidem rem lucidam in nigro, aut
per nigrum, colorem efficere puniceum. Secundò aſpe-
ctum qui ſe longè deducit, imbecilliorem, minoremq́; red-
di. Tertiò, atrum eſſe ueluti abnegationem:
nam quia ui-
ſus deficit, atrum apparere ſolet. Quocirca quæ longè ab-
ſunt, nigriora omnia apparent: quia uiſus ea minus aſſe-
quatur. Sed iſta ex hiſce, quæ circa ſenſus accidunt, con-
ſiderentur: nam quæ de hiſce rebus dicuntur, ad illa perti-
nent: nunc autem de ipſis dicamus, quantum nobis opus eſt,
Hac igitur de cauſa, tam quæ remota ſunt, quàm quæ in ſpe
culis, nigriora, minoraqúe, ac leuiora apparent. Quin-
etiã nubes hiſce, qui in aquã, quàm qui in´ipſas aſpiciunt,
nigriores eſſe uidentur, idq́; admodum inſigniter:
nam aſpe
ctu exiguo, propter refractionem, ſpectantur. Nihil
autem intereſt, conſpectus dimoueatur, an res conſpe-
fit enim ratio utralibet, ut idem eueniat.
Ad hæc,
nec id nos latere oportet: accidit enim ut cùm nubes prope
ſolem, ſi fuerit, ſi quis in eam dirigat pupillæ aciẽ, nullo in-
fecta colore, ſed alba appareat: at ſi in aqua eãdem ſpectet,
colorem quendã Arcus cœlestis habere uideatur. Patet igi-
tur, quòd conſpectus fractus ut præ imbecillitate quod ni-
grum eſt magis nigrum, ita quod album eſt minus albũ ap-
parere facit, atq; ad nigrorẽ adducit.
Validior igitur aſpe-
ctus, colorẽ album in puniceũ, proximus ab illo in uiridem,
qui prætereà imbecillior eſt in purpureum, mutare aſſolet. Vltra hos autẽ colores, nullus prætereà apparet, ſed ut plu-
rima quoq; alia, ita &
hiternario definiti ſunt.
Aliorũ au-
tem colorum mutatio, inſenſibilis eſt. Quocirca &
Arcus
tricolor, uterq; quidẽ ſed oppoſito modo apparet.
Primus
igitur extimam: ſupremamq́;
circũferentiam, puniceã ha-
bet: nam aſpectus à max{ima} circũferentia ſoli plurimus in-
currit: extima autem, maxima eſt.
Proxima uerò, &
tertia,
iuxta proportionẽ ſeſe habent. Quare ſi quæ de colorũ ap-
paritione diſſeruimus, probè dicta ſunt, Irim & tricolorem
eſſe, & hiſce ſolis coloribus tingi neceſſe eſt.
Flauus autem
color iccirco apparet, quia iuxta poſiti colores ſpectantur.
Nã color puniceus iuxta uiridẽ, albus apparet. Cuius rei ſi-
gnum eſt. Nã in nube nigerrima, Iris maximè pura, ſynce-
raq́; fieri aſſolet:
tũc enim accidit, ut color puniceus flauior
eſſe uideatur. Flauũ autẽ illud, quod in Arcu apparet, co-
lor eſt inter puniceum, & uiridem medius.
Igitur ob nu-
bis circunſtantis nigrorem, quicquid eius puniceum eſt, al-
bum apparet, nam puniceum, ad illa, album eſt. Et rurſum
emarceſcente proxime terram Iride, cùm diſſoluitur pu-
niceum, nebula alba iuxta uiridem ſeſe applicans, in fla-
Hæc autem, maximè indicat lunæ Ar-
quod accidit, quia
& in nube atra, &
noctu ſpectari ſolet.
Ergo ut ignis
igni adiectus, ſic nigrum iuxta nigrum poſitum, quod re-
mißè album eſt, quale eſt puniceum, prorſus album appa-
rere facit. Hæc autem affectio, uel in floribus perſpicua eſt.
Nam in texturis, &
uariegaturis, colore s quidam iuxta
alios, & alios poſiti, apparitione ſuprà quàm dici queat,
differunt: ut purpurei in albis, nigris%B4;
ue lanis.
Prætereà in
ſplendore tali, aut tali. Quocirca &
qui uarijs filorum
coloribus flores concinnant, cùm ad lucernam operantur,
ſeſe frequenter errare, & imprudenter alios pro alijs ac-
cipere aiunt. Quòd igitur Iris ſit tricolor, quodq́;
hoſce
colores tantummodo præferat, dictum eſt. Quæ autem
ambit, ſecūda & coloribus languidioribus eſt:
quos itẽ ſitu
diuerſo, atque prima, hac ipſa de cauſa habet. Nam aſpe-
ctus longius procurrens, ut quod remotius eſt, ita quod hic
eſt, uidet. A ſuperiori igitur Iride refractio imbecillior
exultat: quia remotiore in loco fit.
Quare cùm minor in-
uadat, colores apparere languidiores efficit. Item or dine
conuerſo, proptereà quòd ſeſe à minori, ac interiori circũ-
ferentia ad ſolem maior trudit. Nam quæ uiſio minus di-
ſtat, à propinquißima primæ lridi circunferentia refran-
gitur: minima autem exterioris Iridis circunferentia, pro-
pinquißima eſt. Itaque ea puniceum colorem habebit:
illi
a utem proxima, & tertia, iuxta proportionem.
Exterior
Iris, B: interior, A:
Colores, C puniceus, D uiridis, E
Purpureus. Pars autem illa, quæ eſt F, flaua apparet.
æui nun-
quàm fuerunt: quia ſecundus obſcurior euadat, adeò ut
tertia refractio admodum infirma reddatur, nec ad ſolem
peruenire queat.
Iridis proprietates aliquot.
_P_Orrò Arcum cœlestem nec in circulum euadere poſ-
de cæ-
teris, quæ illi accidunt, ex deſcriptione fiet conſiderare
uolentibus apertum. Nam hemiſphærio ſupra terminan-
tem circulum A existente, centro autem K, at que puncto
quodam alio ceu G exoriente, ſi lineæ quæ à K in turbi-
nis ſpeciem procidunt, uelut axem lineam G K faciant,
& lineæ à K ad M productæ ab hemiſphærio ad G ſuper
angulum maiorem refrangantur, lineæ profectò quæ à K
egrediuntur, ſeſe circuli oræ applicabunt. Atque ſi in
astri exortu, abitu´ue fiatrefractio, dimidia circuli portio,
quæ ſupra terram ſit, excipi ab horizonte conſueuit. Si
uerò dum astrum ſupera in parte cœli existit, refrangatur
mitur. Minimus autem, dum illud circulum attingit meri-
dianum. Sit enim primùm in oriente G, &
linea K M in
G refrangatur: atq;
planũ E, quod àtergo triãguli G K M
existit, educatur: nihil enim referret, ſi quodlibet planũ ex
hiſce, quæ ſupra lineam G K, iuxta triangulũ K M G con-
ſistunt, eductum ſit. Orbis itaq;
ſectura, circulus erit, ma-
ximus ſit E. Lineæigitur à punctis G K hacratione du-
ctæ, haudquaquam in alio, & alio quàm ſemicirculi illius
in quo E, puncto concurrent. Nam cùm &
puncta G, K
data ſint, & linea K M, data utrique erit &
linea M G.
Quare &
ratio lineæ M G ad lineam M K.
Datam
igitur circunferentiam, punctum M attinget. Sit itaque
ea, N M. Quare circunferentiarum ſectio data eſt.
Ad aliam enim quàm N M circunferentiam, ab eiſdem
punctis eadem ratio in eodem plano minimè cõſistit. Ex-
tra deſcriptam igitur figuram, linea quædam nempe D B,
ſeorſim iaceat, ſeceturq́; ad hunc modum, ut quomodo
linea M G ad lineam M K ſeſe habet, ita linea D ad
lineam B ſeſe habeat. Maior autem eſt linea M G,
quàm linea M K: quandoquidem turbinis refractio ſu-
per maiorem angulum fit: ſub maiori enim angulo trian-
guli, M K G, porrigitur: maior ergo eſt linea D li-
nea B. Accedat igitur ad lineam B, linea F, aut quod eſt
linea D ad lineam B, id linea B F ad lineam D ſit: déinde
quod eſt linea E, ad lineam K G, id linea B ad aliam, puta
K Q fiat: atque à puncto Q ad punctum M, produ-
catur linea Q M. Igitur punctum Q, circuli cui lineæ
à K profluentes ingruunt, uertex erit. Nam ut linea F ſeſe
habet ad lineam K G: &
linea B ad lineam K Q, ita &
Ponamus enim nõ
ita habere, ſed aut ad minorẽ, aut ad maiorẽ lineã Q M. Nibil enim refert, utrã dicamus:
ſit ad lineã Q R.
Eandẽ
igitur rationẽ lineæ G K, & K Q, &
Q R inter ſe ha-
bebunt: quam lineæ F, B, D, habent.
At lineæ F, B, D, ra-
tionum ſimilitudinẽ ſubeunt: nã quod eſt linea D ad lineam
B, id linea F B ad lineam D. Quare ſicut ſe habet linea
G Q ad Q R, ſic linea Q R ad Q K. Siigitur à pũ-
ctis G, K, ad punctũ R protrahantur lineæ G R, & K R,
bæ protractæ eãdem ſeruabunt rationem, quã linea G Q
ad lineam Q R. Nam lineæ trianguli G Q R, &
trian-
guli K R Q circa eundẽ angulũ Q, rationũ ſimilitudinẽ
ſQuare &
linea G R, ad lineam K R eandẽ ha-
bebit rationem, quã & linea G Q ad lineã Q R ſortita
eſt. Eandẽ autẽ rationem habet linea M G, ad lineã M K:
quam linea D, ad lineam B. Quare quæ à punctis G, K,
ducuntur: ambæ non modò apud circunferentiam M N cõ-
current, tametſi eandem habeãt rationem, uerùm etiã alibi:
quod ſanè fieri nequit. Cùm igitur linea D, nec cũ maiori:
nec cum minori quàm Q M (utrunque enim ſimiliter
ostendetur) communem obtineat rationem, patet idem illi
cùm ipſa linea Q M euenire. Quare qd' eſt linea M Q,
ad lineam Q K id erit linea G Q, ad lineam Q M.
Igitur ſi circulus deſcriptus ſit, qui uertice Q, & in-
teruallo Q M utatur: angulos omneis attinget, quos re-
fractæ lineæ, quæ à punctis K G prodeunt, efficere ſolent.
Quòd ſi nõ attinget: quæ alibi, quàm in ſemicirculo coëũt,
eandem habere rationem conſimiliter oſtendentur: quod
fieri non poſſe, iam diximus. Siergo ſemicirculum E circa
diametrum G K Q circumagas, quæ à punctis G K ad
ter ſeſe habebunt, efficientqúe angulum æqualem, nempe
K M G: &
quem angulum lineæ K Q, &
Q M, ſu-
per lineam G Q committent, ſemper æqualis erit. Igi-
tur trianguli ſemper lineam G Q constituti, triangu-
lo G M Q æquales ſunt: horum autem perpendicula,
in idem punctum lineæ G Q cadent, atq; æqualia inter
ſe erunt. Cadant in O, igitur O, circuli centrum existit:
cuius partem alteram, nempe eam, quæ circa M N bo-
rizon abſtulit.
Rurſum, ſit horizon A C, ſupra quẽ iam ſubiectũ ſit pun-
ctum G: ſitq́ nũc axis:
G Q.
Reliquaomnia, haud ſecus
atq; prius ostendẽtur.
Circuli enim uertex Q, ſub horizõ-
te A C, eleuato pũcto G, erit. Vertex autẽ circuli, &
cen-
trum tam circuli, quàm eius, qui nunc pũcti eleuationẽ ter-
minat (is enim eſt G Q) in eadem linea ſunt. Cùm uerò
puncta K G, ſupra diametrũ A C ſint, circuli centrũ ſcili-
cet O ſub priori terminante, nempe A C, in linea K Q
erit. Quare portio, quæ ſupra horizontem existit, ut S T
ſole ſupra eandem eleuato, minor ſemicirculo erit: nam
R S T, ſemicirculus erat, nube autem à terminante A C
interfectus eſt: portio itaq;
B S.
minimè apparebit.
At cùm idem in meridie existit, minima.
Nam quò punctũ
G ſuperius fuerit, eò circuli centrum, & uertex inferius
erunt. Cur autem ab æquinoctio autumnali die decreſcente
quacunq; hora fiat Iris, &
eo rurſus creſcente ab æquino-
ctio uerno uſq; ad alterum per meridiem non cernatur, ra-
tio eſt, quòd circulorum ſectiones, quæ ab æquino ctiali ad
ſeptentrionem uergere ſolent, omnes ſemicirculo maiores
ſunt, atq; ſubinde ſemper maiores euadũt:
quoduerò diſpa-
ret, paruum. Contrà quæ ab eodem ad meridiem ſpectãt,
minores (nam quæ ſupra terrã extat, parua eſt:quæ autem
infra, magna:) &
quæ lõgius abſunt, ſemper minores ſunt.
Vnde fit ut diebus ſolstitio æstiuo utrinq;
proximis, ob ſe-
ctionis magnitudinem priuſquã punctũ G ad ſectionis me-
ſum exiſtat: proptereà quòd meridies à terra proculob ſe-
ctionis magnitudinem abeſt. At diebus ſolstitiũ byber-
num ſtipantibus, proptereà quòd circulorum ſectiones nõ
admodũ ſupra terram ſunt, contrà accidere neceſſum eſt: nam paululum eleuato puncto G ſol in meridie conſistit.
Virgarum &
Pareliorum cauſa &
generatio.
_DE_ geminato autem ſole (quem Græci Parelium uo-
Virgis, ſiue Bacillis, eaſdem cum ijs, quas
diximus, cauſis eſſe existimandum eſt. Nam tum Parelius
fieri aſſolet, cùm ſolem uerſus refrangitur aſpectus. Virgæ
autem proptereà quòd aſpectus talis, qualem ſemper fieri
diximus, quoties nubibus prope ſolem conſiſtentibus ab
aliquo humido refrangitur, ad nubem ſeſe applicat. Nam
nubes cùm per directum ſpectantur, coloris expertes eſſe
uidentur: cùm uerò in aqua, plenæ Virgarum apparent.
Verùm tunc, nempe cùm in aqua ſpectantur, color eſſe
nubis uidetur: ac cùm Virgæ in cœlo fiunt, idẽ in ipſa nu-
be apparet. Hoc autem fit, cùm nubis constitutio inæqua-
bilis eſt, & nubes partim denſa, partim rara, &
una in
parte aquoſa magis, in altera minus existit: nam refracto
in ſolẽ aſpectu, ſolis figura non cernitur, ſed color. At quia
ſol lucidus, & albus existẽs, quem uerſus refrãgitur aſpe-
ctus, in re apparet inæquabili aliud puniceum, aliud uiri-
de, aut flauum apparet. Nibil enim refert per talia uidere,
an à talibus refringi a ſpectum dicamus, utroq; enim modo
colore ſimili apparet. Quare ſi illo modo puniceũ, &
hoc
quoque tale apparebit. Virgæigitur, propter ſpeculi in
æquabilitatẽ, nõ figura, ſed colore fiunt. Parelius autẽ fit,
cùm aẽr quàm maximè æquabilis, & ex æquo denſus eſt:
próinde albus apparet.
Nam ſpeculi æquabilitas, ap-
paritionis colorem, unum reddit. At aſpectus uniuer ſi re-
fractio, quòd à caligine, quæ denſa eſt, & necdum quidem
aqua eſt, ſed propè eſt ut aqua ſit, ad ſolem concurrat, co-
lorem qui in ſole eſt apparere perinde facit, ut cùm ab ære
leui ob eius denſitatem frangitur aſpectus. Quare cùm ſo-
lis color albus ſit, Parelius quoq; albus apparet.
Ob id-
ipſum autem Parelius, quàm Virgæ certior aquæ futuræ
index existit: quippe qui aërem gignendis imbribus pro-
cliuem eſſe magis indicat. Et cùm in Austrina cœli regio-
ne cõstiterit, magis quàm cùm in Aquilonia: quoniam au-
ſtrinus aër, quàm ſeptentrionalis melius in aquam mutari
ſolet. Fiunt etiam tam Parelij, quàm Virgæ, uti diximus, in
oriente, & occidente, &
nec ſupra ſolem, nec infra, ſed ex
lateribus, nec prope admodum, nec procul omnino. Nam
ſi illa aëris concreſcentis ſoliditas propè ſit, reſoluetur à
ſole: ſi procul, aſpectus refrangi nõ poterit:
cùm enim lon-
gè de paruo ſpeculo remeet, imbecillus redditur. Quam-
obrem Areæ quoq; fieri nõ poſſunt è regione.
Quòd ſi ſu-
pra, & in propinquo inchoëtur, à ſolis ſeruore diſſolue-
tur: ſin procul, aſpectus minor, quàm ut refractionẽ facere
queat, ſolem haudquaquam inuadet. Sed in latere fieri po-
teſt, ut ſpeculum ita diſtet, ut nec ſolis feruore abſumi poſ-
ſit, & aſpectus uniuerſus recurrat:
nam ſi in terrã, quaſi
per immenſum ſparſus feratur, deuenire ad ſolem non po-
teſt. Sub ſole etiam fieri non poteſt, quia ſi prope terram
extiterit, conſumetur feruore: ſi autẽ ſupra cœlo in medio,
aſpectus distrahetur, & euaneſcet.
Deniq;
nec è latere
quidẽ effici illa poteſt, cùm ſol cœli umbilicũ perreptat:nã
aſpectus nequaquã ſertur in terram. Itaq;
exiguus ad ſpe-
refractus omnino imbecillus recedit.
Quæ
igitur opera in locis, quæ ſupra terram ſunt, ſecretionem
exh ibere contingat, tot ferè numero, taliaq́; ſunt.
Quæ au-
tem in terra ipſa, eadem in terræ partibus occluſa efficiat,
dicendum. Duas enim corporum differentias, quoniam &
ipſa quoq; duplex eſt, ibi périnde ut in ſublimi, efficere aſ-
ſolet. Nam ut balitus duo ſunt(ut diximus) alter uapidus,
alter fumidus, ita & corum quæ in terra fieri ſolent, gene-
ra duo ſunt: etenim alia foßilia ſunt, alia metallica.
Igitur
exbalatio arida, ſuo calore foßilia omnia, uerbi cauſa tam
illiquabilia lapidum genera, quàm ſandaracam, ochram,
minium, ful fur, cæteraq́; generis eiuſdem efficit.
Plurima
autem foßilium, partim coloratus puluis ſunt, partim lapis
è tali cõſistentia factus, ut cinnabari. At quæcunq;
metal-
lica ſunt, & aut fuſilia ſunt, aut ductilia, ut ferrum, æs, au-
rum, ad uapidam pertinent exbalationem. Vapida autem
exhalatio, cùm in terra includitur, & in lapidibus potißi-
mum ob eorum ſiccitatem constringitur in arctius, denſe-
ſcitq́; roris, aut pruinæ modo cùm excernitur, ea omnia
comrnittit: ſed inibi ea prius, quàm illa excernatur, gigni
ſolent. Vnde fit, ut partim aqua ſint, partim minimè:
nam
eorũ materies potentia quidẽ aquæ erat, nondũ tamen eſt. Nec ex aqua, quæ per affectionẽ quãpiã ſaporũ in morem
fiat, cõſtantinõ enim ad bũc modũ boc æs, illud aurũ euadit:
ſed borũ ſingula cõcreta prius exbalatione, quàm ortum
ſubeant, fiunt. Quocirca &
terrã cõtinent in ſe, &
urũtur
omnia, quòd ſiccã exbalationẽ babeat. At aurũ, unũ omniũ
nequaquam uri ſolet. Sed de bis omnibus, cõmuniter quidẽ
à nobis dictum eſt: propriè autem ij conſiderent oportet,
qui generis cuiuſq; determinationem ſuſcipiunt.
Quænam qualitates ſint actiuæ &
quæ paſsiuæ.
Ac de putre-
factione pulchra diſputatio.
_C V M_ autem elementorũ cauſas quatuor
iuxta cõiuga-
tiones barũ ipſa quoq; elementa eſſe qua-
tuor acciderit, è quibus duæ quidẽ, calor
inquam, & frigus agere ſolẽt :
duæ uerò
ariditas uidelicet, & bumiditas pati(cuius rei fides ex indu
ctione ſumi poteſt. Nã in omnibus calor, et frigus, tam quæ
unius, quàm quæ diuerſi ſunt generis definire, copulare,
tranſmutare, humectare, arefacere, indurare, & mollificare
uidẽtur. Arida uerò, &
bumida, tum ipſa per ſe, tum cõmu-
nia corpora quæcũq; cõſtãt ex utriſq;
, definiri, &
cæteros,
quos diximus, affectus pati. Prætereà &
boc quoq;
ratio-
nibus ipſis, quibus eorũ naturas definimus, per ſpicuum exi-
ſtit. Nã calidũ, &
frigidũ, uti actiua dicimus:
quod enim cõ
gregãdi uim babet, id uelut actiuũ ꝗd exiſtit. Humidũ uerò,
et aridũ, paßiua. Nã prõptè, et ægrè terminabile, quo eorũ
natura quippiã ſustinet, dicũtur. Eſſe igitur alia actiua, alia
paßiua, in aperto eſt: cùm bæc inquã definita ſint, eas pro-
fectò operationes, quas quæ actiua ſint exbibeãt, atq; paſ-
ſiuorum ſpecies ſumere oportebit. Principio igitur uniuer
ſaliter ſimplex, abſolutaq́; &
naturalis generatio, atque ei
oppoſita per naturam corruptio, ab biſce potentijs effici
aſſolent. Ipſæ ergo in plantis, animãtibusq́;
, &
eorũ par-
tibus inſunt. Eſt autẽ ſimplex, naturalisq́;
generatio, tranſ-
ad quanq; naturã rationem obtinent:
ea autem ſunt paßiuæ
illæ potentiæ, quas diximus. Porrò tum calor, &
frigus gi-
gnere ſolent, cùm materiam euincũt. Cùm uerò nõ euincũt,
particulariter quidẽ inquinatio, & incõcoctio effici ſolet.
Simplici autem generationi cõtrariũ maximè cõmune, pu-
trefactio eſt. Omnis enim corruptio, quæ natura ſit, ceu ſe-
nectus, & arefactio, ad eam ducit.
Nam borũ omniũ finis,
marcor eſt:niſi quid ex biſce, quæ natura cõſtant, ui corrũ-
patur. Nã &
carnẽ, &
os, &
quoduis eorũ cremare licet,
quorum finis eius, quæ natura fit corruptionis, putrefactio
existit. Idcirco quæ putrem, primò humida, poſteà tandem
ſicca euadũt. Nã ex biſce facta ſunt, definitumq́;
eſt bumi-
do ſiccũ: operantibus biſce quibus agẽdi facultas eſt tribu-
ta. Corruptio autem fit, cùm id quod definitur, ob id quod
ambit, cõtinetq́; dominãtius eo fuerit quod definit.
Verùm
putrefactio, de biſce quæ particulatim corruptionẽ ſubeũt,
cùm à ſua receſſerũt natura peculiariter diciſolet. Quo-
circa & reliqua omnia, præter ignẽ, putrent:
etenim terra,
& aqua, et aẽr, putreſcũt:
nã bæc omnia, igni materia ſunt.
Eſt autem putreſactio proprij, naturalisq́; caloris in uno-
quoq; humido exiſtentis ab extraria caliditate corruptio:
bæc autẽ eſt, quæ in eo quod circun funditur, ac cõtinet, exi-
ſtit. Quare cùm caloris defectu patiatur frigidũ omne qua-
tenus eiuſmodi potentiã deſyderat, ambo utiq; putreſactio-
nis cauſæ erunt, & putrefactio ſrigiditatis propriè, &
ca-
liditatis peregrinæ communis affectio. Ob id enim &
quæ
putrefiunt ſicciora redduntur omnia, & tandem fimus, ac
terra fieri aſſolẽt. Abeunte ſiquidem calore proprio, natu-
ralis bumiditas unà cũ illo difflatur, atq; euaporat, nec am-
Nam calor proprius trabendo, bumorẽ inuebit, adducitq́.
Atq; in frigore minus, quàm tẽpore, res putreſcunt.
Nam
tẽpore byberno circundans aër, & aqua parum caloris re-
tinent, & ideo nullas uireis babẽt:
æſtate uerò plus.
Itẽ nec
id putredinẽ ſentit, quod cõcretũ eſt. Nã magis frigidũ eſt,
quàm calidus ſit, aër:nõ euincitur igitur.
At id qd' mouet,
uincit:nec id quod feruet, aut calidũ eſt:
calor enim qui in
aëre eſt, minor eo eſt, qui in reipſa existit. Quare nec do-
minatur, nec mutationẽ ullã cõmittit. Simili modo &
illud,
quod motu cietur, ac fluit, minus eo quod quietem agit, im-
motumq́; manet, putrilagine tãgitur.
Nã motus ille, qui ab
aëris calore prouenit, imbecillior eo efficitur, qui in re ipſa
etiã antè inerat. Quare facere nõ poteſt, ut quicquã mute-
tur. Eadẽ aũt cauſa eſt, &
cur multũ minus, quàm paucũ pu
treſcere ſoleat. Nã in re maiore, maiore, maior eſt caliditas ppria,
atq; frigiditas, quàm ut potẽtiæ, quæ in circũfuſo aëre ſunt,
euincãt. Vnde etiã fit, ut mare in parteis quidẽ diſtractum,
celeriter putreat: ſed integrũ, ac totum, baudquaquam.
Et
reliquæ aquæ, pari modo. Quinetiam in biſce quæ putre-
fiunt, animalia gigni ſolent: quòd calor qui natur alis eſt,
dum educitur, quæ ſegregata ſunt conſiſtere faciat. Igitur
quid ſit generatio, & quid corruptio, dictum eſt.
Quid ſit Concoctio:
&
quid, quæ huic opponitur, cruditas.
_R_Estatiam dicamus cõſequentes ſpecies, quas ex ſub-
Eſt
itaq; caloris quidem, concoctio:
&
concoctionis, matura-
tio, elixatio, aſſatio. Frigoris uerò, inconcoctio:
&
buius,
cruditas inquinatio, excaldatio, Hæc autem nomina, baud-
non enim in uni-
uerſum, rebus ſimilibus nomina poſita ſunt. Quare non
bas, ſed taleis eſſe ſpecies, quas diximus, putare oportet:ſed
quid ipſarũ quæq; ſit, dicamus.
Concoctio igitur, perfectio
eſt, quæ à naturali, proprioq́; calore ex oppoſitis fit paßi-
uis, quæ ſua cuiq; materies existũt.
Nam cùm quid conco-
ctum eſt, perfectũ eſt, ac genitũ. Atq;
perfectionis exordiũ
à natiuo calore prouenit, quamuis aliquo externorũ admi-
niculo ad calcẽ uſq;; perduci ſoleat:
quomodo alimentũ per
balnea, & id genus alia cõcoquitur:
uerùm principij uicem
internus calor occupat. Porrò concoctionis finis, alijs na@
tura existit: natura autẽ eſt, quam ueluti formã, eſſentiamq́;
dicimus.
Alijs, ad quandã ſubiectam formã cõtendit:
ubi ſci-
licet bumor, qui torrebatur uel elixabatur, uel putrefiebat,
uel alio quouis modo incaleſcebat, talis, tantusq́; euaſit:
tũc
enim & utilis eſt, &
concoctionẽ recepiſſe dicitur, ut mu-
ſtum, & quæ in tuberculis collecta ſunt, cũ ad ſuppuratio-
nem peruenere, & lacbrymæ cùm ſordes in oculis obortæ
ſunt, & cætera ſimili modo.
Hoc autem omnibus obtingit.
cùm materies, atq; bumiditas ipſa uicta fuerit:
bæc aũt eſt,
quæ ab ea caliditate, quæ in ipſa natura eſt, definiri ſolet:nã
hoc tandiu natura eſt, dũ in ea, ratio ipſa inſit. Quocirca et
eiuſmodi, & urinæ, &
alui ſedimenta, &
omnino corporis
excrementa, ſanitatis indicia ſunt: &
concocta dicuntur,
quòd humorẽ à calore uinci ſignificẽt. Quæ uerò cõcoquũ
tur craßiora euadãt, atq; calidiora, eſt neceſſe.
Nã ei quod
cõcoquitur ampliorem molẽ calor tribuit, & craßius illud,
aridiusq́; reddit.
I gitur cõcoctio, boc existit.
At incõcoctio,
imperfectio eſt, quæ pprij caloris penuria, accidit: caloris
uerò penuria, frigus eſt. Atq;
impſectio, ad oppoſita paſ-
materies existunt.
Hocigitur pacto concoctio, atq;
incſo~;
coctio, definitæ ſint.
Concoctionis ſpecies tres funt, maturatio, elixatio, aſſatio:
&
quid ſit harum vnaquæ{que}. Itidem cruditatis totidem ſpe,
cies ſint, & definitionis.
_M_Aturatio uerò, cõcoctio quædã existit.
Nã eius ali-
ratio nuncupatur. Cùm autẽ cõcoctio, perfectio quædã ſit,
tũc maturatio perfecta eſt, cùm ſemina, quæ in fructuũ ge-
nere ſunt, aliud eiuſmodi quale ipſum eſt, efficere ualẽt. Nã
& in cæteris, perfectũ ita dicimus.
Hæcigitur maturatio,
fructus arborũ eſt. At multa quoq;
alia e
ctaſunt, eadẽ quidẽ forma, ſed tralatione matura dicuntur,
proptereà quòd nomina (quẽadmodũ etiã prius dictũ eſt)
cuiq; perfectioni circa ea, quæ à natiuo calore, ac frigore
definiri ſolẽt, baudquaquam indita ſunt. Tuberculorũ autẽ
pituitæ, & cæterorum id genus maturatio, cõtenti humoris
concoctio, quam natiuus calor efficere aſſolet, existit: nibil
enim niſi præualeat, ac ſuperet, determinare ꝗcquã poteſt. Quæigitur matureſcunt, omnia ex aërijs aquea, ex aqueis
terrea cõſiſtendo fiũt, & è tenuibus ſubinde craßiora red-
di aſſolẽt, atq; boc pacto natura quædã ad maturationẽ ad-
ducit, quædã ab eaſubmouet repellitq́;. Dictũ eſt igitur, ꝗd
ſit maturatio. Huic autẽ, cruditas aduerſatur.
Maturatiõis
uerò contraria eſt, eiuſce alimenti quod in arborum fructu
continetur, inconcoctio: boc autem eſt bumor nõ definitus.
Quamobrem cruditas, uel aërea, uel aquea, uel eorum, quæ
ex utriſq; conſtãt, exictit.
Cùm autem maturatio, perſectio
quædam ſit: cruditas, imperfectio erit.
Imꝑfectio uerò ob
caloris naturalis defectum, atque commenſum bumori ad
Porrò nullũ bumidũ per ſe, ſine arido maturum fit.
Etenim
aqua, ex bumidis ſola, non craſſeſcit: quod ideo euenire ſo-
let, quia uel exiguũ calorem, uel magnã bumoris qui defi-
nitur, copiam babeat. Et próinde, crudorum ſuccus præte-
nuis eſt, & gelidus potius, quàm tepidus, &
eſu, ac potu
inutilis. Cæterũ ipſa quoq;
cruditas périnde ut maturatio,
multifariã dicitur. Vnde &
distillationes, &
urinæ, et alui
ſedimina, cruda dici eadẽ de cauſa ſolent: ex eo nanq;
cruda
nuncupantur omnia, quòd à calorenec uincantur, nec cõſi-
ſtant. Quòd ſi lõgius progredi uelimus, &
fictile, &
lac,
& multa alia cruda dicũtur, ſi cùm à calore trãſmutari, ac
conſiſtere poßint, inaffecta permaneant. Quare elixa dici-
tur aqua, ſed cruda minimè, quòd craſſa non euadat. Quid
igitur ſit mutatio, atq; cruditas, &
cur utraq;
ſit, dictũ eſt.
Elixatio autẽ in uniuerſum quidem, eſt indefiniti in bumo-
re exiſtentis cõcoctio, ab bumido calore facta. Sed uo cabu-
lum, de elixis ſolùm propriè dici ſolet. Hoc autem nempe
quod indefinitũ eſt, aëreum, uti diximus, uel aqueũ eſſe po-
teſt. Fit autẽ e{li}xatio abigni, qui in bumore eſt.
Quod enim
in ſartagine igni admouetur, torreri aſſolet: nã ab extremo
calore patitur. Humorem autem illum, in quo eſt, plenius
aridum ad ſe trabẽdo reddit. Quod autem elixatur, contrà
efficit: nam calor quem externus bumor babet, ab eo bu-
morem foras pellit. Quã ob rem elixa aßis aridiora ſunt:
nõ enim quæ elixãtur, ad ſe humorẽ attrahunt, quando ex-
ternus calor internum uincit. Quòd ſi præualeret inter-
nus, humorem ad ſe traheret proſectò. Porrò non omne
corpus elixabile eſt: nam neq;
id, in quo nibil eſt humoris,
ceu lapis:neq;
id, in quo humor quidem ineſt, ſed denſita-
Sed è
corporibus ea duntaxat elixari ſolent, quæ humiditatẽ ha-
bent eiuſmodi, ut ab igni, qui in humore existit, pati queãt. At aurum, lignum, &
pleraq;
alia, elixari dicuntur:
ſorma
quidem eadem, ſed tralatione: nõ enim differentijs propria
indita ſunt uocabula. Liquida quoq;
, ceu lac, atq;
mustum,
elixari diximus: ubi circundans, &
forinſecus excalfaciens
ignis ſaporem, qui in humore conſistit, in aliam quand ã ſa-
poris ſpeciem trãſmutat. Quare modo quodã ſimile quip-
piam dictæ elixationi cõmittit. Finem autem non cundem
nacta ſunt omnia, nec quæ elixantur, nec quæ concoquũtur:
ſed aliorum finis in eſitatione, aliorũ in ſorbitione, aliorum
in alio uſu conſistit: quandoquidem uel medicamenta ipſa
elixari dicimus. Quare elixabilia omnia ſunt, quæcunque
craßiora, uel minora, uel grauiora: aut eorũ quædã eiuſmo-
di, quædã diuerſa fieri poſſunt: proptereà quòd eorum quæ
diſgregantur, alia craſſa ſunt, alia tenuia: quomodo lac in
ſerum, atq; caſeum diſtribui aſſolet.
Oleũ autẽ ipſum per
ſe non elixatur, quòd horũ nibil ſubeat. lgitur cõcoctio ea,
quæ elixatio nuncupatur, id eſt: nibilq́;
intereſt, inftrumen-
tis arte, an natura paratis fiat: eadem enim de cauſa, fient
omnia. Inquinatio autem, inconcoctio quidem, at elixatio-
ni aduerſa existit. Fuerit autem, cùm ei, qua de priore loco
diſſeruimus, aduerſari ducatur, inconcoctio infiniti in cor-
pore existẽtis, quam coloris humoris circũfu ſi penuria cõ-
mittit. Quod autẽ caloris penuria frigus habeat ammistũ,
dictũ eſt: per alium tamen quàm frigus, motum, fieri ſolet:
nam calor ille, cui coquendi officium delegatum eſt, depel-
litur, ac offuſcatur. Atq;
penuria illa, copia frigoris in hu-
more circumiacente, uel eo quod elixatur existentis, proue-
Tunc enim euenit, ut calor, qui eſt in humore,
amplior ſit, quàm ut non moueat, ſed mmor quàm ut æqua
bilitatem afferre, atq; cõcoquere poßit.
Vnde fit ut inqui-
nata, elixis duriora ſint: &
humida, ſiccẽtibus magis defi-
nita. Quid igitur, &
cur elixatio ſit, atq;
inquinatio, dictũ
eſt. Aſſatio uerò concoctio eſt, quæ ab arido, &
alieno
calore efficitur. Ea de cauſa cùm quis elixare quippiã niti-
tur, ſi id nõ ab humoris caliditate, ſed ab igneo calore mu-
tari, ac cõcoqui faciat, ubi perſectũ eſt, aſſumpſit, nõ elixũ,
& exuperantia inſuper adustũ eſſe dicitur.
Vbiautẽ per-
fectũ, ſiccius euadit, a calore ſicco fit. Quo fit ut partes ex-
timæ, intimis fiant aridiores: id quod in elixis cõtrà euenit.
Atq;
in hiſce, quæ manuũ beneficio cõfici ſolẽt, plus aſſatio
negocij, quàm elixatio inuehere ſolet: quippe cùm ſummas,
& internas rei partes æquabiliter excalfacere, per arduũ
ſit: nã quæ igni uiciniores ſunt, ſemper ocyus ſiccent, quare
& impẽſius.
Cùmigitur foramina illa, quæ extra prominẽt
coëunt, adductãturq́;, contentus humor exprimi nõ poteſt,
ſed intercluditur ubi meatus cõniuẽt. Igitur aſſatio, &
eli-
xatio, arte quidẽ efficiũtur: ſed &
natura quoq;
, ſicut di-
cimus, ſpecies uniuer ſaliter eædẽ fiũt. Nã effectus, qui fieri
aſſolent, tametſi nomine careant, haudquaquam tamẽ dißi-
miles exiſtũt, cùm ars naturæ æmula ſit. Quãdoquidem &
cibi in corpore cõcoctio, elixatiõi perſimilis habetur: quip-
pe cùm in calido, & humido à corporis calore fiat.
Et in-
cõcoctio, inquinationi. Nec in ipſa concoctione naſcuntur
uermes, ſicuti quidam aiunt: ſed in excrementis, quæ in aluo
putrent inferiore geniti, in ſublime posteà ſeſe attollunt.
Nam in ſuperiore uentriculo, concoctio effici ſolita eſt: at
quod ſecreuit natura, id in inferiore putreſcit: quam autem
Inquinatio igitur, elixationi ad-
uerſatur. At ei cõcoctioni, quæ aſſatio uocitatur, quip-
piã oppoſitũ pari modo existit: ſed eiuſmodi, ut difficilius
ſibi, quàm illa nomenclaturam inueniat. Fuerit aũt périnde,
ut ſi excaldatio fiat, nõ aſſatio, propter caloris indigentiã: quæ ſanè aut exterioris ignis paucitate, aut in re aſſanda hu
moris diluti copia accidere poteſt. Nam calor tum maior
eſt, quàm ut motũ non excitet: minor, quàm ut concoquere
queat. Quid igitur ſit cõcoctio, &
incõcoctio:
maturatio,
& cruditas:
elixatio, &
aſſatio:
et hiſce cõtraria, dictũ eſt.
De Pafsionibus, qualitates paſsiuas in corporibus mixtorum
conſequentibus.
_PA_ßiuorum autem aridi inquã, &
humidi, ſpecies, di-
ſunt autem paßiua corporũ primor-
dium, humidũ, atq; ſiccum:
cætera uerò ex hiſce temperata
quidem ſunt, ſed magis huius per naturam ſunt, ex quo lar-
gius: uerbi gratia, alia magis ſicci:
alia, humidi.
Hæc autem
omnia partim actu erũt, partim potentia, quæ actui aduer-
ſatur: quo pacto eliquatio, &
eliquabile ſeſe babent.
Cùm
autem humidum facilè, & ſiccum ægrè definiantur:
haud
aliter ſeſe quàm obſonium, & condimenta, uicißim babẽt.
Nam humidum, arido ut definiatur cauſa eſt, &
alterutrũ
alteri glutinis instar existit: id quod &
ipſe quoq;
Empe-
docles in naturalibus aſſeruit, farinã aquæEt
ea de cauſa, definitũ corpus utroq; cõſtat.
Porrò ex omni
elementorũ genere peculiarißimè terræ quidem ſiccũ, aquæ
autẽ humidũ tribuitur. Eam ob rem omnia iſta definita cor
pora, non ſine terra, & aqua cõſiſtunt:
ſed potentia quoq;
buius eſſe uidetur, cuius plus habuerit. Quinetiam animan-
tes in terra, & aqua ſolùm ſunt, in aëre autem &
ignimi-
proptereà quòd terra, &
aqua, corporum materies
exiſtunt. Ex corporis autẽ affectibus hi, duritia inquam,
aut mollities, primi definitærei cõpetant, eſt neceſſe. Nam
quod ex arido conſtat, & humido, durũ, aut molle neceſſa-
riò euadit. Eſt autẽ durũ, quod per ſumma in ſeſe non re-
fugit. Molle uerò quod in ſeſenõ obluctãdo refugit:
aqua
nanq; haudquaquam mollis eſt, quippe cuius pars ſumma,
compreſſu intrò minimè cedat, ſed circumobſiſtat. Igitur
abſolutè durũ, aut molle eſt, quod abſolutè eſt eiuſmodi: ad
aliud uerò durũ, aut molle, quod reſpectu illius tale eſt. Hæc
ergo inter ſeſe uicißim collata indefinita ſunt: quòd magis,
atq; minus dura, mollia´ue ſint.
Sed cùm ſenſibilia cũcta ſen
ſu dijudicẽtur, nos tam durũ, quàm molle ſimpliciter tactu,
eodem ueluti mediocritate quadam utẽtes, definiuiſſe con-
ſtat. Quocirca rem omnem, quæ tactum edomat, duram:
quæ uerò ſubter ſugit, mollem eſſe dicimus.
Quòd corpus terminatum omne, durũ aut molle eſſe neceſſe
ſit: &
de coagulatione decerminatio, eiusq́;
cauſæ.
_CO_rpus autem omne ſuo definitum termino, durũ ſit,
nã aut in ſeſe cedit, aut nequa-
quam. Adbæc concretũ ſit oportet:
hac enimre definitur.
Quare cùmres omnis definita, atq;
conſistens, uel mollis,
ueldura ſit, concretionisq́; opera euadat eiuſmodi:
nulla
proſectò cõpoſita, definitaq́; corpora, ſine concretione eſſe
queunt. Frgo de concretione diſſerendum.
Duæ itaq;
ſunt
cauſæillæ, quæ circa materiã uerſari ſolent: id inquã quod
agendi facultatem obtinet, & affectus ipſe:
hic ut ſpecies,
ac forma: illud, ut id à quo proficiſcitur, pendetq́;
motus.
Quare & cõcretionis, &
diſſolutiõis, &
aßiccationis, &
Porrò ipſum agẽs du-
plicipotentia agit: &
patiens, duabus itidem patitur affe-
ctionibus, uti dictũ eſt. Nã agens, calore agit, atq;
frigore:
at caloris, frigoris´ue præſentia, aut abſentia, paß@onẽ fieri
cõſtat. Sed cùm cõcretio, fermè aßiecatio ſit, de hac prius
dicamus. Quod itaq;
patitur, aut humidum, aut aridũ, aut
ex utroq; cõflatum existit.
Atq;
aquam, humidi:
terrã, ſicci
corpus eſſe ſtatuimus: quippe que inter humida, &
ſicca,
maximè paßiua ſint. Quocirca frigus, paßiuorũ magis exi-
ſtit, in his enim eſt: quandoquidẽ &
terrã, &
aquã, frige-
re ſupponimus. At frigus, actiuũ eſt quatenus corrũpere,
aut aliud quippiam per accidẽs efficere poteſt: quemadmo-
dum anteà eſt dictum. Nãinterdũ &
urere, &
excalface-
re dicitur: non tamen périndeut calor, ſed quia calorem
cogit, & in uinum contrahit, aut eidem circum obſistit.
Quæ autem aqua, & aquæ ſpecies ſunt, aut aquam ſiue ad-
uentitiam, ſiue inſitam habent, ſicceſcunt. Aduentitiã eam,
uoco quæ in lanam ſeſe inſinuat. Inſitam, quam lacteus hu-
mor habet. Aquæ uerò ſpecies ſunt huiuſmodi, uinum, uri-
na, ſerum, & omnino quæcunq;
nullũ, aut certè paucũ ſe-
dimen, nec id tenacitatis ratione habent: nam tenacitas in
cauſa eſt, ut quibuſdã nihil ſubſideat: id quod oleo, &
pici
accidit. Siccent autem omnia, dum aut calefiunt, aut refri-
gerãtur: utrũq;
tamẽ calor uel internus, uel externus cõmit-
tere aſſolet. Etenim quæ frigore ſiccẽt, périnde ut uestis, ſi
cùm humida eſt ſeorſim ipſaper ſe maneat: ab interiori
calore humorem ſecum educente reſiccari ſolent, ſi humor
exiguus ſit, calore ob circunfuſum frigus egrediẽte, Siccent
igitur uniuerſa, dum uel calefiunt, uel refrigerantur: quæ
omnia calore uel interno, uel externo humorem ſecũ edu-
externo, ut elixa:
interno, ut cùm humor à ca-
lore, quem in ſeſe continet, reſpirante eximitur, abſumi-
turq́;. Dictum eſt igitur de aßiccatione.
Coagulabilium alia eſſe aquam, aut ſpecies aquæ, alia
aquæ & terræ.
Et de modis differentibus coagulandi,
ſoluendíq; res.
_AT_ humectatio uno quidem modo accidere ſolet, cùm
Altero, cũ id eliquatur, quod
prius cõcreuerat. Horũ autẽ eſt ſpiritus, qui in aquã frigore
denſatur. De eliquatione autẽ, pariter atq;
cõcretione, per-
ſpicuum euadet. Quæcunq;
autem concreſcũt, cùm aut ad
aquam, aut ad terrã, & aquam ſpectent cõcreſcere, idq́;
uel
frigore, uelcalore ſicco, aſſolẽt. Quocirca &
quæcũq;
ca-
lore, uel frigore cõcreta ſoluuntur, cõtrarijs ſolui ſolẽt. Nã
quæ calore ſicco cõcreuere, aqua ſoluuntur, quæ humor al-
gidus eſt: quæ uerò frigore, igni, qui calidus exi{st}it.
At nõ-
nulla aquæ beneficio cõcreſcere uidẽtur, quod genus eſt mel
decoctum: uerùm id non ab aqua, ſed à frigore aquæ indito
prouenit. Quæ igitur ad aquã ſpectant, feruore ignis con-
creſcere nequeunt: nã ab igni ſoluũtur.
Idem autẽ eidẽ ſe-
cundũ idẽ cõtrarij cauſa nõ eſt. Ad hæc quia calor egredi-
tur, res cõcreſcere ſolent. Vnde fit ut quia ingreditur, re-
ſolutionẽ fore cõſtet. Quare, agente frigore res cõcreſcũt
cogunturq́;. Quocirca eiuſmodi omnia cũm cõcreſcunt,
haudquaquã ſpiſſari ſolent. Nã cùm partes humidæ euane-
ſcunt, & ſiccæ coagmentãtur, ſpiſſatio oboriri aſſolet:
ſola
autẽ ex humidorũ genere aqua, nõ ſpiſſatur. Atq;
telluri,
et aquæ cõmunia ſunt tam igni, quàm frigore cõcreſcũt. At
quæ ab utroq; ſpiſſantur:
quod partim eodẽ modo, partim
diuerſo ſieri ſolet. A calore ꝗdẽ, qui bumorẽ educit:
nã eua-
porante humore, pars arida ſpiſſatur, atque cõſistit. A fri-
: quo cũ dum
euaporat, ſimul humor abit. Quæc{un}q;
igitur mollia
ſunt, ſed nõ liquida, abeunte humore non ſpiſſantur, ſed cõ-
creſcunt, ut fictile coctum. Atè mistorum numero quæ-
cunq; liquida ſunt, ceu lac, ſpiſſantur.
Pleraq;
autem &
humeſcunt prius, nimirum quæ frigus antè ſpiſſa, duráue
reddiderat: quemadmodũ &
fictile dum cogitur, primum
euaporat: atq;
molliuſculũ redditur.
Ob idq́ in furnis per-
uerti aſſolet. Igitur ex hiſce, quæ cùm terræ, &
aquæ
communia ſint, plus tamen terræ habeant, frigoris opera
concreſcunt: quæ ideo concreſcere ſolent, quòd calor egre-
diatur: ea calore liquefieri, eodẽ ſcilicet rurſum ingredien-
te, aſſolent: ueluti cœnum, ubi in gelu concreuit.
Quæ
autem ob refrigerationem, & quia ſimul uniuerſus calor
euaporauit, concreſcunt, ea ſolui non niſi caloris exuperan-
tia queunt, ſed molleſcere ſolent, ut cornu, atq; ſerrum.
Liqueſit autem &
ipſum quoq;
elaboratũ ſerrũ, adeò
ut liquidum reddatur, & rurſum concreſcat.
Nec ſecus
chalybem facere conſueuere: ferri nanq;
fæx, ſubſidet, atq;
in imũ ſecernitur.
Vbi autem ſæpe deſæcatum fuit, ac pu-
rum, mũdumq́; euaſit, fit chalybs.
Sed id nequaquã ſæpe
agunt, proptereà quòd dum repurgatur, ſubſtantiæ pluri-
mum defluit, libramentumq́; minus efficitur.
At ferrum, eò
præſtantius eſt, quò minus habet excrementi. Item &
lapillus ille: quem Pyrimachũ uocant, intantum eliquari ut
ſtillet, fluatq́;, aſſolet.
Quod autem concreuerat, ubi flu-
xerit, rurſum dureſcere ſolet. Quinetiã lapides molares,
adeò colliqueſcunt ut diffluant. Cæterũ dum id, quod con-
creuerat fluit, tametſi colore eſt atro, calcis tamen in mo-
dum albicat. Porrò tã tellus quàm cœnũ liquefieri poſ-
Eorum autem, quæ calore arido coguntur, quædã
humoris ui ſolui nequeunt, quædã queunt. Fictile igitur,
& nõnulla lapidum genera, qui terra ſeruore ignis deusta
fiunt, ueluti molæ, ſolutionẽ haudquaquàm admittunt. At
ſal, atq; nitrum, humore ſoluuntur, non tamen quolibet, ſed
algido. Et ideo aqua, &
aquæ generibus omnibus, præ-
terquàm oleo, eliquari conſueuere: nam calori arido frigus
humidũ aduer ſatur. Ergo ſi alterũ coëgit, reſoluet alterũ.
Ita enim contrariorum affectuum contrariæ erunt cauſæ.
Sales alij aquæ, a@@j terræ plus habent.
Et de proportione
horum in mixtis cæteris,
_QV_æ igitur plus aquæ habent, quàm terræ, igni ſolũ-
quæ uerò terræ, cõcreſcere.
Quocircanitrum, ſal, fictile, lapis, ad terram potius quàm
ad aquam ſpectant. Oleiautem natura, perquàm ambigua
existit. Nã ſi plus haberet aquæ, ut frigore glaciei modo
cogeretur, oporteret: ſin uerò terræ, ab igni périnde ut fi-
ctile: nũc autẽ à neutro cogi, ſed è regione ab utroq;
ſpiſſa-
ri uidetur. Cuius rei cauſa eſt, quòd aëre reſertũ ſit.
Qua-
propter & aquæ per ſumma inſidet:
etenim aër, quem cõ-
tinet, ſurſum uerſus effertur. Frigus igitur dum è ſpiritu,
qui inter oleum eſt, aquam elicit, oleum ſpiſſeſcere facit:
ſemper enim ubi aqua, & oleum permista fuerint, quip-
piam utroque ſpißius oriri aſſolet. Ab igni autem tractu-
qúe temporis, albeſcit, craſſeſcitqúe: albeſcit quidem,
aqueo humore ſi quis inſit euaporante: craſſeſcit uerò,
quòd marceſcente calore, aër in aquæ uicem trãſeat. Vtra-
que igitur ex parte, atque eandem ob cauſam, uerùm non
codem modo, eadem oritur affectio. Ergo opera utriuſque
ſpiſſari aſſolet, à neutro tamen aßiccatur: ſi quidem neque
non modò
quòd tenax, lentumq́; ſit, ſed etiam quòd aëre ſortis exiſtat.
Aqua uerò ab igninec aßiccatur, nec decoquitur, quòd te-
nacitatis ratione in fumum euaneſcere nequeat. Quæ autẽ
terra temperantur, & aqua, ea iuxta utriuſq;
copiam nun-
cupentur oportet: eſt enim uini genus quoddã, quod deco-
quitur, atq; cõcreſcit, ceumustam.
Humor autem aqueus ab
omnibus eiuſmodi, dum inareſcunt, exirelſolitus eſt. Quòd
autem aqua inſit, indiciũ eſt:nam uapor, in aquam cõſistit,
ſi quis colligereuelit. Quare quibuſcunq;
quippiā rema-
net, id profectò terrenæ ſortis existit. Porrò ex biſce non-
nulla frigoris etiã uehemẽtia(uti diximus) craſſeſcũt, aßic-
cantuq́;: frigus ſiquidẽ non modò cogit, &
deſiccat, uerùm
etiam incraſſat: nã aquam quidẽ aßiccat, aërem autem cùm
aquã ex eo elicit, craſſeſcere facit. Cõcretionem uerò, aßic-
cationẽ quandã eſſe diximus. Quæ igitur frigore ſpiſſa-
ri nequeunt, ſed cõcreſcere, ad aquam potius ſpectãt: quod
genus ſunt, uinũ, urina, acetũ, lixiuium, ſerum. At eorum,
quæ quãuis non euaporent, feruore tamen ignis craſſeſcũt,
ſpiſſanturq́;, quædam terrena ſunt, quædam communiter ad
aërem, & aquã pertinent:
mel quidẽ ad terrã:
oleum uerò,
ad aërem, & aquã.
At lac, &
ſanguis utriq;
, aquæ, &
ter-
ræ cõmunia ſunt: ſed magna ex parte plus terræ continent,
përinde ut & humores illi, unde ſal, atq;
nitrũ fiũt:
ex qui-
buſdã autẽ talibus, lapides constituiſolent. Quocirca ſerũ,
niſi ſequeſtratũ ſit, cùm decoctionẽ ſubit, calore ignis deu-
ritur: terrena uerò portio ſi quis aliquantulum decoxerit,
uti medici ingesto coagulo faciunt, ui quoq; coaguli in ca-
ſeum denſari conſueuit: atque ad hunc modum, à caſeo ſe-
rum ſequestratur. Cùm uerò ſequeſtratum eſt, haudqua-
Quòd
ſi lac aliquod nihil, aut parũ habeat caſei, ad aquam potius
ſpectat, at nullatenus alit. Sanguis quoq;
haud ſecus habere
ſeſe uidetur:nam quòd frigore ſicceat, cogitur.
At quicogi
nequit, ut ceruorũ, is ad aquam magis pertinet, atq; oppidò
quàm frigidus habetur. Et iccirco fibras nullas habet:
quip-
pe cùm fibræ ad terrã ſpectent, atq; quod ſtabile, ac firmũ
existit. Quare ſi etiã illæ adimantur, ſanguis cõcreſcere nõ
poteſt: quod ideo accidit, quia nõ ſiccet:
quod enim ſuꝑeſt,
id périnde atq; lac caſeo iam exẽpto, aqua existit.
Signum
autẽ eſt. Nã ſanguis uitiatus, concreſcere non ſolet:
quippe
qui ſaniem præ ſe ſerat, quæ nõ niſi pituitoſus humor, &
aqueus eſt, quòd cruda, incoctaq́;, &
à natura nõ uicta ſit.
Prætereà quædã ſolubilia ſunt, ut nitrũ:
quædã inſolubilia,
ut fictile: atq;
ex hiſce alia molleſcunt, ceu cornu:
alia mini-
mè, ueluti fictile, atq; lapis.
Cauſa autẽ eſt, quia cõtrariorũ
cõtrariæ cauſæ ſunt. Quare ſires duobus, frigore, ac ſicci-
tate cõcreſcant, coganturq́;: calore, &
humore ſoluãtur eſt
neceſſe. Vnde fit utigni, &
aqua ſoluãtur:
ea enim cõtra-
ria ſunt. Aqua quidẽ, quæ igni ſolo:
igni uerò, quæ frigore.
Quare ſi qua ab ambobus cogicontingat, ea maximè inſo-
lubilia ſunt. Talia autẽ euadunt, quæcũq;
cõcalſacta prius,
frigore poſteà cogũtur:uſu enim euenit, ut ubi calor exeũ-
do exhauſtus eſt, rurſum humoris plurimũ frigoris opera
inculcetur, adeò ut ne humori quidem tranſitũ frigus con-
cedat. Atq;
eã ob cauſam, nec calor ea ſoluit:
quæ enim fri-
goreſolo cõcreſcũt, hæc calor ſoluit. Necitidẽ aqua ſolue-
repoteſt. Nã quæ ſrigus cogit, aqua ſoluere non poteſt:
ſed
quæ ui caloris aridi ſolummodo cõcreuere, poteſt. A t fer-
rum caloris feruore colliquatũ, frigore concreſcit. Quare,
ut concreſcat indigere conſpicitur.
Vnde fit, ut ſolui
nequeat. Ligna uerò, terræ ſunt, &
aëris.
Quare colli-
quari, aut molleſcere nequeũt, uri queunt. Itẽ ſuper aquã
innatant omnia præterquàm ebenus, quæ minimè inuehi-
tur. Nã cætera, aëris plurimũ cõtinent:
at aër ex ebeno atra
reſpirauit, in qua & terræ maior, quàm aẽris portio ineſt,
Fictile uerò, ad terrã ſolũmodo ſpectat: quòd ſiccendo pau
latim concreuerit. Quare nec aqua illud ſoluit:
nõ enim
aqua ingredi per foramina illa ualet, per quæ ſpiritus ſo-
lùm exiuit. Nec itidem ignis :
nã eius opera concretio illius
prouenit. Quid igitur concretio, &
eliquatio, quotq́;
ob
cauſas eueniant, & quibus competere poßint, dictum eſt.
Mixtorum perfectorum paſsiones, earumq́ enumeratio.
_EX_ his autem per calorem, ac frigus cõſiſtere corpus
hec autem ſpiſſando, &
cogendo,
ſuo fungi munere ſolent. Atq;
proptereà quòd ab biſce cæ-
tera conficiuntur, omnibus in rebus calor ineſt: in quibuſdã
etiam frigus, quatenus ille deficit. Quare cùm calor, ac fri-
gus quòd agant: &
humor, atq;
ariditas quòd patiantur,
corporibus inſint: quæ communia ſunt, hæc omnia partici-
pant. Similaria igitur corpora tam in plãtis, quàm animã-
tibus, terra, et aqua cõſtant. Item metallica, ceu aurũ, argẽ-
tum, & cætera id genus:
tum ipſis, tum exhalatione, quæ
ab utroq; dimanat intercluſa.
ut aliâs diximus, cõſtant.
Por
rò hæc omnia, & peculiari affectione, quæ ad ſenſus perti-
neat, & agẽdiquippiã facultate, inter ſediſcrepant.
Nam
candidũ, odorum, ſonorum, dulce, calidũ, & frigidũ, quòd
ſenſum mouere, ac irritare queant, in ratione rerum ſunt. Quæuerò ex eo nomen ſortita ſunt, quòd patiãtur, ceu eli-
reliqua id genus omnia, per
alias magis peculiareis affectiones exiſtunt, cuncta namq; eiuſmodi perinde atq;
humidũ, aridumq́;
, paßiua ſunt.
Itaq;
Ds, caro, neruus, lignũ, cortex, lapis, & cætera alia corpora
ſimilaria quidẽ: ſed naturalia, hiſce diſcrimen ſubeunt.
Pri-
mò autẽ dicamus numerum eorum quæ iuxta potẽtiam, &
potentiæ priuationem diciſolẽt. Sunt autẽ hæc:
Concretile,
Incõcretile: Eliquabile, Ineliquabile:
Mollificabile, Immol-
lificabile: Humectatile, Inhumectatile:
Flexile, Inflexile:
Fractile, Infractile: Friabile, Infriabile:
Impreßile, Inim-
preßile, Formatile, Informatile: Preſſatile, Impreſſatile:
Tractile, Intractile: Ductile, Inductile:
Fißile, Infißile:
Se-
ctile, Inſectile: Tenax, Remittẽs:
Dẽſatile, Indẽſatile:
Con-
buſtile, Incõbuſtile: Exhalabile, Inexhalabile.
Plurima igitur
corporũ, his fermè differũt affectibus: quã aũt quodq;
horũ
uim habeat, ediſſeramus. Igitur de cõcretili &
incõcretili,
& eliquabili, et ineliquabili, tametſi prius generatim dictũ
eſt, tamen & nũc quoq;
dicere aggrediamur.
Nã ex corpo-
ribus, quæ cõcreſcũt, atq; durent, quædam feruore caloris,
quædã frigore: illo quidẽ humorẽ aßiccãte, hoc uerò calo-
rem extrudẽte, ita afficiſolẽt. Quare alia humoris abſentia,
alia caloris, hocce patiũtur: aquea quidẽ, caloris:
terrea ue-
rò, humoris, Quæ igitur humoris abſentia, ealiquefacere
humor poteſt:niſi adeò ſeſe collegerint, coierintq́;
, ut mi-
nora partibus aquæ, foramina relicta ſint: id quod fictili
accidit. Quæcũq;
autem non ita coiërunt, humore liquan-
tur: ceu nitrum, ſal, terra è cœno orta.
At quæ caloris pri-
uatione, calore deliqueſcunt:ut crystallus, plumbum, æs.
Quæ ergo ſint cõcretilia, & eliquabilia, &
quæ ineliqua-
bilia, dictum eſt. Incõcretilia autem ſunt, quæcunq;
nec hu-
plus, calorisq́; continent:
uti mel, atq;
uinũ paſſum, quippe
quæ ueluti feruentia ſint. Item quæcunq;
aquea quidẽ ſunt,
ſed aẽris plus continent: périnde ut oleum, argentum uiuũ,
& ſi quid tenax, lentumq́;
eſt, ueluti uiſcum, atq, pix.
Paſsionum reliquar@m
MOllificabilia autẽ ſunt, quæcũq;
cõcreta nõ ex aqua
ſed quæcunq; ad terrã potius ſpectant, &
nec eorũ humor
uniuerſus périnde ut in ſale, nitró ue aßiccatus eſt, nec inæ-
quabiliter, ut in fictili, ſeſe habet, ſed tractilia ſunt, & non
bumectatilia: aut ductilia, &
nõ aquea, atq;
ignis opera, ac
feruore mollificabilia ut ferrũ, cornu, lignum. Et eliquabi-
lium, & ineliquabiliũ, quædã humectatilia ſunt, quædã in-
humectatilia: Verbi cauſa:
æs inhumectatile eſt, cùm eli-
quabile ſit: lana uerò &
terra, humectatilis:
nã madefieri
aſſolet. Et quidem æs colliquabile eſt, nõ tamẽ ab aqua col-
liquari poteſt. Sed &
eorũ, quæ aqua liquari queunt, nõ-
nulla inhumectatilia ſunt, ceu nitrũ, atq; ſal:
nec enim quic-
quam humectatile eſt, quod cùm aqua inſpergitur, mol-
liuſculũ nõ fiat. Nõnulla autem, cùm humectatilia ſint, eli-
quabilia nõ ſunt:ut lana, atq;
fructus.
Cæterùm humectati-
lia quidem ſunt: quæ cũ terrena ſint, &
aqua durlora exi-
ſtant, meatus ampliores, quàm partiũ aquæ moles, cõtinẽt. Liquabilia uerò aqua, quæcunq;
illos per totũ cõmeantes
poßident. Cur igitur terra humore eliquari, atq;
humecta-
ri, nitrũ uerò eliquari, nõ humectari poteſt? Nimirùm quòd
in nitro foramina cõtinuata totũ penetrãt:unde fit ut aqua
partes continuò diſpeſcãt. At in terra, foramina euariant,
nec inter ſeſereſpondent: quare quoquo pacto aquam ex-
xilia, atq; directilia ſunt, ut arãdo, ac uimen:
alia inflexilia,
ut fictile, atq; lapis.
Flexilia autem atq;
directilia corpora
ſunt: quorũ longitudo ex ambitu in rectũ, &
cõtrà è recto
in ambitũ permutari ualet. Atq;
flecti, &
dirigi, in re-
ctum, aut ambitũ migrare, atq; tranſire existit:
etenim tam
quod reflectitur, quàm quod inflectitur, flectitur, curua-
turq́; Flexio igitur eſt ad deuexitatẽ aut concauitatem, ſer-
uata longitudine motio. Si enim flexio ad rectitudinẽ quoq;
tranſitio eſſet, idem ſimul flexũ rectumq́;
foret:
quod pro-
fectò, rectũ inquã flexũ eſſe, fieri nequit. Quòd ſi omnino
uel reflexu, uel inflexu res flecti ſoleant, quorũ alterum ad
conuexũ, alterũ ad concauũ migratio eſt: flexio ſanè ad re-
ctum {pro}fectio eſſe nõ poteſt, ſed aliud flexio, aliud directio
existit. Atq;
hæc ſunt, flexilia, &
directilia, &
inflexilia, et
indirectilia. Item alia, fractilia, &
friabilia, ſimul &
ſeor-
ſim existunt: uerbi cauſa, lignũ fractile eſt, nõ friabile:
gla-
cies autẽ, & lapis, fr{ia}bilis, non fractilis:
at fictile, &
fra-
ctile, & friabile.
Differũt tamẽ, nã fractio, in magnas par-
teis diuiſio, atq; diſtractio existit:
friatio uerò, in quaſuis
ſine diſcrimine, & quæ duabus plures ſint, Quæcũq;
igitur
ita concreuere, ut multis ſcateant foraminibus, quæ dire-
ctim poſita non ſint, friabilia ſunt: hac enim fini, inter ſeſe
diſtant. Quæ uerò longè porrecta habuerint foramina,
fractilia. Quibus autem utrunq;
cõpetit, ea tam friabilia,
quàm fractilia ſunt. Porrò alia impreßilia ſunt, ut æs, ce-
ra:alia minimè, ut fictile, aqua.
Eſt autem impreßio, partis
eius, quæ per ſumma reſidet, introrſum migratio: quæ pul-
ſione, autictu, ſed in totũ tactu accidit. Sũt autẽ eiuſmo
di, tammollia, ceu cera, q uàm alia ſuꝑficiei parte immota
quàm dura, ut æs.
Item quæ impreßionem
defugiunt, tum dura ſunt, ut fictile (non enim ſuperficies
refugit) tum liquida, uelut aqua, quæ cedit, at non ſecun-
dum partẽ ſed ad rei prementis latera reſilit. Impreßiliũ
uerò, quæcunq; facile manu imprimi queunt, manentq́;
im-
preſſa, ea quidem formatilia funt. At quæ difficile (lapidis
more, uel ligni) imprimũtur: aut facilè quidẽ ſed impreſ-
ſio, ceulanæ, aut ſpongiæ non remanet, hæc formatilia non
ſunt, ſed preſſatilia. Preſſatilia autẽ ſunt, quæ pulſa col-
ligere ſeſe poſſunt, intro recedente ſuperficie, nõ diſtracta,
nec aliò demigrãte parte alia, id quod in aqua facit: quippe
quæ in ſublime reſilire ſoleat. Pulſio autẽ motio eſt ab eo,
quod mouet orta, quæ ꝑ tactionẽ efficitur. Ictus uerò quæ
per delationẽ. Preſſantur autẽ, quæcunq;
cognati corpo-
ris uacuos meatus obtinẽt. Atq;
preſſatilia ea ſunt, quæ in
ſua coire uacua, foraminá ue poſſunt (interdũ enim forami-
na in quæ coëant, inania non ſunt) id quod in madefacta
ſpongia euenit, nam ſua foramina imbibito humore diſten-
duntur. At ea, quorum meatus corpore molliori, quàm
idipſum quod ſuapte natura in eos coire poteſt, referti fue
rint, preſſatilia quidẽ ſunt: ut ſpongia, lana, cera, caro.
Im-
preſſatilia uerò, quæ pulſione in ſua coire foramina per na
turam nequeunt, quòd uelnulla habeant, uel re duriore op-
pleta gerant. Ferrũ nanq;
, lapis, aqua, &
liquidũ quod-
cunq;, impreſſatilia ſunt.
Tractilia uerò ſunt, quorũſu-
perficies in latũ porrigi poteſt. Trahi autẽ, eſt ſuperſi-
ciem perpetuam existentem uerſus id ipſum porrigi, quod
facultatẽ mouẽdi obtinet. Sunt autẽ quædã tractilia:
ut pi-
lus, lorum, neruus, maſſa triticea, uiſcũ: quædã intractilia,
ut lapis, atq; aqua.
Igitur quædam tractilia, &
preſſati-
quædam non ſunt, uerbi cauſa:
pituita
preſſatilis non eſt, ſed tractilis: &
ſpongia preſſatilis, ſed
non tractilis. Sunt porrò etiam quædam nõ ductilia, ut æs:
quædã non ductilia, ut lapis, atq;
lignũ.
Ductilia autẽ ſunt
quorū ſuperficies nõ tota in latũ, pariter atq; profundum
migrare eodẽictu poteſt:nõ ductilia uerò, quorũ nõ poteſt.
Porrò ductilia omnia, etiam impreßilia ſunt: at non omnia
impreßilia, ductilia, ceu lignũ:quod tamen, ut in uniuerſum
dixerim, recurrit. Sed preſſatiliũ, quædã ductilia ſunt, quæ-
dam minimè:cera quidè, atq;
cœnũ, ductilia ſunt:
lana autẽ,
atq; aqua, haud quaquã.
Sunt &
quædã fißilia, ceu lignũ:
quædã infißilia, ut fictile. Eſt autẽ fißile, quod ampliorem,
quàm quæ ab eo quod diuidit fiat, diuiſionẽ ſubire põt. Nã
tum quippiã finditur, cùm diuiſionẽ quàm corpus diuidens
adferat, maiorẽ admittit: atq;
diuiſio ipſa, quòd facultatem
obtinet diuidẽdi, anteuertit: id qd' in ſectiõe minimè euenit.
Infißilia uerò ſunt, quæcũq; iſtud patinequeũt.
Porrò fiſ-
ſile nullum, molle existit:de hiſce autẽ loquor, quæ abſolu-
tè, & nonad alia, mollia ſunt:
ad huncenim modũ, uel fer-
rum ipſum molle foret. Nec dura omnia, fißilia ſunt.
Sed,
quæcunq; nec liquida, nec impreßilia, nec friabilia existunt.
Talia autem ſunt, quæcunq; meatus, quibus inter ſe partes
cohærent, in longum porrectos, ſed non in latum habent.
Sectilia autem ſunt exhiſce, quæ dura constant, mollia´ue
ſunt, quæcunque nec diuiſionem neceſſariò anticipare, nec
comminui cùm diuiduntur, poſſunt. inſectilia uerò, quæ-
cunque aut eiuſmodi, aut liquida ſunt. Nonnulla autem &
ſectilia, & fißilia eadem ſunt, uelutilignum:
uerùm parte
plurima quodper lõgitudinem fißile eſt, per latitudinẽ ſe-
ctile existit. Cùm enim in plura quodq;
diuidatur, quo lon-
ſed quo plures lati-
tudines in unã conflãtur, eo ſectile existit. Tenacia autem,
ſiue lenta ſunt, quæ cùm liquida, molliáue ſint, protrahi
poſſunt. Talia autem permutatione fiunt, quæcũq;
corpora
catenarum modo componuntur: ea enim diſtendimulium,
& rurſum cõtrahi queunt.
Quæuerò nõſunt eiuſmodi, re-
mittentia existunt. At denſatilia ſunt, quæcũq;
preſſatilium
ſtabilem, fixamq́; habent preſſationem.
Indenſatilia uerò,
quæcũq; uel impreſſatilia ſunt, aut preſſationem obtinent
incõſtantem. Quinetiam quædam cõbustilia ſunt, quædam
incombustilia: uerbi cauſa, lignũ, oſſa, lana, cõbustilia ſunt:
lapis, atq;
glacies, minimè.
Cõbustilia autem ſunt, quæcũq;
meatus habent eiuſmodi, ut ignem introrſum admittãt, atq;
in hiſce meatibus, qui per rectũ diſpoſiti ſunt, minus ualen-
tem, quàmignem, cõtinent humorem. At quæ nullũ habẽt,
aut ualentiorem, ceu glacies: &
quæ uehementer uirẽt, in-
combustilia ſunt. Exhalabilia autem ſunt, quæcunq;
corpo-
ra humorem habent, ſic tamen habent, ut euaporare niſi
ignitis addantur, non poßint. Eſt enim uapor, ab humido
in ſpiritum, aëremq́;, ui caloris urentis facta ſecretio, quæ
madefacere queat. Ea autem, in aërem temporis ſpacio ſe-
cernuntur:atq;
euaneſcendo, alia arida, alia terra fiunt.
Sed
hæc ſecretio in hoc diſcrimen nacta eſt, quòdneq; madefa-
cit, neq; ſpiritus efficitur.
Eſt autem ſpiritus, fluxus æëris in
longitudmẽ cõtinuus. Exhalatio uerò, cõmunis ſicci, &
hu
midiſecretio, quæ uniuerſim caloris ustiui opera fieriſolet.
Próindéq; non madefacit, ſed colorem potius admouet.
Eſt
autem lignoſi quidem corporis exhalatio, fumus. Eodem
nomine & oſſa, &
pilos, &
quicquid eſt eiuſmodi, appel-
lito:nã tametſicõmune nomen inditũ non eſt, omnia tamen
quẽadmo-
dum & Empedocles inquit.
Iſta, pili, ſquamæ, frõdes, &
denſa uolucrum pluma ſolent fieri, queis uiuida membra te-
gantur. Pinguis autem, fuligo:
oleoſi uerò, nidor.
Ea de
cauſa oleum nec decoquitur, nec craſſeſcit, quòd exhalabi-
le, non euaporabile ſit: at aqua, haudquaquam exhalabilis
eſt, ſed euaporabilis. Vinũ autẽ paſſum, utpote quod pin-
gue ſit, exhalat, atq; idem quod oleum facit:
nam frigore
coginequit, atq; deuri aſſolet.
Eſt autem uoce uinũ, re ne-
quaquam: etenim eius ſapor, uini ſaporẽ nõ refert.
Quo-
circanec homines reddere ebrios aſſolet, uinum autẽ quod-
cunq; aſſolet.
Sed exhalationem habet exiguam, Vnde fit,
ut etiã flãmam emittere queat. Combustibilia autem eſſe
uidentur, quæcunq; corpora in cinerẽ reſoluuntur:
id quod
omnibus obuenit, quæ uel calore, uel utroq;, calore &
fri-
gore coguntur: nam hæc ab igni euinci conſpiciuntur:
at è
lapillis, gemma illa, quem Carbunculũ nuncupamus, minimè
eum ſentire uidetur. Porrò combustiliũ, alia quidẽ flam-
matilia ſunt, aliauerò inflãmatilia: atq;
horũ, nonnulla car-
bonatilia. Flammatilia igitur ſunt, quæ flammam emittere
queunt. Inflammatilia uerò, quæ nequeunt.
Quæ autem
cùm liquida nõ ſint, exhalare poſſunt, ea flammatilia ſunt: pix tamen, &
oleũ, &
cera, flãmatilia ſunt, ſed magis cum
alijs quàm per ſe:maximè uerò cum hiſce, quæ fumũ eiacu-
lantur. Carbonatilia autem ſunt, quæcunq;
eiuſmodi, ter-
ræ plus, quàm fumi cõtinent. Prætereà nonnulla cùm liqua-
bilia ſint, flammatilia nõ ſunt, ueluti æs:nõnulla item flam-
matilia, non liquabilia, ceu lignũ:alia, utraq;
, ut thus.
Cuius
rei cauſa eſt: Nam ligna compactũ, &
ubiq;
cõtinuũ ita ut
deuratur, humorem gerũt. Aes, per ſingulas partes diſper-
pauciorcm quàm ut queat flãmam
producere. Thus, partim hoc pacto, partim illo habet.
Pla-
nè exhalabiliũ flãmatilia ea ſunt, quæ idcirco colliqueſcere
nequeũt, quòd ad terrã magis ſpectent: partem enim ari-
dam cum igni habent cõmunẽ: hæc igitur pars arida, ſi ca-
lefiat, ignis oriri ſolet. Eam ob rem flamma, fpiritus, uel fu-
mus ardẽs existit. Verùm lignorũ exhalatio, fumus dicitur.
Ceræucrò, thuris, picis, cæterorumq́;
id genus, &
quæ picẽ
cõtment, aut quippiã eiuſmodi, fuligo. At olei, &
eorũquæ
proximè ad olei naturã accedunt, quæq́ ſola ideo minimè
ardent, quòd aridi parũ habeant, per quod fit in ignem mi-
gratio, ſed cũ alio celerrimè (hoc enim eſt, ſiccũ pingue, aut
oleoſum) nidor. Ergo è liquidis, quæ exhalare queunt, ad
bumidiatatẽ magis pertinent: quæ uerò ardere, ad ſiccitatẽ.
De Homœomeris, ſiue ſimilaribus partibus.
_HI_s autẽ affectionibus, atq;
differentijs ſimilaria cor-
inſuper odo-
re, ſapore, & calore, inter ſe diſtãt.
Similaria dico, ut metal
lica, aurũ inquam, æs, argentum, ſtannũ, ferrum, lapides, &
cætera id genus, & quæ per ſecretionẽ ex hiſce fiunt:
nec-
non quæ in animantibus inſunt, ut carnem, oſſa, neruos, cu-
tem, uiſcus, pilos, fibras, uenas, ex quibus tandem dißimilaria
conſtant, ceu facies, manus, pes, cæteraq́; generis eiuſdem:
item quæ in plantis, ut lignum, corticem, frondes, radicem,
& quæcunq;
ſunt istiuſmodi.
Cùm aũt ſimilaria alia ratio-
ne, ac uia, quàm que dißimilium ſunt partiũ cõstitui ſoleãt,
& ex quibus ea fiant, ſint materies quidem aridũ, &
humi
dum, & próinde terra, &
aqua (horũ enim utrunq;
utriſq;
potentiam habet euidentißimã) agentia uerò calor, atque
frigus (hæc enim exillis ſimilaria corpora constituunt, cõ-
utriuſq;
communes ſint ſpecies, ſumamus.
Itaq;
è concretis
corporibus, alia liquida ſunt, alia mollia, alia dura. Horum
autem quæ mollia, aut dura concretionis ratione existant,
dictũ eſt prius. Liquidorum igitur quæcunque euaporare
queunt, ad aquã ſpectãt. Quæ nequeunt, uel ad terram, &
aquam cõmuniter ſpectant, ceu lac: uel ad terrã, &
aërem,
uti mel:uel ad aquam, &
aerem, ut oleũ.
Et quæ quidẽ fer-
uore caloris ſpiſſantur, cõmunia ſunt. At inter ea, quæ
liquida ſunt, de uino quiſpiã ambigat. Nam &
euaporare
poteſt, & ſpiſſari aſſolet, ut quod recẽs eſt.
Cauſa autẽ eſt,
quòd uini plures ſunt ſpecies, & aliud alio habet modo:
nam quod recẽs eſt, magis quàm quod uetus, terroſum exi-
ſtit. Quo fit etiam ut calore potißimum craſſeſcat, &
fri-
gore minus cogatur, quoniã caloris multum, ac terræ con-
tineat:uelut Arcadicum, quod utribus inditum fumo adeò
aßiccari ſolet, ut cùm depromitur concreſcat. Quòd ſi ui-
nũ omne fœcem habeat, pro fæcis copia utriuslibet uel ter-
ræ, uel aquæ existit. Quæ autem frigore craſſeſcunt, terræ.
Quæ uerò utroq;, plurimum communia ſunt:
ut oleũ, mel
prædulce uinum. Sed ex hiſce, quæ conſiſtunt, quæ frigore
concreuere, aquæ:ut glacies, nix, grando, pruina.
Quæ ca-
lore, terræ:ut fictile, caſeus, nitrum, ſal.
Quæ utraq;
(cu-
iuſmodi ſunt, quæ refrigeratione coagulata ſunt: hæc autem
ſunt, quæ priuatione utriuſq;, caloris inquã, atq;
humoris,
unà cum calore abeuntis concreuere. Nam ſal, &
quæ ter-
ra ſyncera constãt, ſolius humoris: glacies autem ſolius
caloris priuatione concreſcunt) ea profectò utriuſq; ſunt.
Quocirca ut utrunq; ſortita ſunt, ita ab utroq;
cogi aſſo-
lent. Quorum igitur uniuerſus humor exudauit, ea omnia
ſuccinum:
etenim
ſuccinum, & quæcunq;
ſibi lachrymæ nomen uſurparunt,
uti myrrba, thus, gummi, refrigeratione fieri ſolent. Huius
autem generis ſuccinũ quoq; uidetur eſſe, concreſcitq́:
nam
occluſa in co animalia cõſpiciuntur. Fluminis autem rigore
calor ſuccini périnde egrediens ut decocti mellis cùm in
aquam fuerit demiſſum euaporare humorẽ facit. Quinetiã
quædam illiquabilia ſunt, & immolliſicabilia, ueluti ſucci-
num, & lapides nõnulli, ceu pori, qui in ſpeluncis gigni ſo-
lent:etenim hi non ſecus ortũ, ac illa ſubeunt, nec caloris fa-
cultate efficiuntur, ſed frigoris:nã cùm calor dimanat, hu-
mor pariter cũ calore, qui à ſe diſcedit, egreditur: alijs autẽ
in rebus, calor externus humorem diſcutit. At quorum non
uniuerſus humor exudauit, ea terræ potius ſunt, ſed molle-
ſcere ualent: ut ferrũ, atq;
cornu.
Thus tamen &
eiuſmo-
di, périnde ut ligna euaporant. Cùm igitur liquabilia poni
oporteat, quæ igni colliquãtur, aquoſiora ſunt:nõnulla etiã
cõmunia, ut cera. Quæ aqua, terrea.
Quæ neutro, aut ter-
rea, aut ex utroq; cõflata.
Si igitur uel liꝗda, uel cõcreta ſint
omnia, & quæ dictis affe ctibus obnoxia ſunt, de eorũ nu-
mero ſint, nec inter ea quippiã interueniat, dicta ſunt uni-
uerſa: quibus terræ´ ne, an aquæ, uel plurium quippiã com-
mune ſit, & an igni, an frigore, an utroq;
constiterit, diju-
dicemus. Itaq;
aurum, argentum, æs, ſtannum, plumbũ, ni-
trum, & lapides multi nomine uacantes, aqueæ ſortis ſunt:
quippe cum ea omnia feruore caloris deliqueſcere ſolita
ſunt: nõnulla prætereà uini genera, urina, acetum, lixiuiũ,
ſerum, ſanies:nam frigore cuncta gelãt.
At ferrum, cornu,
unguis, oſſa, nerui, pili, lignum, cortex, folia, potius terreæ
ſunt: adbæc ſuccinum, myrrha, thus, omnia quæ lachrymæ
porus, id eſt tofus lapis, nec´non fru-
ctus, ut legumina frumentumq́:nã ex hiſce, quæ talia ſunt,
tametſi quædam magis, quædam minus, omnia tamen ter-
rena existunt, eorum enim alia mollificabilia ſunt, alia ex-
halabilia, atq; frigore genita:
inſuper ſal, nitrum, &
eala-
pidum genera, quæ neq; rigore fiunt, neq;
eliquari queunt.
Sanguis uerò, ac genitura, ad terram, aquam, &
aérem cõ-
muniter ſpectant. Nam ſanguis, qui quaſdam ueluti fibras
habet, magis terrenus existit:&
próinde ut refrigeratione
cogitur, ſic humore deliqueſcit. Qui uerò nullas habet,
aqueus: ideoq́;
concreſcere neſcit.
At genitura, quòd unà
cum tempore humor decedat, refrigeratione coagulatur.
De temperamentis mixtorum, quæ frigida ſint, quæ calida
plerun{que}, & quo pacto.
_EX_ cõcretis autẽ, liquidis´ ue, quænam tepida, aut fri-
Quæ igitur ad aquã pertinẽt, magna ex parte frigida ſunt,
niſi calorem externũ habeant, ceu lixiuium, urina, uinum.
Quæ ad terrã, magna ex parte calida, ob uim teporis effe-
ctricem, ut calx, atq; cinis.
Porrò quædã, quantũ ad materiã
attinet, perquàm algida eſſe ſumamus oportet. Nam cùm
ſiccum, & humidũ ſint materia (paßiua enim ſunt) atque
horum corpora maximè terra, & aqua, hæc autem frigore
definita ſint: palàm eſt quòd corpora omnia, quæ utriusli-
bet elementi abſolutè fuerint, frigida magis ſunt:niſi calorẽ
externũ habeant, ueluti aqua, quæ efferuet, aut que per ci-
nerem tranſmiſſa, atq; percolata fuit:
etenim ea à cinere te-
porem cõtraxit:nã in omnibus quæ ignem ſenſere largius,
parcius' ue tepor ineſt. Quocirca &
in marcidis uermes
innaſci aſſolent:nã in eis tepor quidã ineſt, quiſuũ cuiuſq;
Quæ autẽ cõmunia ſunt,
ea calorem poßident: plurima ſiquidem ui caloris eiuſce,
qui cõcoctionẽ peregit, cõstitere:quædã uerò ceu colliqua-
menta, nõ niſi putrefactio exiſtũt. Vnde fit, ut cùm ſuã reti-
nent naturã, calida ſint: ut ſangnis, genitale profluuiũ, me-
dulla, coagulũ, & reliquaid genus omnia:
càm autẽ corrũ-
puntur, & à natura ſuarecedũt, nõ amplius:
etenim mate-
ries, quæ terra eſt, aut aqua, remanet. Quocirca utrũq;
qui-
buſdam placet:&
ea alij frigida eſſe, alij calida dicũt:
quo-
niam ea uideãt cùm in ſua natura ſunt, calida eſſe, cùm au-
tem ab ea receſſere, concreta. Res igitur périnde omni-
no habet, ut definitũ eſt. Nãin quibus aquæ plurimũ ma-
teries eſt, ea frigida ſunt:ſiquidẽ aqua igni potißimum ad-
uerſatur. In quibus uerò terræ aut aëris calidiuſcula, Cõtin-
git autem interdũ, ut eadem frigidißima, & calidißima
externo tepore fiant: etenim quæ maximè concreuere, &
oppoidò quàm ſolida, firmaq́; ſunt, eaut frigida maximè
euadunt, ſi ſuo priuentur calore, ita deurunt maximè, ſi
ignis opera concaluerint: quomodo aqua, quàm fumus:
&
lapis, quàm aqua uehementius urit.
Homœomera, vt caro, os, neruus, &
reliquorũ:
quodq́;
ea clemẽ-
tis cõſtant. Et quòd pofterior, quorũ gratia homœomera ſunt,
& ipſorum organa, notiora ipſis ſunt.
_CV_'m autem de hiſce ſingulatim definitũ ſit, quid ca-
partium, ediſſeramus. Nam ex quibus ſimilarium natura
conſtet, eorũ genera cuius quodq; generis ſit, ex ortu ipſo
colliqueſcit. Nam ex elemẽtis ſimilaria cõſtant, ex ſimila-
ribus autem ut materia, integra naturæ opera conficiuntur. Atq;
omnia ſunt, ut è materia quidem, ex hiſce quæ dicta
ſunt:ut autem ſecundum eſſentiã, ratione.
Hoc autẽ ſemper
omnino hiſce, quæ ut
inſtrumenta ſunt, & alicuius gratia.
Nam quòd emortuus
homo equiuocè homo ſit, cõſtat magis. Périnde ergo emor-
tui hominis manus æquiuocè manus dicitur, atq; ſi uellapi-
deæ tibiæ, tibiæ dicantur: nam &
hæ quoq;
uelut inſtrumẽ-
ta quædã eſſe uidentur. At eiuſmodi in carne, &
oſſe minus
aper{ca} ſunt: &
adhuc in igne &
aqua minus.
Nã ubi ma-
teriæ plurimũ existit, ibi id gratia cuius quippiã factũ ſit,
minimè conſtat. Périnde enim euenit, atq;
ſi extrema ſu-
mantur: nam materies nihil aliud eſt, quàm materies:
eſſen-
tia, quàm ratio: quæ inter hæc media ſunt, ut quodq;
propè
eſt, quãdo et horũ quodlibet, alicuius gratia existit. Quin
etiam non quouis modo habet aqua, aut ignis: ſicuti nec ca-
ro, nec uiſcera: adhuc autẽ magis, manus, &
facies.
Sed ſuo
munere, ac officio definita ſunt uniuerſa: nã quæ fuo fungi
munere queunt, ſingula uerè ſunt: ut oculus ſi cernat:
quæ
uerò nequeunt, æquiuocè: ut emortuus, lapideusue oculus:
non enim ſerra lignea, præterquàm ſerræ imago, ac effigies
existit. Sic &
caro, uerùm eius officium minus quàm lin-
guæ, dilucidum eſt. Sic &
ignis:
ſed adhuc forſitan minus
eius, quàm carnis officium naturaliter innoteſcit. Sic &
plantarum partes, & inanima, ut æs, atq;
argentum.
Cun-
cta nanq; facultate quadam aut agendi, aut patiendi ſunt,
uti caro, ac neruus: ſed rationes eorum nequaquam ad un-
guem per ſpectæ ſunt. Quare quãdo ſint, &
quando nõ
ſint, non eſt facile diſcernere: niſi admodum deprauata ſint,
& figura ſola reliqua ſit.
Cuiuſmodi ſunt uetuſta illa
cadauera, quæ in capſulis adſeruata in cinerem ſubitò uer-
tuntur: necnõ fructus admodum inueterati, qui figura tan-
tummodo, non etiam ſenſu fructus eſſe uidentur: item quæ
& eorum motionibus fieri contingit, cùm caloris ui, atque
frigoris cogantur: eas autem intelligo, quæ ſimilares ſunt, ut
carnẽ oſſa, pilos, neruos, & quæcũq;
ſunt eiuſmodi:
omnes
enim differentijs hiſce, quas prius diximus, tenſione ſcilicet,
tractione, cõminutione, duritia, mollitie, & cæteris id genus
diſtant. Tales inquam partes calore, frigore, &
miſtis
motibus fiunt. At dißimilares, quale eſt caput, aut manus,
aut pes: ex illis constitutæ nemini uidebuntur:
ſed ſicuti fri-
goris, & caloris motio ut æs, argentumue fiat, cauſa eſt,
ut uerò ſerra, aut phiala, aut arca, non item: ſed hic ars, illic
antem natura, aut alia quædã cauſa eſt: ſic &
ut illæ fiãt, in
cauſa aſſe putabitur. Cùm igitur iam ſit ostenſum cuius
ſimilarium quodque generis ſit, de unoquoque quid ſit, uer-
bi cauſa, quid ſanguis, aut caro, aut genitale ſemen, & alio-
rum quoq; ſumamus oportet.
Tunc enim cur quodq;
ſit, &
quid ſit ſcimus, cùm materiam, aut rationem, ſed maxi-
mè cùm utranque, & unde ſit motionis exordiũ,
cognoſcimus. Quibus elucidatis, pari
modo de dißimilaribus, & denique
hiſce quæ ex eis conſtant, ut
homine, planta, & cæ-
teris id genus, con-
ternplandum
uidetur.
De dignitate ſcientiæ, de Anima, &
de difficultate eiu s.
_C V M_ omnem ſcientiam, rem eſſe
& aliã alia magis ex eo talem eſſe
putemus, quia uel exactior eſt, uel
rerum eſt earũ, quæ magis præſta-
biles, magisq́; ſunt admir abiles,
ſcientiam animæ nimirum ob hæc
utraq; nõ iniuria ponendã in primis eſſe cenſemus.
Videtur
autẽ & ad ueritatẽ omnẽ, ipſius animæ cognitio uehemẽter
cõferre, et maximè ad ipſius naturæ ſciẽtiã: eſt enim anima,
quaſi principiũ omniũ animaliũ. Atq;
perſpicere, cogno
ſcereq́; naturã eius, &
ſubstantiã qnærimus:
déinde ea:
quæ
circaipſam accidũt, quorũ quædã affe ctus ipſius eſſe pro-
prij, quædã animalibus etiã per ipſam ineſſe, cõpetereq́; ui-
dentur. Verùm enim omni ex parte, atq;
omnino difficil-
limum eſt, fidẽ aliquã de ipſa tandẽ accipere. Nã cùm hæc
quæstio cõmunis ſit etiã cũ alijs rebus cõpluribus, de ſub-
ſtantia dico, & quid eſt.
unus cuipiã fortaſſe modus, una uia
quædã eſſe uidetur, qua cognoſcere ꝗdnã ſit unaquæq; poſ
ſumus rerũ, quarũ ſubstantiã percipere uolumus, périnde
modus unus eſt biſce, quo proprij rerũ demonſtrantur
affectus, Quapropter quærendum eſt, quæ nam ſit illa uia,
quis ille modus unus, quo rerum ſubſtantiæ percipi poſ-
ſint. Quòd ſi non unus quidem, atq;
communis ſit ille mo-
dus, longè difficilior ipſa pertract atio fit: oportebit enim
de unaquaque rerum accipere, quis ad unamquamq; modus
accõmodabitur. Si uerò pateat illum demonſtrationem, uel
diuiſionem, uel etiã quẽdam alium modum eſſe, complures
inſuper difficultates, erroresqúe emergunt in ijs exquiren-
dis, è quibus uniuſcuiuſq; conficienda eſt defintio:
aliarum
nanq; rerum alia principia ſunt, ut numerorum, ſuperfi-
cierumq́;. Primùm autem fortaße neceſſarium eſt diuide-
re, atq; accipere in quonam generum collocetur, quidq́;
ſit
anima: utrum ſit ſubstantia, an in qualitate, uelin quanti-
tate, uel in alio quodam prædicamentorum genere colloce-
tur. Déinde peruestigandum eſt, utrum eorum ſub@at ra-
tionem, quæ potentia ſunt, an potius quidam ſit actus: non
enim parum intereſſe uidetur. Conſiderandum eſt præ-
terea, ſi partibilis ſit necne: &
utrũ eiuſdem ſit anima ſpe-
ciei omnis, necne. Et ſinon ſit eiuſdem ſpeciei, utrum ſpecie
tantùm, an etiã genere differat: nunc enim ij, qui dicũt, atq;
quærunt de anima:
de humana tantum quærere, perſcruta-
riq́; uidentur.
At cauendum eſt ne nos prætereat, utrum
una ſit eius ratio ut animalis, an uniuſcuiuſque ſit alia ra-
tio, ut equi, canis, bominis, Dei. Animal autem uniuerſale,
aut nibil eſt, aut poſterius eſt, & quicquid itidẽ aliud com-
muniter prædicatur. Præterea ſinon plures ſint animæ,
ſed partes: utrum animam totum, an partes quærere prius
oporteat. Difficile autem eſt id quoq;
determinare, quæ-
nam inquam partes à quibus diuerſæ ſint. Et utrum
re, perſcrutariq́; oporteat:
ceu intelligere an intellectiuum?
&
ſentire an ſenſitiuum?
&
eodẽ modo de cæteris.
Quòd
ſi operationes ſint exquirẽdæ prius, rurſus profectò quiſ-
piam dubitabit, ſi oppoſita prius ſint inquirenda, ut ſenſi-
bile prius quàm ſenſitiuum, & intelligibile quàm intelle-
ctiuum. Non ſolùm autem ipſius quid eſt co gnitio, con-
ferre uidetur ad perſpiciendas eorum cauſas, acciden-
tium, quæ per ſe ſubstantijs inſunt: ut in Mathematicis cõ-
fert quid eſt rectum, & quid curuum, uel quid linea, quid
ſuperficies ad cognoſcendum quot rectis anguli trianguli
ſunt æquales. Nam ipſum quid eſt, omnis eſt principium de-
monstrationis, ſed econuerſo etiam accidentia magnã affe-
runt opem ad illud percipiendum. Nam cùm per imagina-
tionem de accidentibus, aut omnibus, aut pluribus reddere
poßumus: tum aliquid etiam de ſubſtantia dicere poteri-
mus optimè. Quare patet eas omneis definitiones diße-
rendi modo, uaneq́; dictas, &
aßignatas eſſe:
quibus non fit
ut accidentia percipiantur, aut de ipſis coniectura facilis
babeatur. Eſt etiam de àffe ctibus animæ dubitatio, utrũ
omnes communes ſint cum eo quod babet aimã, an ſit &
ipſius animæ pprius aliquis? boc enim ipſum accipere qui-
dem neceſſarium eſt, non tamen accipi facile poteſt. Atq;
plurimi ſunt, quorum ſine corpore nullum aut agere, aut
pati uidetur: ut iraſci, cõfidere, cupere, omnino ſentire.
Ma
ximè autem ipſum intelligere, proprio ſimile eſt. Quòd ſi
boc etiam imaginatio ſit quædam, aut ſine imaginatione
non ſit: nec istud eſſe ſine corpore poteſt.
Si igitur ope-
rationem animæ, uel affe ctuum aliquis proprius ſit ipſius,
ficri poteſt ut ipſa anima ſeparetur. Sin uerò nullus ſit
atq; de recto, cui multa quidem ut rectum eſt, competunt,
ueluti puncto pilam æneam tangere, non tamen ipſum un-
quam ſeparatũ tanget: eſt enim inſeparabile:
quippe cùm
ſemper aliquo cum corpore ſit. Videntur autem &
o-
mnes affectus animæ cum corpore eſſe, ira, manſuetudo,
timor, miſericordia, confidentia gaudium, odium denique,
atq; amor:
nam unà cum bis ipſum corpus aliquid patitur.
Quod quidem ita eſſe ex eo patet:
interdum enim non ira-
ſcuntur, neq; timent, etiam ſi ſe uebementes ipſis, manife-
ſtæB4; ue cauſæ offerant:
interdum à paruis quibuſdam mouẽ-
tur, atq; exiguis, ſi feruet, concitaturq́;
corpus, &
périn-
de ſe babet atq; cùm afficitur ira.
Hoc magis ex eo patet,
quia nonnulli nulla re penitus accidente, quæ quidem poſ-
ſit terrere, nulloq́; imminente periculo, ut ij qui metuunt,
perturbantur, ac afficiuntur timore. Quæ ſi ita ſint, pa-
tet affectus, rationes eſſe materiales: quare &
definitiones
ipſorum ſunt tales. Iraſcinãq;
motus quidam talis eſt cor-
poris aut partis, aut potentiæ, ab boc buius gratia, Iccir-
co naturalis eſt de anima, uel omni, uel tali conſiderare.
Diuerſo autem modo Naturalis, &
Dißerendi artifex,
unumquodq; ipſorum definiet.
Nam alter iram appetitio-
nem eſſe dicet doloris uicißim aduerſario inferendi, aut
aliquid tale: alter ſanguinis, aut caloris eius, qui circa cor
eſt, feruorem, ebullitioneḿ ue: atque alter materiem, alter
formam boc pacto reddit, & rationem.
Hæc enim eſt ratio
rei, quam neceſſe eſt ſi fuerit, in tali materia eſſe: ſic enim
& domus aßignari definitio ſolet.
Nam quidã talem eius
rationem aßignat, eſſe dicens tegmentum, quod quidam
probibere propulſareq́; poteſt incommoditates eas, quæ
nireq́; ſolent.
Quidam dicit lapides eſſe, lateres, atque li-
gna. At alius formam in biſce ponit, borum dicẽdo gratia.
Quis igitur istorum eſt Naturalis ?
is'ne qui materiã aßi-
gnat, & rationem ignorat, an is qui ſolam rationẽ reddit,
& materiam ipſam omittit?
an is potius quiutranq;
com-
plectitur? At illorum uterq;
quis eſt?
Etenim constat
neminem eſſe, qui circa materiæ uerſetur affectus non ſe-
parabiles, & ut non ſeparabiles ſunt, præter ipſum Phi-
loſophum naturalẽ. Etenim Naturalis circa omnia ea uer-
ſatur, quæ talis corporis, talisq́; materiei ſunt operationes,
atq; affectus:
circa autem ea, quæ talia non ſunt, nõ Natu-
ralis, ſed alius ſolet uerſari. Atq;
de nonnullis quidẽ conſi-
derat ſi fortè fuerit artifex, faber inquam, uel medicus. De
bis autem quæ ſeparabilia quidem non ſunt, attamen non
ut affectus corporis talis, ſed abstractione ſumuntur. Ma-
thematicus. At ea, quæ ſunt ſeparata, &
ut talia ſunt, ipſe
prius Philoſopbus contemplatur. Sed eò redeundum eſt,
unde noſtra defluxit oratio. Dicebamus autẽ affectus ani-
mæ eſſe inſeparabiles ab animalium naturali materia, ut
tales ſunt: &
non ut ſeparatur linea, ſuperficiesq́;
, ſic irã,
& metum à ſubiecta ſibi materia ſeparari.
Antiquorum de Anima opiniones.
_VE_rumenimuerò neceße eſt conſiderantes de anima,
de his dubitantes, ac ambigentes quæ nos opor-
tet procedẽtes inuenire, atq; percipere, in medium eorum
antiquorum affe
aliquid, atque dixerunt, ut ea quidem accipiamus quæ
bene ſunt dicta: ab bis autem caueamus, quæ non bene,
recteq́; dicta fuere.
Initiũ autẽ inquiſitionis boc erit pro-
dentur animæ competere ſuapte natura. Animatum itaque
duobus bis ab inanimato maximè differre uidetur, motu,
ac ſenſu. A maioribus etiam noſtris bæc duo ferè de animæ
accepimus. Inquiunt enim nõnulli animam id eſſe, quod
maximè, primoq́; mouet, atq;
existimantes fieri non poſſe,
ut id aliud quicquam moueat, quod non moueatur, animam
unũ quid eorũ eſſe putarunt, quæ motu cientur. Quocirca
Democritus ignẽ, atq; calorem ipſam cenſuit eſſe:
nam cùm
ſint infinitæ figuræ, ac indiuidua corpora, rotunda dicit
ignem, & animam eſſe.
Hæc indiuidua corpora, ſimilia cor
puſculis ijs eſſe, quæ in aere ferri uidentur, in ipſis inquam
radijs, qui per fenestram ingrediuntur, & rerum elementæ
generandarũ, ſeminaq́; totius eſſe naturæ dixit.
Eadem
& Leucippus ille cenſebat.
Horum igitur corporum ea,
quæ ſunt rotunda, ignem, ac animã aßerunt eſſe, propterea
quòd maximè omnium figuræ tales totum corpus ingredi,
penetrareq́; poßunt, atq;
cætera mouere, cum moueantur
& ipſa:
arbitrantur enim animam id eſſe, quod motũ ani-
malibus præbet. Quapropter &
reſpirationem, uiuen-
di rationem, atq; cauſam eſſe putant:
nam eo quod continet
contrabente corpora, comprimenté ue, ac extrudente fi-
guras eas, quæ præbent animalibus motum, quia nec ipſæ
unquam quieſcunt, ſuccurſum, auxiliumq́; reſpiratione
fieri dicunt, ingredientibus alijs figuris ſimilibus, quæ qui-
dem egredi probibent ipſas, quæ animalibus inſunt, id re-
pellendo quod contrabit, atq; premit, &
eouſque uiuere
animalia, quouſque id facere poſſunt. Videtur autem &
id, quod à nonnullis Pytbagoricis dicitur, eandem babere
ſententiam. Quidam enim ipſorum ea corpuſcula, quæ
quidam id, quod illa mouet, ac agitat,
animam eſſe dixerunt, propterea quòd continuè moueri
uidentur, etiam ſi nullus uẽtus penitus afflet. _E_odem fe-
runtur & ij, qui dicunt animam id eſſe, quod ſeipſum agi-
tat motu: etenim omnes ij motum uidentur putaſſe maxi-
mè proprium eſſe animæ, & alia quidem uniuerſa per ani-
mam, hanc autem à ſeipſa moueri: quia nihil uidebant mo-
uere, quod non moueatur & ipſum.
_S_imiliter &
_A_na-
xagoras id, quod mouet, animam eſſe dicit: &
ſi quis alius
cenſuit uniuerſum, mentem mouiſſe: non tamen périnde pe-
nitus atq; _D_emocritus.
Is enim animam, &
intellectum
ſimpliciter idem eſſe putauit: etenim id quod uidetur, uerũ
eſſe dicebat. _Q_uocirca rectè dixiſſe inquit _H_omerum,
_H_ectora iacere alia ſapientem. _N_on igitur ut potentia
quadam circa ueritatem, utitur mẽte, ac intellectu: ſed idem
eſſe animam dicit, & intellectum.
_A_naxagoras autem mi-
nus de ipſis explanat: multis enim in locis, boni, rectiq́;
mẽ-
tem cauſam eſſe dicit: alibi autem animam, ipſam mentem
eſſe aſſerit: nã animalibus uniuerſis, tam paruis, quàm ma-
gnis, tam præstabilibus, quàm minus etiam præstabilibus
mentem ineſſe dicit. _A_t ea mens tamen, &
intellectus, cui
prudentia tribuitur, nõ uniuerſis ſimiliter animalibus, quin-
etiam neq; cũctis hominibus ineſſe uidetur.
_O_mnes igi-
tur ij, qui ad animantis reſpexere motum, maximè motiuũ,
animam eſſe putarunt. _A_t qui cognitionem animaduer-
terũt ipſius, ac ſenſum quibus res cognoſcit, & ſentit, ij di-
cunt animam ipſam, principiarerum eſſe. _A_t qui plura
principia faciunt, hæc ipſa: qui uerò unum, idipſum animã
eſſe cenſent. Empedocles enim ex elementis quidẽ uniuerſis
ipſam constare cenſet, tamen & unumquodq;
istorum ani-
_D_icit enim, _T_erram nam terra, lympha
cognoſcimus undã, Aetheraq́; æthere, ſanè ignis dignoſci-
tur igne: _S_ic &
amore amor, ac tristi diſcordia lite.
Eo-
dem & _P_lato modo, animam in _T_imæo ex elementis con-
ſtare cenſet: ſimili nanq;
, eius quoq;
ſententia, cognoſcitur
ſimile: &
res ipſæ ex principijs ſunt.
_S_imiliter determi-
natum eſt ab eodẽ & in hiſce, quæ de _P_hiloſophia dicun-
tur, animal quidẽ ipſum ex ipſius unius idea, forma'ue, &
ex longitudine prima, & latitudine, profunditate'ue cõſta-
re: cætera uerò ſimili modo.
Inſuper &
alio pacto, intel-
lectũ quidẽ, eſſe unũ ipſum, ipſa uerò duo, ſcientiã: eſt enim
ipſa tantum ad unũ proceßio. Superficiei præterea nume-
rum, opinionem, ſolidi, ſenſum: nam numeri quidem formæ
ipſæ, & principia dicebantur:
ſunt autẽ ex elementis.
_R_es
uerò partim intellectu, partim ſcientia, partim opinione,
partim ſenſu dijudicantur, ac diſcernuntur: atq;
hi numeri
formæ ſunt rerum. Cùm autem anima motiuum, &
co-
gnitiuum ſit, quidam utrunq; complexi ſunt, atq;
animam
numerum eſſe ſeipſum mouentem aſſeruerũt: omnes tamen
de principijs quæ, & quot ſunt, inter ſeſe diſſentire uiden-
tur, atq; maximè quidem ij, qui corporea putant eſſe, ab
hiſce dißentiũt, qui incorporea ponũt: minus autem ab ijs,
qui compoſuerunt, & ex utriſq;
principia rerum aßigna-
uerunt. Diſſentiunt etiam &
de multitudine eorundem,
quidam enim unum, quidam plura principia dicunt eſſe.
Atq;
ut de principijs ſenſerunt, ſic de anima etiam de-
termin arunt: non enim abeſt à ratione in primorũ natur a
mouendi cauſam collocare. _Q_uapropter ignis quibuſdam
eſſe uidetur: is enim ſubtilißimarũ eſt partium, &
longè
magis, quàm elementa catera, incorporeus: mouetur inſu-
cætera primò mouet.
_D_emocritus autẽ &
ſub-
tilius dixit, cùm aßignauit cur eſt istorum utrunq;: dixit
enim animam quidem, mentemq́; idem eſſe, hoc autem ex
ipſis primis, atq; indiuiſibilibus corporibus eſſe:
atque ob
partium quidem ſubtilitatẽ, mouere, ob figuram uerò, mo-
ueri: figurarum autem omnium mobilißimam, figuram ro-
tundam aßerit, talemq́; eſſe intellectum, &
ignem.
_A_t
_A_naxagoras uidetur quidem aliud animam, aliud intelle-
ctum, mentem'ue dicere, quemadmodũ & anteà diximus,
utitur tamen utriſq;, perinde atq;
una natura.
_V_erùm men-
tem principium maximè omniũ ponit: ſolam nanq;
rerum
omniũ ipſam, ſimplicem, & nõ mistã, &
puram eſſe, ſyn-
ceramq́; dixit.
_A_tq;
eidem principio hæc utraq;
tribuit, co-
gnitionem inquam, & motum, dicens uniuerſum mentem
mouiße. _T_hales etiam uidetur exhiſce, quæ tradita me-
moriæ ſunt, motiuũ quiddam animã ipſam eſſe putaſſe: ſi-
quidem dixit magnetem habere animam, quia mouet tra-
hitq́; ferrũ.
_D_iogenes autem, ſicut &
alij quidã, aërem
ipſam cenſuit eſſe, hũc ſubtilißimæ ſubſtantiæ, rerũq́; prin-
cipium eſſe putans. _I_ccirco cognoſcere, atq;
mouere ani-
mam dixit: hoc quidem cognoſcere, quo primum eſt, &
ex
hoc ipſo cætera cõſtant: hoc autem eſſe motiuum, quo ſub-
tilißimum eſt. _H_eraclitus quoq;
principium ait animam
eſſe: quippe cùm exhalationem eſſe, ex qua cætera dicit
conſtare, & maximè incorporeum eſſe, &
ſemper fluere
dicat: atque id quod mouetur, eo quod motu cietur cogno-
ſci, conſtat. _M_oueri autẽ res uniuerſas, &
ipſe, &
alij cõ-
plures arbitrabantur. _S_imili modo &
_A_lcmæon de anima
putaſſe uidetur. _D_icit enim ipſam immortalem eſſe, ex eo
quia ſimilis ipſis immortalibus eſt: quod quidem ideo dixit
mouentur enim &
res omnes diuinæ continuè ſemper, luna inquàm, ſol, ſtel-
læ, totumq́; cœlum.
_Q_uidam, &
magis importuni, animã
aquam eſſe dixerunt: ut _H_ippon, qui quidem ad hanc ſen-
tentiam ratione ſeminis uidetur eſſe cõpulſus, quia omniũ
ſemen humidum eſt: etenim redarguit eos, qui ſanguinem
animam aſſerunt, quia ſemen ſanguis non eſt: hoc autem,
primam anim am eſſe dicit. _S_unt &
qui ſanguinem ipſam
eſſe dixerunt, ut _C_ritias, ſentire ipſum maximè proprium
animæ eſſe putantes: quod quidem competere propter na-
turam ſanguinis, crediderunt. _I_ta omnia elementa, præter
terram, iudicem habuerũt: hanc autẽ nemo tribuit animæ,
niſi quis ipſam dixerit ex omnibus elementis constare, aut
omnia eſſe. _V_t igitur in ſummam omnia redigamus, tri-
bus his omnes animã, motu, ſenſu, incorporeoq; definiũt:
quorũ unumquodq;
reducitur ad principia rerum, ut pa-
tuit. _Q_uapropter &
ij, qui cognitione definiũt animã:
aut
elementũ, aut ex elementis faciunt ipſam ſimiliter omnes
præter unum, dicentes. _I_nquiunt enim, ſimile ſimili ſibi co-
gnoſci: atq;
cùm uniuerſa cognoſcat, ac percipiat anima,
ex uniuerſis rerũ principijs ipſam conſtare dicunt. _Q_ui-
bus igitur placuit unam cauſam, elementumq́; unũ ponere
rerum: ij animam etiam unũ, uelut ignem, aut aërem eſſe
ponunt. _Q_ui uerò plura rebus principia tribuunt, ij plura
quoq; dicunt animã eſſe.
_S_olus autem _A_naxagoras mẽtem
paßione uacare dicit, & nihil prorſas cum cæteris habe-
re cõmune. _V_erùm cùm talis ſit, quonam pacto cognoſcat,
& quam ob cauſam, neq;
ille dixit, neq;
ex dictis perſpici
poteſt. _A_t uerò qui contrarietates in principijs faciunt, ij
conficiunt animam etiam ex contrarijs. _Q_ui uerò tantùm
dum, aut aliquid, aliud huiuſcemodi: ij ſimiliter &
animã
unum istorum aſſerunt eſſe. _Q_uapropter &
nomina ipſa
ſequuntur: nam ij, qui calidum cſſe dicunt, inde inquiunt
ipſum uiuere ductũ, nominatumq́; fuiße:
&
ij rurſus, qui
frigidum eſſe cenſent, animam inde nuncupatam ob reſpi-
rationem, & refrigerationẽ aſſerunt eſſe.
_H_æc igitur ſunt,
quæ de anima tradita ſunt à maioribus noſtris, & hæſunt
cauſæ, ob quasilli talia de ipſa dixerunt.
Aduerſus oẽs, qui putant Animã eſſe corpus mouens &
motũ.
_C_Onſiderãdum eſt autem primùm de motu.
_N_am for-
taſſe nõ ſolùm falſum eſt, ſubstantiã animæ talẽ eſſe,
qualem ij dicunt, qui animã id aſſerunt eſſe, quod ſeipſum
mouet, aut mouere poteſt, ſed etiam unum id eſſe quoddam
uidetur eorũ, quæ nequeunt eſſe, motũ inquam ipſi ineſſe,
atq; cõpetere.
_N_on neceßarium igitur eſſe id omne moue-
ri, quod mouet, olim iam diximus, & probauimus.
_C_ùm
autem omne, quod motu cietur, dupliciter moueatur, aut
enim per aliud, aut per ſe mouetur, per aliud autẽ id omne
moueri dicimus, quod eſt in eo quod motu cietur, ut naui-
gantes: hi nanq;
nõ périnde atq;
nauis mouẽtur:
hæc enim
per ſe mouetur, illi motu ciẽtur, quia ſunt in eo, quod mo-
tu cietur: quod quidẽ ita eſſe, patet in partibus:
motus enim
proprius pedum eſt ambulatio, qua mouẽtur & homines:
tunc autem hiſce motus nõ ineſt, ut patet in nauigantibus.
_C_ùm igitur id, quod mouetur (ut diximus) bifariam di-
catur moueri, conſideremus nunc oportet de anima, ſi per
ſe moueatur, motusq́; particeps ſit.
_C_ùmigitur quatuor
ſint motus, latio, alteratio, accretio, atq; decretio, aut isto-
Quòd ſi non per accidens moueatur, natura ſanè motus
inerit ipſi: at ſi hoc ſit, locus etiã eidem identidem cõpetet:
oẽs enim iam dicti motus in loco ſunt. Quòd ſi ſubſtã-
tt
ipſimotus, ut ineſt albedini, aut tricubito: mouentur enim
& ipſa, uerùm per accidẽs:
quippe cùm corpus id mouea-
tur, cui res tales inſunt. Quapropter &
locus nullus ipſo-
rũ eſt: at erit animæ ſine cõtrouerſia locus, ſi natura motus
particeps eſt. Præterea ſi natura motu cietur, ui quoque
moueripoteſt: &
ſi ui mouetur, &
natura moueri poteſt.
Eodẽ modo de quiete quoq; dicere poſſumus:
in boc enim
naturares quieſcere ſolet, in quod ſuapte natura moue-
tur: inhoc parimodo ui planè quieſcit, in quod ui pulſa
mouetur. Atqui motus erunt animæ uiolenti, quietes´ ue.
neq; ſi fingere uolumus, aßignare facilè poſſumus.
At uerò
ſi ſurſum mouebitur, ignis, ſi deorſum, terra: hiſce nanq;
corporibus hi motus competunt. Eadem eſt &
de medijs
corporibus ratio. Præterea cùm uideatur anima corpus
mouere, rationi conſentaneũ eſt ijs motibus ipſum mouere,
quibus & ipſamouetur.
Quòd ſi id ſit, conuertendo uerè
quoq; dicere poßumus, eo ipſam motu cieri, quo mouetur
& corpus:
at latione corpus mouetur, quare mutabitur &
anima périnde atq; corpus, &
aut tota, aut partibus locum
mutabit. Quod ſi id fieri poteſt.
fieri quoq;
poteſt ut egreſ-
ſa, rurſus corpus ingrediatur: ex quo fiet, ut animalium ea
quæ mortẽ obierunt, reſurgant. At enim motu per acci-
dens ab alio quoq; mouebitur:
animal enim ui pelli poteſt.
Non autẽ oportet cuius in ſubſtãtia ineſt à ſeipſo moueri,
id ab alio motu cieri, niſi per accidẽs: quemadmodum neq;
aut gratia cuiuſpiam eſſe. Animam autem, ſi mouetur,
à ſenſibilibus maximè quiſpiã dicet moueri. At uerò ſi mo-
uet ſeipſam anima, & ipſa quoque mouetur.
Quare cùm
omnis motus, exitus, atque remotio ſit eius, quod motu cie-
tur, earatione qua motũ ſubit, anima nimirũ ex ſubstantia
dimouetur, & exit, niſi ſeipſam per accidens moueat:
at
motus, ut inquiunt, ſubstantiæ eſtipſius per ſe. Quidam
autem aſſerunt animam id corpus in quo eſt, eodem moue-
re modo, quo & ipſa mouetur, ut Democritus:
qui quidem
périnde atque philippus Comicus, dicit. Ille nanq;
Dæ-
dalum ait, ligneam Venerem confeciße, quæ motu moue-
batur argenti uiui, quod in illam infudit. Et Democritus
pari modo pilas indiuiſibiles ſecum trahere corpus totũ,
atq; mouere dicit, ex eo quia nunquã ipſæ quieſcunt ſuapte
natura, deſinuntq́; moueri.
Nos autem ipſum interrogabi-
mus, ſi quietem etiam idipſum faciat unquam? At quonam
pacto quietem faciet, difficile eſt dictu, uel potius dici non
poteſt. Omnino autem anima non ſic mouere uidetur ani-
mal, ut inquiunt ipſi, ſed electione quadã, intellectionèue.
Eodem autẽ modo Timæus etiã animã corpus mouere
dicit: mouere enim ipſamex eo cenſet, atq;
aſſerit corpus,
quia mouetur: propterea quòd ad ipſum connexa est.
Ipſe
enim dicit ex elementis eam constitutam, numerisq́; distin-
ctam ſonoris, ut inſitum ſonoritatis, atq; concentus habeat
ſenſum: &
ut uniuerſum feratur conſonis lationibus, recti-
tudinẽ coëgit, atq; flexit in circulum, &
cùm unũ in duos
diuiſißet circulos duobus in punctis coniunctos, rurſus
unum in ſeptem orbes diuiſit, quoniã lationes ipſius cœli,
motiones ſunt animæ, quibus ipſa mouetur. Primũ igi-
nam ani-
mam uniuerſi talem ipſe uult eſſe, qualis eſt ea, quæ mens,
& intellectus uocatur, non qualis eſt ſenſitiua, nec qualis
eſt ea, quæ eſt principiũ cupiendi, quippe cùm harum mo-
tus non ſit, ut patet, conuerſio. Intellectus autem unus
eſt, & continuus, périnde ac intellectio.
Intellectio uerò
eſt ipſius intellectus conceptio. Sed hi nimirum unũ hoc
ſunt, quòd alius deinceps poſt aliũ eſt, uti numerus, ſed non
uti magnitudo. Quocirca nec intellectus hoc pacto cõti-
nuus eſt, ſed aut partibus penitus uacat, aut non eſt ut ma-
gnitudo continuus. Atque ſi magnitudo ſit, quonam pa-
cto quacunq; ſuarũ intelliget parti@, ſiue illæ ſint mægni-
tudines, ſiue etiam puncta, ſi hæc quoq; partes appellare
oporteat? Nam ſi puncto, puncta uerò ſunt infinita, nun-
quã pertranſibit, ut patet. Sin magnitudine, ſæpius, uel
infinities idẽ intelliget. At uidetur &
ſemel intelligere
poſſe. Quòd ſi ſat eſt quãuis partiũ tãgere, quid oportet
aut orbe uerſari, aut omnino magnitn
Quod ſi neceſſe eſt ipſum intelligere tolo tãgentẽ cir-
culo, quis eſt ipſarum partiũ tactus? Præterea quonam
pacto uel impartibili partibile, uel impartibile partibili
ipſe intelliget? Neceſſe eſt autẽ intellectum eſſe circulũ
hunc: intellectus nanq;
motus, intellectio eſt:
circuli uerò,
cõuerſio. Si igitur intellectio cõuerſio eſt, &
circulis is
intellectus erit profectò, cuius talis cõuerſio intellectio eſt.
Aliꝗd præterea ſemper intelliget:
oportet enim ipſum,
aliquid intelligere ſemper, quippe cùm conuerſio ſit per-
ennis, atq; perpetua.
At constat intellectionũ rerum ea-
rum, quæ cadunt ſub actionẽ, terminos eſſe, ac fines: omnes
enim alicuius ſunt gratia. Contemplatiuæ quoq;
ratio-
&
rationũ aliã definitionem,
aliam demonſtrationẽ eſſe patet. Demõſtrationes autẽ &
ex principio ſunt, & finẽ habẽt quodãmodo ratiocinatio-
nem, aut concluſionem. Quod ſi non terminãtur, at ſaltem
non ad principiũredeunt, ſed medium, extremumq́; ſemper
ſumentes recta proficiſcũtur: at conuerſio rurſus, ut patet,
ad principium redit, atq; reflectitur.
Definitiones etiã
finitæ ſunt omnes, ac terminatæ. Præterea ſi ſæpius ea-
dem cõuerſio fiat, idẽ ſæpius intelligere oportebit. Præ-
terea intellectio quietimagis, & ſtatui, quàm motui ſimilis
eſſe uidetur: eodem modo &
ipſa etiã ratiocinatio.
At-
qui neq; beatum id eſt, quod non eſt facile, ſed uiolentũ, ut
patet. Quòd ſi motus non ſit ipſius ſubstantia, præter na-
turam ſanè mouebitur. Laborioſum eſt etiam coniunctum
eſſe cum corpore, neq; abſolui ab eo poſſe, &
inſuper ma-
ximopere fugiendum: quippe cùm melius ſit intellectui nõ
eſſe cum corpore, quemadmodum & diciſolet, &
complu
res planè conſentiunt. Cauſa prætereà qua cœlum conuer-
titur, nõ uidetur ex dictis illis emergere. Neq;
enim animæ
ſubſtantia, cauſa eſt conuerſionis, ſed per accidens hoc mo-
do mouetur: neq;
etiã corpus, ſed anima corpori potius cau
ſa eſt motionis. At uerò neq;
dicitur ita melius eſſe, &
ta-
men oportebat ideo deum animã orbe uerſari facere, quid
melius eſt ipſi moueri, quàm ſtare, & hoc pacto moueri,
quàm alio modo. Verùm enim cùm huiuſcemodi cõſidera-
tio magis alijs accommodetur ſermonibus, eã nunc omitta-
mus. Illud autem abſurdum euenire uidetur tam huic ſen-
tentiæ, quàm etiam compluribus alijs, quæ dicuntur de ani-
ma. Etenim coniungunt quidem animam cum corpore, po-
nuntqúe ipſam in eo, & tamen nihil prorſus determinant
quomodo ſeſe habente corpore:
quod
tamẽ neceſſariũ eſſe uidetur. Nam ob propinquitatem hoc
quidem agit, illud patitur: &
hoc rurſus mouetur, illud au-
tem mouet: quorum nihil ſanè quibuſuis inter ſeſe compe-
tit. At illi dicere quidẽ quale quid ſit ipſa anima enitũtur,
de ſuſceptiuo uerò corpore nihil penitus dicũt, atq; deter-
minãt: périnde quaſi fieri poßit, ut quæuis anima ſine ullo
diſcrimine quoduis corpus ingrediatur, ut pythagoricorũ
fabulæ dicunt: animantis enim cuiuſq;
propriã ſpeciem ha-
bere, formãq́; uidetur.
Périnde igitur dicunt, atq;
ſi quiſpiã
artem fabrilem fistulas ingredi dicat, etenim ars quidem
inſtrumentis, anima uerò corpore utatur oportet.
Animam nõ eſſe harmoniã:
&
de Anima mundi:
&
vtrum anima
noſtra vita potius, quàm anima ſit dicenda.
_E_St autem &
illa quædã opinio de anima tradita pro-
babilis quidem compluribus, & nulla earum inferior,
quæ de ipſa dicuniur, reprobata tamen & hiſce rationi-
bus, quæ in communibus ſermonibus fiunt. Animam enim
harmoniam quandam inquiunt eſſe, harmoniam nãq; tem-
perationem eſſe, compoſitionemq́; contrariorũ dicunt, &
corpus ex contrarijs compoſitum eſſe. Verum enim har-
monia quidem, ratio quædam eorum eſt, quæ ſunt permiſta
uel etiam compoſitio: anima autem neutrum istorum eſſe
poteſt, ut patet. Prætereà harmoniæ non eſt mouere, animæ
autem id omnes maximè tribuunt. Accommodatius autem
harmonia de ſanitate, atq; omnino de uirtutibus corporis,
quàm de anima dici poteſt: atque manifestißimum id erit
profectò, ſi quiſpiam operationes, atque affectus animæ in
aliquam harmoniam reducere enitatur: accommodare nan-
que perdifficile eſt. Prætereà in duo reſpicientes harmo-
proprijßimè quidem earũ ma-
gnitudinum compoſitionem, quæ motum habent, poſitio-
neḿ ue, cùm adeò ſunt coniunctæ, ut nibil eiuſdem generis
inter ſeſe ſuſcipere poßint: hinc autem &
rerum rationem
mistarum. At neutro profectò modo conſentaneum eſt ra-
tioni, harmoniam animam appellare. Ncq;
partiũ corpo-
ris compoſitio facilis eſt admodùm inquiſitionis: complu-
res nanq; compoſitiones ſunt, ut patet, &
uariæ, partium.
Cuius igitur, aut quonam pacto intellectum.
aut etiam ſen-
ſitiuum, aut appetitiuum, cõpoſitionem eſſe putare opor-
tet? Similiter abſurdum eſt ſanè, mistionis quoq;
rationem
animam eſſe putare: non enim elementorum mistio ratio-
nem habet candem in carne & oſſe, caterisq́;
corporis
partibus. Fiet igitur ut complures habeat animas, per to-
tumq́; corpus, ſi partes quidem uniuerſæ corporis ex ele-
mẽtis cõstent permistis: ratio uerò mistionis harmonia ſit,
ut inquiunt, animaq́;. Id etiam quiſpiam &
ab Empedocle
non iniuria petet: unamquanq;
nanq;
partium, aliqua ra-
tione dicit eſſe confectam. Vtrũ igitur ratio ipſa ſit anima,
an potius ſit aliquid aliud anima, & ipſis membris adue-
niat? Prætereà utrum cuiuſuis mistionis ſine ullo diſcrimi-
ne cauſa ſit ipſa cõcordia, an eius quæ ratione cõficitur? Et
bæc utrum ſit ipſa anima, an aliquid diuerſum à ratione?
Hæcigitur tales dubitationes habere uidẽtur. Verùm ſi
anima diuerſum à mistione ſit, uti diximus, cur unà cũ ra-
tione carnis, & cæterarũ etiã animalis partium tollitur?
Inſuper ſi non unaquæq; partium animam habeat, ſi nõ ſit
anima ratio mixtionis, quid eſt quod decedente corrumpi-
tur anima? Ex his igitur quæ dicta ſunt, patet animam nec
harmoniam eſſe poſſe, nec orbe uerſari, per accidens ta-
ſeipſam mouere:
moue-
tur nanq; corpus in quo eſt, mouetur autem, ut patet ab ani
ma: alio uerò modo fieri nequit, ut ipſa moueatur motu ad
locum accommodato. At enim rectius de hac ipſa quiſ-
piam ad talia reſpiciẽs dubitabit, putabitq́; ipſam moue-
ri. Dolere nanque dicimus animam, gaudere, confidere, ti-
mere, inſuper iraſci, ſentire, ratiocinari, quæ quidem omnia
motus eſſe uidẽtur. Quapropter ipſam quiſpiam exi-
ſtimabit moueri. Verùm id non neceſſarium eſt:
nam
etſi quàm maximè dolere, uel gaudere, ucl ratiocinari mo-
tus ſunt, uel potlus moueri, tamen ipſum moueri ab anima
eſt. Iraſcinanq;
, aut timere, eſt hoc modo mouericor, ra-
tiocinari autem aut tale forſitan eſt, aut etiam aliud. Atque
quædam istorum ſiunt, cùm aliqua latione mouentur: quæ-
dam cùm aliqua alterantur: quænam uerò ſint illa, &
quo
modo fiunt, alia ratio eſt. Dicere autem animam iraſci,
uel timere, ſimile eſt atque ſi quiſpiam animam texere di-
cat, uel ædiſicare. Nam mclius eſt fortaſſe dicere non ani-
mam, ſed hominem anina miſereri, uel diſcere, uel ratioci-
nari: idq́;
non, quia motus in illa ſit, ſed quia nonnunquam
quidem uſq; ad illam, nonnunquam uerò ab illa, ueluti ſen-
ſus quidem, ex hiſce: recordatio autem ab illa ad eos motus
ucl ſtatus, qui ſunt in ipſorum ſenſuum instrumentis.
Intellectus autem aduenire uidetur, &
ſubstantia quæ-
dam eſſe, ac non corrumpi. Nam ab ea maximè, quæ in ſe-
nectute fit obfuſcatione, corrumperetur, nunc autem pér-
inde fit atque in ſenſuum instrumentis: &
enim ſi ſenex ta-
lem acciperet oculum, uideret ſicut et iuuenis. Quare ſene-
ctus non eſt, quia anima quicquam eſt paſſa, ſed quia id,
in quo eſt aliquid, paſſum eſt: quemadmodum in ebrietati-
morbis fieri ſolet.
Et ipſum igitur intelligere,
ac contemplari marceſcit, quia aliud quoddam intus cor-
rumpitur: ipſum autem paßione uacat.
Ratiocinari uerò,
& amare, aut odiſſe, non ſunt illius affectus, ſed huiuſce
quod habet illud, ea ratione qua illud habet. Quapropter
& hoc corrupto, nec recordatur, nec amat:
non enim erãt
illius, ſed ipſius communis, quod quidem perijt. Intellectus
autem, diuinum quid eſt fortaſſe, paßioneq́; uacat.
Eſſe igi-
tur impoßibile moueri animam, perſpicuum iam ex dictis
euaſit: quòd ſi omnino non motu cietur, patet nec à ſeipſa
motu cieri. Atqui numerum animam eſſe dicere ſeipſum
motu cientem, multò longius quàm ea, quæ dicta ſunt à ra-
tione distare uidetur. Nam ijs qui id aſſerunt, ea primũ im-
poßibilia quæ emergunt ex motu, deinde propria quædam
ex eo, quia dicunt ipſam numerum eſſe eueniũt. Quo nanq;
modo unitatem moueri intelligere oportet, &
à quo, &
quonam pacto, cùm impartibilis ſit, & nullã habeat dif-
ferentiam? ſi enim motiua ſit, atque mobilis, diuerſam
eſſe oportet. Prætereà cùm lineam quidem motione ſu-
perficiem facere dicant, punctum autem lineam, unitatum
etiam motus erunt continuò lineæ: punctum enim unitas
eſt poſitionem habens, atque numerus animæ, iam alicubi
eſt poſitionemq́; habet.
Prætereà ſi quis à numero nume-
rum, uel unitatem abstulerit, alius relinquitur numerus:
atqui plantæ, multaq́; animalium uiuunt diuiſa, &
eandem
animam ſpeciei uidentar habere. Atq;
nibilreferre uidebi-
tur, unitates dicantur, an corpuſcula parua, Etenim ſi pun-
cta fiant ex Democriti pilulis, modò maneat quantitas,
erit in ipſis aliud quidem quod mouet, aliud autem quod
mouetur, ſicut in magnitudine: non enim quia magnitudi-
quia ſubeunt quantitatẽ. Quocirca neceſſe eſt aliquid eſſe,
quod ipſas unitates mouebit: quòd ſi id, quod in animali mo
uet, anima eſt, et id quod in numero mouet, anima eſt. Qud-
re anima non eſt id quod mouet, atq; mouetur, ſed id quod
mouet dũtaxat. At uerò quî fieri poteſt, ut hæc, unitas ſit ?
oportet enim ipſius à cæteris aliquam differentiam eſſe:
at unici puncti quænam præter poſitionem eſſe differẽtia
poteſt? Si igitur unitates, pũctá ue quæ ſunt in corpore, di-
uerſa ſunt ab unitatibus animæ, atque punctis, erunt ipſæ
unitates in eodem proſectò loco: punctum enim animæ lo-
cum occupabit puncti corporis. Atqui quid obstabit, ac
prohibebit ut ſi duo puncta ſunt ſimul in eodem loco, &
plura ſint duobus, ac infinita? quorum enim locus indiuiſi-
bilis eſt, & ipſa indiuiſibilia ſunt.
Sinuerò ea puncta, quæ
ſunt in corpore, ſint ipſe numerus animæ, uel ſi numerus,
qui ex punctis conſtat, quæ ſunt in corpore ſit anima, cur
non omnia corpora animam habẽt? nam in cunctis punctæ
eſſe uidentur, & etiam infinita.
Inſuper quî fieripoteſt ut
ſeparentur, ac abſoluantur à corporibus ipſa puncta? ſi_
quidem line æ non diuiduntur in puncta.
Aduerſus omnes eos, qui dicunt, animã ex elemẽtis conditã eſſe:
&
reliqua priſcarum opinionum confutatio.
_F_It autem uti diximus, ut partim idem ij dicant, quod
dixerunt, partim propriũ ipſos comitetur abſurdũ, corpus
ab anima périn de moueri, atq; Democritus aſſerebat.
Nam
cũ anima ſit in omni corpore ſentiente, neceße eſt in eodem
duo corpora eſſe, ſi animam corpus aliquod eſſe ponatur.
fit: ut in uno pũcto multa ſint puncta, aut omne corpus ha-
beat animã, ſi nõ numerus quiſpiã alius, atq; diuerſus à pũ-
ctis ipſius corporis ſuꝑueniat. Fit etiã ut animal à numero
périnde moueatur, atq; Democritum diximus idipſum mo-
ueri cenſere. Quid enim intereſt, paruæ pillæ dicantur, an
unitates magnæ, uel unitates omnino quæ agitantur motu? utroq;
nanq;
modo neceſſe eſt ipſas ex eo mouere animal,
quia ipſæ motu ciẽtur. His igitur qui motũ, ac numerum in
aßignanda anima coniunxerũt, hæc quæ dicta ſunt abſur-
da, & alia huiuſcemo di multa eueniunt:
eſt enim impoßi-
bile nõ ſolũ Definitionẽ animæ talẽ eſſe, ſed etiã accidens.
Quod ꝗdẽ patet, ſi quis ex hac ratione operationes, atque
affe ctus animæ conabitur aßignare, cogitationes inquam,
ſenſus, uoluptates, dolores, et cætera istiuſmodi: nã, ut prius
diximus, neq; uaticinari ex ipſis facilè poſſumus.
Tribus
autẽ traditis modis, quibus antiqui definiunt animam, duos
iã reprobauimus, & quas habet utraq;
ſentẽtia dubitatio-
nes, cõtrarietatesq́; penè diximus:
&
eà inquã, quæ maxi-
mè motiuũ ipſam eſſe ex eo ponit, quia ſeipſam mouet: &
eā quæ corpus ipſam ſubtilißimarũ partiũ, aut magis quàm
cætera incorporeũ eſſe cenſet. Restat igitur tertius modus,
atq; ſentẽtia, quæ ipſam aſſerit ex elementis conſtare, quã
quidem déinceps conſideremus oportet. Atq;
patet ob hoc
ex elementis animã constare quoſdam dixiſſe, ut ſentiat ea
quæ ſunt, & rerũ unũquamq, cognoſcat.
At hanc ſenten-
tiã multa proſectò comitãtur abſurda, atq; eorũ quàm plu
rima, quæ fierinequeũt: aſſerũt enim ſimili cognoſcere ſi-
mile, quaſi animas res ipſas eſſe potẽtes. Verùm nõ elemẽ-
ta ſunt ſolum, ut patet, ſed præter ea multa ſunt etiam alia
ac componuntur. Sit igitur ea cognoſcere, ſentireqúe ani-
mam ex quibus illorum unumquodq; componitur:
at totum
ipſum cõpoſitũ quo cognoſcet quæſo, uel ſentiet? ut quid
ſit Deus, uel homo, uel os, uel caro, & cæterorum compo-
ſitorum unũquodq; ſimiliter?
nõ enim unumquodq;
istorũ
eſt ipſa elementa, quouis ſeſe habẽtia modo ſine ullo diſcri-
mine: ſed ex ipſis unumquodque conficitur ratione qua-
dam, compoſitione'ue, quemadmodum & Empedocles os
ex elemẽtis conſtare cenſet. Dicit enim, Cœperat ante duas
tellus iustißima uaſis Aëris, ac fontis partes, Vulcanus &
ipſe Quattuor ex octo adiunxit: queis cãdida, magna Vis,
fœcũdaq́; naturæ, conſecerat oſſa.
Nil igitur elementa pro-
ſunt, ſi ſint in anima, niſi rationes etiam inſint & compo-
ſito: unũquodq;
enim cognoſcet ſimile, os autem aut homi-
nem non cognoſcet profectò, niſi ipſa etiam inſint: hoc au-
tem opus eſt unum eorum eſſe dicere, quæ fieri nequeunt. Quis enim ambiget unquam, ſi lapis uel homo, uel equus
ſint in anima, & bonum ſimiliter, &
non bonũ, &
de cæ-
teris identidem rebus? Præterea c{ùm} id quod eſt, multipli-
citer dici ſoleat (quoddã enim ſubstantiã, quoddã quanti-
tatem, aut qualitatẽ, aut aliquod aliud enumeratorum iam
prædicamentorũ ſignificat) utrum ex uniuerſis, an non ex
uniuerſis anima cõstent? At non uidentur cõmunia omniũ
eſſe elementa. Ex biſcé ne igitur ſolis constat, quæ ſubstan-
tiarum ſunt elementa? At quonã, pacto cæterorum etiam
unumquodq; cognoſcit?
An dicẽt uniuſcuiuſq;
generis ele-
mẽta propria, atq; principia eſſe, ex quibus anima cõstat?
Erit igitur ipſa, & quãtitas, &
qualitas, &
ſubstantia.
At
fieri nequit, ut ex quãtitatis elementis ſubſtãtia ſit, nõ quã-
Eos igitur, qui cenſent animam ex uniuerſis conſtare,
hæc & huiuſcemodi alia comitantur.
Abſurdum eſt etiã, ſi-
mile quidem à ſimili non pati dicere, ſimile uerò ſentire ſi-
mile, ſimileq́; cognoſcere ſimili putare, atq;
aſſerere:
dèinde
ſentire, pati quoddam eſſe, moueriq́; ponere, &
intellige-
re, ſimiliter & cognoſcere.
Atqui multas dubitationes, ac
difficultates Empedoclis habere ſententiam, (corporeis in-
quam elementis, & ſibi ſimilibus cognoſci res ſingulas,)
teſtatur id quod experiẽtia latè patet. Partiũ enim @anima-
liũ corporũ eæ, quæ ſunt ſimpliciter terræ, ut oſſa, nerui, pi
li, nibil ſentire uidẽtur: quare neq;
ſimilia ſibi:
at oportebat
tamẽ. Prætereà cuiq;
principiorũ maior ignoratio, quàm
cognitio inerit nimirùm. Vnumquodque enim cognoſcet
unum, multa autẽ ignorabit: cætera nanq;
omnia.
Fit etiam
Empedoclis eadem ſentẽtia, ut Deus ſit amãtißimus, quip-
pe cùm ipſe ſolus unum elementorum non comprebendat,
ipſam diſcordiam inquam, mortalia uerò cũcta cognoſcãt,
cùm ex uniuerſis ſingula conſtant. Prætereà dicat oportet
omnino, quam ob cauſam non habent animam omnia: cùm
omne quod eſt, aut ſit elementum, aut ex elemento uno, uel
pluribus, uel omnibus conſtet: neceſſe eſt enim omne quod
eſt, aut unum quid, aut quædam, aut uniuerſa cognoſcere.
Dubitabit etiam non iniuria quiſpiam, quidnam id ſit,
quod ipſa continet, atq; unit:
elementa nanq;
materiei ſimi-
lia ſunt. Atq;
præſtabilißimum id eſſe patet, quod continet
quicquid id tandem ſit: at nequit eſſe quicquã præstabilius
anima, quòd quidem dominetur, & magis etiã intellectu:
maximè enim rationi conſonum eſt, bunc omnia præceſ-
ſiſſe, & præſtantißimum omnium, &
natura dominũ eſſe:
illi autem elemẽta, ea quæ ſunt præcedere cenſent. At enim
ipſam ex elemẽtis ideo conſtare, quia ſentit, cognoſcitq́; ea
quæ ſunt, nec etiam eorum qui maximè motiuũ ipſam aſſe-
runt eſſe: non enim omnia mouentur quæ ſentiunt.
Sunt
enim animalia nonnulla, quæ mouentur loco, & tamen hoc
ſolo motu anima uidetur animal agitare. Similiter &
eorum qui tam ſenſitiuum, quàm intellectum ex elementis
conficiunt, nemo animā omnem complectitur: uiuere nanq;
uidentur plantæ, at expertes ſunt tamẽ &
lationis, &
ſen-
ſus: animaliũ quoq;
cõplura ſunt, quæ mente, rationeq́;
ua-
cant. Quòd ſi quis &
bæcillis cõceſſerit, intellectũq́;
par-
tem eſſe poſuerit animæ, & idẽtidem ſenſitiuũ, neq;
ſic de
omni anima, neq; de ulla tota dicere uidebuntur.
In boc eo-
dem errore uidetur eſſe & ea ſententia, quæ carminibus
Orpbicis fertur. Dicit enim Orpheus, animã ferri uentis,
& ex toto ingredi re ſpiratione.
Id autẽ nequitipſis accide-
re plantis, neq; quibuſdã itidẽ animaliũ:
quippe cùm haud
uniuerſa reſpirẽt: quod quidẽ eos præterijt qui ita de ani-
ma cenſuere. At uerò ſi conficere animã ex elemẽtis opor-
teat, non ex uniuerſis continuò cõficienda eſſe uidetur: al-
tera nanq; pars contrarietatis ſufficiens eſt ſeipſam, oppo-
ſitamq; diſcernere:
recto enim &
ipſum rectũ, ut patet, &
obliquum cognoſcimus: regula nanq;
iudex eſt utriuſq;
, at
obliquum nec ſui planè, nec recti. Sunt &
qui in toto uni-
uerſo permistam ipſam inquiũt eſſe. Quocirca for ſitan &
Tbales, omnia plena Deorum eſſe putauit. Hoc autem du-
bitationes babet nonnullas. Quam enim ob cauſam anima
in aëre quidem, uel igne ſi ineſt, non facit animal, in mistis
autem facit? præſertim cùm in illis uideatur eſſe præſtan-
tior? Quaret etiã quiſpiam, quam ob cauſam anima ea,
in animalibus ineſt? Vtrobiq;
autẽ emergit quoddã abſur-
dum, & rationis egrediens metas:
nam ignem, aut aërem
animal eſſe dicere, rationis egreditur fines: &
aſſerere rur-
ſus animalia non eſſe, ſi inſit in ipſis anima, perabſurdum
eſt ſanè. Videntur autem ideo putaſſe in his animã eſſe,
quia totum, & partes eiuſdem ſunt ſpeciei.
Quare neceſſe
eſt ipſos, & animã, &
partes eiuſdem eſſe dicere ſpeciei,
ſi animalia ex eo fiunt animantia, quia in ipſis aliqua pars
continentis recipitur. Quòd ſi aër quidem diſcerptus eiuſ-
dem eſt ſpeciei, anima autem eſt dißimilium partiũ, patet
aliam ipſius partem ineſſe, aliam nõ ineſſe. Neceſſe eſt igi-
tur ipſam, aut ſimilium eſſe partium, aut non in quacunque
totius ineſſe parte. Patet igitur ex dictis, neq;
cognitionem
ex eo competere animæ, quia constet ex elementis, neq; re-
ctè, uereq́; dicit motum eidem ineſſe.
At quoniã cognoſce-
re, ſentire, opinari, inſuper cupere, deliberare, & omnino
appetitiones, ipſius animæ ſunt, motus etiã animalium lo-
co, ab anima fit: &
inſuper accretio ſtatus, atq;
decretio:
quæret utiq;
quiſpiam, utrum borũ unumquodq;
toti ani-
mæ cõpetat, & nos intelligamus, &
ſentiamus, &
mouea-
mur, cæterorumq́; unumquodq;
agamus, patiamurq́;
tota,
an alijs alia partibus? lpſum præterea uiuere, utrum in ho-
rum aliquo uno, an in pluribus, an in omnibus conſistat, an
ſit eius alia quædam etiam cauſa? Atque ſunt qui dicunt
ipſam eſſe partibilem, nosq́; alia eius parte intelligere, alia
cupere cenſent. Quid igitur ipſam cõtinet animam, ſi par-
tibilis ſit? non corpus, quippe cùm contra potius uideatur
corpus anima continere. Quapropter &
egreſſa diſſolui-
tur corpus, atq; putreſcit.
Si igitur aliquid aliud ipſam cõ-
faciat, illud erit potißimũ anima.
At opor-
tebit de illo etiam quærere, utrum unum, an multarum ſit
partium? Atq;
ſi ſit unum, cur &
animam continuò nõ di-
cimus unum eſſe? Sin partibile, rurſus ratio quæreret quid-
nam ſit illud, quod illud etiam continet? atq;
hoc pacto fiet
in infinitum abitio. Dubitabit etiam quiſpiam de partibus
eius, quam unaquæq; potentiam in corpore habeat.
Nam ſi
anima tota totum contineat corpus, oportet & unãquanq;
etiam partem, aliquam partem corporis continere.
Id au-
tem eſſe non poſſe uidetur: quam enim partium corporis
intellectus, aut quo continebit pacto, fingere quoq; diffi-
cillimum eſt: uidemus autem &
plantas diuiſas uiuere, &
animalium inſectorum nonnulla, utpote animam, & ſi non
numero, tamen fpecie eandem habẽtia. Itaq;
partiũ utraq;
,
& ſenſuũ habet, &
per aliquod tẽpus loco mouetur.
Nec
abſurdum eſt, ſi non perdurant: inſtrumenta nanq;
non ha-
bent ut naturã conſeruẽt, ſed nibilo minus omnes in utraq;
partium inſunt, animæ partes. Atq;
animæ partes eadẽ ſub
ſpecie collocantur, & etiam tota:
illæ quidem, quia non ſe-
parabiles ſunt: tota autem anima, quia indiuiſibilis cſt.
Vi-
detur autem & id principium, quod ineſt in plãtis, &
ani-
ma quædam eſſe: hæc enim ſola communis eſt &
plantis, & animalibus.
Atq;
hæc quidem à
ſentiendi principio ſeparatur: ſine
autem ipſa, nibil eſt pror-
ſus quòd habeat
ſenſum.
Definitio animæ, &
ipſius inquiſitio.
_D_ICTIS hiſce, quæ à maioribus de Ani-
ma nobis tradita ſunt, redeamus rurſus
oportet, atq; enitamur uelut ab initio de-
terminare quid Anima ſit, & quænam ſit
eius cõmunis maximè ratio. Dicimus ita-
que genus unum quoddam eorum quæ ſunt, ipſam ſubstã-
tiam eſſe, atq; huius aliud ut materiam, quod quidem per ſe
non eſt hoc aliquid: aliud formam, &
ſpeciem qua quidem
iam hoc aliquid dicitur: &
tertiumid, quod ex istis con-
ſtat, atq; componitur.
Eſt autẽ materia quidem poten-
tia, forma uerò actus, atq; perfectio:
quæ quidem bifariam
dicitur: quædam enim eſt ut ſcientia, quædam ut contem-
platio. Maximè autem corpora uidentur eſſe ſubstãtiæ
& ipſorum ea magis, quæ naturalia ſunt:
hæc enim cæte-
rorum principia ſunt. Naturalium uerò corporum, quæ,
dam habent uitam, quædam non habent, ſedea uacant. Vi-
tam autem dicimus, nutritionem, accretionem, atq; decre-
tionem, quæ quidem per idipſum fit, quod uiuere dicitur. Quare corpus omne naturale particeps uitæ, ſubstantia
eſt, & ita ſubstantia ut compoſita.
Atq;
cùm tale etiã ſit
corpus, id eſt, habens uitam, corpus profectò non erit ani-
ma: corpus nanq;
non ſubit rationem eorum, quæ ſunt in
ſubiecto, ſed ut ſubiectum potius eſt, & materies.
Neceſſe
eſt igitur animam ſubstantiam eſſe, périnde atq; formam
corporis naturalis potentia uitam habentis: ſubstãtia uerò
perfectio:
talis igitur corporis eſt perfectio,
atq; actus.
Sed cùm perfectio, atq;
actus bifariam dicatur,
ut diximus (quidam enim eſt ut ſcientia, quidam ut contem-
platio) patet animam actum eſſe périnde atq; ſcientiam.
Nam ex eo quia anima eſt, &
ſomnus eſt, &
uigilia:
atq;
uigilia quidem contemplationi, ſomnus autem ſcientiæ ope-
ratione uacanti ſimilis eſt. Altera autem alterã in eodem,
ſcientia, inquam, contemplationem generatione præcedit.
Quapropter anima primus eſt actus, perfectioq̃corporis
naturalis potentia uitam habentis: &
talis planè, ut partes
ipſius ſint instrumenta. Enimuero partes quoq;
planta-
rum, instrumenta ſine controuerſia ſunt, quamuis uidean-
tur penitus ſimplices eſſe: eius enim quod circa fructũ eſt,
tegmen eſt folium, & fructus etiam, illud:
radices præterea
uicem ſubeunt oris: utriſq;
namq;
trahitur alimentũ.
Si igi-
tur commune quid de omni anima ſit dicendũ ipſa pcrfe-
ctio prima, primusq́; actus eſt corporis naturalis, cuius par
tes ſunt instrumenta. ldcirco non quærere oportet, ſi unũ
ſit anima, atq; corpus, ſicut neq;
ceram, &
figuram, neque
omnino materiem cuiuſq;, &
id cuius materies eſt:
nã cùm
unũ, & eſſe multifariam dicatur, actus eſt id, quod propriè
unum eſt, atq; propriè eſt.
Vniuerſaliter igitur diximus,
quidnam anima ſit. Eſt enim ea ſubſtantia, quæ eſt ut ratio:
hæc autẽ eſt, quiditas corporis talis: &
périnde ſanè, atq;
ſi
quod instrumẽtorum artis naturale corpus eſſet, ceu ſecu-
ris: eius nanq;
ſubstantia ipſius eſſet, ut patet, ſecuris ratio:
idq́; eſſet anima, qua ſeparata, nõ eſſet ulterius, ut patet ſe-
curis, niſi nomine tantum, at nũc eſt ſecuris: non enim talis
corporis ſubstantia, ratioq́; eſt ipſa anima:
ſed naturalis, ut
diximus, talis, quod in ſe motus ſtatus´ ue principiũ inſitum
Atq;
id quod dictũ eſt, in partibus etiã inſpicere li-
cet: nam ſi oculus eſſet animal, eius anima uiſus ipſe nimi-
rum eſſet: hîc eſt enim, ut patet, oculi ſubstantia, quæ ſeſe
habet ut ratio: oculus autẽ eſt materies uiſus, qui cùm deſe
cerit, non ulterius erit oculus, niſi nomine tantũ, & périn-
de atq; lapideus, uel etiã pictus.
Id igitur quod de parte di-
ctum eſt, ad totum corpus uiuens accõmodare oportet, eſt
enim hîc profectò rationũ ſimilitudo: nam ut pars ſeſe ha-
bet ad partem, ſic totus ſenſus ad totum ſenſitiuum corpus
ut talis eſt rationis. Non eſt autem id potentia uiuens, quod
abiecit animam, eaq́; uacat:
ſed id quod ipſam habet.
Semen
uerò, fructus´ ue, id nimirũ eſt quod potest tale corpus eua-
dere. Vt igitur inciſio, uiſioq́;
, ſic eſt uigilia actus, &
ut ui-
ſus rurſus, inſtrumẽtiq́; uis, ſic eſt anima actus:
corpus au-
tem eſt id, quod, ut diximus, eſt potẽtia uiuens: uerùm ut pu
pilla, uiſusq́; oculus eſt:
ſic anima, &
corpus eſt animal.
Animã igitur nõ ſeparabilẽ eſſe à corpore, uel partes ipſius
nonnullas, ſi partibilis ſit, non obſcurum eſſe uidetur: cor-
poris nanq; partium patet aliquas, animæ partium actum
eſſe: nihil tamen uetat ut aliquæ partium ſint ſeparabiles
animæ, propterea quòd corporis nullius ſint actus. At ob-
ſcurum eſt, necdum patet, ſi périnde corporis anima ſit
actus, ut gubernator actus eſt nauis. hoc igitur pacto uni-
uerſaliter de anima determinatum, deſcriptum'ue ſit.
A notioribus eſſe incipiendum, &
deſinitionem afferen_
dam, quæ cauſam, quamobrem, contineat: &
omnia
per animam viuere.
_A_T enim cùm ex obſcuris quidem, magis aũt manife-
ne: enitendum eſt rurſus hoc pacto de ipſa anima pertra-
Rationem enim definitiuam nõ ſolùm eſſe ſignifica-
re, ut complures dicere definitiones uidentur, ſed etiam in
ipſa cauſam ineſſe, ac apparere oportet. Nunc autem defi-
nitionum complures, ut concluſiones eſſe uidentur, ueluti
quid eſt quadratio, cõfectio figuræ laterum æqualium, an-
gulorumq́ rectorum æqualis altera ex parte lõgiori figu-
ræ: atq;
definitio talis, concluſionis occupat locum.
At ea,
quæ quadrationem, inuentionem eſſe mediæ dicit, ipſius rei
profectò cauſam, ut patet, aßignat. Dicamus igitur, hinc
cõſiderationis initio ſumpto, animatum ab inanimato uitæ
ſeiungi. Atq;
cùm multifariã uiuere dicatur, etiam ſi unum
tantum istorũ inſit, uiuere illud dicimus cui ineſt: ut intel-
lectus, ſenſus, motus loco, ac ſtatus, & inſuper motio nu-
trimẽto accõmodata, et accretio, decretio'ue. Quapropter
& uniuerſæ plantæ uidentur uiuere, quippe cùm uideantur
in ſeipſis uim habere talem, atq; principiũ:
quo, ad contra-
ria loca tam incrementa, quàm decrementa ſuſcipiunt: non
enim ſurſum quidem accreſcunt, deorſum autem nõ accre-
ſcunt, ſed ad utranq; ſimiliter differẽtiam, &
omni ex par-
te, ſemperq́; nutriuntur, &
eouſq;
uiuunt quouſq;
poſſunt
alimentũ accipere. Atq;
hæc quidem uis à cæteris ſeiungi,
ſeparariq́; poteſt:
cæteræ autem in ipſis mortalibus, ab iſta
nequeũt ſeparari. Quod quidem in ipſis perſpicitur plan-
tis: nulla enim prorſus in ipſis, ut patet, alia, præter hanc,
animæ potentia, atq; officiũ ineſt.
Viuere igitur, ob hoc
principiũ uiuentibus cõpetit. Animal autem eſt, ob ſenſum
primò: nam &
ea, quæ non cientur motu, nec mutant locũ:
ſenſum autem habent, non ſolùm uiuere dicimus, ſed etiam
animalia nũcupare ſolemus. At uerò ex ſenſibus, tactus pri
mò cũctis animalibus ineſt. Atq;
ut uegetatiuum à tactu
omni, ſic à cæteris tactus ſeparari ſenſibus poteſt.
Eam autem partem animæ, uegetatiuam dic imus eſſe, cuius
& plãtæ participes ſunt.
Animalia uerò cũcta, ipſam uim
habere ſentiendi tactu uidentur. Atq;
quã ob cauſam isto-
rum utrũq; fit, postea dicemus, ac explanabimus:
nunc eo-
uſq; tantum dicatur, animam, inquam, principium eſſe eo-
rum quæ dicta ſunt, & his eſſe definitã, uegetatiuo, ſenſi-
tiuo, intellectiuo, etiam motu. Quærendum autem eſt:
utrum horum unumquodq; ſit anima, an animæ pars:
&
ſi pars, utrum hoc pacto ut ſit ſeparabile ratione ſolùm:
an etiam loco: atq;
de nonnullis quidem istorũ uidere, di-
ſcernereq́; facilè poſſumus:
nonnulla autem dubitationem
habent. Nam ut plantæ nonnulle diuiſæ, ſeiunctæq́;
uiden-
tur uiuere, ppterea quòd anima, quæ eſt in istis, actu qui-
dem in unaquaq; planta eſt una, potentia uerò plures:
ſic
& circa alias uidemus animæ differentias fieri:
cùm inci-
duntur animantium ea, quæ inſecta uocamus, utraq; nanq;
partium & ſenſum habet, &
motu loco cietur.
Quòd
ſi ſenſum habet, & imaginationẽ &
appetitum etiã ha-
bet, ubi nanq; eſt ſenſus, ibi dolor etiam existit, atq;
uolu-
ptas: at ubi ſunt hæc, ibi neceſſariò cupiditas etiam ineſt.
De intellectu uerò, contemplatiuaq́;
potentia, nondum
quicquam eſt manifestum, ſed uidetur hoc animæ genus eſſe
diuerſum, idq́; ſolùm périnde atq;
perpetuum ab eo, quod
accidit, ſeiungi: ſeparariq́;
poteſt.
Cæteras aũt animæ par-
tes, ſeparabiles quidem non eſſe, ut quidam aſſeruerunt, ex
ijs quæ diximus patet. Ratione uerò differre, non obſcu-
rum eſſe uidetur: ſenſitiui nanq;
ratio diuerſa eſt à ratione
principij opinandi, ſiquidem diuerſa ſunt ſentire ac opina-
ri: &
unumquodq;
dictorum ſimiliter.
At uerò quibuſdam
quibuſdam non-
nullæ ſunt: &
quibus una tantum ineſſe uidentur, atq;
id
ipſum differentiam animantium facit: quam autẽ ob cau-
ſam ita fit, poſtea perſcrutabimur. Eadem &
circa ſenſus
fieri ſanè uidemus: quædam enim omnes, quædã aliquos,
quædam unũ duntaxat habere uidentur, tactum, inquam,
ipſum qui quidem eſt omnium maximè neceſſarius. Quo-
niam autem id, quo uiuimus, quó ue ſentimus bifariam di-
citur, périnde atq; id quo ſcimus, &
id etiam quo ſani ſu-
mus, atq; ualemus (quoddam enim ſcientiam, quoddã ani-
mam dicimus, quippe cùm utroq; ſcire dicamus, &
aliud
ſanitatem, aliud partem corporis aliquam, uel totum dici-
mus corpus: atq;
horum utrunq;
tam ſcientia, quàm ſani-
tas, forma quædam, & ſpecies eſt, &
ratio, &
tanquam
actus ſuſcipientis, ſcientia quidem, ſciẽtis: ſanitas autẽ, ſa-
ni: actus enim agẽtium, in eo quod patitur, atq;
diſponitur
ineſſe uidetur: anima autem id eſt, ut patet:
quo uiuimus, &
quo ſentimus, ac intelligimus primò) ipſa profectò ratio
quædam erit & forma, ſed non ut materies, atq;
ſubiectũ.
Nam cùm ſubſtantia tripliciter dicatur, ut diximus (quæ-
dam enim eſt forma, quædam materies, quædam id quod ex
utriſq; componitur:
&
materia quidem eſt, ut patet, po-
tentia: forma autem actus) cùm igitur, ut diximus, ſubſtã-
tia dicatur trifariam, animansq́; id ſit, quod ex utriſque,
corpore inquam, & anima conſtat, corpus profectò nõ eſt
actus animæ, ſed ipſa corporis alicuius eſt actus. Idcirco
rectè admodũ putãt ij, quibus anima neq; eſſe ſine corpo-
re, neque corpus aliquod eſſe uidetur, etenim ipſa, corpus
quidem non eſt, eſt autem corporis aliquid. Et ineſt ob hoc
in corpore, atq; in corpore tali:
non in quouis ſine diſcri-
dabant, nihil prorſus determinãtes quodnã illud, & quale
ſit corpus, atq; non rectè, ut patet:
quippe cùm nõ uidea-
tur quoduis ſine ullo diſcrimine, quodcunq; ſuſcipere.
Hoc
autem pacto cum ratione etiã fit ſanè, actus enim uniuſcu-
iuſq; in eo quod eſt potẽtia, &
in propria materia, ſuapte
natura fieri, eſſeq́; ſolet.
Animã igitur perfectionẽ quandã
eius, & actum, ac rationem eſſe, quod potentiam habet ut
huiuſmodi ſit, ex hiſce quæ diximus innoteſcit.
De animæ potentijs, ordine ipſarum, at{que} differentia definitio,
num, quæ per notiones cognominis, & quæ per eſſentiam
conſtituuntur. Item ſingulas definitiones ad ſingulas ani@
mæ ſpecies accommodandas eſſe.
_A_Nimãtium autem, quibuſdam omnes inſunt poten-
tiæ dictæ, quibuſdam nonnullæ ſunt, & quibuſdam
una tantum ineſſe uidetur. Atq;
potentias animæ diximus
has, nutritiuum, ſenſitiuum, appetitiuum, loco motiuum,
atq; intellectiuum.
Et plantis quidem nutritiuum eſt dun-
taxat, alijs autem & idipſum, &
ſenſitiuum:
quòd ſi ſenſi-
tiuum ineſt, & appetitiuum etiam ineſt:
nã appetitus, cu-
piditas eſt, & ira, atque uoluptas.
Animalia uerò cuncta
unum ex ſenſibus habẽt, tactum inquam ipſum: atque cui
ſenſus ineſt, ei uoluptas etiam, & dolor ineſt, &
perce-
ptio iucundi atq; molesti:
quibus autem hæc inſunt, ea cu-
piditatem etiam habent: hæc eſt enim appetitio eius, quod
afficit uoluptate. Alimenti præterea ſenſum habent:
ta-
ctus enim, ſenſus eſt alimenti. Nam ſiccis, &
humidis, &
calidis, atq; frigidis aluntur uiuentia cuncta:
horum au-
tem, ut patet, ſenſus, eſt tactus: cæteris uerò ſenſibilibus,
per accidens nutriuntur: nihil enim conducit ad alimen-
Sapor autem, unum quid eſt
eorum, quæ tactu percipiuntur. At uerò fames, ſitis´ ue,
cupiditas eſt: ſicci quidem, &
calidi, fames:
frigidi uerò,
& humidi, ſitis:
at ſapor horum quaſi quoddam eſt condi-
mentum. Verùm hæc declaranda posterius ſunt:
nunc
eouſq; ſit dictum animantium inquam hiſce, quæ tactum
habent, & appetitum ineſſe.
De imaginatione uerò non
patet, ſed de hoc postea conſideremus oportet. Nonnul-
lis inſuper & loco motiuum etiam ineſt, &
alijs ratioci-
natiuum, ac intellectus: ut hominibus:
&
ſi quid ſit aliud
tale, uel etiam præſtabilius. Perſpicuum igitur eſt unam
animæ rationem eſſe périnde, atque figuræ: neq;
enim ibi
figura ulla præter triangulum eſt, & eas, quæ déinceps
ſunt collocatæ, neque hîc anima ulla præter eas, quas di-
ximus. At ut in figuris una communis ratio fieri poteſt,
quæ cunctis quidem figuris accommodabitur, nullius au-
tem erit figuræ propria ratio, ſic & in animabus dictis
fieri poteſt. Quapropter ridiculum eſt &
in his, &
in
cæteris rebus communem quærere rationem, quæ quidem
nullius eorum quæ ſunt, erit propria ratio, nec in pro-
pria cuiquam accommodabitur, & indiuidua ſpecie, ra-
tionem eam omittentes, definitioneḿue, quæ cuilibet hoc
pacto competere, accõmodariq́; poteſt.
At uerò quem-
admodum in figuris, ſic & in anima fit:
nam tam in figu-
ris, quàm in animantibus, in eo quod déinceps eſt collo-
catum, id ineſt potentia, quod illo eſt prius: in quadra-
to nanque triangulus, & in ſenſitiuo ucgetatiuum ineſt,
ut patet. Quapropter in ſingulis quærendum eſt quæ-
nam ſit cuiuſq; anima:
ut quænam ſit anima plantæ, quæ
bestiæ, quæ denique hominis. Quam autem ob cauſam
Senſitiuum
nanque ſine uegetatio non eſt: at à ſenſitiuo uegetatiuum
in plantis ſeiungitur. Rurſus ſine tactu, nullus cætero-
rum ſenſuum eſt, at ipſe tactus ſine cæteris eſt: complu-
ra nanque ſunt animalium, quæ neque uiſum, neque audi-
tum, neque ſenſum habent odoris. Et eorum rurſus, quæ
ſentiunt, quædam habent loco motiuum, quædam non
habent: extrema autem, atque minima, rationem ha-
bent, & mentem:
quibus enim mortalium ineſt ratio, his
ſunt continuò & cætera cuncta:
at quibus unumquod que
illorum ineſt, hiſce non omnibus ineſt & ratio, ſed quædam
imaginatione uacant, quædã hac ſola uiuunt. De intellectu
uerò contẽplatiuo, alia ratio eſt. Quæ cùm ita ſint, patet
horũ cuiuſq; rationẽ, animæ maximè propriã rationẽ eſſe.
Trium cauſarum vicem obtinet in viuentibus anima.
_N_Eceſſe eſt autem eum, qui de hiſce cõſiderationẽ fa-
cturus eſt, quidnam ſit unũquodq; ipſorũ accipere,
deniq; quærere, perſcrutariq́;
de hiſce quæ ſequuntur, ac
comitantur. Quod ſi dicere oporteat quid unumquodque
ipſorũ ſit, ut quid ſit intellectiuũ, uel ſenſitiuum, uel nutri-
tiuum, anteà dicendũ eſt quidnam ſit intelligere, quid ſen-
tire: nam operationes, actiones´ ue potentijs, uiribusq;
prio-
res ſunt ratione. Quòd ſi ita ſit, atq;
prius etiam obiecta,
quàm ista, contemplari oporteat, primùm profectò de illis
propter eandẽ cauſam, ut de alimento, de ſenſibili, de intel-
ligibili, determinare oportet. Quare de alimento, gene-
rationé ue, primò dicendum eſſe uidetur. Nutritiua nanque
anima & cæteris ineſt, &
prima eſt, &
maximè cõmunis
animæ uis, & potentia, qua cũcta uiuẽtia uiuũt.
Cuius ſunt
uti:
hæc enim
operatio maximè omniũ operationũ uiuentibus eſt natura-
lis, uiuentibus inquam hiſce, quæ ſunt perfecta, nõ membris
capta, quæq; non ſine ſemine oriũtur:
unũquodq;
inquam
aliud ſibi ſimile procreare, animal quidem animal, plantam
autẽ plantã, ut ſint ſemper hoc pacto, cõditionemq́; ſubeãt
quoad poßunt diuinam: id enim ipſum appetunt uniuerſa,
gratiáq; ipſius omnia agunt, quæcunq;
ſecundùm naturam
agunt. Duplex eſt autem id, cauſa cuius cætera fiunt,
atque unum eſt quo, alterum cui. Cùm igitur ſemper eſſe,
conditionemq́; diuinã ſubire cõtinuatione nequeat animã-
tia, quia fieri nequit ut caducorũ, atq; mortaliũ quicquàm
idẽ, unumq́; numero ſemper permaneat, ut unũquodq;
po-
teſt, ſic æternitatis, cõditionisq́; diuinæ particeps eſt, aliud
quidem magis, aliud autẽ minus, permanetq́; nõ ipſum, ſed
tale quale eſt ipſum, numero quidem non unũ, ſpecie autem
unum. Eſt autem anima, corporis cauſa, principiumq́;
uiuentis.
Atqui cùm multifariam hæc dicantur, anima pa-
ri modo tribus determinatis modis cauſa eſt. Nam eſt ea
cauſa, à qua profluit motus: eſt etiam ea gratia cuius cæ-
tera fiunt: eſt inſuper, ut forma corporum animatorũ ſub-
ſtantiá ue. Atq;
cauſam ut ſubstantiam animãtium eſſe,
non eſt obſcurum, cauſam nanque cunctis ut ſint, formam
ipſam, atq; ſubstantiam eſſe patet.
At uiuere, uiuentium eſt
eſſe: cuius ſanè cauſa eſt, ut constat, atq;
principium, ani-
ma. Præterea actus eius quod eſt potentia, ratio eſt eiuſ-
dem: at anima, uiuentis eſt corporis actus.
Patet etiam ani-
mam eſſe cauſam, ut id gratia cuius cætera fiunt: nam ut
mens, ſic & natura alicuius gratia facit, quod quidẽ ipſius
eſt finis: atq;
tale eſt in ipſis uiuentibus anima &
ſecundùm
uniuerſa nanque naturalia corporatam anima-
lium, quàm etiã plantarum, ipſius animæ ſunt instrumen-
ta. Quo fit, ut ipſa ſint animæ ſine cõtrouerſia, gratia.
Du-
plex eſt autẽid, uti diximus, cauſa cuius cætera fiunt: atq;
unum eſt quo, alterum cui.
At uerò constat animam id etiã
eſſe, unde primùm motus ad locum accommodatus emer-
git:uerùm bæc uis, non uniuerſis ineſt uiuentibus.
Fit etiam
per animam & alteratio, &
accretio:
ſenſus enim, altera-
tio quædam eſſe uidetur, ſentitq́; nihil quod nõ habeat ani-
mam. Eadẽ eſt de accretione, decretioné ue, ratio:
nihil enim
incremẽta naturaliter, decremẽtá ue ſuſcipit, quod non nu-
triatur, & nihil prorſus nutritur, quod non uitæ particeps
ſit. Atq;
hac in parte ſententia Empedoclis eſt poſthaben-
da, qui quidem hoc non rectè dixit, ac addidit, ideo incre-
menta plantas ſuſcipere, tum in radicibus infrà, tum in ra-
mis etiam ſuprà, quia terra deorſum ſuapte natura, &
ignis ſurſum identidem pergit. Primùm nanquenon rectè
accipit in plantis differentias dictas, infrà inquam, ac ſu-
prà: non enim eadem ſunt omnium rerum, &
uniuerſi ſu-
prà & infrà:
ſed quam habet rationem in animalibus ca-
put, eam ſubeunt in plantis radices, ſi instrumenta diuer-
ſa, uel eadem, operationibus, officijs' ue dicere, aßerereqúe
oportet. Déinde quid eſt quod continet terrã, igneḿue,
quæ quidem in contraria loca feruntur? distrahentur enim
profectò, niſi aliquid ſit, quod ipſa prohibeat, atque deti-
neat. Quòd ſi ſit aliquid, id eſt profectò anima ipſa:
quo
fit ut ipſa ſit augendi cauſa, nutriendíue, non elementa,
quemadmodum ille putabat. Sunt autem quibus ipſius
ignis natura, cauſa ſimpliciter nutritionis, & accretionis
eſſe uidetur: ipſe nanq;
ſolus omnium corporum aut ele-
Quapropter &
in
plantis, & in animalibus putabit quiſpiam ignem idipſum
eſſe quod operatur, uerum non ita eſt. Sed cùm comitetur
cauſam, eſt obidipſum quodammodo, non ſimpliciter cau-
ſa, ſed talis eſt potius anima. Nam ignis quidem accretio in
infinitum progreditur, & eouſq;
fit, quouſq;
ſit combusti-
bile: at eorum omniũ quæ natura constant, eſt finis tam ma-
gnitudinis, quàm accretionis, & ratio.
Hæc autem animæ
ſunt, non ignis, & rationis potius quàm materiæ.
Cùm
autem eadem uis animæ ſit, & nutriendi, &
generãdi, pri-
mùm de alimento determinare neceſſe eſt: hæc enim à cæ-
teris potentijs hoc opere, atq; munere ſeiungitur.
Videtur
itaq; contrarium eſſe contrario nutrimentũ:
at non cuilibet
quoduis, ſed id ei quorũ alterum ex altero non ſolum mu-
tuò generatur, ſed incrementa etiam ſuſcipit: complura
nanq; contrariorũ fiunt quidẽ ex ſeſe mutuo, ſed non à ſuis
omnia contrarijs incremẽta ſuſcipiunt, ut ex ægrotante fit
ſanum. At uerò nec illa modo eodẽ ſibi mutuò nutrimentũ
eſſe uidẽtur, ſed aqua quidem alimentũ eſt igni, ignis autem
nõ nutrit aquã. At in ſimplicibus corporibus horũ alterũ
alimẽti, alterũ eius quod nutritur maximè ſubire rationem
uidetur. Verũ enim is locus, dubitationem habere uidetur.
Sunt enim qui dicũt, ſimile ſimili nutriri, quemadmodũ &
accreſcere. Quibuſdã autẽ (uti diximus) non hæc ſentẽtia,
ſed cõtraria placet, cenſentq́; non ſimile ſimili, ſed contra-
rio cõtriariũ ali. etenim fieri nequit, ut inquiunt, ut à ſimili
ſimile patiatur: alimentum autem mutatur, atq;
digeritur:
mutationemq́; rerũ omnium in oppoſitũ, uel in mediũ eſſe,
constat. Præterea nutrimentum quidem aliquid patitur
ab eo quod alitur: hoc autẽ ab alimento non patitur quic-
patet, à fabro, qui quidem ex otio mutatur tantũ ad operã-
dum. At enim intereſt planè, ſi nutrimentum ſit id, quod
ultimò tandem adiungitur, atq; additur, an non hoc, ſed id
quod primum ingreditur. Quòd ſi utrunq;
quidem eſt ali-
mentum, alterum tamen eſt digestum, alterum indigeſtum: utroq;
profectò modo, &
contrario contrarium, &
ſimile
ſimili dicere licet nutriri. Nam ſi ut indigestum, ſumatur,
contrariũ cõtrario alitur: ſin ut digestũ ſimile ſimili nimi-
rum hoc pacto nutritur. Quare patet illos utroſq;
partim
rectè, partim non rectè dicere, atq; ſentire.
Cùm autem
nihil nutriatur, quin habeat uitam, animatum id erit pro-
fectò corpus, quod alitur, ea ſanè ratione, qua eſt anima-
tum. Quare &
nutrimentum ad animatum per ſe refer-
tur, & non per accidens.
Atqui diuerſa eſt alimenti ra-
tio, ut nutrit, & auget.
Nam ut ipſum alimentum quãtum
eſt quoddam, auget, ut eſt hoc aliquid, & ſubſtantia, nu-
trit: conſeruat enim ſubſtantiã, &
eſt eouſq;
profectò quo-
uſq; nutritur.
Efficit præterea generationem, ac ortum, non
eius quod alitur, ſed talis quale eſt id, quod nutritur: iã enim
eſt ipſa ſubstantia, & nihil ſeipſum generat, ſed cõſeruat.
Quare tale quidem animæ principium, uis eſt talis, ut
id cõſeruet, quod ipſam habet, ea nimirũ ratiõe, qua ipſam
habet. Alimentum autem ad operandũ præparare uidetur.
Quapropter alimento priuatum, eſſe non poteſt.
At ue-
rò cum hoc in officio tria ſint hæc, neceſſarioq́; concurrãt,
id inquam quod nutritur, & quo nutritur, &
quod nutrit:
id quidem quod nutrit, eſt ipſa anima prima, id autẽ quod
nutritur, corpus eſt, quod ipſam animam habet: at id quo
nutritur, ipſum eſt alimentum. Atq;
cum ſit par uniuerſas
huius animæ ſit generatio talis,
quale eſt id, quod ipſam habet, erit anima prima proſectò
principium generandi tale, quale eſt id quod hanc ipſam
animam habet. Id autem quo nutrit anima duplex eſt,
quemadmodũ & id quo gubernator gubernat, manus in-
quam, & clauus:
atq;
aliud mouet, atq;
mouetur, aliud mo-
uet tantum. Neceſſe eſt autem omne nutrimentum naturæ
ſit talis, quæ digeri poßit, at digestionẽ efficit calor. Qua-
propter omne animãs habet calorem. Quid igitur ſit ali-
mentum ipſius, uniuer ſaliter diximus, posteà uerò de ipſis
exactius perſcrutabimur.
De vi ſentiẽdi generatim:
Senſum eſſe paſsionẽ quandã:
item
ſimile pati, tum à ſimili, tum à diſsimili. Itẽ actionẽ &
paſ-
ſionem genera eſſe comparatione motus, & alia quædam.
_D_Eterminatis autẽ his, primùm de omni ſenſu cõmu-
niter, déinde de unoquoq; dicamus.
Fit itaq;
ſenſus,
cùm mouetur, atq; patitur aliquid, uti diximus:
nam ipſe
ſenſus, alteratio quædã eſſe uidetur. Inquiunt autẽ quidam
& à ſimili ſimile pati, quod quidem quonam pacto fieri
poteſt, aut non poteſt, in uniuerſalibus de actione ſermoni-
bus, paßioné ue diximus. Habet autẽ is locus dubitationem,
ambigetq́; non iniuria quiſpiam, cur &
ſenſuum ipſorum
ſenſus non ſit, & cur ſine ijs quæ ſunt extrà, non efficiunt
ſenſum, cùm inſit & ignis &
terra, cæteraq́;
elemẽta, quo-
rum eſt per ſe ſenſus, uel per ea quæ ipſis accidũt. At enim
patet ſenſitiuũ non eſſe actu, ſed potentia tantũ. Quapro-
pter nõ ſentit, quẽadmodum combustibile nõ uritur ipſum
per ſe, ſine eo quod ipſum urere poteſt: ureret enim ſei-
pſum, & nõ indigeret eius, qui actu eſt ignis.
At uerò quo-
niam ſentire bifariã dicere cõſueuimus (nã & id quod po-
audit uidere, audireqúe dicimus:
&
ſi fortè
dormiat, et id identidem quod iam operatur) dupliciter &
ipſe ſenſus profectò dicetur, quidam ut potẽtia, quidam ut
actu, Similiter & ipſum ſentire, &
quod eſt potentia, &
quod eſt actu. Primum igitur id ſcire oportet, nos inquam
quaſi ſint eadem pati, moueri, ac operari, ita nunc his uti
ac dicere: motus enim eſt quidam actus, imperfectus tamen,
ut in alijs diximus. Eauerò cuncta, quæ patiuntur, atque
mouentur, an actiuo, & eo quod eſt actu patiuntur, atque
mouentur. Idcirco fit, ut tum à ſimili ſibi, tum à dißimi-
li res omnis patiatur, ut diximus, patitur enim ea, quæ eſt
dißimilis: at cùm eſt paſſa tum ſimilis eſt, ut patet.
Deinde diſtinguendum eſt de potentia, atq;
actu:
nunc
enim de his ipſis ſimpliciter dicimus. Nam eſt hoc pacto
quippiam ſciens, ut ſi dicamus hominem eſſe ſcientem, quia
homo eſt talis ſuapte natura ut ſit ſciẽs, atq; ſcientiam ha-
beat. Eſt etiã hoc pacto quippiam ſciens, ut hominẽ eum
iam dicimus eſſe ſciẽtem, qui Geometriã atq; Grãmaticam
habet. Atq;
horum uterq;
nõ eodẽ modo poteſt, potẽtiæq́;
ſubijcitur:
ſed alter quidẽ ex eo quia genus ipſum eſt tale,
materies´ ue, alter uerò propterea quod cùm uoluerit con-
templari, poteſt idipſum facere, niſi quod externum fortè
prohibeat, impedimẽtoq́; fiat.
At præter ipſos eſt hiſce,
qui iam contemplatur, & actu, proprieq́;
ſciens hoc A.
Ambo igitur illi primi potentià quidem ſunt ſcientes,
utdiximus: uerùm unus indiget alteratione per diſcipli-
nam, qua quidem nonnunquam etiam ex habitu contrario
diſpoſitioneq́; mutatur:
alter habet quidem ſenſum, aut
Grammaticam, ſedindiget operationis, ut ex ocio tandem,
operationisq́; uacuitate agat, ac operetur:
atq;
hic modus
At uerò
neque ipſum pati ſimplex eſſe uidetur, ſed aliud eſt à con-
trario corruptio quædam: aliud eſt ſalus potius eius, quod
eſt potentia, ab eo quod eſt actu, ſimileq́; périnde atq;
po-
tentia ſeſe habet ad actũ. Fit enim contemplans quod ſcien-
tiam habet: quod quidẽ aut non eſt alterari (in ipſum enim
fit incrementum, & in actum, perfectionem'ue) aut aliud
alterationis eſt genus. Quocirca non rectè ſe habet di-
cere ipſum ſciens cùm ſcit, alterari: ſicut nec ædificatorem
cùm ædificat. Quod igitur in actum ducit ex eo quod eſt
intelligens potentia, atque ſciens, id non doctrinam appel-
lare oportet: ſed aliud nomen eſt æquum habere.
At quod
ex eo quòd eſt potentia diſcit, accipitq́; ſcientiam ab eo
quod eſt actu ſciens, atque ab ipſo docente, id aut non eſt
dicendum pati, ac alterari, aut duos alterationis eſſe modos
fateamur oportet, eam inquam mutationem, quæ ad priua-
tiuas eſt diſpoſitiones, & eam quæ eſt ad habitus, atq;
na-
turam. Hæc cùm ita ſint, prima quidem mutatio ſenſiti-
ui, ab eo quod generat, fit: cùm autem ortum, ac generatum
eſt, habet iam ſenſum périnde atque ſcientiam: &
ſentire
actu, ſimile eſt ac contemplari. Differentia tamen eſt:
nam
ea quæ actu ſenſum efficiunt, extra ſunt, ipſum inquam ui-
ſibile, & audibile, &
ſenſibilium cætera.
Cuius cauſa
hæc eſt, actu nanq; ſenſus ſingularium eſt:
ſciẽtia uerò, uni-
@erſalium eſt: hæc autem in ipſa anima quodammodo ſunt.
Quapropter intelligere quidem cùm quiſpiam uolue-
rit, in ipſo eſt ſitum: ſentire autem, non collocatur in ipſo:
neceſſe eſt enim ſenſibile ipſum adeſſe.
Pari modo res ſeſe
habet & in ſcientijs ſenſibilium, &
ob eandem utiq;
cau-
ſam: quia ſenſibilia, ſingularia ſunt, &
extra, ſicuti dixi-
Sed ut de his exactius, dilucidius'ue dicamus, dabitur
nobis rurſus occaſio. Nuncid ſit à nobis determinatũ,
cùm ſimplex inquam non ſit id, quod dicitur eſſe potentia,
ſed aliud quidem ſit, ut puer quem militare poſſe dicere li-
cet, aliud autẽ ut is, qui iam ætate militariq́; arte aptus eua-
ſit ad militandũ: ſenſitiuũ ſimiliter ſe habere.
Atq;
cùm
ipſorum differentia nomine careat, determinatum autem
ſit ipſa eſſe diuerſa, & quo pacto diuerſa ſunt, neceſſe eſt
ipſo pati, ac alterari tanquã proprijs nominibus uti. Ipſum
autem ſenſitiuum potentia tale eſt, quale iam ipſum ſenſibi-
le eſt actu, ſicuti diximus. Patitur igitur cùm eſt nõ ſimile:
at paſſum euaſit ſimile, &
eſt tale, quale eſt illud.
Aliqua eſſe ſenſibilia communia, aliqua propria, aliqua
per ſe, aliqua per accidens.
_A_T enim de unoquoque ſenſu déinceps à ſenſibilibus
cuiuſq; proficiſcentes dicamus oportet:
atque prius
ipſa ſenſibilia distinguenda eſſe uidentur. Senſibile itaquæ
trifariam dicitur: ſenſibilium enim quædã per ſe, quædam
per accidens ſentiuntur. Et illorum rurſus alia ſunt uniuſ-
cuiuſq; propria ſenſus, alia communia cunctis.
Atq;
pro-
prium id ſenſibile dico, quod alio ſenſu ſentiri non poteſt,
& circa quod error fieri nequit, ut color reſpectu uiſus,
& ſonus auditus, &
ſapor gustus.
Tactus autẽ plures dif-
ferentias habet quidem, iudicat tamen de illis ut cæterorum
ſenſuum quiſq; de ſuo ſenſibili, &
nõ decipitur.
Viſus enim
nõ errat eſſe colorem, aut auditus eſſe ſonum, ſed quid ſit id
quod eſt@ infectũ colore, uel ubi, aut quid ſit id quod ſonat,
uel ubi. Huiuſcemodi enim ſenſibilia dicuntur uniuſcuiuſq;
propria ſenſus.
Cõmunia uerò ſunt hæc, motus, quies, nu-
merus, figura, & magnitudo:
talia nanq;
nullius ſunt pro-
ctenim tactu motus
quidã ſenſibilis eſt, atq; uiſu.
Per ſe igitur ſenſibilia hæc
ſunt. Per accidens autem ſenſibile dicitur, ut ſi albũ Diaris
filius ſit: per accidens enim hoc ſentit, quia albo, quod ſen-
tit, id accidit. Quapropter &
nihil ipſe ſenſus ab huiuſce-
modi ſenſibilibus patitur, ut talia ſunt. Eorum autem, quæ
per ſe ſentiuntur, illa ſunt propriè ſenſibilia, quæ propria
ſunt, & ad quæ ſubstantia uniuſcuiuſq;
ſenſus eſt apta.
De Viſu, &
de accidẽtibus ſubiectisq́;
uiſui, &
de Perſpicuitate.
_C_Vius igitur uiſus eſt perceptiuus, id eſt uiſibile:
uiſi-
id, quod oratione quidem ex-
plicare, ac dicere licet, nomine autem caret, atque idipſum
maximè patebit, cùm ulterius procedemus. Viſibile igi-
tur eſt color: hic autẽ id eſt, quod eſt in eo, quod per ſe uiſi-
bile eſt: per ſe uerò, non ratione, ſed quia in ſe cauſam ha-
bet ut ſit uiſibile. Color autem omnis, motiuus eſt eius,
quod eſt per ſpicuum actu: &
id eſt ipſius natura.
Qua-
propter non eſt uiſibile abſq; luce, ſed omnis uniuſcuiuſq;
color in lumine ſanè uidetur.
Quamobrem quidnam ſit
ipſum lumen, prius dicere, declarareq́; oportet.
Eſt igitur
aliquid perſpicuum. Perſpicuum autem id dico, quod eſt
quidem uiſibile, non eſt autem ut ſimpliciter dicam per ſe,
ſed per alienum colorem uiſibile. Atq;
res talis eſt aër, &
aqua, & ſolidorum complura:
ut uitrum, &
glacies, &
huiuſmodi corpora: non enim aqua, uel aer, ut eſt aqua, uel
aer, perſpicuũ eſt, ſed quia natura eadem ineſt in his utriſ-
que & in perpetuo ſupero corpore.
Lumen autem,
actus eſt huiuſce perſpicui, ea nimirũ ratione, qua perſpi-
cuum eſt. Ad id eſt potentia, in quo nunc idipſum in-
Atque lumen quaſi perſpicui color eſt,
cùm eſt perſpicuum actu ab igne, uel ab huiuſcemodi cor-
pore, quale eſt ipſum ſuperum corpus: nam, huic ineſt ali-
quid unum & idem.
Quid igitur eſt perſpicuum diximus,
& quid etiam lumen:
nam neq;
ignis eſt, neq;
omnino cor-
pus, neq; corporis eſt ullius defluxus (eſſet enim quoddam,
hoc quoq; pacto, profectò corpus) ſed eſt ignis, uel huiuſce
modi cuiuſdam in perſpicuo præſentia corporis: fieri nãq;
non poteſt, ut in eodem ſint duo corpora ſimul.
Videtur
autem tenebris contrarium eſſe lumen. At tenebræ priuatio
ſunt talis habitus, atque ignis, uel corporis talis abſentia à
perſpicuo. Quare patet huiuſce præſentiam, eſſe lumen.
Atq;
nõ rectè dixit Empedocles, &
ſi quis itidem cen-
ſuit, lumen ferri, atq; extendi tandem inter terram &
con-
tinens, nosq́; idipſum latere.
Hoc enim &
rationis metas
egreditur, & eſt præter ea nimirum que apparẽt:
in paruo
nanq; ſpatio motus fortaſſe lateret, ſed ab ortu ſolis ad oc-
caſum tanti corporis motũ latere, magna nimirũ profectò
eſt poſtulatio. Atqui coloris quidem id eſt ſuſceptiuũ, quod
colore uacat. Soni autẽ, id quod ſono.
Vacat autẽ colore
perſpicuũ ipſum, & inuiſibile, uel id quod uix tandẽ uide-
tur: quale id eſſe uidetur, quod tenebris eſt affectum:
atque
tale eſt ipſum, ut patet, perſpicuũ: attamen nõ cùm eſt per-
ſpicuũ actu, ſed cum potẽtia: eadem enim natura, modò eſt
tenebræ, modò lumen. At uerò nõ uniuerſa uiſibilia in lu-
mine ſunt uiſibilia, ſed ſolùm uniuſcuiuſq; proprius color:
nonnulla nanq;
in lumine quidẽ non uidentur, in tenebris
autẽ efficiunt ſenſum: ut ea quæ apparẽt ignea, atq;
ſplen@
dent, hæc autẽ nomine carẽt uno, ut fungus, cornu, piſcium
capita, ſquamæ, oculi: ſed nullius horũ pprius color uide-
Atq;
quam ob cauſam hæc uiſibilia ſunt, alia ratio eſt.
Nunc tantũ patet, id inquã quod in lumine uidetur, eſſe co-
lorem. Quocirca, ſine lumine nõ uidetur.
Hæc eſt enim ſanè
coloris ratio, eſſe inquã eius motiuũ, quod eſt perſpicuum
actu: actus autem perſpicui, lumen eſt, uti diximus.
Id ita
eſſe, ex eo, tanquam è manifeſto ſigno, patere poteſt: nam
ſi quiſpiam id quod habet colorem ſuper ipſum uiſum po-
ſuerit, non ſanè uidebit, ſed color quidem mouet perſpicuũ,
ut aërem, ab hoc autẽ cùm ſit continuus, ſenſus instrumen-
tum mouetur. Non enim hoc loco rectè ſentire uidetur
Democritus, qui quidem putat, ſi medium ſpatium uacuum
fiat, formicam etiã ſi ſit in cœlo, exactè, perfecteq́; uideri,
etenim idip ſum fierinon poteſt: uiſio nanq;
fit patiente ali-
quid ſenſitiuo, at ut patiatur ab ipſo colore, qui uidetur,
fieri nequit: restat igitur ut à medio.
Quare neceſſe eſt ali-
quod eſſe medium inter colorem ipſum, & uiſum.
Quòd ſi
id uacuum fiat, non modò non exactè, ſed neq; quicquam
omnino uidebitur. Quam igitur ob cauſam neceſſe eſt in
lumine colorem uideri, diximus. At ignis in utriſq;
pla-
nè uidetur, in tenebris inquam, atque lumine: id autem ne-
ceſſariò accidit, ipſum enim perſpicuum, ad hoc perſpicuũ
fit. Eadem autem eſt &
de ſono, &
de odore etiam ratio:
nihil enim ipſorum ſenſus inſtrumentum tangens, efficit
ſenſum: ſed ab odore quidem, &
ſono, mouetur medium:
ab
hoc autem utrunq; ſenſuum instrumentum.
Quòd ſi quiſ-
piam ſuper ipſum inſtrumentum ſenſus uelid quod ſonat,
uel id quod olet, poſuerit, nullus profectò ſenſus efficietur.
Simili modo res ſeſe habet in tactu, &
etiam gustu, ſed
non apparet: quam autem ob cauſam posteà dicetur, ac pa-
tebit. Atq;
medium quidem in ſonis, eſt aër, in odoribus
Nam ut perſpicuum in colore cõmu-
nis eſt quidem affectis in aëre, atque aqua, ſic alius qui-
dem in odoribus eſt affectus qui quidẽ ineſt in his utriſq;,
in aëre inquam, & aqua.
Videntur enim &
animalium
ea quæ uerſantur in aquis, ſenſum odoris habere: uerùm ho
mo, cæteraq́; animantia, quæ degunt in terra, atque reſpi-
rant, nequeũt ſine reſpiratione olfacere. Et cauſaetiam hu-
iuſce posterius explicabitur.
De Auditu, &
ſubiecto Sono.
_N_Vnc autem poſt hæc de ſono, &
auditu determine-
mus oportet. Eſtitaq;
ſonus duplex:
quidam enim eſt
actu, quidam potentia, ſonus. Nam corporum quædam non
habere dicimus ſonum, ut ſpongiam, lanam, & huiuſcemo-
di: quædam habere, ut æs, &
quæcunque ſolida, leuiaq́;
ſunt:
quia poſſunt ſonare, id eſt, inter ſe &
auditum ſonum
efficere. Fit autem actu ſonus, alicuius ſemper ad ali-
quid, & in aliquo:
ictus eſt enim, qui ſonum efficit ipſum.
Quapropter fierinon poteſt, ut ſi unum ſit corpus, ſo-
nus efficiatur: quippe cùm aliud ſit id quod uerberat,
aliud quod uerberatur: quare id quod ſonat, ad aliquid ſo-
nat. Sine autem latione nunquam efficitur ictus.
Atq;
uti
diximus, nõ quorumuis ictus corporũ ſine ullo diſcrimine
ſonus eſt: nullum enim efficit ſonũ, ſi percuſſa fuerit lana:
ſed æs, &
quæcunq;
ſunt leuia, concauaq́;
: æs quidem, quia
corpus eſt leue, concaua uerò, quia per reflexionem, com-
plures poſt primum efficiunt ictus: quippe cùm non poßit
aër motus, ac agitatus exire. Præterea auditur quidem
ſonus & in aëre, &
in aqua.
At uerò nec aër eſt autor
ſoni, nec aqua: ſed opus eſt ut inter ſeſe ſolidorum corpo-
rum atque ad aërem ictus fiat: quod quidem tum fit, cùm
diffunditur.
Quapropter ſi
citò uehementerq́; percutiatur, ſonat:
opus eſt enim ut per-
cutientis motus, diffuſionem præueniat aëris, périnde atq; ſi cumulum, aut aceruum arenæ cùm fertur, uelociter quiſ-
piam uerberet. Fit autẽ echo, ſonitus inquam is, qui poſt
ſonum reſultat, cùm aër factus unus cb uas, uel locum, qui
terminauit ipſum atq; diſſolui prohibuit, inde reſilit ue-
luti pila, repulſus. Videtur autem talis ſonuus fieriſemper,
ſed non ſemper clarus efficitur: nã &
in ſono périndè atq;
in lumine fit. Lumen enim ſemper refrangitur, alioquin
nõ fieret lumen ubiq;, ſed eſſent extra locum eum tenebræ,
quò radijſolis perueniunt. Verùm non ita ſemper refran-
gitur, ut umbram efficiat, qua terminare lumen ſolemus:
quod quidem tum fit, cùm ab aqua, uel aëre, cæterisq́; leui-
bus, ut patet, reflectitur. Rectè autem à ueteribus audiendi
uacuo tribuitur autoritas: nam aër, uacuum eſſe uidetur, is
autem eſt, qui audire facit, cùm cõtinuus, unusq́; fuerit agi-
tatus. Verũ quia fragilis eſt, non perſonat, niſi id quod eſt
percuſſum, ſit leue: tum enim unus ipſe ſimul ob planitiem
ipſam euadit: leuis nãq;
corporis planũ, eſt unũ.
Id igitur
ſonum efficit, quod mouet uſq; ad auditum continuatione
aërem unũ. Ineſt autem auditui quidã inſitus aër, atq;
cùm
auditus in aëre ſit, cùm externus aër mouetur, & internus
mouetur, ac agitatur. Quapropter animal non omni audit
ex parte, neq; quouis aër pertranſit, &
penetrat:
quippe
cùm animatũ nõ habeat aërem ubiq;, quo poßit quauis ſua
parte moueri. Ipſe igitur aër uacat ex ſe ſono, quia facilè
diſpergi@ur, ac diſſoluitur: uerum cùm prohibetur diſſolui,
tum motio ipſius eſt ſonus. At is aër, qui in auribus eſt col-
locatus, intus eſt cõditus, ut ſit immobilis: atq;
hoc, ut exa-
Et propter hoc in aqua
etiam audimus: quia nõ ingreditur in ipſum inſitum aè
nec in aurem ob obliquitates ipſius, aqua. Quòd ſi accide-
rit, non audimus: necitem, ſi ægrotauerit ipſa membrana,
quemadmodum etiam non uidemus, cùm ea pellis ægrotat,
quæ pupillam complectitur. At enim ſignum id eſt audien-
di, uel non audiendi: nam auris ſemper ſonat périnde ac
cornu: ſemper enim aër inſitus, motu ſuo quodã in auribus
agitatur: uerùm ipſe ſonus alienus eſt, &
non proprius.
Et
proptereà ueteres uacuo nos inquiunt audire ac perſonan-
te: quia audimus eo quod determinatum aërem habet.
Sed
utrum horum duorum ſonet, utrum id quod uerberatur, an
id quod uerberat? At constat utrunq;
ſonare, modo autem
diuerſo. Sonus enim motio eſt eius, quod eo motu moueri
poteſt, quo mouentur ea, quæ reſiliunt à corporibus leuibus
cùm quiſpiam percutit. Nec omne quoduis tam uerberatũ,
quìm uerberans, ſonum efficit, uti diximus: non enim, ut pa
tet, ſonus efficitur, ſi acus feriat acum: ſed opus eſt ut id
quod uerberatur, ſit planum, quo ſimul aér inde reſiliat,
totus´ ue concutiatur. Atq;
differentiæ ſonorum, actu ſono
manifestæ fieri ſolent: nam ut abſq;
lumine non uidentur
colores, ſic neq; acutum, graueq́;
ſine ſono diſcernitur.
Hæc
autem à tangibilibus translatione dicuntur: acutum nanq;
multum in breui tempore ſenſum mouet:
grauè uerò, lon-
go in tempore parum. Non igitur idem eſt acutum, &
ue-
lox, neque graue, tardumq́;: ſed fit alterius quidem motus
propter uelocitatem talis, alterius autem talis ob tarditatẽ.
Et ſimilia eſſe uidẽtur acuto, atq; obtuſo, quæ ſunt in tactu
(nam acutũ quidë, quaſi pũgit: obtuſum autem, quaſi pel-
lit) quia illud in pauco, hoc in multo tẽpore mouet. Qua-
Atq;
de ſono quidẽ de-
terminatum ſit hactenus. Vox autem ſonus quidam eſt ani-
mantis: nihil enim inanimatorũ uocem habet, ſed ſimilitu-
dine quadam dicuntur uocem emittere: ut tibia, lyra, cæte-
raq́; inanimata, quæcunq;
extenſionem, concentũ, &
locu-
tionem habent: horum enim ſoni ſimiles eſſe uoci uidentur,
quia uox & hæc eadem habet.
Atqui cõplura ſunt anima-
lium, quæ non eliciunt uocem, ut ea quæ ſanguinis exper-
tia ſunt: &
eorum quæ ſanguinem habent, piſces:
atq;
id
non abſq; ratione:
ſiquidem ſonus motio quædam aëris eſt.
Sed qui uocem dicuntur emittere, ut Acheloi fluuij piſces,
ij branchijs ſanè ſonitant, uel aliqua ſimili parte. Vox au-
tem & ſonus eſt animalis, &
non quauis efficitur ſine diſ-
crimine parte. Sed cùm aliquo percutiente aliquid, &
in
aliquo, quod quidem eſt aër, ſonus effici ſoleat, iure profe-
ctò uocem animalium ea ſolùm habebunt, quæ ſuſcipiunt,
aërem. Iam enim ipſa natura ut ad gustum, &
locutionem
utitur lingua, quorum gustus quidem neceſſariũ eſt (qua-
propter pluribus ineſt) interpretatio uerò eſt gratia boni,
ſic & aëre, qui reſpiratione trahitur, ad duas utitur ope-
rationes, ad internum inquam diſponendum calorem, quod
quidem eſt neceſſarium, & cauſam in alijs explicabimus,
& ad uocem etiam conficiendam ob bonum.
Instrumen-
tum autem reſpirãdi fauces ſunt: pulmoq́;
id eſt, gratia cu-
ius eſt ista pars: nam ea quæ gradiũtur, hac in parte plus
habent caloris, quàm cætera. Is præterea locus, qui circa
cor eſt, primus, reſpiratione nimirũ eget. Idcirco neceſſa-
riumeſt aërem ingredi reſpiratione attractũ. Quare uox
eſt ictus aëris reſpiratione attracti, qui quidem ab anima
fit ea, quæ his in partibus collocatur, ad eam partem, quæ
Non enim omnis quiuis animalis ſo-
nus, uox eſt: uti diximus (fit enim ut &
lingua ſonus effi-
ciatur, & etiam ut tußientes efficiunt) ſed oportet &
ani-
matum ſit id quod uerberat, & aliqua cum imaginatione.
Vox enim ſonus quidam eſt ſignificatiuus, &
non aëris
eius qui reſpiratione trahitur uti tußis, ſed hoc ferit aërem
eum, qui eſt in gurgulione ad ipſum. Signum autem eſt, non
poſſe quenquam edere uocem ſpirantem, aut reſpirantem,
ſed aërem retinentem: detinẽs enim aërem, hoc ipſo nimirũ
mouet. Patet autem &
quam ob cauſam piſces uocem
non fundũt: fauces enim nõ habent, at hanc partem nõ ha-
bent, quia nõ ſuſcipiũt aërẽ, neq; reſpirãt.
Sed qui ita dicũt,
uehementer aberrãt: quam autẽ ob cauſam, alius ſermo eſt.
De Olfactu, quem homo habet hebetiſsimum, deq́;
Odori,
bus, quod propria nomina non habent, ſed à ſaporibus
transferuntur.
_D_E odore uerò, &
odorabili non æquè bene atq;
de
hiſce, quæ dicta ſunt, diſcernere determinareq́; poſ-
ſumus: non enim ſic patet quale quid ſitodor, ut ſonus, uel
lumen, uel color. Cuius cauſa eſt, nos nõ habere hũc ſen-
ſum exactum, ſed inferiorem complurium animalium ſen-
ſu: remißè nanq;
homo olfacit, &
nihil odorabilium per-
cipit abſq; dolore, uel uoluptate, proptereà quòd ſenſus
inſtrumentum huiuſce nõ eſt exactum, atque perfectum.
Atq;
conſentaneum eſt rationi tam animalium ea, quæ
duros oculos habent, ſic ſentire colores, ut non eorum per-
cipiant differentias niſi terrore, contrarioq́; ipſius, quàm
hominum genus odores. Similiter autem rationem ſubire
uidentur, odoratus ad gustum, & odoris ſpecies ad ſpecies
ipſas ſaporum. Verùm exactiorem gustum habemus, quàm
ex eo quia guſtus tactus eſt quidam, quem qui-
dem ſenſum homo exactißimum habet. In cæteris nanq;
ſenſibus, uehementer à cæteris animalibus ſuperatur:
at
tactu longè cæteris omnibus excellẽtius percipit. Quapro-
pter & prudentißimum eſt animalium.
Indiciũ autem eſt,
in hominum genere ob hoc inſtrumentum ſenſus, ingenio-
ſos eſſe hebetes´ ue, & non ob aliud quicquam.
Qui nanq;
ſunt duri carne, ij ſunt inepti mente: quiuerò ſunt molles
carne, ij ſunt ingenioſi, mentéq; dextri.
Vt autem ſapo-
rum alius dulcis, alius eſt amarus: ſic &
odorum quoſdam
dulces, quoſdam appellamus amaros. Verùm quædã odo-
rem habẽt ſaporemq́; ſimilis rationis, dulcem inquam ſa-
porem, dulcemq́; odorem:
quædam contrà.
Similiter &
acer eſt, & acerbus odor, &
acutus, &
pinguis:
nam quia
odores non ſunt, uti diximus, manifesti perinde atq; ſapo-
res, ideo nomina odorum deducta ſunt à ſaporibus per ſi-
militudinem rerum: alius enim eſt dulcis, ut croci, mellisq́;
:
alius acer, ut thymi, ac buiuſcemodi rerum: idem &
in
cæteris modus ſeruatur. Atqui ſicut auditus eſt audi-
bilis, atque inaudibilis: &
uiſus uiſibilis, atque inuiſibi-
lis, & quiſque ſimiliter ſenſuum, ſic &
odoratus eſt odo-
rabilis, atque inodorabilis. Indorabile autem multi-
pliciter dicitur: nam &
id quod omnino caret odore, neq;
unquam odorem habere poteſt, & id quod exiguum ha-
bet, & id etiam quod malum, tetrumqúe habet odorem,
hoc appellarinomine ſolet. Similiter &
ipſum inglistabi-
le dicitur. Fit autem olfactus etiã per mediũ, ut aẽ
out aquam: etenim animalium ea, quæ in aquis degunt, ui-
dentur odorem ſentire, tam habentia, quàm non haben-
ea quæ uerſantur in aëre:
horum
nanq; nonnulla odorem alimenti percipiunt eminus, per-
guntq́; adipſum.
Quocirca dubitationem is locus habe-
re uidetur, ſi cuncta quidem ſimiliter olfaciunt, homo uerò
reſpirans, non reſpirans autem, ſed ſpirans, aut detinẽs ſpi-
ritum non olfacit, neque eminus, neq; cominus, neque ſi in
ipſis naribus intus rem olentem poſuerimus. Atq;
ſenſum
quidem non fieri, ſi in in ſtrumentum ſenſus res ipſa ſenſu
percipienda ponatur, commune omnibus eſt: ſed non ſenti-
re ſine reſpiratione, proprlum hominũ eſſe uidentur, quod
quidem experientia latè patet. Quare ea quæ ſanguinis
expertia ſunt, cùm non reſpirent, ſenſum quendam præter
eos ſenſus qui dicuntur, aliũ habent. At id eſſe non poteſt,
quippe cùm odorem percipiant: ſenſus enim rei tam malè,
quàm bene olentis, olfactus ſine controuerſia eſt. Prætereà
à uehemẽtibus & ipſa corrumpi uidentur odoribus, à qui-
bus & homo corrumpitur, ut bituminis, ſulphuris, &
ſi-
milium. Neceſſe eſt igitur ipſa olfacere, non reſpirantia ta-
men. Atq;
huius instrumentum ſenſus in homine périnde
uidetur ab instrumento differre talium anim intium, atque
oculi differunt ab eorum oculis animalium, quæ duros ocu
los habent: Nam anim alium ea, quæ molles oculos habent,
palpebras ipſas uti ſepem, & tegmen habẽt quas niſi mo-
uerint, ac aperuerint, non uident, ut latè patet: at ea quæ
durorum ſunt oculorum, nihil habent profectò tale, ſed ili-
co res eas uident, quæ in perſpicuo ſunt. Sic igitur &
in-
ſtrumentum olfactus in hiſce quidem quæ non reſpirant,
uel animo caret, périnde atq; oculus durus, ut diximus:
in
his autem quæ ſuſcipiant aërem, habet uelamen, quod cùm
re ſpirant, aperitur, uenis, meatibus'ue distentis. Et idcirco
neceſſe eſt enim olfa-
ciant reſpirando, at id in aqua facere nequeunt. Eſt autem
odor ſicci, ſicut humidi ſapor: ipſum uerò instrumentum
olfactus eſt potentia tale.
_G_Vstabile autem eſt quoddam tangibile.
Atq;
hæc eſt
externum: neq;
enim tactus tali medio percipit:
enimuero
corpus etiam id, in quo tanquàm in materia eſt ipſe ſapor,
qui gustu percipitur, humidũ eſt, quod eſt tangibile quod-
dam. Quapropter ſi etiam eſſemus in aqua, dulce ſanè ſen
tiremus in ipſa poſitũ, & non ſenſus illius nobis per aquã,
tanquam per medium eſſet: ſed quia permistum illud eſſet
cum humido, quẽadmodum in potione fieri ſolet. Color
autem non hoc uidetur, quod miſcetur, neq; de fluxibus.
Nõ
igitur ut eſt ibi, ſic & hic eſſe de medio dicere poſſumus:
nullum enim externum eſt medium, ut diximus:
ut autẽ ui-
ſibile eſt color, ſit eſt guſtabile ſapor. Atqui nihil abſq;
hu
miditate ſaporis efficit ſenſum, ſed omne quod ipſius efficit
ſenſum, humiditatem aut actu, aut potentia nimirùm habet
ut ſalſum: nam &
ipſum liqueſcere potest facilè, &
lin-
guam, ut patet, cùm liqueſcit humidiorem efficere poteſt.
At uerò ſicuti uiſus eſt uiſibilis, & inuiſibilis (&
tenebræ
nanq; ſunt inuiſibiles, quas etiam uiſus diſcernit) &
eius
quod ualde ſplendidum eſt (& hoc enim inuiſibile dicitur,
quapropter, non eodem, ſed alio modo quàm tenebræ) ſi-
cutigitur uiſus uiſibilis, & inuiſibilis eſt, &
auditus ſimi-
liter ſoni, ſilentijq́;: quorum alterum audibile, alterũ inau-
dibile eſt, & etram ſoni magni périnde atq;
ſplendidi uiſus
(nam ut paruus ſonus, modo quodã inaudibilis eſt, ſic etiã
magnus, ac uiolentus.
Indiuiſibile uerò multifariam di-
ci ſolet: quoddam périnde dicitur, atq;
in cæteris etiam id,
quod innpoßibile eſt: quoddam hoc pacto, ut aptũ quidem
ſit id habere quod uideri poßit, illo autẽ careat, aut habeat
remißè, uel prauè, ut informe dicitur, aut indoctum) ſicut
igitur, uiſus inquàm uiſibilis, & inuiſibilis eſt, &
auditus
ſimiliter, ſic & gustus gustabilis, &
ingustabilis eſt:
quod
quidem aut exiguum habet, aut prauum, aut uastãtem gu-
ſtum ſaporem. Videtur autem potabile, &
impotabile eſſe
principium, utrumq; enim gustu percipitur:
uerum alte-
rum eſt paruum, gustumq́; deuastat:
alterũ, eſt amicum na-
turæ. Eſt autem potabile, gustui cum tactu cõmune.
At ue-
rò cùm guſtabile ſit humidũ, neceſſe eſt & instrumentum
ſenſus ipſius neq; humidũ eſſe actu, neq;
etiam tale ut hu-
mectari non poßit, humidumq́; euadere:
patitur enim ali-
quid gustus ab ipſo gustabili, ea nimirùm ratione, qua gu-
ſtabile eſt. Neceſſe eſt igitur inſtrumentũ guſtus, potentia
quidem humidum eſſe, humectari autem actu: ita autẽ hu-
mectari, ut eius conſeruetur: cùm humectatur &
ratio.
Si-
gnum autem eſt linguam neq; cùm eſt ualde ſicca, neq;
cùm
eſt nimiùm humida, ſentire. Is enim tactus fit humidi primi
périnde atq; ſi cùm prægustauerit quiſpiam uehementem,
acreḿ ue ſaporem, déinde alium gustet, & ut in ægrotan-
tibus fit, quibus cuncta uidentur amara, quia lingua ſentiũt
tali humiditate reſerta. Species autem ſaporum ita ſeſe ha-
bent, quemadmodum colorum. Dulce nanq;
, &
amarum,
contraria ſimplicia ſunt: hæret autem dulci quidem, pin-
gue: amaro autem, ſalſum.
At inter hæc collocantur, acre,
acerbum, acidum atq; acutum:
hæ nanq;
ferè differentiæ ui-
dentur eſſe ſaporum. Quare gustus quidem instrumentum
Guſtabile autem, id quod ipſin
actu facere poteſt.
_D_E tangibili autem, &
tactu, eadem ratio eſt.
Nam ſi
ea,
quæ tactu percipiuntur, plura ſenſibilia eſſe. Dubitatio-
nem autem iste locus habere uidetur, utrum plures ſint ta-
ctus, an unus tantùm: &
de inſtrumento tactus quid tandẽ
ſit, utrum ipſacaro, & id quod in cæteris ſimile eſt carni,
an ita non ſit: ſed id quidem ipſum ſit ſenſus huiuſce me-
dium: instrumentum autem ipſius primum aliud quoddam
ſit intus. Omnis enim ſenſus, unius contrarietatis eſſe ui-
detur: ut uiſus, albi, nigriq́;
: &
auditus, acuti, grauisq́;
&
gustus, dulcis, at que amari. At in tangibili plures inſunt
contrarietates, ut patet: eſt enim calidum, frigidum, bu-
midum, ſiccum, molle, durum: &
istiuſmodi alia.
Sed
eſſe uidetur ad hanc dubitationem quædam ſolutio. Nam
in cæteris etiam ſenſibus plures ſunt contrarietates: in uo-
ce nanq; non ſolùm eſt acumen, &
grauitas, ſed etiam ma-
gnitudo, & paruitas, &
lenitas, &
aſperitas uocis, &
alia
huiuſcemodi. Sunt &
circa colorem differentiæ aliæ tales.
Verùm quidnam ſit unum obiectum tactui, ſicut unum eſt
auditui ſonus, non eſſe manifestum uidetur. Huius autem
utrum inſtrumentum tact us intus ſit poſt carnẽ, an non ſit,
ſed ſtatim ſit ipſa caro, id non eſſe ſignum uidetur, ſenſum
inquam ilico fieri cùm res tactu percipiendæ tangũtur. Et-
enim ſi quis nunc circa carnem ſubtilem pellem extẽderit,
déinde rem tactu percipiendã tetigerit, ſenſus ſtatim ſimi-
liter fiet: &
tamẽ patet in illa pelle tactus inſtrumentũ nõ
eſſe. Quòd ſi copulata fuerit, uelocius, ut patet, ſenſus per-
Quapropter talis pars corporis, périnde ſeſe
habere uidetur, atq; ſi circumfuſus aër coniunctus eſſet no-
bis, ac copulatus: tunc enim uno quodã inſtrumento profe-
ctò ſonũ, & colorem, &
odorẽ uideremur ſentire:
&
unus
quidem uideretur eſſe nimirũ ſenſus, uiſus, auditus, atq; ol
factus: nunc autem quia ſeiunctũ eſt id per quod fiunt mo-
tus, patet inſtrumenta iam dicta ſenſuum eſſe diuerſa. In ta-
ctu autem idipſum tunc latet: fieri enim nequit, u
uel aqua, corpus animatũ tantũmodo conſtet, quippe cùm
ſolidum quiddam eſſe oporteat. Restat igitur ut ex bis, atq;
terra ſit mistũ:
quale eſt ipſa caro, &
id quod uicem ipſius
ſubit. Quare neceſſe eſt ipſum corpus copulatum, medium
eſſe inter inſtrumentu ipſius tactus, & res ipſas tangibiles,
per quod fiunt ipſi ſenſus, qui quidem ſunt plures. Indicat
autem plures eſſe, tactus hiſce qui in lingua conſistit: nam
eadem in parte, & omnes res tangibiles &
ſaporẽ etiã ſen-
tit. Si igitur &
cæteræ partes carnis ſentirent ſaporẽ:
unus
idemq́; tũc ſenſus uideretur eſſe profectò guſtus, &
tactus:
nunc autem quia non fit conuerſio, duo diuerſi ſenſus eſſe
cenſentur. At uerò dubitabit hoc loco non iniuria quiſ-
piam: Nam ſi corpus quidem omne, profunditatem habet,
atq; bæc eſt tertia magnitudo, fieri uerò nequit ut ea cor-
pora ſeſe mutuò tangant, inter quæ corpus aliquod me-
dium intercedit, bumidumq́; non eſt ſine corpore, nec bu-
mectatum, ſed neceſſe eſt uelaquam eſſe, uel aquam babe-
re: quî fieri poteſt, ut corpus tangat corpus in aqua?
ete-
nim neceſſe eſt, cùm extrema nõ ſint ſicca, in medio aquam
eſſe, qua repleta ſunt ipſa extrema. Quòd ſi hoc eſt ue-
rum, fieri profectò non poteſt, ut corporum tactus fiat in
aqua. Eodem etiam modo de ijs dici poteſt, quæ in aẽre
ſimili nanq;
modo ſeſe habet aër ad ea, quæ
ſunt in ipſo, & aqua ad ea quæ ſunt in ipſa:
latet autem
nos magis in hiſce quæ in aë
libus quæ ſunt in aqua, ſi bumectatum, bumectatũ tangit.
Vtrum igitur omnium ſimili modo ſit ſenſus:
an ſen-
ſuum quidam ut nnnc uidetur eodem, quidem diuerſo mo-
do obiecta ſua percipiãt, gustus quidem, & tactus tangen-
do, cæteri autem eminus? At id profectò non ita eſt, ſed du-
rum etiam, & molle per alia planè ſentimus, quemadmo-
dum & id quod ſonat, &
uiſibile, ac odorabile:
uerùm bæc
quidem, eminus: illa uerò, comminus ſentiuntur.
Quapro-
pter latet, ſi per medium illa percipiantur: nam ſenſibilia
cuncta per medium ſentiuntur, ſed in illis idipſum latet, ut
diximus. Enimuero ſi per ſubtilem pellem, ut prius etiã eſt
dictum, poſitam circa carnẽ ſentiremus omnia tangibilia,
idipſum non animaduertẽtes, ſic nos tum utiq; ſentiremus,
ut nunc in aëre ſentimus, & aqua:
nunc enim uidemur res
ipſas tangibiles tangere, & nullum medium eſſe.
Intereſt
autem inter tangibile, & ea quæ ſonant, &
uiſibilia:
nam
bæc quidem ſentimus, medio in nos aliquid agente: at tan-
gibilia ſentimus, non à medio, ſed unà cum ipſo medio mo-
ti, uti fit quum quiſpiam per clypeum eſt percuſſus: non
enim percuſſus clypeus percußit, ſed fit ut ambo ſint ſi-
mul percußi, clypeus, atq; miles.
Omnino autem ut aër,
& aqua ſeſe babent ad uiſum, &
auditum, atq;
olfactum,
ſic caro, ac lingua ſeſe ad huius inſtrumentum ſenſus babe-
re uidentur, atque nec ibi profectò, nec bîc perceptio ſenſus
fiet, cùm instrumentum ſenſus à re ſenſibili tangitur: ut ſi
quiſpiam ſuper extremum oculi corpus poſuerit albũ. Ex
quo etiam planè patet instrumentum ſenſus ipſius, quo res
mus. Sic enim &
in hoc ſenſu fiet id porrò, quod in cæ-
teris ſenſibus fieri ſolet: ſenſibilium enim, ſi in ipſis inſtru-
mentis ponantur ſenſuum, non fit, ut patet, perceptio: at ſi
ſuper carnem ponatur tangibile, fit, ut docet experientia,
ſenſus. Quare ſine dubio ipſa caro medium eſt in tactu.
At
qui ea tactu percipiuntur, quæ corporis ſunt, ut corpus
eſt, differentiæ. Dico autem differentias eas, quæ rerum
elementa distinguũt, calidum, frigidum, ſiccum, ac bumidũ: de quibus antea diximus ijs in locis, in quibus de elementis
ipſis tractauimus. Instrumentum autem, id quo dictæ qua-
litates ſentiũtur, & in quo primo ſenſus is collocatur, quẽ
appellare conſueuimus tactum: pars ea ſanè eſt, quæ eſt
potentia talis. Sentire nanq;
pati quiddam eſt, ut diximus.
Quare id quod agit, tale illud facit, cùm ſit potentia,
quale eſt ipſum actu. Quocirca ſimile calidum, atq;
frigi-
dum, & durum, ac molle non ſentimus, ſed exuperationes:
quia ſenſus eſt quaſi mediocritas quædam contrarietatis
eius, quæ in ipſis ſenſibilibus ineſt. Et propter hoc ſenſibi-
lia ipſa diſcernit, nam mediũ ipſum extremorum eſt iudex:
fit enim ad utrumq; ipſorum alterum extremorum.
Atq;
ut
id quod album nigrumq́; percepturum eſt ſenſu, neutrum
ipſorum actu, ſed potẽtia ſit utrumq; oportet, &
in cæte-
ris eodem modo, ſic & in tactu neq;
calidum, neq;
frigidũ
id actu ſit oportet, ſed utrumq; potentia, quod utrumq;
eſt
percepturum. Præterea ut uiſus uiſibilis, ac inuiſibilis quo-
dammodo eſt, ut diximus, cæteriq́; ſenſus oppoſitorũ ſimi-
liter, ſic etiam eſt tangibilis, ac intangibilis, tactus. Intangi-
bile autem eſt etiã id, quod exiguam admodũ differentiam
tangibiliũ habet, quale paſſus eſt aẽr: &
exuperationes etiã
De ſen-
ſuum igitur unoquoq; dictum ſit hoc modo, quaſi figura.
Communia ſenſuum, hoc eſt, ſenſum recipere ſine materia res ſen,
ſiles. Item non propria pati ſenſum.
Item exuperantias ſen
ſilium omnibus ſenſibus officere: &
alia.
Hoc autẽ uniuerſaliter accipere de omni ſenſu opor-
teria formas ſuſcipere poteſt: périnde atq;
anuli ſignum
ſine ferro, uel auro ſuſcipit cera: ſuſcipit autem æneum, uel
aureum ſignum, ſed non ut æs, aut aurum, neque ſignum ut
eſt aureum, æneum´ ue. Simili patitur &
ſenſus uniuſcuiuſ-
que ſenſibilis, modo: ab eo quod habet colorem, aut ſonũ,
aut ſaporem, ſed non ut unumquodq; illorum dic
ut eſt tale, & ratione.
Instrumentum autem id ſenſus eſt
primũ, in quo eſt talis uis, atq; potentia collata.
Atq;
ſunt
idem, ratio uerò non eſt eadem, ſed diuerſa: nam id quod
ſentit, aliqua eſt magnitudo, non tamen ratio ſenſitiui: neq;
ſenſus eſt magnitudo, ſed eſt quædam ratio, pctentiaq́;
il-
lius. Patet autem ex his, &
cur ſenſibilium exuperatio-
nes, ſenſuum instrumenta corrumpunt: nam ſi motus ſit
uehementior, instrumentiq́; ſenſus ſuperet uires, diſſolui-
tur ratio: id autem erat ſenſus, diſſoluiturq́;
périnde atq;
concentus intentione, cùm uebementer fides pulſantur.
Patet præterea &
quam ob cauſam non ſentiunt plan-
tæ tametſi partẽ aliquam habent animæ, atq; ab ipſis tan-
gibilibus patiuntur: frigeſcũt enim.
&
calefiunt, ut patet.
Nam huius cauſa eſt, mediocritatom nõ habere, neq;
prin-
cipium tale ut ſenſibilium ſine materia ſuſcipiant formas,
Dubitabit autẽ quiſpiam ſi poßit
id ab odore pati, quod olfacere nequit, aut id à colore quod
haud quoq; uideri poteſt, &
in cæteris ſimili modo.
Quòd
ſi odorabile ſit odor, ſi quid in odoratum agit, odor profe-
ctò agit. Quare fieri nequit, ut ab odore quicquam patia-
tur eorum, quæ olfacere nequeunt: eadẽ eſt &
in cæteris
ratio. Nec etiam fieri poteſt, ut à ſenſibilibus quicquam
patiatur eorum, quæ ſentire poſſunt, n@ſi ut quodq; eſt ſen-
ſitiuum. Id ita eſſe patere poteſt, &
hoc etiam pacto:
nam
neq; lumen, &
tenebræ, neq;
ſonus, neq;
odor in corpora
quicquam agit, ſed ea nimirũ in quibus ſunt ipſa: aẽr enim,
quieſt cum tonitruo, ſcindit lignum. At enim tangibilia,
ſaporesq́; agunt:
ſi enim non agerent, à quonam inanimata
paterentur, atque alterarentur? Quid igitur, agunt´ ne &
ſenſibilia illa? at ut uidetur:
non omne corpus ab odore
pati ſoncq́; poteſt:
&
ea quæ patiuntur, terminis uacant,
& non manent, ut aẽr:
olet enim ipſe, tanquam ali-
quid paſſus. Quid aliud eſt olfacere qui-
dem præter idipſum, aliquid, inquam,
pati? at enim olfacere quidem,
ſentire eſt: aẽr autem
paſſus, citò ſenſi-
bilis fit.
An præter quincßiam expoſitos alius quiſpiam ſenſus ſie.
_SEN_ S V M autem nullum alium eſſe
:
Viſum, inquam, Audi-
tum, Odoratum, Gustum, & Tactum, ex
hiſce profectò quæ nunc déinceps dice-
mus, credere quiſpiam poteſt. Nam ſi
nunc ſenſum omnis eius habemus: cuius ſenſus eſt tactus,
omnes nanq; rei tangibilis, ut eſt tangibilis, effectus nobis
ſunt ſenſibiles tactu: nullus itaq;
Tactus, uel Gustus, uel
Olfactus, uel Auditus, uel Viſus deeſſe nobis uidetur. Præ
terea ſi ſenſus nobis deficiat aliquis, & instrumentum ne-
ceſſe eſt illius nobis deeſſe. Præterea omnis ſenſus per
medium ſentit, ut patuit. Medium autem aut cõiunctum,
aut ſeiunctũ: externumq́ eſſe neceſſe eſt.
At nos habe-
mus utrumq;, &
id, inquam, quod eſt coniunctum, quo
quidem tangentes ſentimus ſenſibilia tactu, & id etiam per
quod eminus non tangentes ſentimus: id uerò duplex eſt
ſpacium ſimplex, aër, inquam, & aqua.
Res autem ita ſeſe
habere uidetur: ut ſi ſenſibilia plura diuerſa genere per
unum medium ſentiãtur, neceſſarium fit eum, qui ſenſus
instrumentum habeat tale: ſenſitiuum illorum eſſe:
ut ſi ex
aëre ſenſus ſit instrumentum, & aër ſit medium in colore
ſentiendo, ac ſono. Quòd ſiunum idemq́;
per plura media
ſentiatur, ut color per aërem, atq; aquam (hæcenim utra-
ſentiet nimirum id, quod per utrumq; ſentiri poteſt.
Nam
ex hiſce duobus ſimplicibus tantũ, inſtrumenta ſunt ſenſus,
ex aëre, atq; aqua, etenim pupilla ex aqua, auditus ex aëre,
odoratus ex horum altero, constat. Ignis, aut nullius eſt in-
ſtrumenti, aut communis omnium eſt: quippe cùm ſine ca-
liditate nihil ſit ſenſitiuum. Terra etiam, aut nullius eſt
inſtrumenti, aut in tactu maximè cõmista. Quocircare-
ſtat nullũ ſenſus inſtrumentũ eſſe præter aërem, atq; aquã.
Hæc autem nonnulla nunc animalium habent.
Ab ijs igitur
animalium, quæ ſunt perfecta, non imperfecta, nec mẽbris
capta, omnes ſenſus habẽtur: etenim &
talpa ſub cute ocu-
los habere uidetur. Atq;
ſi nullum aliud corpus eſt, præter
ea quæ percipimus eſſe, nec ullus alius affectus, præter eos
qui corporibus hiſce competunt, quæ ſunt hîc, nullus pro-
fectò deficit ſenſus. At uerò neq;
ſenſus instrumentũ quic-
quam proprum ſenſibilium communiũ eſſe poteſt: motus
inquã, quietis, figuræ, magnitudinis, numeri, unius, quæ uno
quoq; ſenſu ſentimus non per accidens.
Omnia enim hæc,
ſanè motu ſentimus, etenim magnitudo, motu ſentitur. Qua
re & figura quidem, cùm figura quædam magnitudo ſit.
Et
id quod quieſcit, ex eo quia non mouetur. Et numerus, con-
tinui negatione, & ſenſibilibus proprijs:
unuſquiſq;
nanq;
ſenſus nimirum unum ſentit. Quare patet fieri nõ poſſe, ut
communium cuiuſq; ſit proprius ſenſus:
ſi enim eſſet, péra
inde tunc fieret atq; nunc uiſu dulce ſentimus:
quod quidẽ
propterea fit, quòd utrorumq; ſenſum habemus, quo cùm
concurrũt, agnoſcimus. Quod ſi ita nõ eſſet, nullo alio mo-
do profectò niſi per accidens, ſentiremus, quo pacto filium
ſentimus Cleonis: non enim Cleonis filium, ſed album ſenti-
huic autem accidit, ut filius ſit Cleonis.
At communiũ
habemus iam ſenſum cõmunem, nõ per accidens ſanè. Nul-
lus igitur ipſorũ ſenſus eſt proprius: nullo enim ſentiremus
modo, niſi eo quo diximus filiũ uidere Cleonis. Propria au-
tem ſenſibilia ſenſus ipſi per accidẽs, alter alterius ſentiũt: non hoc ſanè quo ipſi ſunt, ſed quo unus, cum ſimul in eodẽ
ſenſus efficitur, ceu bilem amaram eſſe ac flauam: non enim
ad alterum pertinet, unum ambo hæc eſſe dicere. Quapro-
pter & errat, &
ſi ſit quippiam flauum.
Quæri poteſt au-
tem cuiuſnam gratia plures ſenſus, ſed non unum tantũ ha-
bemus. At ut minus ipſa quæ ſequuntur, atq;
communia la-
teant, ut motus, & magnitudo, et numerus.
Nam ſi eſſet ſo-
lus uiſus, qui quidẽ eſt & coloris, magis laterent acidẽ eſſe
omnia uiderentur, propterea quòd color, & magnitudo ſi-
mul ſe ſequũtur, & comitãtur:
nunc autẽ cùm in alio quoq;
ſenſibili ipſa cõmunia ſint, fit inde perſpicuum, unũquodq;
illorum aliquid aliud eſſe, atq; diuerſum.
An eodem ſenſu quo ſentimus ſentire non percipiamus.
_CV_'m autem ſentiamus nos uidere, ac audire, neceſſe
At
ſi alio ſenſu, tum idem ſenſus erit & ipſius uiſus, &
etiam
coloris ſubiecti. Quare uel duo ſenſus eiuſdem erunt
ſubiecti, uel ſe ipſum ſentiet ipſe. Præterea ſi alius ſit ſen-
ſus, qui percipit ipſum uiſum: aut in infinitum fiet abitio,
aut erit aliquis ſenſus, qui ſeipſum percipiet ſentientem: Quare idipſum in primo ſenſu continuò eſt faciendum.
At hinc oritur dubitatio.
Nam ſi uiſu quidem ſentire
nihil aliud eſt, quàm uidere, uidetur autem color, uel id
quod habet colorem: ſi quippiam uiderit id, quod uidet,
colorem id habebit profectò quod uidet primum.
Pa-
tet igitur, non unum idipſum eſſe, ſentire, inquam, uiſu: nam cùm non uidemus, tenebras, &
lumen uiſu diſcerni-
mus, ſed non eodem, ut patet modo. Præterea idipſum
etiam quod uidet, colore quodam modo delibutum eſt. In-
ſtrumentum enim uniuſcuiuſq; ſenſus, ipſum ſenſibile ſine
materia ſuſcipit, uti diximus. Quocirca ſenſibilibus ipſis
ſemotis, inſunt in ſenſuum inſtrumentis ſenſus, imaginatio-
nesq́;. At qui operatio rei ſenſibilis, atq;
ſenſus, una quidem,
& eadem eſt:
at earum ratio non eadem eſt:
dico autem
ſonum actu, & auditum actu:
fit enim ut is, qui auditum
habet, non audiat: &
id quod habet ſonum, non ſemper
ſonet: ſed cùm operatur id, quod audire potejt, &
ſo-
natid quod ſonum efficere poteſt, tum ſimul fit & audi-
tus actu, & ſonus etiam actu:
quorum alterum quiſpiam
auditionem, alterum ſonationem eſſe, non incongruè dice-
re poteſt. Quòd ſi motus, &
actio, atq;
paßio in eo eſt
quod patitur, atq; mouetur, neceſſe eſt &
ſonum, &
au-
ditum actu, in auditu qui eſt potentia eſſe: agentis, nanq;
mouentisq́; operatio, in ipſo patiente ſuſcipitur, atq;
ineſt.
Quocirca non neceſſe eſt, id quod motu cietur, moueri.
Actus igitur ſonatiui, ſonus eſt, uel ſonatio:
auditiui ue-
rò, auditus, uel auditio: duplex enim eſt auditus, &
duplex
etiam ſonus. Eadem eſt &
in cæteris ſenſibus, ac ſenſibili-
bus ratio: atq;
ut actio, paßioq́;
non in agente eſt, ſed in eo
quod patitur, ſic & ipſius ſenſibilis actio in ipſo eſt ſenſi-
tiuo. Sed in quibuſdam nomina quoq;
ſunt poſita, ut ſona-
tio, ac auditio, in quibuſdam autem caret alterum nomine: operatio enim uiſus, uiſio dicitur:
at coloris, nomine uacat:
operatio præterea gustus, guſtatio dicitur: at ſaporis, no-
Hæc cùm ita ſint, atq;
unus actus rei ſen-
ſibilis, ſenſitiuiq́; ſit, quamuis diuerſas habeat rationes, ſi-
cuti diximus, neceſſe eſt ſimul corrumpantur, ſimulqúe
ſint ſalua, auditus, ac ſonus, qui hoc modo dicuntur, & ſa-
por itidem, & gustus, cæteraq́;
ſimiliter.
At ea quæ di-
cuntur potentia, non hanc ipſam proſectò neceſſariò ſub-
eunt legem. Non rectè igitur priores naturales Philoſo-
phi ſentiebant, qui quidem ſine uiſu neque album ullum,
neq; nigrum eſſe dicebant:
neq;
item ullum ſine gustu ſa-
porem. Nam partim rectè, partim non rectè cenſebant:
etenim cùm dupliciter ſenſus, ſenſibileq́;
dicatur, poten-
tia, atq; actu, in his quidem ſecundis fitidipſum ſanè quod
dictum eſt, in illis autem primis non fit, ut luce clarius ex-
tat. At illi de hiſce ſimpliciter loquebantur, quæ ſimplici-
ter non dicuntur. Quòd ſi uox quædam concentus eſt:
uox autem & auditus tum unum, tum non unum, aut non
idem ſunt, & cõcentus eſt ratio, neceſſe eſt &
auditũ quẽ-
dam eſſe rationem. Atq;
obidipſum exuperans quodq;
tam
acutum, quàm graue, corrumpit auditum, atq; deuastat, &
in ſaporibus, gustũ: &
in coloribus uiſum, id quod nimium
eſt ſplendidum, & tenebroſum:
&
in odoribus, uehemens
odor ſiue dulcis, ſiue amarus: quia ſenſus ipſe, quædam eſt
ratio rata. Quocirca ſenſibilium ea quæ ſyncerè talia,
quæq́; ſimplicia ſunt, ut acutum, uel dulce, uel ſalſum, cùm
reducuntur ad rationem, ſenſui ſunt iucunda: tunc enim
ipſum delectare uidentur. Omnino autem ipſum mistum
magis concentus eſt, quàm acutũ, uel graue. Tactui quoq;
non calidum ſanè ſimplex, ac ſrigidum, ſed id quod eſt ad
rationem redactum, amicum eſt, atq; iucundum:
enimuero
ſenſus ipſe ratio quædam eſt, uti diximus: ſenſibiliũ autem
ipſum corrumpunt. Vnuſquiſq;
igitur ſenſus, ut ſæpe di-
ximus, ſenſibilis eſt obiecti: eſtq́;
in instrumento ſuo eara-
tione, qua illud ſenſus eſt instrumentũ, & differentias ſen-
ſibiles obiecti ſui diſcernit: ut album quidem, &
nigrum
uiſus, dulce autẽ & amarũ, gustus:
&
cæteri ſimiliter ſen-
ſus. At enim cùm album, &
dulce, &
ſingula ſenſibiliũ
ad ſingula nimirùm aliquo comparemus, ac diſcernamus,
& ſentiamus differre, neceſſe eſt idipſum profectò fieri
ſenſu: quippe cùm illa ſenſibilia ſint.
Quo patet, carnẽ
ultimum instrumentum ſenſus non eſſe: nam neceſſe eſſet
id, quod diſcernit, tangendo diſcernere. Fieri igitur non
poteſt, ut ſeparatis diſcernatur dulce diuerſum eſſe ab al-
bo, ſed uni cuipiam ambo nota eſſe oportet: illo nanq;
mo-
do ſanè pateret inter ſeſe illa differre, etiam ſi alterũ ego,
alterum tu ſentires. Vnum igitur dicat oportet, diuerſa eſſe
dulce, ac album. Dicit igitur idem:
quare ut dicit, ſic &
intelligit, atq; ſentit.
Patet ergo, fieri non poſſe, ut ſepa-
ratis ſeparata dijudicentur. At hinc patet, neq;
fieri poſ-
ſe, ut ſeparato in tempore diſcernantur. Nam ut idẽ aliud
eſſe bonum, ac malum dicit, ſic quando alterum dicit aliud
eſſe, tunc & alterum etiam dicit:
atq;
dico quãdo non per
accidens: ueluti nunc dico quippiam aliud eſſe, non tamen
dico illud nunc aliud eſſe: ſed hoc pacto non dicit, ut dicat,
& nunc illud eſſe:
ſimul igitur dicit.
Quo fit, ut inſepara-
bile & in inſeparabili tempore, ſeparata diſcernat.
At
uerò fieri non poteſt, ut ſimul idem earatione, qua diuiſi-
bile eſt, & in indiuiſibili tempore motibus contrarijs mo-
ueatur. At dulce quidem ſic mouet ſenſum, ac intellectum:
amarum autem, cõtrario modo:
&
album itidẽ diuerſo.
Eſt
tum autem ratione? Partim igitur ut diuiſibile res ſentit di-
uiſas, partim ut indiuiſibile: nam ratione quidem, diuiſibile:
loco autem, atq;
numero, indiuiſibile eſt.
An id minime fieri
poteſt? idem enim potentia quidem eſt ipſa contraria, &
di
uiſibile, & in diuiſibile:
actu autem eſſe non poteſt, ſed pa-
tiendo diuiſibile eſt. At fierinequit ut ſimul ſit album, &
ni
grum Quare neq; formas ipſorum ſimul ſenſus, ac intelle-
ctus, ſi talia ſint ut patiantur, ſuſcipient. At enim hoc per´-
inde ſeſe habet, atq; id quod quidam punctum appellant,
quod quidem tum unum eſt, tum duo, quo pacto & diuiſibi
le eſt. Quo igitur indiuiſibile eſt, hoc unum eſt id quod di-
ſcernit, ac ſimul: quo uerò est diuiſibile, hoc non unum eſt:
bis enim eiuſdem ſigni ſimul fit uſus. Quo ergo finis uſus ſit
ut duorum, hoc duo diſcernit, atq; eſt ſeparata, ut ſeparatũ:
quo uerò unum eſt, hoc unius fit uſus, & ſimul.
Sed de prin
cipio quidem quo dicimus animal ſenſitiuum eſſe, ſit hoc
modo determinatum.
De mente, Intellectu{que}, quem veteres exiſtimarunt idem eſſe cũ Sen-
ſu. Item in quo differat Intellectus à Senſu.
_C_Vm autem duabus priſci differẽtijs maximè definiant
intelli
gendo, & diſcernendo, ac ſentiẽdo, conſiderandũ eſt ſi quid
interſit inter intelligere, ac ſentire. Videtur nãq;
tam intelli
gere, quàm etiã ſapere, ueluti quoddam eſſe ſentire: etenim
his utriſq; rerum aliquas anima diſcernit, atq;
cognoſcit.
Et
ueteres idem eſſe ſapere, ſentireq́; cenſent.
quemadmodum
& Empedocles dixit:
Ad præſens, hominum creſcit ſapien
tia ſemper. Et alio rurſus in loco, Hinc uaria his ſemper
Idem &
Homerus, his carmini
bus ſenſißè uidetur: Tales nanq;
inſunt mentes mortalibus
ipſis. Quales quotidie ſummi fert rector olympi.
Etenim
omnes hi putant ipſum intelligere corporis eſſe, périnde
atq; ipſum ſentire.
Et ſentire ſimili ſimile arbitrantur, &
ſa
pere; ut in ſuperioribus diximus locis.
Oportebat tamen ip-
ſos de errore quoq;, deceptione´ue diſſerere:
ſunt enim hæc
magis propria animalium, plusq́; id temporis eſt, quo in his
anima uerſatur, ut patet. Idcirco neceſſe eſt aut uniuerſa
quæ uidentur, ut quidam inquiunt. eſſe uera:
aut dißimilis
rei tactum, errorem eſſe, deceptionem'ue: quippe cùmid ſit
contrarium illi, ſimili inquam cognoſcere ſimile. Videtur
autem & deceptio &
ſcientia contrariorum eſſe eadem.
Non idem igitur eſſe ſentire, ac ſapere, patet:
illud enim
omnibus animalibus, hoc ualde paucis ineſt. At neq;
intelli-
gere idem eſt, ac ſentire: intelligere inquam, quo rectè, atq;
non rectè res percipi ſolent: quo namq;
rectè percipit, id
eſt prudentia, & ſcientia, atq;
opinio uera:
at quod non re-
ctè, id est nimirum his dictis contrarium. Etenim proprio-
rum ſenſus, ſemper eſt uerus, & uniuerſis animalibus
inest: at fit ut falsò quoq;
quis ratiocinetur:
neq;
cuiquam
competit, cui non inest & ratio.
Imaginatio nanq;
di-
uerſa eſt à ſenſu, menteq́;: atque neq;
hæc fit ſine ſenſu, ne-
que exiſtimatio ſine hac eſſe poteſt. Non idem au-
tem eſſe imaginationem, existimationem'ue, patet. Hic
enim affectus in poteſtate noſtra ſine controuerſia collo-
catur: licet nanq;
cùm libet fingere quicquid uolumus, atq;
ante oculos ponere, périnde atq; ij faciunt, qui in artifi-
cioſæ memoriæ comparatis, atq; diſpoſitis locis imagi-
nes fingunt, atq; ſimulacra collocant.
At opinari, in no-
neceſſe eſt enim opinantem, aut ueram,
aut falſam existimationẽ habere. Præterea cùm opina-
mur aliquid malum eſſe, atq; terribile, continuò perturba-
mur: ſimiliter &
cùm opinamur quippiam eſſe tale, ut in
illo ſit confidendum. At cùm imaginamur talia, périnde af-
ficimur, atque ſi in pictura, eadem ſpectaremus. Sũ
& existimationis ipſius hæ differentiæ, ſcientia, &
opi-
nio, & prudentia, &
ea quæ ſunt hiſce contraria:
de diffe-
rentia quorũ, alius ſit ſermo magis ad id ipſum accõmoda-
tus. At uerò cùm diuerſum ſit ſentire, ac intelligere, &
hu
ius aliud imaginatio, aliud existimatio eſſe uideatur, de
imaginatione primò, déinde de altero dicamus oportet. Si igitur imaginatio, id eſt phãtaſia, ſit id quo uiſum, phan-
taſmaq́; aliquod in nobis dicimus fieri, &
non aliud quic-
quam quod per translationem hoc eodem nomine nũcupe-
tur, ipſa profectò una quædam eſt potẽ tiarum earum, aut
habituum quibus diſcernimus, & aut uerè percipimus, aut
falsò. Tales autem ſunt, ſenſus, opinio, ſcientia, intellectus.
At ipſam non eſſe ſenſum, ex hiſce patere poteſt.
Sen-
ſus enim, uel eſt potentia: uel operatio, ut uiſus, uel uiſio:
atqui nonnunquam neutrum eſt istorum, &
tamen appa-
rent aliqua, uidemurq́; uidere, ut ea quæ in ſomnis appa-
rent. Déinde ſenſus quidem ſemper adeſt, imaginatio
autem non ſemper. Quòd ſi idem eſſet imaginatio, ac
operatio, bestijs imaginatio profectò cunctis ineſſet: at
non eſſe uidetur: ut api, aut formicæ, aut uermi.
Præterea
illi quidem ueri ſunt ſemper, imaginationes uerò plures
fiunt, ut patet, falſæ. Præterea cùm exactè circa ſenſi.
bile operamur, non dicimus hoc nobis hominem uideri,
ac apparere, ſed potius cùm clarè ſentimus, quando etiam
falſus.
Atq;
nobis (quod quidem
paulò anteà dicebamus) clauſis etiam oculis uiſa uidentur,
atq; apparẽt.
Atquinec ullus habituum eorum erit, qui
ueri ſunt ſemper, ut ſciẽtia, uel intellectus: eſt enim &
fal-
ſa imaginatio, non ſolùm uera. Reſtat igitur ut perſcru-
temur, ſi ſit opinio. Fit enim opinio &
uera, &
falſa:
ue-
rùm opinionem quidẽ ſequitur fides: quippe cùm fieri ne-
queat, ut hiſce quiſquam non credat, quorum habet opi-
nionem. Bestiarum autem, fides quidem nulli:
imaginas
tio uerò compluribus ineſt. Prætera fides omnem opi-
nionem ſequitur, perſuaſio fidem, ratio perſuaſionem. At
imaginatio quidem quibuſdam belluis ineſt, ratio autem
nullis. At uerò patet nec opinionem eſſe cum ſenſu, nec
opinionem per ſenſum, nec opinionis, ſenſus'ue cõiunctio-
nem, & per ea quæ dicta ſunt, &
hac etiam ratione:
patet
enim ſi imaginatio ſit opinionis, ſenſusq́; coniunctio, opi-
nionem non cuiuſuis rei, ſed eius eſſe, cuius eſt etiam ſen-
ſus: dico autem imaginationem ſi ſit coniunctio ſenſus, opi-
nionis'ue, coniunctionem eſſe opinionis albi, & ſenſus eiuſ-
dem albi: non enim erit ex opinione quidem boni, ſenſu au-
tem albi: apparere igitur, eſt opinarirem eam, quam ſen-
tit, non per accidens. At apparent nonnunquam etiam fal-
ſa, de quibus ſimul ueram opinionem habet: ſol enim pe-
dalis quidem apparet, at perſuaſum eſt terra ipſum eſſe
longè maiorem. Fit igitur ut aut ſuam is opinionem quam
habet ueram, abijciat, re modo eodẽ ſeſe habente, non obli-
tus nec dißuaſus: aut ſi adhuc illam habeat, eadem ſit ne-
ceſſario falſa, ſimul & uera.
At constat opinionem tum
euadere falſam, cùm res muta ta latet. Neq;
igitur unum
eſt istorum, imaginatio, neq; ex his eſt cõiunctum.
Ve-
quod motum eſt, imaginatio uerò motio quædam eſſe ui-
deatur, & non fieri ſine ſenſu, ſed ſentientibus, &
eorum
etiam eſſe quorum eſt ſenſus: fit autem ut motus oriatur à
ſenſuiam actu, quem quidem neceſſe eſt ipſi ſenſui ſimilem
eſſe. Imaginatio motio hæc est profectò, que neque ſine
ſenſu nimirum eſſe, neq; competere non ſentientibus poteſt.
Atq;
multa per ipſam id agere, pati ue contingit, quod
ipſam habet: &
inſuper &
ueram, &
falſam eſſe.
Atq;
id propterea fit, quod ſenſus quidem propriorum eſt ue-
rus, aut rarò admodum ſuſcipit falſitatem. At eſt ſen-
ſus eius etiin rei, cui propria ſenſibilia accidunt: ubi iam
fit, utipſe ſit falſus: nam non eſt falſus, ſi album dixerit
eſſe: ſed ſi album, hoc, aut aliud eſſe.
Eſt præterea com-
munium, ſenſus: quæ quidem périnde atq;
propria ijs acci-
dunt, quæ ſunt per accidens ſenſibilia: dico autem motum,
& magnitudinem, quæ, ut patet, accidunt ſenſibilibus:
circa quæ maximè error, deceptioq́; fieri ſenſu poteſt.
Motus igitur hiſce, qui fit à triplici tali ſenſu, differentiã
ob idipſum nimirum habebit: atq;
primus quidẽ, cùm ope-
ratio ſenſus adeſt, eſt uerus: cæteri uerò falſi etiã eſſe poſ-
ſunt, & præſente, atq;
abſente, præſertim cùm à ſenſulon-
ge ſenſibile distat. Si igitur nibil aliud præter imaginatio-
nem habeat ea quæ dicta ſunt, ſitq́; idipſum quod dixi-
mus ipſa: imaginatio motus is est profectò, qui fit à ſen-
ſu iam operante. Cùm autem uiſus maximè ſit ſen-
ſus, hinc eſt quòd nomen imaginatio ab ipſo lumine ſum-
pſit, phãtaſiaq; dicitur, quia ſine lumine uiſio fierinequit.
At quia imaginationes immanent, ſenſibusq́; ſimiles ſunt,
ideo per ipſas animalia, bestiæ inquam, atq; homines mul-
illæ, quia mentis ſunt, ut patet, expertes.
homines:
quia mens perturbatione nõnunquam, uel morbo, uel ſomno
ſubmergitur. Sed de imaginatione quidem, determinatum
ſit hactenus: ſatis enim quidnã ipſa ſit, &
cur ſit, hiſce quæ
iam dicta ſunt, explicauimus.
Deintellectu potentiæ, qui vt ſenſus à ſenſibilibus, ita ipſe ab
intelligibilibus patitur, necvllam propriam formã habet.
_DE_ animæ autẽ ea parte, qua cognoſcit, atq;
ſapit, ſi-
ſed ratione, conſiderandum déinceps eſt quam differentiam
habet, quoq́; pacto tandem fit intelligere.
Si igitur ipſum
intelligere ſit ut ſentire, aut pati quoddam, erit ab ipſo in-
telligibili, aut aliquid aliud tale. Vacare igitur ipſam paſ-
ſione, ſed formæ ſuſceptiuã eſſe, oportet: &
potentia talẽ,
ſed non illam eſſe: &
ſimilitudinem ſubire cum ſenſu, ut
quemadmodũ ſeſe habet ad ſenſibilia ſenſus: ſic ſeſe habeat
ad intelligibilia intellectus. Quare neceſſe eſt ipſum, cùm
uniuerſa intelligat, non mistum eſſe, ſicut Anaxagoras di-
xit, ut ſuperet, atq; uincat, id eſt ut cognoſcat, atque perci-
piat: alienum nanq;
, cùm apparet iuxta, prohibet, atque ſe
iungit. Quo fit, ut neq;
ulla ſit ipſius natura, niſi ea ſo-
lùm, qua poßibilis eſt. Is igitur qui intellectus animæ nun-
cupatur (dico autem nunc eum, quo ratiocinatur anima,
& existimat) nihil eſt actu prorſus eorum, quæ ſunt anteà
quàm intelligat ipſe. Quocircaneq;
cum corpore mi-
ſtum ipſum eſſe, conſentaneum eſt rationi: qualis enim qui-
dam fieret, calidus, aut frigidus, & inſtrumentum aliquod
ipſius eſſet, proſectò ſicut eſt ſenſus: nunc autẽ ipſius nullũ
prorſus eſt inſtrumentũ. Atq;
bene, recteq́;
cẽſent, qui for-
attamen neq;
tota eſt lo-
cus, ſed intellectiua, neq; eſt actu, ſed potẽtia formæ.
At-
qui paßionis uacuitatem non ſimilem eſſe ſenſitiui, at q; in-
tellectiui, patet in ſenſuum inſtrumẽtis, atq; in ipſo ſenſu.
Senſus enim ex uehemente ſenſibili ſentire non poteſt:
au-
ditus nanq; non audit ſonum, poſt magnos ſonos:
&
uiſus
non uidet, atq; odoratus non olfacit, poſt uehemẽtes colo-
res atq; odores.
At intellectus aliquo ualde intelligibili
intellecto, non minus ſanè, ſed magis percipit, intelligitq́;
inſeriora, ſenſitiuum enim non eſt ſine corpore: at intelle-
ctus ab eodem eſt ſeparabilis. Factus autẽ unumquodq;
périnde atque is qui dicitur actu ſciens, quod quidem tum
accidit, cùm ipſe per ſeipſum operari poteſt: eſt quidem &
tunc quodammodo potentia: ſed non périnde ut erat an-
teà quàm didiciſſet, uel inueniſſet. Atque tunc, ſeipſum
etiam intelligere poteſt. Cùm autẽ aliud ſit magnitudo,
aliud magnitudinis eſſe, & aliud aqua, aliud aquæ eſſe,
& in alijs itidem multis (nõ enim uniuerſis hic modus ac-
cõmodatur, ſed ſunt in quibus hæc ipſa ſunt eadem, nõ di-
uerſa) aut alia ſanè, aut parte quidẽ eadem, ſed aliter ſeſe
habẽte, carnem, & eſſe carnis diſcernit:
caro nanque non
eſt ſine materia, ſed périnde atque ſimum, hoc eſt, in hoc.
Senſitiua igitur parte calidum diſcernit, &
frigidum,
quorũ quædam eſt ratio, caro: alia uerò eſſe carnis diſcer-
nit: aut ſeparabili, aut ſeſe habẽte ad ſeipſam, périnde atq;
ſeſe habet cùm extenſa fuerit, linea flexa.
Rurſus in hiſ-
ce, quæ in abſtractione cõſistunt, eadem eſſe uidentur: re-
ctum enim ſe habetut ſimum: eſt enim ipſum cum cõtinuo
ſemper. Quòd ſi quidditas ſit diuerſa, aliud eſt profectò
eſſe recti, aliud ipſum rectum, ut ibi: ſit enim dualitas.
te parte diſcernat. Omnino igitur ut res ſeparabiles
ſunt à materia, ſic ſeſe habent & ea, quæ ſunt circa in-
tellectum ipſum. Dubitabit autem non iniuria quiſ-
piam, quonam modo intelliget intellectus, ſi ipſe quidem
ſimplex ſit, ac paßionis expers, nihilqúe habeat cum ulla
re prorſus commune, ſicut Anaxagoras aſſerit, intelli-
gere autem pati quoddam ſit, ut diximus: quo nanque
quippiam eſt utriſque commune, hoc nimirum alterum
agere, alterum pati uidetur. Præterea ambiget quiſ-
piam, ſi ipſe etiam intelligibilis ſit. Nam aut cæteris re-
bus inerit intellectus, niſi alia ratione ſit intelligibilis ipſe,
intelligibile autem unum quoddam eſt ſpecie: aut aliquid
ipſe mistum habebit, quod ipſum intelligibilem perinde
atque cætera, facit. At enim ipſum pati diuiſum eſt
priùs una quadam ratione communi. Atque intellectus,
potentia quidem eſt quodammodo intelligibilia ipſa: actu
uerò nibil eorum anteà quàm intelligat ipſa. Oportet
autem in ipſo nibil eſſe, périnde atque in tabula nihil eſt
actu ſcriptum, anteà quàm in ipſa ſcribatur: hoc enim
in ipſo fit, atque accidit intellectu. Eſt etiam intelli-
gibilis & ipſe, ut intelligibilia cuncta.
Nam in hiſce qui-
dem, quæ ſine materia ſunt, intelligens, & id quod in-
telligitur, idem eſt: etenim idem eſt contemplatiua ſcientia,
& id quod ita ſub ſcientiam cadit:
ſed cur non ſemper in-
telligit, conſideranda eſt cauſa. In ijs autem, quæ ma-
teriam habent, unumquodque intelligibilium potentia eſt. Quare illis quidem non inerit intellectus:
nam intellectus
talium potẽtia ſine materia eſt, ipſe autem intelligibilis ra-
tionem ſubibit.
De intellectu agẽte qui ſit neceſſatius ad intellectũ potẽtiæ
perficiendum.
_CV_ mautẽ in omni natura ſint quædam, quorũ alterũ
quidem unicuiq; generi materies eſt, quod id eſſe pa-
tet, quod eſt potentia illa cuncta, alterum uerò cauſa est,
& efficiens omnia, nimirum efficiendo, atq;
agendo talem
ſubiens rationẽ, qualem ars conditionẽ ad materiam ſubit,
neceſſe eſt & in anima differentias has eaſdem ineſſe.
Atq;
quidam eſt intellectus talis, ut omnia fiat:
quidam
talis ut omnia agat, atq; efficiat:
qui quidem ut habitus eſt
quidam, & perinde ac lumen:
nam &
lumen, colores qui
ſunt potentia, actu colores quodammodo facit. Et is intel-
lectus ſeparabilis eſt, & non miſtus, paſſioneq́;
uacat, cùm
ſit ſubſtantia actus: ſemper enim id quod efficit, atq;
agit,
præſtabilius eſt eo, quod patitur: &
ipſum principiũ omni
no materia. Scientia autem ea, quæ eſt actu, eſt idem quod
res: ea uerò quæ eſt potẽtia, in uno, prior eſt tempore, abſo-
lutè autem, neq; tempore:
ſed non nunc quidem intelligit,
nunc autem non intelligit. Separatus uerò id eſt ſolùm quod
eſt, atq; id ſolùm eſt immortale, perpetuumq́;
. Non autem
recordamur, quia hoc quidẽ expers eſt paßionis. Intellectus
uerò paßiuus extinguitur, & ſine hoc, nihil intelligit.
Primam intellectus actionem eſſe circa ſimplices terminos uerſari:
de
inde circa compoſitionem, in qua iam ſit veritas ac falſitas.
_IN_diuiſibilium igitur intellectio, in hiſce conſistit, circa
quæ falſitas non eſt. At in quibus &
falſitas iam, &
ue-
ritas ineſt, in hiſce cõpoſitio quædam iam eſt cõceptuũ in-
tellectus, quaſi ipſi ſint unum. Atq;
ut Empedocles dixit:
Multorum certè capita, admirabile dictu,
Ceruice abſq; fuere exorta in luminis aura.
Illa tamen dulcis poſt hoc cõcordia iungit. Sic &
hæc ſe-
diameter.
Quòd ſi eorum etiam, quæ fuerunt, uel erũt fit compoſi-
tio, & tempus inſuper intelligitur, atque additur:
falſitas
enim in cõpoſitione ſemper conſistit: nam ſi album non al-
bum eſſe dicat, ipſum tum non album componit. Licet autẽ
diuiſionẽ etiam omnia dicere. Attamen falſitas, aut ueritas
non ſolùm conſistit in hoc, Cleon eſt albus, ſed in his etiam,
Cleon erat, uel erit albus. Id uerò quod ſingulos dictos cõ
ceptus componit, unumq́; facit, ipſe eſt intellectus.
Cùm
autem dupliciter indiuiſibile dicatur, aut potentia, aut actu: nihil prohibet intellectum cùm longitudinem intelligit, in-
diuiſibile intelligere, & in indiuiſibili tẽpore:
eſt enim in-
diuiſibilis actu. Et tempus, perinde atq;
longitudo diuiſibi-
le, ac indiuiſibile eſt. Non igitur dici poteſt, quid in utroq;
temporis dimidio intelligebat, non eſt enim, ſi non diuiſio
fiat, niſi potentia. At cùm utrunq;
ſeorſum intelligit, diuidit
ſimul & tempus, atq;
tunc ut longitudines, illa intelligit.
Quòd ſi longitudinem ex utriſq; conſtantem intelligat, in
eo quoque tẽpore nimirum ipſam intelligit, quod ex utriſq;
pari modo temporibus conſtat, atq; componitur.
Quod ue-
rò non quantitate, ſed forma eſt indiuiſibile, ſed in indiuiſi
bili tempore, & animæ indiuiſibili intellectione percipit,
atq; intelligit:
per accidens autẽ, &
nõ hoc ſanè, quo illa di
uiſibilia ſunt, id quod intelligit, & tempus in quo intelli-
git, ſed hoc quo indiuiſibilia ſunt. Ineſt enim &
in his
indiuiſibile quiddam, at fortaſſe nõ ſeparabile, quod quidẽ
unum tam tẽpus ipſum, quàm ipſam longitudinẽ facit: atq;
id in omni ſanè continuo, & tẽpore, &
longitudine ſimili-
ter ineſt. Punctum autem, omnisq́;
diuiſio, &
id quod eſt
ſic indiuiſibile, périnde atq; priuato cognoſcitur, manife-
euadit:
ſimilis eſſe uidetur &
in alijs ratio:
hoc
enim modo malum cognoſcit, atq; etiam nigrum:
contrario
nanque quodam modo cognoſeit. Id autem quod cogno-
ſcit, potentia nimirũ eſſe, & in ipſo potentiã ineſſe opor-
tet. Quòd ſi cauſarum, alicui nullum ſit omnino contra-
rium: illa ſeipſam profectò cognoſcit, &
eſt actus, &
etiã
ſeparabilis. Eſt autem dictio quidem, quippiam, de quo-
piam quemadmodum affirmatio: atque omnis eſt uera, uel
falſa. At intellectus non omnis, ſed qui eſt ipſius quid eſt
ad formam accommodati, eſt uerus, & non quippiam de
quopiam dicit. Sed ut uiſio proprij ipſius eſt uera, ſi uerò
album hominem eſſe dicat, aut non, non ſemper uera, ſic
ſeſe habent ea, quæ ſine materia ſunt.
Quod in ſenſu voluptas &
dolor eſt, hoc in intellectu eſſe bo-
num & malum.
Item quomodo &
quando tam ſenſus
quàm intellectus perſequatur aliquid, aut fugiat.
_SC_ientia autẽ ea quæ eſt actu, eſt idem quod res:
ea uerò
ſimpliciter
autem, neq; tempore, ſunt enim uniuerſa quæ fiunt, ex eo
quod actu eſt. Senſibile autem, ad actũ ex potentia ſen-
ſitiuum ipſum deducere, actuq́; uidetur efficere:
non enim
patitur, ac alteratur. Quapropter alia quædam eſt hæc
ſpecies motus, nã motus, actus eſt imperfecti: ac tactus ſim
pliciter, qui quidẽ eſt rei perfectæ alius eſt omnino, diuer-
ſusq́; ab illo.
Sentire igitur, ipſi dicere ſolum:
ac intelli-
gere ſimile eſt. Cùm autem ſenſus iucundũ, aut molestũ
diſcernit, quaſi affirmauerit, aut negauerit, tum perſequi-
tur, aut fugit. Atq;
delectari, aut dolere, eſt operari ipſa
medietate ſenſus ad bonum, aut malum, ut talia ſunt, &
fuga: &
appetitus qui eſt actu, hoc ſunt:
&
non aliud eſt
quanquã ipſorum ratio non eſt eadem, ſed diuerſa. Ani-
mæ autẽ, quæ principiũ eſt ratiocinandi, ipſa phantaſmata
périnde atque ſenſibilia ſenſui ipſi, ſubijciuntur: atq;
cùm
bonum, aut malum eſſe dicit affirmando aut negando tum
fugit aut perſequitur. Quapropter ipſa anima ſine phan-
taſmate nunquam intelligit. Fit autem &
hic, périnde
ut ibi: nam aẽr quidem pupillam talem efficit, ipſe autem
aliud: &
auditus ſimili modo:
ipſum uerò ultimum unum
quidem eſt, & medietas una:
at ipſius plures ſunt ratio-
nes. Quo uerò dijudicat:
atque diſcernit calidum à dulci
differre, dictum & prius eſt:
&
nunc etiam eſt dicendum:
eſt enim, unum quid ipſum, &
ita unũ ut terminus.
At-
que hæc ipſa unum ſunt, aut ſimilitudine rationis, aut nu-
mero quem habent ad utrunque, ut illa inter ſeſe habent.
Quid enim intereſt, ſi quonam pacto diſcernit, aut ea, quæ
ſub eodem genere collocantur, aut contraria, dubitemus,
ut album ac nigrum? Sit igitur ut eſt A quod eſt album,
quare mutato ordine
comparationem etiã eorundem uerè facere licet. Siigi-
tur C D ſint unum, ipſa, profectò ſeſe habebunt périnde
atque A B, ut ſint idem, & unum, nõ eandem autem ha-
illa ſimili modo.
Eadem erit omnino
ratio, & ſi A quidem ſit dulce, B uerò albũ.
Intellectiuum
igitur ipſas formas in phanta ſmatibus ipſis intelligit. Et
ut in illis ipſi definitum eſt id, quod fugiendum eſt, uel ſe-
quendum: ſic &
ſine ſenſu cùm in phantaſmatibus eſt mo-
uetur: ſentiens enim ſignũ face datum ignem eſſe, uidensq́;
ipſum communi ſenſu agitari motu, cognoſcit hostẽ acce-
dere: at nonnunquam hiſce quæ ſunt in anima, phantaſma-
præſentia ratiocinatur, atque deliberat de futuris. Et
cùm dixerit hîc, aut ibi rem eam eſſe, quæ uoluptatem, aut
dolorem affert, tum fugit, aut perſequitur, & omnino ali-
quid agit. Ipſum etiã uerũ, ac falſum, quæ ſine actiõe ſunt,
in eodem genere ſunt, in quo ſunt bonũ, ac malum: ſed ab-
ſolutè differũt, atq; cuiuſpiã ratione.
At uerò res eas, quæ
uocitantur ob abstractionẽ abstractæ, hoc pacto intelligit: nam ut ſi quiſpiã ſimitatem, nõ ut eſt ſimitas, quo quidem
pacto percipi ſeparata nõ poteſt, ſed ut cõcauitas eſt, intel-
ligeret actu ſine ea tum ipſam intelligeret carne, in qua cõ
cauitas eſt: ſic cùm res intelligit mathematicas, tum ſepara-
tas ipſas, ut ſeparatas intelligit. Omnino aũt is intellectus,
qui actu intelligit, res ipſe eſt, uti diximus. Si uerò fieri
poßit ut aliquam, ipſenõ ſeparatus à magnitudine, ſepara-
tarum rerum intelligat nec´ne, conſiderandum eſt posteà.
Anima quodam modo omnia eſt.
_N V_nc autẽ ea, quæ de anima dicta ſunt, quaſi ad quæ-
dam capita redigentes, rurſus dicamus animã ipſam
ea uniuerſa quodã modo eſſe, quæ ſunt: nam ea quæ ſunt,
aut intelligibilia ſunt, aut ſenſibilia. Atq;
ſcientia qui-
dem eſt res eæ quodam modo, quæ ſub ipſam ſcientiam ca-
dunt: ſenſus autem, ipſæ ſenſibiles:
uerum quo pacto id ita
eſt, quæratur oportet. Scinditur igitur in ipſas res, ſciẽ-
tia, atque ſenſus: is quidem, qui eſt potentia, in res potentia
tales: is uerò, qui eſt actu in actu ſimiliter tales:
&
ſcien-
tia pari modo. Senſitiuum autem animæ, &
id quod
ſcientijs affici poteſt, hæc potentia ſunt: hoc quidem, id
quod ſub ſcientiam cadit: illud uerò, ſenſibile.
Atqui
ſunt in ea, res ipſæ profectò: non enim ipſe lapis in anima,
ſed forma lapidis ineſt. Quare anima, eſt ut manus, manus
enim inſtrumentorum eſt inſtrumentum: &
intellectus,
formarum eſt forma: &
ſenſus, itidem ſenſibilium forma.
Cùm autẽ nulla res ſit præter magnitudines ſeparata, ut
uidẽtur res ipſæ ſenſibiles, in ipſis profectò ſenſibilibus for
mis, ipſæ ſunt intelligibiles formæ tum earũ rerũ, quæ ab-
ſtractæ uocantur, tum eorũ etiam ſenſibiliũ quæ ſunt habi-
tus, atq; affectus.
Idcirco &
qui nõ ſentit, nibil diſcere,
uel intelligere poteſt. Et qui contẽplatur, neceſſe eſt unà
cum phantaſmate cõtempletur: ipſa nanq;
phãtaſmata, uel
uti ſenſibilia ſunt, attamen ſine materia. Eſt autem aliud
phantaſia ab affirmatione, negationé ue: uerum enim, uel
falſum, complexio eſt conceptuum intellectus. At men-
tis primi conceptus, quo quæſo different, ut non phantaſ-
mata ſint? An neq;
cæteri ſunt phantaſmata, non tamen
ſine phantaſmatibus ſunt.
De anima motrice ſecus locum.
_C V_m autem animaliũ anima hiſce duobus ſit defini-
officiumq́; mentis, atque etiam ſenſus.
&
inſuper etiã mo-
nendi motu ad locum accommodato potentia, de ſenſu qui-
dem, & intellectu hæc ſint determinata, ac pertractata.
Déinceps autem de eo, quod mouet, quidnam ſit ipſius
animæ, conſideremus oportet, utrum una quædam ipſius,
ſit pars ſeparabilis magnitudine, uel ratione, an ipſa ani-
ma tota: &
ſi pars ſit aliqua, utrũ, ſit alia quædã propria
præter eas, quæ dici ſolent, & eas quas diximus, an iſtarum
Atq;
hîc exi{st}it cõtinuò dubitatio, dubitabitq́;
non iniuria quiſpiam, quomodo partes animæ, &
quoc
oporteat dicere : nam infinitæ quodam modo, &
non eæ
ſolùm eſſe uidentur, quas diuidendo quidam dixerunt, ra-
tionis inquam particeps, & iraſcendi, ac cupiendi princi-
pium, uelut alij rationis particeps & rationis expers.
Per
differentias enim, quibus haſce diuidũt, & ſeparant partes,
& aliæ partes eſſe uidentur, quæ maiorem inter ſeſe quàm
dictæ distantiam habent. Vegetatiua inquam, quæ qui-
dem & plantis, &
uniuerſis animalibus ineſt.
Et ſenſi-
tiua, quam nec ut rationis expertem, nec ut eiuſdem parti-
cipem quiſquam facilè ponet. Præterea imaginatiua,
quæ ratione quidem ab omnibus eſt diuerſa, cui uerò ſit
iungẽda, ut ſit idem quod illa, aut à qua ſeiungenda, ut ſit
alia ab illa, magnam dubitationem habet profectò, ſi quis
ſeiunctas animæ partes, ſeparatasq́; ponat.
Inſuper appeti-
tiua, quæ & ratione, &
ui, alia, diuerſaqúe ſine dubio ab
uniuerſis eſſe uidetur. Abſurdũ autem eſt, hanc à cæteris
diuellere partibus: fit enim &
in participe rationis, uolũ-
tas: &
in ratione uacante, cupiditas, atq;
ira.
Quod ſi tres
in partes diuiditur anima, in unaquaq; profectò partium
inerit appetitus. Sedutredeamus unde digreßi ſumus,
quid eſt id quod mouet ipſum animal loco, quo de nunc di-
ſputatio noſtra eſt instituta? motu nanq;
eo, quo incremẽ-
ta, decrementaq́; ſuſcipiũtur, qui quidem omnibus animan-
tibus ineſt, id mouere ſanè uidetur, quod uniuerſis ineſt eiſ-
dem, principium inquam generãdi, ac nutriendi. De reſpi-
ratione autem, expiratione'ue, & ſomno, atq, uigilia, po-
ſterius conſiderare oportet:nam &
hæc ipſa, magnam du-
bitationem, difficultatemq́; habent.
Nunc eſt de motu ad lo-
quod ipſum animal motu mouet progrediendi. Patet itaq;
non eſſe ipſam potentiã nutriendi:
nam alicuius gratia ſem-
per hic motus efficitur, eſtq́; cum imaginatione, uel appe-
titu:nihil enim non appetens, aut fugiens, hoc motu cietur,
niſi forſitan ui. Præterea plantæ quoq;
talicierentur proſe-
ctò motu, partemq̃; aliquam ad hunc motum ut inſtrumen-
tum haberent. Parimodo nec ipſam ſentiendi uim, motus
huiuſce principium eſſe conſtat: ſunt enim animalium mul-
ta, quæ ſenſum quidem habent, manent tamen, & ſemper
immobilia ſunt. Quòd ſinatura nibil facit fruſtra, neq;
ne-
ceſſariorũ quicquam omittit, niſi in animalibus mẽbris ca-
ptis, ac imperfectis, atq; animalium hæc &
perfecta ſunt,
& non membris capta, cuius id indicium eſt, &
generant
enim, & ſtatum, decrementaq́;
ſuſcipiunt, haberent &
eas
ipſa profectò partes, quæ progrediendi ſunt inſtrumenta.
At uerò neque ratiocinandi uis, &
id quod intellectus
appellatur, principium eſt mouendi. Intellectus enim con-
templatiuus, nihileorum quæ ſub actionem cadunt cõtem-
platur, neque dicit quicquam omnino ſi ſit fugiendum, an
perſequendum : at motus, ſemper aut fugientis, aut perſe-
quentis quippiam eſt. Actiuus etiam cùm rem aliquam
huiuſcemodi contemplatur, minimè iam fugere, aut per-
ſequi iubet : tamen ſi res illa terribilis ſit, cor ipſum mo-
uetur: ſin afficiens uoluptate, pars aliqua alia corporis
agitatur. Præterea intellectus nonnunquam iubet, ra-
tioqúe fugere aliquid, aut perſequi dicit, at non obtempe-
rat homo, neq; mouetur ſed agit cupiditate, ut inipſo fieri
ſolet incontinente. Omnino autem perſæpe fieri uidemus,
utnon medeatur hiſce, qui medicinam habet, nec hiſce con-
proptereà quòd
non ars ipſa, neq; ſcientia, ſed aliquid aliud hanc habet uim,
& potentiam, ut per ipſam artem aliquid ſcientiamq́;
aga-
tur. At uerò nec appetitus autor, atque princeps huius
eſt motionis : continentes enim quãquam appetunt, atque
cupiunt, non tamen agunt ea, quæ cupiunt, ſed intellectum
ipſum ſequuntur, rationiq́; obtemperant.
Intellectum actiuum, &
appetitum iunctim cauſam eſſe
motus animalium.
_VI_dentur igitur duo hæc eſſe mouentia, uel appetitus
uel intellectus ſi quis imaginationem ut quãdam in-
tellectionem eſſe ponat. Nam &
homines magis imagina-
tionem, quàm ſcientiam plerunq; ſequuntur:
&
in cæteris
animalibus non intellectio, neq; ratio, ſed imaginatio ineſt.
Hæc igitur ambo, intellectus, &
appetitus, mouendi motu
dicto, principia ſunt. Intellectus is inquam, qui alicuius
gratia ratiocinatur, quiq́; principiũ eſt agẽdi, atq;
hic fine
ab intellectu cõtemplatiuo differt. Appetitus etiam omnis
alicuius eſt gratia:cuius enim eſt appetitio, id eſt principiũ
intellectus actiui : at ipſum ultimũ, principiũ eſt actionis.
Quare non ſine ratione principia mouendi uidentur hæc
eſſe duo, appetitus inquam, & mens ea, quæ principiũ eſt
agendi : ipſum enim appetibile mouet:
&
propterea mens
mouet quod appetibile ipſius principium eſt. Imaginatio
quoq; cùm mouet, non abſq;
appetitione mouet.
Vnũigitur
eſt id, quod mouet, ipſum inquam appetitũ:nam ſi duo in-
tellectus, atq; appetitus, mouerent, per aliquam communem
utiq; formã mouerent:
nunc autem intellectus quidem non
uidetur abſq; appetitu mouere:
uoluntas enim appetitus eſt
Atq;
cùm ſit motus per rationem, &
etiã per uo-
luntatem fit. Appetitus autem abſq;
ratione mouet :
cupi-
ditas enim & ipſa quidã eſt appetitus.
Intellectus igitur
rectus eſt omnis:at appetitus, atq;
imaginatio, &
recta eſt,
& nonrecta.
Quocirca ſemper quidem ipſum appetibile
mouet: hoc autem eſt aut uerè bonũ, aut apparens bonũ:
attamen non omne bonũ mouet, ſed id quod ſub actionem
cadit. Sub actionem autẽ cadit, quod aliter ſeſe habere etiã
poteſt. Patet igitur talem animæ uim, atq;
potẽtiam, prin-
cipium eſſe mouendi, quæ quidem eſt, quam appetitum
conſueuimus appellare. Conſtat etiam eos oportere, qui
partes animæ diuidunt, ſi modò potentias ipſas diuidant,
atque ſeparent, complures ipſas eſſe concedere, nutriendi
principium, ſentiendi, intelligendi, deliberandi, & appe-
tendi: hæc enim plus inter ſeſe differunt, quàm poten-
tia cupiendi, ac iraſcendi. Cùm autem appetitiones
inter ſeſe contrariæ fiant: quod quidem tum fit, cùm ratio,
cupiditasq́; contrariæ ſunt, idq́;
fieri ſolet in hiſcæ quæ ſen-
tiunt, atq; percipiũt tempus (mens enim ob futurum retra-
here iubet, cupiditas uerò præſens ipſum perſequitur:nam
quod iam afficit uoluptate, id & ſimpliciter afficere uolu-
ptate, & abſolutè bonum eſſe uidetur, ex eo ſanè quia fu-
turum non per ſpicitur.) Specie quidem unum id eſt pro-
fectò quod mouet, appetitiuum inquam ut appetitiuũ eſt,
atq; appetibile omnium eſt mouentium primum (hoc enim
mouet, & non mouetur, mente, aut imaginatione perce-
ptum) numero uerò plura ſunt ea, quæ mouent. At uerò cũ
tria ſint in animalium motu, unum id quod mouet, ſecun-
dum id quo mouet, & tertium id quod mouetur :
atque id
quod mouet ſit duplex. nam aliud eſt immobile, aliud mo-
mouetur:
immobile quidem id bonum eſt quod ſub
actionẽ cadit:id uerò quod mouet, atq;
mouetur eſt ipſum
principium appetendi (mouetur enim id quod appetit, ea
ratione qua appetit, & appetitio eſt motus quidam, uel
operatio) id autẽ quod mouetur eſt animal ipſum, at quo
mouet appetitus ut inſtrumento, id iam corpori tribuen-
dum eſt. Quocirca de ipſo tunc eſt contemplandum, cùm
de communibus animæ, corporis'ue operibus, atq; officijs
contemplabimur. Nunc ut in ſumma dicamus, id quod
mouet ut inſtrumentum, ibi eſt collocãdum, ubiidem prin-
cipij rationem, finis'ue ſubit, ut in cardine fit: hic enim
connexum, & concauum eſt, quorum alterum finis, alte-
rum principium eſt. Quapropter alterum quieſcit, al-
terum mouetur. Sunt ratione quidem diuerſa, magnitudine
uerò nõ ſeparantur:uniuerſa nãq;
pulſu, tractuq́;
mouẽtur.
Idcirco oportet périnde atq;
in circulo, aliquid manere, &
hunc incipere motum. Omnino igitur, uti diximus, hoc ſui
ipſius motiuum eſt animal, quo eſt appetitiuum. At appeti-
tiuum ſine imaginatione non eſt: omnis autem imaginatio,
aut rationis eſt particeps, aut eſt ſenſitiua:atq;
huius et bel-
luæ participes ſunt.
Demotu animalium quæ Imperfecta ſunt.
_AT_enim conſiderandum eſt etiam quidnam ſit id,
ineſt tantummodo tactus: atque inuestigandum eſt, ſihis
etiam inſit imaginatio, cupiditas'ue, necne : etenim dolor
atque uoluptas his ineſſe uidetur : quòd ſi hæc inſunt, &
cupiditatem neceſſe eſt eiſdem ineſſe. At quonam pacto
his imaginatio ineſt? An aſſerendum eſt ut uidetur, hæc
& in his ineſſe, imaginationem inquam, atq;
cupiditatem:
hæc ipſis ſunt
indefinitè. Imaginatio igitur ſenſitiua, ratione etiam
expertibus uti diximus, animalibus ineſt. At deliberatiua
his ineſt tantum, in quibus ratio ineſt: nam utrũ hoc agat,
an hoc rationis iam opus, atque officium eſt: atque neceſ-
ſe eſt uno quodam metiri, maius enim perſequitur. Quare
poteſt unum ex pluribus phantaſmatibus facere. Et hæc
eſt cauſa ſanè cur non omnis imaginatio uidetur opinio-
nem habere, quia eam, quæ ex ratiocinatione, non habet: at
hæc illam nimirum habet. Quapropter deliberatiuum ap-
petitus non habet. Vincit autem interdum appetitus, mo-
uetq́; uoluntatem:
inter dum hæc illum, appetitus inquam
appetitum ut ſphæra, cúm incontinentia fit: atque ſemper
ſuperior magis eſt princeps, mouetq́; natura.
Quo fit ut
tres iam motus efficiantur. Ea uerò ratio, cui ſcientiæ tri-
buuntur, non mouet, ſed manet. Cùm autem existimatio-
num, ac rationum alia ſit uniuerſalis, alia ſingularis (illa
nanq; dicit, omne bonum honoribus eſſe afficiendum, hæc
uerò dicit, me bonum eſſe) hæc iam opinio mouet, non illa
uniuerſalis, quin potius ambæ mouent: at illa, quieſcẽs ma-
gis: hæc autem, non quieſcens.
Qui ſenſus animalibus ſint neceſſarij, &
quamobrem.
_NE_ceſſe eſt igitur omne quod uiuit, animamqúe ha-
uſque ad interitum, corruptionem'ue ſuam: neceſſe eſt
enim omne quod eſt ortum, accretionem, & ſtatum, &
decretionem habere, quæ quidem, ut patet, ſine nutritio-
ne fieri nequeunt. Neceſſe eſt igitur, uniuerſis his quæ
accreſcunt, atque decreſcunt, ineſſe potentiam nutriendi.
At non in omnibus uiuentibus neceſſe eſt ſenſum eſſe:
etenim neque ea poſſunt tactum habere, quorum corpus
eſt ſimplex, quæqúe non ſine materia formarum ſunt ſu-
ſceptiua: neque fieri poteſt, ut ſine hoc ſenſu anima-
lium quic quam in rerum ſit ratione. Animal autem ne-
ceſſe eſt ſenſum habere, ſi nihil facit frustra natura: nam
uniuerſa quæ natura conficiuntur, gratia ſunt alicuius,
aut ſunt caſus eorum, quæ alicuius cauſa fiunt. Siigi-
tur corpus quod habet uim gradiendi, non haberet ſen-
ſum, corrumperetur ſanè: &
non ad ſuum proficiſceretur
perueniretq́; finem, quem quidem opus eſſe naturæ con-
ſtat. Quo nanq;
pacto nutrietur?
Immobilibus enim adeſt
nutrimentum eo in loco, ubi ſunt orta, quo nutriri poſ-
ſunt ſuapte natura. Fieri autem nequit, ut corporũ quic-
quam mobile, atq; ortum, animã quidem habeat, diſcernen-
temq́; mentem, ſenſu autem uacet.
Cur enim non habebit?
aut enim animæ, aut corpori idipſum melius erit. At neutri
uidetur melius eſſe: illa nanq;
ob hoc non intelliget magis,
illud autem non ob ipſum magis perſistet. Nullum igitur,
uti diximus, non immobile corpus, habet animam abſque
ſenſu. Atqui ſi ſenſum habet, neceſſe eſt ipſum uel ſim-
plex corpus, uel mistum eſſe. Sed fieri non poteſt, ut ſit
ſimplex: non enim habebit tactum.
At hunc ſenſum ineſſe
neceſſe eſt: quod quidem ex hiſce perſpicuum euadere po-
teſt. Nam cùm animal omne corpus ſit animatum, corpusq́;
omne tangibile ſit, tangibile autem ſit id, quod eſt ſenſi-
bile tactu, neceſſe eſt & animalis corpus uim habeat ſen-
tiendi tangendo, ſi debeat ipſum animal conſeruari. Cæte-
ri nanq; ſenſus per alia quædã externa ſentiunt, odoratus
inquam, uiſus, ac auditus: tangens autẽ, niſi ſenſum habeat,
Quod ſi
ita ſit, fieri non poteſt ut ipſum animal conſeruetur. Qua-
propter & ipſe gustus, quaſi tactus eſt quidã:
eſt enim ali-
menti ſenſus: at alimentum, corpus eſt quod tactu percipi-
tur. Sonus autẽ, &
color, &
odor, non nutriunt, nec accre-
tionem, decretioneḿ ue faciunt. Quare neceſſe eſt ipſum
guſtum, tactũ quendã eſſe: quia rei tangibilis, ac nutritiuæ
eſt ſenſus. Hi igitur ſenſus neceſſarij ſunt animali:
at que
perſpicuum eſt fieri non poſſe, ut ſit animal abſq; tactu.
At
cæteri ſenſus, boni ſunt gratia, & definito iam generi, non
cuiuis, animalium ſine ullo diſcrimine, ſed cuidam ut gra-
dienti, neceſſe eſt inſint: nam ſi conſeruari debeat, non ſo-
lùm tangendo, ſed eminus etiam ſentire ipſum oportet.
Quod quidem erit, ſi per externum ſentire medium
poßit, hoc pacto ut à ſenſibili quidem medium, ab hoc autẽ
ipſum patiatur, ac moueatur. Nam ut in motu ad locũ ac-
commodato fieri ſolet: cùm per multa efficitur (primum
nanq; mouens pellit ſenſum, pellendoq́;
facit ut illud pellat
id, quod déinceps post illud eſt collocatum: fitq́;
hoc pacto
motus per medium: atq;
primum quidem pellit, &
nõ pel-
litur: ultimum autem pellitur, &
non pellit:
medium uerò
pellitur, atq; pellit:
&
interdum plura ſunt media, inter-
dum pauciora) ſic & in alteratione fieri ſolet, hoc exce-
pto duntaxat, id inquam quod alterat, eodem in loco ma-
nere: ueluti ſi quiſpiam in ceram tinxerit, uſq;
ad id motæ
eſt, uſquequo tinxit: lapis autem nõ mouetur:
at aqua ad di-
ſtantiam longam: aër autem ad longiorem mouetur:
atque
agit, & patitur:
ſi maneat, ſitq́;
unus, &
non diuiſus.
Qua-
propter & de reflexione melius eſt aẽrem à figura, colo-
req́; pati, quouſq;
ſit unus (eſt autẽ unus:
in ipſo leui) quàm
reflecti cenſere.
Quocir-
ca rurſus hic mouet uiſum, périnde atq; ſi ſignum quod in
ceram imprimitur, tranſmitteretur, uſq; ad finem.
_AT_ qui perſpicuum eſt, fieri non poſſe ut corpus ani-
igneum, inquam, aut aqueum, aut
aëreũ. Nam nullus alius ſenſus abſq;
tactu haberi poteſt:
corpus enim animalis omnis, ut dictum eſt, uim habet ſen-
tiendi tangendo: cætera autem elementa, præter terram,
inſtrumenta ſenſus fieri poſſunt. Atq;
omne tale, per aliud
ſentiendo ſenſum nimirum efficit, & per media:
at tactus,
in tangendo ſenſibilia ſua, cõſistit. Quapropter &
hoc
nomine nũcupatur. Atq;
tametſi cætera quoq;
ſenſuum
instrumenta tactu ſentiunt, tament per aliud medium ſen-
tiunt: at ipſe tactus, per ſeipſum ſolus ſentire uidetur.
Qui-
bus efficitur, ut nullum talium elementorum, corpus ſit ani-
malis. At uerò neq;
terreum eſſe poteſt:
tactus enim ueluti
mediocritas eſt omniũ tangibilium, & instrumentũ ipſius,
non modò terræ differentiarum eſt ſuſceptiuum, ſed etiam
calidi, frigidiq́;, cæterorumq́;
omnium tangibilium.
Et ideo
neq; oßibus, neq;
pilis, neque talibus partibus ullis omnino
ſentimus, quia terrea ſunt. Hinc &
plãtæ omnium ſenſuum
ſunt, ut patet, expertes, quia & ipſæ terreæ ſunt.
At abſq;
tactu fieri non poteſt, ut alius quiſquam ſit ſenſus: huius
autem inſtrumentum ſenſus, neq; terræ eſt:
neq;
cæterorum
ullius elementorum. Hæc cùm ita ſint, patet animalia ne-
ceſſariò mori, cùm hoc ſolo ſenſu tactus priuantur, neque
enim fieri poteſt, ut hunc ſenſum non animal habeat, neq;
ſi animal eſt, alium ſenſum præter hunc habere neceſſe eſt.
Et propterea fit, ut cætera quidem ſenſibilia non cor-
rumpant ſuis exuperationibus animal, color, inquam, ſo-
nus, & odor, ſed ipſa tantum ſenſuum inſtrumenta, niſi per
accidens: ut ſi ſimul cum ſono, pulſio, ictusq́;
fiat, &
ſi à
rebus, quæuidentur, atque ab olentibus, alia moueantur,
quæ tactu corrumpunt: ſapor etiam hoc ſanè corrumpit,
quo ſimul accidit ipſum tangibile eſſe. Exuperationes
autem tangibilium, ut calidorum, frigidorum, & huiuſmo-
di, ipſum interficiunt, atq; interimunt animal.
Exupera-
tio enim ſenſibilis cuiuſuis ſenſus deſtruit instrumentum,
atq; deuastat.
Quare &
tangibile exuperans ipſum de-
ſtruit tactum. At hoc ſenſu, definitum eſt animal:
ſine
nanq; tactu fierinon poſſe ut ſit anima, demonſtrauimus.
Quamobrem exuperationes eorum, quæ tactu perci-
piuntur, non ſolùm instrumentum ipſius ſenſus, uerùm
etiam animal ipſum interimunt, atq; corrumpunt:
quia
neceſſe eſt animal, hunc ſolum habere. Cæteros autem ſen-
ſus animal habet, non ut ſit, ſed ut bene ſit, ut antea dixi-
mus. Viſum enim habet ut uideat, quoniam &
in aëre
& in aqua, &
omnino in perſpicuo degit.
Guſtum au-
tem, ob id quòd uoluptate afficit, aut dolore, ut in
alimento ea ſentiat, & cupiat, ac moueatur.
Et auditum, ut aliquid ſignificetur.
Linguã præterea, ut ipſum,
aliquid alij per ipſam
ſignificet.
Hic Ā
de his quæ ſunt animæ, &
corpori communia,
& primùm de Viſu determinat.
_C_VM de anima inſe, &
de ſingu-
lis eius potentijs particulatim de-
finitum iam ſit, proximũ eſt ut de
cũctis tam animãtibus, quàm hiſ-
ce quæ uitã ſortita ſunt, quænam
actiones eorum propriæ ſint, &
quænã cõmunes, cõſyderemus. Igi
tur ſuppoſitis hiſce quæ de anima dicta ſunt, de reliquis
exorſi à primis, ediſſeramus. Planè tam communia, quàm
propria animãtibus ceu ſenſus, memoria, ira, cupiditas, de-
niq; appetitus, &
inſuper uoluptas, &
dolor (etenim hæc,
animalibus ſerè omnibus cõpetunt) promiſcua corpori, &
animæ maximè uidẽtur eſſe. Adhæc quædã omnibus quæ
uita participant communia ſunt, quædam animantium
nonnullis. Horum autem copulæ quatuor numero præci-
puè existunt: nempe uigilia, &
ſomnus:
iuuentus, &
ſene-
ctus: reſpiratio, &
expiratio:
uita, &
mors.
De quibus cõ-
templari oportet, & quidnã eorũ quodq;
ſit, &
quibus de
cauſis eueniant. Cæterùm ad Naturalẽ quoque ſpectat
ægritudinis principia cognoſcere:
ete-
nim ſieri nõ poteſt, ut quæ uita destituta ſunt, ſana ſint, aut
ægra. Iccirco tam Natur aliũ ferè plurimi, quàm Medi-
corum ij, qui doctiuſculè artẽ ipſam perſequi, ac tractare
ſtudent, alteri in ijs quæ ad artem Medicinalẽ pertinẽt, ſuæ
conſyderationi finem imponũt: alteri ab ijs, quæ ad cõtem-
plationem naturæ ſpectant, Medendi ſcientiã auſpicantur.
Quòd autẽ ea omnia, quæ diximus, ad corpus, &
ani-
mam cõ muniter attineant, haud obſcurũ eſſe uidetur. Nam
ex eis quædã cum ſenſu eueniũt, quædã per ſenſum. Item
alia affectus eiuſdem ſunt, habitus alia, alia porrò tutelæ,
atq; cõ ſeruationes, alia corruptiones, atq;
priuantiæ.
Sen-
ſum uerò per corpus animæ cõpetere, per rationẽ, & abſq;
ratione conſtat.
Ipſis autem animalibus ſenſum ineſſe, qua
nimirũratione quodq; animaleſt:
neceſſe eſt:
nã hoc ipſo,
eſſe animal, & non eſſe definimus.
Verùm de ſenſu, &
ſen-
tiendo quid ſit, & cur hæc affectio animantibus accidat, in
libris de anima diximus. Nunc autem, priuatim de ſingulis
ſenſibus agendũ eſt. Tactus, &
gustus, animalia omnia ne-
ceſſariò comitantur: tactus, ob eã, quam in libris de anima
explicauimus cauſam: gustus, ob alimentũ:
nã gustus quod
uoluptate afficit, quodq́; dolore in alimento diſcernit, ac
dijudicat: adeò ut hoc ſugiat, illud perſequatur:
atq;
omni-
no ſapor, partis altricis affe ctio existit. At ſenſus illi, qui
intercedẽte aliquo extrinſecus medio ſiunt, olſactus inquã,
auditus, & uiſus, ex animantiũ numero inceßilibus omni-
bus eos quidem habentibus, tutelæ, ac ſalutis gratia adiun-
cti ſunt, ut præſentientes alimentũ perſequantur, & quæ
praua ſunt, atque exitialia fugiant. Sed ijs quæ prudentiæ
quoque participes ſunt gratia cuiuſpiam commodi melioris
nam auditus, &
uiſus, multas adnuntiant diffe-
rentias, quibus rerum tam intellectilium, quàm quæ ſub
actionem cadere ſolent, peritia cõparetur. Horũ ipſorũ,
ad paranda quæ neceſſaria ſunt magis uel per ſe uiſus con-
ducit: ad cultũ ingenij capeſſendũ, per accidens auditus.
Nã
uiſus cõplures, uariasq́; differentias aduehit, quòd corpo-
ra omnia colore participent. Quare &
hoc ſenſu maximè
cõmunia ſentimus. Cõmunia dico, figuram, magnitudinem
motũ, ſtatũ, numerũ. At auditus, ſoni tãtũmodo diſcrimina,
paucis etiã uocis renunciat. Sed per accidẽs magnũ adſert
adiumẽtũ ad acquirẽdã ſapientiã, prudentiãq́;: nam ſermo
cùm ſit audibilis, diſciplinæ cauſa non per ſe, ſed per acci-
dens existit: conſtat enim ex nominibus:
ſingula autẽ nomi-
na, quarũdam notionum ſymbola ſunt. Quamobrem ex
ijs, qui iam inde ab ortu naturæ utroq; ſenſu priuati ſunt,
qui cæci ſunt, hiſce qui muti, ſurdiq́; ſunt, ſapientiores eua-
dunt, atque prudentiores. De uirtute igitur, ac facultate,
quam quiſq; ſenſuum ha@eat diximus.
Hîc Ā
de ſenſuum organis determinat, oculumq́;
aqueum eſſe oſtendit.
_C_Orpora autẽ ſenſoria in quibus ijdem ſieri apti ſunt,
nonnulli quidem iuxta elementa corporũ diſquirunt,
atq; inuestigant:
ſed cùm nequeant quinq;
ſenſus ad qua-
tuor elementa reducere, cui quintus accommodari debeat,
hæſitant. Omnes autem uiſum igni tribuunt, quòd cu-
iuſdam affe ctionis cauſam ignorent. nam preſſo, agitatoq́;
oculo, igneus fulgor apparet.
At hoc in tenebris euenire
natum eſt, aut cùm palpebræ oculos integunt: nam tum
quoq; tenebræ oboriri ſolent.
Habet autẽ hoc aliam quoq;
Nam cùm fieri non poßit, ut quenquam la-
teat ſe ſentire, ac uidere rem quãpiã cõſpectui obuiam: ne-
ceſſum eſt ut oculus ipſe ſeipſum uideat: cur igitur idipſum
quieſcenti oculo non euenit? Cauſa huiuſce &
dubitatio-
nis, & deniq;
quamobrem uiſus ex igni conſtare uideatur,
hinc ſumenda eſt. Nam quæ leuia ſunt, fulgere in tenebris,
non tamen illuſtrare, inſitum habent: oculi autem pars ni-
gra, mediaq́; leuis eſt.
Ea uerò cùm mouetur oculus, appa-
ret: propterea quòd tum accidi, t ut res una ut duæ ſit, id
quod motionis celeritas efficit, adeò ut aliud eſſe uideatur
id quod uidet, & aliud id quod uidetur.
Iccirco etiam non
fit, niſi celeriter, et in tenebris oculi motio fiat: nã quod le-
ue eſt, in tenebris ſuapte natura collucet: ceu quorundã pi-
ſciũ capita, & ſepiæ atramentũ:
&
cùm lentè cõmouetur
oculus, nequaquã cuenit ut ſimul duo eſſe uideantur quod
unum eſt, nempe uidens, & uiſum.
Illo autem modo oculus
ipſe ſeipſum uidet: quomodo &
in refractione agitur.
Nã
ſi oculus conſtaret ex igni, ut Empedocli placet, & in Ti-
mæo ſcriptũ eſt, accideretq́; uidere egrediente ueluti è la-
terna lumine, cur nõ etiã in tenebris aſpectus uideret? Di-
cere autem uiſum cùm egrediatur in tenebris extingui, ut
Timæus astruit, inane modis omnibus existit. Quænam
enim eſſe poteſt luminis extin ctio? nam aut frigido extin-
gui, aut humido aſſolet, quod calidum, ſiccumq́; eſt, qualis
eſt & prunarum ignis, &
flamma ipſa:
quorum neutrum
lumini ineſſe uidetur. Quòd ſi inſint quidem, ſed quia re-
mißè inſunt, nos lateat, oportebat interdiu, & ſuperue-
niente pluuia lumen extingui, ac tempore glaciali potiſ-
ſimùm tenebras fieri: nam flamma ipſa, &
conflagrantia
corpora idipſum patiuntur. Nunc uerò nihil tale lumi-
Empedocles autem interdum existimare uide-
tur egrediente lumine, id quod prius diximus, nos cernere: inquit enim ad hunc modum.
Vt cùm quis meditatus iter
noctem per opacam. Aſſolet ardẽtem faculã, lychnum' ue
parare, Addens laternam, quæ flatus arceat omneis, Diſ-
ſipatiſta quidem flantis ſpiramina uenti: At lux egrediens
quantum ſe fundere poßit, Colluſtratq́; uiam radijs, uin-
citq́; tenebras.
Sic tunicis clauſus ualidis ſubtilibus, am-
plis, Ignis natiuus, pupillarem impetit orbem Hæ ma-
gnam laticis uim qui circunfluit arcent. Dißilit ille ſo-
ras quantum ſe fundere poßit. Interdum inquam nos hoc
pacto cernere aßerit, interdum defluxibus, & exunijs à re
conſpecta mißis. Democritus uerò, quatenus uiſum eſſe
aquã aſſerit, rectè dicit: quatenus uiſionẽ eſſe emphaſin, id
eſt apparitionem, ſiue apparentiã, non rectè. Id enim eue-
nit, quia oculus leuis eſt. Atq;
emphaſis, nequaquam in re
uiſa, ſed in uidente existit: quippe cùm ea affectio, reſra-
ctio ſit. Verùm necdũ illi quic quam, ut uidetur, de appa-
rentibus, & refractione apertũ erat.
Abſurdũ etiam &
illud eſt, non ſuccurriſſe inquam ei ut dubitaret, cur ſolus
uideat oculus, & cæterorum nullum in quibus ſimulacra
appareãt. Conſpectum igitur eſſe aqueum, ueritati quidem
conſonum eſt: non tamen uiſio fit ut leſt aqua, ſed ut tranſ-
lucet: quod &
aẽri cõmune eſt.
Verùm aqua facilius, quàm
aër cõprehendi, atq; retineri poteſt.
Idcirco pupilla, &
oculus, ex aqua conſtant. Quod quidem &
experẽtia ipſa
latè patet: nam quod ſocietatis oculis effluere aſſolet, uide-
tur eſſe aqua. Quin &
in fœtibus nuper afformatis ocu-
li ſupra modũ ſplendent, reſulgentq́;. Atq;
in ſanguina-
rijs, albida portio oculi, opima, pinguisq́; ob id eſt, ut hu-
Et ob id oculus, minimè omniũ
partium corporis rigere ſolet: nemo enim unquam interna
parte oculi friguit. Exanguiũ uerò oculos tunica dura am-
bire ſolet, qua illos ab iniuria frigoris tuetur, atq; defendit.
Porrò illud omnino metas egreditur rationis, nẽpe con-
ſpiciendi uim exeũte quopiã uidere, & aut ad aſtra uſque
deduci, aut cùm ad uſq; certũ quoddã ſpatiũ proceßerit cũ
lumine externo uniri, atq; cõiungi ſicuti quidã aiunt.
Nam
iſto præstabilius id erat, nimirũ cõiunctionẽ in oculi prin-
cipio fieri. Quanquam &
id quoq;
ſtultũ eſt:
quid enim eſt
lumen lumini cõiungi, aut quonam pacto id eſſe poteſt?
enim quoduis cuiuis ſine diſcrimine cõiũgitur. Item qui in-
terdum lumẽ externo cõiungetur, cùm mẽbrana ipſa, inter
illa media ſit? De hoc igitur, uidelicet quòd ſine lumine
non uideatur, alibi diximus. Verũ ſiue lumen, ſiue aër id ſit,
quod oculũ, & rem cõſpectam interiacet:
motio ipſa quæ
per eũ fit, uiſionem efficit. Atq;
ratione euenit optima, ut
interna oculi portio, aquea ſit: nam aqua perſpicua eſt.
Vt autem extrà non ſine lumine uidetur:
ſic &
intra.
Perſpicuũ ergo eſſe oculum oportet, eundemq́;
aquam eſſe
neceſſe eſt, quãdo aër non eſt: nõ enim anima ipſa, aut ani-
mæ ſenſoriũ, in oculi extremo, ſed in parte, ut patet, interna
existit. Quãobrẽ neceſſe eſt, ut pars oculi interior, per-
lucida, & luminis exceptiua ſit.
Atq;
etiam hoc ex hiſ-
ce, quæ contingere ſolent, apertũeſt. Iam enim quidam ac-
cepto in prælio circa tempora uulnere adeò profundo, ut
porioculi, & meatus fuerint execti, ſeſe tenebris offundi,
quaſi extincta lucerna, putarũt: propterea quòd perlucida
pars oculi & uocata pupilla, abſciſſa, ceu laterna quædã,
fuit. Quare ſi in hiſce périnde euenit ut dicimus:
palàm
que ſenſorium uni elemento. Oculi enim partem cui ui-
dendi facultas data eſt, ex aqua constare existimandũ eſt: ex
aëre, id quod ſonos percipit: olfactũ, ex igni:
nam quod ol-
faciendi uim obtinet, id potẽtia eſt quod olfactus actu: ſen-
ſile enim ſenſum agere facit. Quare neceſſe eſt eundem
ſenſum potentia prius eſſe. Odor autem, non niſi fumi-
da quædã exhalatio existit, quæ profectò ignea eſt. Quo-
circa & peculiare ſenſoriũ olfactus in cerebro ſitum eſt:
nam rei frigidæ materia, potentia calida eſt.
Atq;
oculi ge-
neratio ad hunc ſeſe habet modum: nam oculus à cerebro
cõstitutus eſt, quod omniũ partium corporis humidißimũ,
frigidißimumq́; existit.
Cui autem tangendi tributa eſt au-
toritas, ex terra: cui guſtandi, ſpecies quædã tactus eſt.
Et
ob id ſenſorium eorũ, guſtus inquam, & tactus, haud pro-
cul à corde eſt: nã cor, cerebro ex aduerſo iacet, &
omniũ
partium corporis calidißimum eſt. Ac de ſenſarijs quidem
corporis partibus, hoc pacto definitum ſit.
Hîc Ā
de Colore determinat, oftenditq́;
vnumque,
que ſenſuum dupliciter dici.
_D_E ſenſilibus aũt cuiuſq;
ſenſorij, uerbi cauſa de co-
lore, ſono, odore, ſapore, et ta ctili, quodnam ſit eorũ
munus, atq; officiũ, &
quænam ſit cuiuſq;
ſenſorij actio,
uniuerſaliter quidem in libris de anima dictũ eſt: quidnam
uerò ſit quodlibet eorum, ceu quid color, quid ſonus, quid
odor, quid ſapor, & ſimiliter quid tactile, conſiderandum
eſt. Et primò quidem de colore agendum uidetur.
Vnum-
quodq; igitur, bifariam dici ſolet:
actu ſcilicet, &
poten-
tia, Verùm quonam pacto color, & ſonus actu ſenſibus
auditui idem ſint, aut aliud, in com-
mentarijs de anima dictum iam eſt: quid autẽ existens eorũ
quodq; ſenſum, actionemq́;
faciat, nunc dicamus.
Vtigi-
tur ibi de lumine dictum eſt, quòd perſpicui color per ac-
cidens ſit, ita hic quoq; dicendum:
nam corporis ignei præ-
ſentia in perſpicuo, lumen eſt, priuatio tenebræ. Quod au-
tem perſpicuitatem nuncupamus, id non aëri, aut aquæ aut
ulli elementorum proprium eſt: ſed eſt facultas quædã, &
natura communis, quæ ſeparabilis quidem non eſt, ſed in
illis eſt, atq; cæteris corporibus, alij plus, alij minus ineſt.
Quemadmodum igitur neceſſe eſt corporum aliquod eſſe
extremum, ita & huius.
Luminis itaq;
natura, in perſpicuo
indefinito eſt. Quòd autem perſpicuitatis corporibus in-
ſertæ extremitas aliqua ſit, certum eſt: quòd uerò ea color
ſit, ex hiſce quæ eueniunt patere poteſt. Nam color, aut in
termino reſidet, aut terminus eſt. Quocirca &
Pythago-
rei, ſuperficiem ipſam colorem appellabant: etenim color
in termino corporis inhabitat, ſed nequaquam terminus
corporis eſt: quanquam eandem eſſe naturam quæ extrà,
& intrà coloratur, putare oportet.
Porro aër, &
aqua,
colorata apparent: etenim aura, talis eſt.
Cæterum nec aër,
nec mare, eundem cominus, & eminus colorem ſortiuntur,
quòd ibi color in indefinito ſit. At in corporibus ipſis, niſi
id quod ea continet, ac ambit, mutationem aliquam affe-
rat, coloris apparitio definita eſt: idem igitur hic, &
illic
coloris ſuſceptiuum eſſe conſtat. Ergo perſpicuitas quate-
nus corporibus ineſt, ineſt autem plus, & minus:
omnibus
ut colore participẽt, in cauſa eſt. Cùm autem color in ter-
mino ſit, perſpicuitatis profectò terminus quidam erit.
Quare color, perſpicuitatis in corpore definito terminus
Sed &
perſpicuis ipſis ut aquæ, &
ſi quid aliud eiuſ-
modi eſt, atque hiſce, quæ colorem proprium habere ui-
dentur, in extremitate omnibus ſimiliter ineſt. In ipſa
igitur perſpicuitate, interdum id ineſt, quod in ipſo quoq; aëre lux efficere ſolet, interdum non ineſt, ſed perſpicui-
tas eo destituta eſt. Ergo quemadmodum in aëre, modò lu-
men, modò tenebræ inſunt, ita in ipſis corporibus albor,
& nigror innaſci aſſolent.
De cæteris autem coloribus
distinguendo quot modis fieri poßint, iam diſſerendum
eſt. Fieri enim poſſunt hoc pacto, albo, &
nigro, iuxta ſeſe
poſitis, ita ut utrunque inuiſibile ſit ob paruitatem, quod
ex ambobus reſilit, uiſibile reddatur: hoc enim, nec album
fieri, nec nigrum poteſt. At cùm neceſſe ſit colorem quen-
dam eſſe, & neuter horum eſſe poßit, mistum quẽdam co-
lorem, & coloris ſpeciem quãdam aliam eſſe neceſſum eſt.
Igitur plures eſſe colores præter album, & nigrum:
ad
hunc putes modum. Ac plurimos quidem proportione:
nam fieri poteſt ut tria ad duo, & tria ad quatuor, &
ita
per alios numeros, iuxta ſeſe ponantur. Alios uerò nulla
penitus proportione, ſed exceſſu quodam, ac defectu incõ-
menſili. Atque illos eodem utique quo concinentiæ modo,
ſeſe habere. Qui enim ſunt in numeris proportionis genus
eximium ſeruantibus, eos eſſe qui conſonantiarum modo
omnium ſuauißimi uidentur, ceu purpureus, & puniceus:
atque eiuſmodi paucos eſſe, eadem qua concentus pauci
ſunt, cauſa. Qui uerò non ſunt in numeris, reliquos eſſe.
Aut etiam colores omneis, tam certos, quàm incertos, in
numeris eſſe: atque hos ipſos cùm puri, ſynceriq́;
non ſunt,
quia non ſint in numeris tales euadere. Vnus igitur gene-
rationis colorum modus hic eſt. Secundus, quando alter
ut nõnunquàm pictores faciunt, colo-
rem alterum alteri clariori ſuperlinentes, ſicut cùm facere
uolunt ut quippiã in aëre, aut aqua eſſe uideatur: &
ut ſol
per ſe apparet albus, per caliginem, & fumum, puniceus.
Atq;
ita multi colores ad eundem, qui prius dictus eſt, mo-
dum erunt: namratio quædã ſuperiorũ ad inferiores erit.
Alij, nulla penitus ratione cõstabunt. Porrò dicere périnde
ut antiqui, colores eſſe defluuia, & tali de cauſa uideri, ab-
ſurdum eſt: nam ipſis neceſſariũ eſt, ut attactu ſentiri omnia
ſtatuant. Quare continuò præstat dicamus, ſenſum fieri,
quod à ſenſibili mediũ moueatur, quàm attactu, & de flu-
xibus. In illis igitur, qui iuxta ſeſe poni ſolent, ut inuiſi-
bilem accipere magnitudinẽ, ita inſenſibile tempus neceſſe
eſt, ut motionum acceßiones nos fugiant, & quia ipſi ſimul
apparent, unus eſſe uideantur. At in hiſce nulla eſt neceßis
tas: ſed color ille, qui in ſuperficie extat, cùm ſit immobilis,
& moueatur ab eo qui ſubsternitur, motionem pariet diſ-
ſimilem. Quocirca &
diuerſus apparebit, &
nõ albus, aut
niger. Atq;
isto pacto nibil obstat, quin color quidam
cõmunis appareat ijs, qui procul abſunt. Quare ſi fieri
nequeat ut ulla magnitudo ſit inuiſibilis, ſed omnis ex quo-
dam ſpatio uiſibilis habeatur, quænam erit hæc colorũ mi-
ſtio? quòd enim nulla magnitudo ſit inuiſibilis;
poſt hæc
conſyderabimus. Quòd ſi corporũ mistio aliqua ſit, nõ
ſolùm périnde fit, ut quidam putant, uidelicet minimis, ſed
nobis per ſenſum incognitis, iuxta ſeſe poſitis, ſed prorſus
omnino cõfuſis: quemadmodum in de mistione cõmentario
uniuerſim de omnibus diximus. Illo enim modo ea ſolùm
miſcẽtur, quæ in minima diſtribui poßũt, ut homines, equi,
ſemina: quandoquidẽ hominũ homo, minimũ eſt:
equorũ,
Quare horum iuxta poſitione, cõpoſitorum multi-
tudo mista eſt, unum autem hominẽ uni equo mistum eſſe
nequaquàm diximus. At quæcunque in minima diuidi ne-
queũt, quæ ipſa profectò ut miſceãtur aptißima ſunt, fieri
non poteſt ut eorũ mistio ad hunc fiat modum, ſed fit quia
prorſus miſceantur: quod qua uia, ac ratione fieri queat
dictũ eſt anteà, ubi de mistione agebamus. Cæterùm quæ
neceßitate eueniat, ut cùm miſcentur, illa colores quoq; mi-
ſceantur, atq; hãc eſſe principem cauſam cur colores mul-
ti ſint, & non ſuperpoſitionem, aut iuxta poſitionem, per-
ſpicuũ eſt: non enim è longinquo quidem, non autem è pro-
pinquo, mistorũ color unus apparet, ſed undelibet. At cõ-
plures ideo colores erunt, quòd quæ inter ſeſe miſcentur,
ea multis miſceri rationibus contingit. Atq;
alij in nume-
ris, alij in exuperatione ſolùm: &
cætera ad eũ ipſum mo-
dum, quem in iuxta poſitis, ſuperpoſitis´ ue coloribus, dice-
re cõtingit. Ac de hiſce quidẽ, quæ miſceantur, alibi quoq;
determinatum fuit.
Quam autem ob cauſam colorum ſpe-
cies, item ſaporum, ſonorũq́;, finitæ ſint, &
non infinitæ,
postea docebimus. Quid igitur ſit color, &
quamobrem
colores ſint multi, explicatum iam eſt. De ſono autem, &
uoce, tractauimus prius in libris de Anima.
Hîc Ā
sapore determinat.
_DE_ odore uerò, &
ſapore, nunc agendum:
nam eadem
ſerme affectio eſt, ſed non in eiſdem uterque existit. Porrò ſaporum genus, quàm odorum, nobis euidentius eſt.
Cuius cauſa eſt, nos habere olfactum cæterorum animaliũ
olſactu inſeriorem, & ominum ſenſuum, qui in nobis ipſis
ſunt, ſtupidißimũ: ta ctum uerò ſuperiorem, &
omniũ ex-
guſtatum autem, tactum quendam eſſe.
Igitur
aqua, ſuapte natura inſipidaeſt. Neceſſe autẽ eſt, aut aquã
in ſe omnia ſaporum genera ob exiguitatem inſenſibilia,
uti Empedocles aſſerit, continere: aut in aqua ta lem mate-
riam ineſſe, quæ quaſi ſemina gignendi, ſaporem generi-
bus ſuppeditet, & omnia ex ea generari, ſed alia ex alia
parte: aut ſi aqua nullam ſubeat differentiã, cauſam agen-
tem ſoli, & calori tribuere.
Cæterùm ex hiſce illud eſſe
falſum, quod Empedocles affirmat, perquàm facile depre-
hendatur. Nam ſapores calore immutariuidemus, ſi ſru-
ctus ex arbore decerpti, ſoli exponãtur, aut igni: ut intel-
ligatur eoſdem non quòd ab aqua quippiam contrahant,
ſed quòd in ipſis fructibus in alios uertantur, tales efficit: item quoties cauſa temporis diluta pars exhalatur, ex dul-
cibus austeros, & amaros, &
omnimodos fieri:
necnõ ubi
decoquuntur, in omnia propè dixerim ſaporum genera
trãſmutari. Conſimiliter &
illud, aquam eſſe materiam,
quæ gignendis ſaporibus ſemina præſtet, de numero corum
eſt, quæ fieri nequeunt: uidemus enim ex eadem re, ceu ex
eodem cibo, ſapores diuerſos fieri. Rcliquũ itaq;
eſt, ſapo-
res ideo permutari, quòd aqua quippiam patiatur. Sed
quòd aquanõ ui ſola caloris ſacultatem eam imbibat, quã
ſaporem uocamus, hinc patere poteſt. Nam cùm aqua li-
quidorum omnium tenuißima ſit, atq; ipſum etiam oleum
tenuitate ſuperet, quanquàm oleũ plus quàm aqua disten-
di poteſt, quòd oleum lentũ, uiſcoſumq́; ſit, aqua uerò re-
mittens, & fragilis (Qua retione etiam fit, ut ægrius aqua
manu, quàm oleum, contineri ſoleat) & ea ipſa ſola, dum
calefit, minime craſſeſcere uideatur, certum eſt ſapores al-
teram quandam cauſam habituros eſſe, quòd omnes craſ-
nis habeatur. Porro quotquot ſapores in fructibus ſunt,
ijdem in ipſa quoq; terra ineſſe uidentur.
Quapropter &
plurimi ueterum natura interpretum dixere, talem eſſe
aquam: qualis eſt terra per quam meat.
Idq́;
in aquis ſalſis
maximè ſpectari poteſt: nam ſal, ſpecies quædã terræ exi-
ſtit. Quocirca quæ per cinerem, qui amarus eſt, tranſmit-
tuntur, ſaporem ingerunt amarum: &
quæ per alia, alium.
Necnon è fontibus, quidam ſunt amari, nonnulli acidi, alij
uarijs alijs ſaporibus præditi. Quapropter rationi conſo-
num eſt, ut ſaporum genus in plantis præcipuè gignatur:
nam humidum, périnde ut cætera, pati à ſuo contrario na-
tum eſt: ſiccum autem, ei contrarium eſt.
Vnde fit, ut etiam
ab igni quippiam patiatur: ſiquidẽ ignis, natura ſiccus eſt.
Quanquàm calidum igni peculiare eſt, ſiccũ terræ:
uti
in commentatione de elementis diximus. Nihil itaq;
quate-
nus ignis ſit, aut aqua, aut quippiam aliud, agere, aut pati
natum eſt: ſed omnia, quatenus contrarietatem ſubeunt, ea-
tenus agunt, patiunturq́;. Vt igitur qui colores, ſuccos' ue
in aqua eluũt, talem reddere aquam aſſolent: ſic ipſa quoq;
natura, cùm in humore partem ſiccam, terrenamq́;
diluit,
aut per eundem humorẽ percolat, & calore incoquit, hu-
mori qualitatem quampiam inſerit. Quæ non niſi ſapor
eſt, id eſt, affectio quæ à prædicto ſicco in humore genita,
gustatum qui in poteſtate ſit, ad actum demutat: nam ſen-
tiendi uim, quæ prius poteſtate erat, eodem perduci: cùm
ſenſio, nõ diſciplinæ ſed contemplationi, reſpondeat. Cæ-
terùm ſapores non cuiuſuis ſicci, ſed eius quod alere poſ-
ſit, aut affectiones eſſe, aut priuationes, hinc ſumendum,
quòd nec ſiccum ſine humido ſit, nec contrà, humidum ſine
neutrum enim horum animantibus, aut plantis ipſis
cibus eſſe poteſt, ſed quod ex utriuſque mistura conſurgit.
Qumetiam in genere cibi, quem animalia ingerũt, quæ
è ſenſilibus tactilia ſunt, ea incrementũ faciũt, atq; decre-
mentum. Etenim id quod ingeritur, horum cauſa eſt, qua-
tenus calidum eſt, aut frigidũ: nam calor, &
frigus, auctio-
nem efficiunt, atque decretionem. Alit autem, quatenus
guſtabile eſt: omnia nanque dulci aluntur, uel ſimplici, uel
commisto. Sed de hiſce in libris de generatione definien-
dum eſt: nũc tamen quãtum neceſſe ſit, ea tangamus opor-
tet. Nam calor, ut auget, ita etiam alimentum præparat:
atq;
quod leue eſt, attrahit:
quod uerò ſalſum, amarumq́;
,
ratione ponderis relinquit. Quod itaque exterior calor
in extraneis corporibus efficit, hoc idem interior in animã-
tium, plantarumq́; natura efficere ſolet.
Vnde fit ut ea dul-
ci ſapore alãtur. Cæteri tamẽ ſapores, périnde ut ſalſus, &
acutus, pro condimento cibis admiſceri ſolent: at isti, ut re-
trahant: quia quod dulce eſt &
innatat, nimium alit.
Por-
rò quẽadmodum colores ex albo & nigro commistis pro-
ueniunt, ſic & ſapores permistione dulcis, &
amari exul-
tant. Quin &
ſecundum proportionem, quòd plus, mi-
nus' ue adſit, ſinguli producuntur: ſiue ſecundùm numeros
quoſdã mistionis, & motus, ſiue etiã indefinitè.
Qui ue-
rò uoluptatem important demisti, hi ſoli in numeris ſunt.
Pinguis igitur ſapor, ſpecies dulcis eſt:
ſalſus uerò &
amarus, idem ferè ſunt: acris, austerus, acerbus, &
acidus,
intermedij. Quãdoquidem ſaporũ, &
colorũ ſpecies, ferè
numero pares ſunt: nam utrorumq;
ſpecies, ſeptem haben-
tur: ſi quis, uti conſentaneum eſt, fuſcum colore non alium
quàm nigrum poſuerit. Reliquum enim eſt, ut flauus co-
Puniceus uerò, purpureus, uiridis, &
cæruleus, album
& nigrum interiacent:
cæteri:
ex horum mistura gignun-
tur. Item quẽadmodum nigrum, albi in diaphano, id eſt
translucido corpore priuatio eſt: ita ſalſum, &
amarum,
dulcis in humore, qui alere poßit. Vnde fit, ut etiã cinis
deustorum omnium, amarus ſentiatur: utpote à quibus id
quod potui idoneum erat, exactum ſit. At Democritus,
& è naturæ interpretibus, qui de ſenſu diſſeruere pluri-
mi, abſurdißimum quippiã cõmittunt: nam ſenſilia omnia,
tactilia ſaciũt. Quanquàm ſi hoc ita ſit, certũ eſt omneis
alios ſenſus tactum quendã eſſe: quod fieri nõ poſſe, nequa-
quam difficile eſt internoſcere. Præterea ſenſilibus hiſce
quæ ſenſibus omnibus cõmunia ſunt, tanquã proprijs utũ-
tur: etenim magnitudo, figura, &
aſperitas, &
læuor, &
acuties, & obtuſitas, quæ moli cõpetit, ſenſibus communia
ſunt: quòd ſi nõ omnibus, ſaltẽ tamen uiſui, &
tactui.
Qua-
propter & circa hæc falluntur:
circa propria uerò, ceu ui-
ſus circa colores, & auditus circa ſonos, nequaquam errare
ſolent. Sunt etiã qui propria redigũt ad ista, ſicuti Demo-
critus. Is enim, candorẽ quidẽ leuitatẽ, &
nigrorẽ ſcabri-
tiem eſſe affirmat: ſapores autem figuris tribuit.
Atqui co-
gnoſcere cõmunia, aut ad nullum ſenſum, aut ad uiſum po-
tius ſpectat. Si ergo ad gustum potius ſpectaret, cùm exa-
ctißimi ſenſus ſit in ſingulis generibus tenuißima quæq; di-
ſcernere, oporteret ſanè gustũ cùm cætera communia ma-
ximè ſentire, tum figurarũ arbitrum eſſe perſpicacißimũ. Ad hæc ſenſilia omnia, cõtrarietatem ſortita ſunt:
nam in
coloribus, albus nigro contrarius eſt: in ſaporibus, dulcis
amaro. Figura uerò figuræ non uidetur eſſe contraria:
cui
Prætereà cùn@
figuræ ſint innumeræ, ſapores quoq; innumeros eſſe neceſ-
ſe eſt, quod eſt impoßibile: cur enim è ſaporibus, quidam
ſentiretur, quidam minimè? Ac de ſapore quidẽ, &
guſta-
bili, diximus: cæteræ nanq;
ſaporum affectiones, in cõmen-
tatione de plantis, propriam nactæ ſunt conſiderationem.
Hîc Ā
odori
cum ſapore cognationem eſſe.
_E_Odem modo &
circa odores intelligamus oportet.
Quod enim ſiccitas in bumido facit, hoc in alio ge-
nere itidem facit, in aẽre inquam, & aqua:
de quibus, nunc
pellucidum cõmuni ratione dicitur: olfactile tamen eſt non
quatenus pellucet, ſed quatenus ſapidæ ſiccitatis diluendæ,
ac diffundendæ uim ſortitur. Nam non in aëre modo, ſed
etiã in aqua olfactio fit. Id aũt tam in piſcibus, quàm in te-
ſtaceo animaliũ genere, palàm eſt: nã piſces olfacere uiden-
tur, quamuis nec aér in aqua ſit (nam ſimul ac aër in aqua
gignitur, emergere aſſolet) nec ipſi reſpirẽt. Si quis igitur
utraq;, aërem ſcilicet, &
aquam, humida poſuerit:
ſaporo-
ſæ profectò ſiccitatis natura in humido existens, odor erit:
& quod tale fuerit, olfactile.
Quòd autem affectio ipſa
à re ſapida pendeat, per ea quæ odorẽ habent, & quæ odo
ris expertia ſunt, patere poteſt. Ipſa etenim elementa, ceu
ignis, aër, aqua, terra inodora ſunt: proptereà quòd ſua
tam ſicca, quàm humida ſapore carent, niſi misturam reci-
piant. Qua etiam de cauſa, mare odorem habet:
iam enim
ſaporis, & ſiccedinis quippiã imbibit.
Et ſal, nitro odo-
ratior eſt: id quod oleo, quod è ſale exprimi conſueuit, de-
claratur: nitrum uerò, terroſius.
Lapides quoque inodori
ſunt quia inſipidi. Ligna contrà, odora:
quia ſaporem cõti-
at inter hæc, quæ aquoſa ſunt, eaminus odorata ſunt.
Item è genere metallico, aurum inolidum eſt:
nullum enim
ſaporem obtinet. Aes autem &
ferrum, olida:
at ubi hu-
mor per ustionem abſumptus eſt, recrementa omniũ (Græ-
ci ſcorias uocant) inodoratiora redduntur. Argentũ uerò,
& ſtannum, his quidem magis odora ſunt, illis uerò mi-
nus: aquoſa enim ſunt.
Cæterùm nonnulli fumidam exha-
lationem quæ terræ, & aëri communis eſt, odorem eſſe pu-
tant: atq;
hi omnes, de odore in hanc eunt ſententiam.
Et
ob id Heraclitus hoc dixiſſe uidetur: quòd ſi omnia quæ
ſunt, euaderent in fumum, nares ea dinoſcerent. Ad odoren@
autem uniuerſi accedunt, dicentes cum eſſe alij uaporem,
alij exhalationem, alij utrunq;. Eſt autem uapor, humiditas
quædam. Fumida uerò exhalatio, uti iam diximus, cõmunis
aëri, & terræ eſt.
Et ex illo quidem fit aqua, ex hac uerò,
ſpecies quædam terræ. At neutrum horum, odor eſſe uide-
tur. Nam uapor, ad aquam pertinet:
fumida exhalatio, in
aqua fieri nequit: odorantur autem &
quæ ſunt in aqua,
uti dictũ iam eſt. Prætereà, exhalatio périnde dicitur, atque
defluxio: ſi ergo iſta nõ probè dicitur odor, necilla.
Quòd
igitur humor tum aèaër ſuaptenatura hume-
ctus eſt) tum aquæ recipere, ac pati quippiã à ſapida ſicci-
tate poßit, haud obſcurum eſt. Præterea ſi diluta quaſi
ſiccitas périnde in humidis agat, atque in aëre, palàm eſt
oportere odores ſaporibus eſſe proportionales. Immo
uerò, iam hoc in quibuſdam accidit. Nam odores, &
aërei
ſunt, & dulces, &
auſteri, &
acerbi, et pingues.
Quin &
putidos, amaris ſaporibus analogos dicas. Quocirca quẽ-
ædmodum ſapores amari ægrè deglutiuntur, ita odores pu-
tidi non ſine fastidio hauriri naribus aſſolent. Clarũ itaq;
aqua eſſe.
Ob idq́ frigus, &
concretio, ut ſapores hebetant, ita odo-
res abolent: quippe quæ calorem illum deleant qui mouen-
di uim obtinet, atq; creandi.
Porrò olfactilis duæ ſunt ſpe-
cies: non enim non ſunt, ut quidam aiunt, ſed ſunt:
determi-
nandum autem eſt, quomodo ſunt, & quomodo non ſunt.
Nam odorũ, alij ſaporibus reſpondent, ut diximus, & per
accidens cum oblectatione, aut fastidio ſentiuntur: nã quia
ſapores ſunt affectiones partis altricis, eorum odores eſu-
rientibus ſuaues occurrunt, repletis uerò, & nihil deſide-
rantibus non ſuaues: quo tempore, ne cibus quidem ille, qui
odoribus differtus eſt, ſuauis habetur. Quare isti quidem,
ut diximus, ex accidenti commotionem uoluptatis, aut dolo
ris afferunt: unde fit, ut omnibus cõmunes animalibus ſint.
Alij per ſe uoluptifici ſunt, nempe qui è floribus ſpirãtur:
nihilo enim magis, minus'ue ad edendum prouocant, nec
quicquam ad cibicupiditatem excitandum conferunt, quin
potius obſunt: nam illud uerum eſt, quod ait Stratis, Euri-
pidem taxans, Ne admiſceas unguentum, ubi lentem co-
quis. At qui nunc tales facultates potionibus demiſcent, ij
conſuetudine uoluptatem ipſam tantiſper urgent, quoad è
duobus ſenſibus oblectatio quaſi una, & ab uno proue-
niens exultet. Hoc igitur olfactile, homini peculiare eſt:
illud uerò quod ſaporum generi reſpondet, cæteris quoq;
animantibus promiſcuum, ut antè retulimus. Atq;
illud,
in ſpecies ſecundum ſapores diuiditur, quòd per accidens
delectationem afferat: hoc, minimè:
quòd eius natura per
ſe iucunda ſit, aut molesta. Cauſa quãobrem talis odor fa-
miliaris, ac proprius homini ſit, à cerebri refrigeratione
petenda eſt. Nam cùm cerebrũ ſuapte natura frigidum ſit:
ſanguis, qui circa ipſum in uenulis habetur, tenuis qui-
dem, & purus:
ſed facilè refrigerabilis fit (qua de cauſa &
cibi diuaporatio, ratione loci refrigerata, fluxiones mor-
bidas committit) hominibus auxilio ut ſanitatem tueantur,
talis ſpecies odoris existit: eius enim nulla alia, quàm hæc,
functio habetur: hanc autem apertè exercet.
Nam cibus
tam ſiccus, quàm humidus delectabilis exiſtens, plerunque
morbos excitat: at qui præ odore, qui per ſe bene oleat de-
lectabilis eſt, is utcunq; homines habeãt, ſemper propè di-
xerim utilis aduenit. Obidq́ ſenſus eius, per reſpirationem
non omnibus, ſed hominibus, & è ſanguineo genere qua-
drupedibus, ac ijs quæ uberius aë
fieri uidetur. Cùm enim odores propter leuitatem caloris,
qui in eis eſt, ad cerebrum aſcendunt, locus iſte incolumius
habere ſolet: quando uis odoris per naturam calida eſt.
Natura autem, ſpiratione abutitur ad duo:
ex instituto, ad
opitulandum intraneis partibus pectoris: præter institutũ,
ad odores excipiendos: nam ſpirante homine, natura quaſi
obiter, per nares motum facit. Eiuſmodi uerò odoris genus
naturæ hominis proprium eſt, quòd homo inter animantia
maximum proportione corporis, humidißimumq́; cere-
brum habeat: ob id enim &
è cũctis animantibus unus, flo-
rum, taliumq́; rerum odores ſentit, &
eiſdem gaudet:
nam
calor eorum, ac motio, exuperationi humiditatis, & frigi-
ditatis loci illius commenſu quodam reſpõdet. Cæteris au-
tem pulmone præditis, per reſpirationem ſenſum alterius
generis odoris, natura conceßit, ut ne duo ſenſoria face-
ret: unum enim ſufficit, quandoquidem ut homines utrunq;
olfactile reſpirando olfaciunt, ita hæc alterum ſolum.
Quæ uerò non ſpirant, olfactilis ſenſum habere, in aper-
Etenim piſces, totumq́;
inſectorum genus, exactè
uel eminus, etiam ſi multum distent, cibum ſibi peculiarem
ſentiſcunt propter alimentariam ſpeciem odoris, ut mel
apes, & paruarum formicarum genus, quas quidam culi-
ces dictos muliones appellant: &
è marinis purpuræ, &
pleraq; alia id genus animalia, ſuum cibum propter odo-
rem acriter ſentiunt: quo uerò ſentiant, non périnde ma-
nifestum eſt. Quocirca dubitauerit quiſpiam quo per-
cipiant odorem, ſi reſpirãtia quidem unico, ſimpliciq́; mo-
do odorentur (id enim in omnibus quæ ſpirant, continge-
re uidetur) ex illis autem nullũ reſpiret, tametſi odorari
ſoleant: niſi quidam alius præter illos quinq;
ſenſus habea-
tur. At hoc fieri nequit:
nam ipſius olfactilis, olfactuseſt.
Illa uerò hoc ſentiunt, ſed forſitan non eodem modo:
ſed
reſpirantibus quidem, ſpiritus id quod instar operculi cu-
iuſdam ſuperpoſitum eſt, aufert: unde fit, ut quando non
reſpirant, nullum odorem ſentiant: non reſpirantibus au-
tem, hoc natura denegauit. Et quidem hac in re périnde
atque in oculis euenit: nam ex animantibus, quædam palpe-
bras habent, quibus non apertis cernere nequeunt: quædam
nempe quibus duri ſunt oculi, eiſdem carẽt. Quocirca nul-
lo indigent quod eas aperiat: ſed protinus ex quo ſpatio
fieri poteſt ut uideant, uident. Conſimiliter &
è cæteris
animantibus quodlibet, neq; odorem rerum per ſe grauiter
olentium auerſatur, niſi quid fortè occurrat, quod illi per-
niciem afferre poßit: ab his autem périnde ut homines exa-
minatur: &
quemadmodum homines alitu prunarum gra-
uedinem capitis contrahunt, & plerunq;
ſuffocãtur, ita
& illa, ui ſulphuris, bituminoſarumq́;
rerũ fugitant, quòd
malè afficiantur, & interdum extingui ſolent.
Neq;
ipſam
mæ grauiter oleant, niſi quid illi ad irritandam gulam, ci-
buḿ ue ſumendum conferat. Videtur autem &
ipſe ſenſus
olfactus, cùm ſenſus numero concludantur impari, & nu-
mer us impar medium obtineat, eſſe me dius inter eos, qui
tangendo ſuo munere funguntur: quales ſunttactus, &
gu-
ſtus: &
eos qui intercedente aliquo ſentiũt, cuiuſmodi ſunt
uiſus, & auditus.
Quapropter &
ipſum olfactile, affectio
quædam nutritiuorum eſt: hæc autem in eodẽ genere ſunt.
Quin &
audibilis, &
uiſilis.
Vnde fit ut animantia, tum
in aëre, tum in aqua odorentur. Quare ipſum olfactile, his
utriſque commune quippiam existit, quod & tangibili, &
audibili, atq; per ſpicuo ineſt.
Quo etiam fit, ut non ab
re per ſimilitudinem quandam dicta ſit eſſe: quaſi tinctura
quædam, & collutio ſiccitatis in humido, &
fluido.
Quo-
modo igitur olfactilis ſpecies dicere conueniat, & quomo-
do non conueniat, hactenus dictum ſit. Quod autem qui-
dam Pythagoræi dicunt, aſſerentes nonnulla odoribus ali,
haud quaquam rationi conſonum eſt. Nam primò quidem
uidemus, oportere cibum eſſe compoſitum: etenim ea quæ
aluntur, ſimplicia non ſunt. Quocirca &
è cibo ſuperua-
canea quædam gignuntur, aut intra illa, aut extra quomo-
do plantis accidit. Déinde, nec aqua ipſa per ſe, &
incom-
mista, alere ſolet: cùm oporteat id quod ex aliquo cõstitua-
tur corpulentum eſſe. Sed &
adhuc multò minus conſenta-
neum eſt, aërem corporari. Præterea omnibus animalibus
locus ineſt, qui cibum recipiat, à quo ipſam corpus alimo-
niam attrahit: at olſactilis ſenſoriũ, in capite ſitum eſt.
Itẽ
illud unà cũ ſpiritoſa exhalatione in greditur: quare ad ſpi-
randi officinam cõmeabit. Quod igitur olſactile, quatenus
ſed quod
ad ſanitatem, & per ſenſum, &
per ea quæ diximus pate-
ſcit. Quare quod eſt ſapor in nutritiuo, &
ad ea quæ nu-
triuntur, id eſt olſactile ad ſanitatem. Per ſingula igitur
ſenſoria definitum ſit, atq; pertractatum hoc modo.
Hîc Ā
_DV_bitauerit autẽ quiſpiam, quæretq́;
ſi corpus omne
in infinita diuidatur, ſenſiles´ ne etiam affectiones,
ceu color, ſapor, odor, ſonus, grauitas, leuitas, frigiditas, ca-
liditas, durities, & mollities, in infinita diuidẽtur, an id fieri
nequeat? Quoniam ſingula quæq;
ſenſilis affectio, ſen-
ſum facere poteſt: cũ ex eo quod pellere ſenſum irritareq́;
poßit, hoc nominis ſortita ſit.
Quare neceſſariũ eſſet, ipsũ
quoq; ſenſum in infinita diuidi, necnon ſenſibile omne ma-
gnitudine præditũ eſſe: quandoquidem fieri non poteſt, ut
quis quod albũ quidem ſit, ſed nõ quantum, cernere queat.
Nam ſi ita non ſit, continget corpus aliquod eſſe, quod ne-
que colorem habeat, neq; grauitatem, neq;
aliam ullam id
genus affectionem: quare neque ſenſile prorſus erit:
etenim
illæ, ſenſilia ipſa ſunt. Senſile ergo non è ſenſilibus compo-
ſitum erit. At neceſſarium eſt, ipſum è ſenſilibus compoſi-
tum eſſe: nõ enim è mathematicis componitur.
Præterea
qua parte agnoſcemus ea, atque dijudicabimus an mente,
ſiue intellectu? At intellectilia non ſunt:
non enim intelle-
ctus externa ea, quæ ſub ſenſum minimè cadunt, intelligit.
At ſi hæc ita ſeſe habeant, astipulari uidentur hiſce, qui
magnitudines ſaciunt indiuiſibiles: ad hunc enim modum
ratio ipſa diſſoluatur. Verùm hæc impoßibilia ſunt:
di-
ctum eſt autem de ipſis in diſſertatione de motu. Eorum
cur ſpecies &
coloris,
& ſaporis, &
ſonorum, &
cæterorum ſenſilium, finitæ
ſint. Nam quæ extrema obtinent, eorũ extranea finita ſint
neceſſe eſt: ipſa porrò contraria, extrema ſunt:
omne au-
tem ſenſile, contrarietatem poßidet: uerbi cauſa, color, al-
bum & nigrum:
ſapor, dulce &
amarũ, &
reliqua omnia
ad hunc modum. Ipſumigitur continuum, in infinita qui-
dem inæqualia infinita uerò æqualia ſecatur: quod autem
non per ſe continuum eſt, infinitas ſpecies. Cùmigitur affe-
ctiones ipſæ, ſpecies appellandæ ſint, atq; in hiſce conti-
nuitas ſemper inſit: ſumendum eſt eſſe potentia, &
actu,
differre. Obidq́;
decies milleſimam milij partem uiſam
latere, quamuis aſpectus ſeſe applicet ad milium: &
ſo-
num in die ſi itidem latere, quamuis auditus totum conti-
nentem modulum exaudiat. Nam interuallũ illud, quod
ſeſe ab intermedio ad extremos porrigit, latere ſolet. Con
ſimiliter & in cæteris ſenſilibus, illa quæ admodum exi-
gua ſunt: ubi enim ſeparata ſuerint, potentia uiſibilia
ſunt, actu minimè: etenim linea pedalis actu iam diuiſa,
bipedali potentia ineſt. Tantillæ autem exuperantiæ, ſepa-
ratæ, ratione optima in continentia ipſa diſſoluentur, non
aliter quàm ſi quis modicum ſuccum in mare effundat. Verumenimuero cùm exuperantia ſenſus nec per ſe ſenſi-
lis ſit, nec ſeparata (ea enim in ſenſu exactiore potentia in-
eſt) neq; tantillum ſenſile ſeparatũ ſentiri actu poterit, at-
tamen ſenſile erit: iam enim potẽtia ſenſile eſt, &
actu erit,
ubi toti acceſſerit. Nõnullas igitur magnitudines, affectio-
nesq́; latere, et quã ob cauſam:
item quomodo ſenſiles ſint,
& quomodo nõ ſint, dictum eſt.
Vbi uerò adeò tot iam in-
ſunt, ut actu ſenſiles ſint, & non ſolùm in ipſo toto, ſed etiã
colores, &
ſapores, &
ſonos numero finitos
eſſe neceſſe eſt. Dubitauerit porrò quiſpiam, utrũ aut ſen-
ſilia ipſa, aut motiones ab eis profectæ, utrouis modo ſen-
ſio fiàt, ubi operantur, prius ad medium deueniant, quòd
tam odor, quàm ſonus agere uidetur: qui enim in ppinquo
eſt, is prius odorem ſentire ſolet: atq;
ſonus, diutile poſt ictũ
ad aureis peruenit. Num ego ſic de eo quod uidetur, &
lu-
mine ſentiendum, quemadmodum & Empedocles aſſerit,
dicens lumen quod à ſole profluit, prius ad medium, quàm
ad ipſum oculum, aut ad terram deuenire? Id quod ratione
optima contingere uidetur. Nam id quod cietur, alicunde
aliquo cieri ſolet. Quare neceſſe eſt, tempus aliquod exul-
tet, in quo ab altero ad alterum cieatur, at tẽpus omne, di-
uiſibile. Quare erat quando nondum uidebatur:
ſed adhuc
ferebatur in medio radius. Et quamuis omnia audiant ſi-
mul & audierint, &
omnino ſentiant, &
ſenſerint, atque
ſenſionum nulla ſit generatio, ſed abſque generatione exi-
ſtant: tamen nibilominus illa perinde habebunt atq;
ſonus,
quiictu iam facto nondum apud auditum eſt. Hoc autem
& ipſa literarum afformatio declarat, quaſi latio in me-
dio fiat: non enim audiuiſſe uidemur id, quod dictum ſit:
quia aër motum ſubiens, afformetur.
Nunquid igitur &
color, & lumen, hoc idem factitant?
non enim ex ijs, quæ
æquabili interuallo distant, alterum cernit, alterum cerni-
tur, eo quòd modo quodam ſeſe habeãt, cùm minimè opor-
teat utrunq; certo loco eſſe:
quoniam in ijs quæ intercape-
dine æquabili diſiunguntur, nihil refert, ſine propè, ſiue
procul à ſeſe ſint. An ſono &
odori hoc ipſum euenire cõ-
ſentaneum eſt? nam périnde ut aër, &
aqua, continua qui-
dem ſunt, ſed tamen motio utriuſq; partita eſt.
Quocirca
nouißimus audiunt,
olfaciuntq;. Videtur autem quibuſdam, hoc quoq;
diffi-
cultatem habere. Quidam enim aiunt eſſe impoßibile, ut
alius idem quod alius audiat, aut uideat, olfaciat´ ue: quan-
doquidem fieri non poteſt, ut unum multi: &
ſeorſum exi-
ſtentes audiant, aut olfaciant: idem enim ſeiunctum à ſeſe,
ſeparatumq́; eſſet.
An quod primò quidem mouit, ceu
tintinabulum, aut thus, aut ignem, unum & idem numero
omnes ſentiunt: quod autem iam proprium eſt, numero
aliud, ſpecie uerò idem? Quocirca, plures ſimul uident,
& odorantur, &
audiunt.
Cæterùm hæc, neq;
ſunt cor-
pora, ſed affe ctio, & motio quædam (alioqui nequaquam
iſtud eueniret) neq; ſine corpore.
De lumine uerò, alia
ratio eſt: nam lumen, eſſentia quædam, &
non motio, exi-
ſtit. In ſumma, non périnde in alteratione res habet, atq;
latione.
Nam lationes, iure optimo prius in medium per-
ueniunt: uidetur autem ſonus eſſe motio cuiuſpiam, quod
lationem ſubeat. Quæ uerò alterantur, neutiquam ſimi-
liter faciunt: contingit eum quippiam uniuerſim alterari,
& non dimidium prius, ceu aquam omnem ſimul concre-
ſcere. Sed enim nonnunquam, dum calefit, aut concreſcit,
pars alteri proxima, ab ea cui bæret, afficitur : prima uerò
ab ipſo alterante immutari aſſolet, nec neceſſe eſt, eam ſi-
mul & uniuerſim alterari.
Porrò ſi in humore degeremus,
ſapor ut odor eſſet, & adhuc lõgiore interuallo, antè quàm
eũ tangeremus, ſentiretur. Ratione quoq;
optima euenit, ut
ſenſoria, quæ nõ niſi aliquo intercedente medio functiones
ſuas exercent, non ſimul patiantur, præterquàm in lumine,
propter id quod dictũ eſt: propter quod idem etiam de ui-
ſione ſentiendum eſt, nam lumen ipſum, uiſionem efficit.
Hîc oftẽdit Ā
omne quod ſentitur diuiſibile eſſe:
quodq́;
eſt indiuiſibile non eſſe ſenſibile.
_ES_t autem &
alia quædam talis circaſenſus, dubitatio,
utrum cõtingat duos ſimul ſentire in eodem, & indi-
uiduo tempore, necne. Planè ſi ſemper ualidior motus debi-
liorem elidat (Ex quo fit, ut quæ ob oculos diuerſantur,
non percipiant qui fortè uehementer quippiam meditãtur,
aut trepidant, aut ingentem ſonitum exaudiunt. Hocitaq;
constitutum ſit, &
illud nempe ſingula melius ſentiri ſim-
plicia, quàm commista, ut colorem, mel & uinũ meracum,
quàm temperatum: &
neten ſolam, quàm in conſonantia
diapaſon, quod ſeſe uicißim offundãt: id quod factitare ſo-
lent ea, ex quibus unum quoddam diſſultat) ſi ſemper, in-
quam, ualentior motus infirmiorem depellat, neceſſe eſt ſi
ſimul ſint, etiam illum minus ſenſilem eſſe, quàm ſi ſolus eſ-
ſet, cùm ab eo minor intermistus quippiã detrahat, ſi ſim-
plicia omnia probius ſentiantur. Si ergo motus æquales
ſint, ac diuerſi, neutrius erit ſenſio: nam alter alterũ offu-
ſcat, nec ſimpliciter ſentiri poſſunt. Quare aut nulla erit
ſenſio, aut ex utriſq; alia emerget:
quod etiam effici uidetur
ex hiſce quæ confunduntur, in quodcunq; mista fuerint.
Cùm igitur ex nonnullis quippiam fiat, ex nonnullis non
fiat, talia autẽ ſint quæ diuerſis ſubijciuntur ſenſibus (nam
ea miſceri ſolent, quorum extrema ſunt contraria: at ex al-
bo, & acuto, unum fieri nequaquam contingit, niſi per ac-
cidens, & non uti ex acuto, &
graui, concentus exultat)
nullatenus profectò contingit ea ſimul ſentiri. Nam ſi mo-
tus ipſorum ſint æquales, mutuò ſeſe obliter abunt, cùm ex
eis unus nõ fiat: ſi uerò inæquales, præſtantior ſenſum effi-
ciet. Præterea, anima potius ſimulduo quorũ unus eſt ſen-
graue, uno ſenſu ſentiret:
quia motio
unius ſenſus, eadẽ inquam eiuſdem potius ſimul fiat, quàm
duorum, ceu uiſus, & auditus.
At fierinon poteſt, ut ea uno
ſenſu duo ſimul ſentiant, niſi mista fuerint: nã miſtura ipſa
eſſe unũ aſſolet: unius autẽ, unus eſt ſenſus:
unus uerò ſen-
ſus, ſimul ipſe fit. Quare anima neceſſariò ſimul ſentit cõ-
miſta, quòd ea uno ſenſu actu ſentiat: nam unius numero
quidem eſt, qui actu unus eſt: ſpecie uerò, qui potentia.
Si
itaq; ſenſus actu unus ſit, illa unum dicet:
neceſſe eſt igitur
ea eſſe mista. Vbi ergo mista nõ fuerint, ſenſus qui actu
fiunt, duo erunt. At ſecundum unam potentiam, &
tempus
impartibile, unum eſſe actum neceſſe eſt: unius enim poten-
tiæ, unus eſt uſus, qui ſemel fiat, ac motus: potentia autem,
una eſt. Nequaquam ergo contingit, uno ſenſu duo ſimul
ſentire animam. At uerò ſi quæ ſub eundem ſenſum cadũt,
anima ſimul ſentire non poßit, ſi duo ſint, certum eſt eam
minus poſſe ſimul ſentire, quæ ſub duos cadunt, ceu album,
& dulce.
Etenim anima, id quod numero unum eſt, non ali-
ter quàm ſimul dicere uidetur: quod autem ſpecie unũ eſt,
iudicãte ſenſu, & modo quodam.
Hoc autẽ dico, quia for-
taſſe album & nigrum, quæ ſpecie differũt, idem ſenſus iu-
dicat, & dulce &
amarum idem quidem ipſe, ab illo autem
alius: ſed contrariorum utrunq;
diuerſo modo.
Conſimili-
ter & quæ ſibijpſis conſociatilia ſunt:
nam quemadmodũ
gustus dulce, ita uiſus album: &
contrà, quemadmodum ui-
ſus nigrum, ita gustus amarum diſcernit, atque dijudicat. Præterea ſi contrariorum motiones contrariæ ſint, atque
fierinon poßit ut contraria in eodem, ac indiuiduo ſimul
inſint, ſed ſub uno ſenſu ſint, ueluti dulce & amarum, ne-
quaquam proſectò continget contraria ſimul ſentiri. Pari
modo constat, nec ea quæ contraria non ſunt, ſimul
ſentiri poſſe: quando alia, ad album:
ad nigrum, alia perti-
nent: id quod etiam in cæteris ſimiliter euenit, ut in ſapori-
bus: quorum ad dulcem alij, alij ad amarum redigi ſolent.
Nec ea quæ commiſta ſunt (quippe quæ ſint rationes oppo
ſitorum, ceu diapaſon & diapente) niſi ut unum ſentian-
tur: ſic autem extremorum ratio una fit, aliâs non:
erunt
enim ſimul, altera multi ad paucum, aut imparis ad parem:
altera pauci ad multũ, aut paris ad imparem. Siergo plus
adhuc distant inter ſe, ac differunt, quæ per conſociationem
quidem, ſeu coordinationem dicuntur, ſed in alio genere
ſunt, quàm quæ idem genus habent: uerbi gratia, dulce &
album conſociata quidem, ſiue coordinata uoco, genere au-
tem diuerſa: dulce uerò plus adhuc ab atro ſpecie differt,
quàm ab albo: adhuc profectò minus ea ſimul ſentiri con-
tinget, quàm quæ genere eadem ſunt: quare ſi non hæc, neq;
illa. Quod autem quidam ex his, qui circa conſonãtias uer-
ſantur aſſerunt, nempe ſonos non ſimul quidem peruenire,
ſed uideri, ac tempus nos latere ubi inſenſibile fuerit: probè
ne dicit{ur}, an non? Fortè enim quiſpiam nunc quoq;
iuxta
illud dicat, uideri cuilibet ſe ſimul contueri, aut exaudire
quæpiam, quòd intermedia tempora obliteſcant. An id ue-
rum nõ eſt, nec fieri poteſt, ut tempus ullum ſit inſenſibile,
aut lateat, ſed omne ſentiri contingit. Nam ſi quãdo quis
ſeipſum idem, aut alium in continuo tempore ſentit: nõ cõ-
tingit tũc latere ſe eſſe, eſt autem aliquod in cõtinuo etiam
tantum quantum prorſus ſenſibile eſt: certum eſt quòd tũc
eũdẽ latebit ſe eſſe, ſe uidere, & deniq;
ſe ſentire, &
ſi ſen-
tit. Præterea nec tempus, nec res ulla erit, quam quis ſentit,
aut in quo ſentit, quam aut in quo nõ ſentiat, quod in illius
tam terram uidere, quòd hãc eius partem uideat: &
in an-
no ambulare, quod in hac parte eius ambulet: ſi magnitudo
aliqua tum temporis, tum rei præ exiguitate inſenſibilis
omnino habeatur. Nam ſi tota die uidet, à toto eodem iugi
tempore ſentit, non eo quòd in huius aliquo ſentiat, aufera-
tur portio C B in qua non ſentiat. Nonigitur in huius
aliquo, aut huius aliquid ſentit. At uerò in parte C B
nihil ſentit. Eo ergo quod in huius puta A B, aliquo ſen
tit: totum, ac tota ſentire dicitur.
Eadem quoq;
ratio eſt, in
A C: ſemper enim in aliquo, &
aliquid ſentit, totum autẽ
ſentire non contingit. Omnia igitur ſenſibilia ſunt, ſed
non quanta ſint, apparent: ſolarem enim magnitudinem,
quadricubitamq́; eminus uidet:
at non quanta ſit apparet,
ſed interdum indiuiſibilis, uidet tamen non indiuiſibilem. Huius rei cauſa in prioribus dicta eſt.
Nullum igitur eſſe
tempus inſenſibile, per hæc cõſtat. De dubitatione uerò
quam prius dixi, ſcrutandum eſt: utrum contingat ſentire
plura ſimul, nec´ne: dico ſimul, in uno, ac indiuiduo tem-
pore inter ſe. Primùm igitur utrum ſic contingat, uidelicet
ſimul quidem, ſed alio animæ & non indiuiſibili, ſic tamen
indiuiſibili ut toto existente continuo? An dicendũ in pri-
mis quæ ſub unũ ſenſum cadunt, ceu uiſum, ea ſimul ſentiri
poſſe, ſi alio alium calorẽ ſentiat, plureisq́; parteis habeat
ſpecie eaſdem? etenim quæ ſentit, in eodem genere ſunt.
At
ſi quis dicat nihil prohibere quin ut oculi duo ſunt, ita &
in anima res habeat, dicendum quòd fortè ex illis quidem
unum quid fit, & actus eorũ unus eſt:
hîc uerò ſi quod ex
ambobus conſtet, unum ſit, id quod ſentit illud erit: ſin uerò
illa ſeorſim maneant, haud ſimiliter habebit. Præterea
ferentes dicat: quando nec actus, ſine potentia ſibi reſpon-
dente: nec ſenſio, ſine actu eſſe poteſt.
Quòd ſi hæc, anima
in uno, & indiuiduo ſentiat, palàm eſt quod &
alia ſentit:
quippe cùm potius ea plura ſimul ſentire contingat, quàm
quæ genere diuerſa ſunt. Itaq;
ſi alia parte dulce, alia
album ſentiat: aut quod ex istis partibus reſilit unum eſt,
aut non unum. At neceſſe eſt eſſe unum:
quandoquidem
pars ſenſitiua, unũ quippiam eſt. Cuius igitur illud unius
erit? nam ex dulci &
albo, nullum unum fit.
Neceſſe ergo
eſt unum quid animæ eſſe, quo omnia ſentiat, quemadmodũ
prius dictum eſt: ſed aliud genus, per aliud.
Non igitur id
quod dulce & album ſentiat, quatenus indiuiſibile quippiã
actu eſt, unũ eſt: ubi uerò diuiſibile actu euaſit, aliud?
An
quemadmodum in rebus ipſis euenit (idem enim, ac unum
numero, album eſt, & dulce, &
pleraq;
alia) ita &
in ani-
ma euenire cenſendum eſt? nam etſi affectiones ſeparabi-
les à ſeſe non ſunt, ſingulis tamen ratio diuerſa competit.
Conſimiliter ergo ſtatuendum eſt in ipſa quoq; anima id,
quod omnia ſentiat, idem eſſe, ac unum numero: rationem
tamẽ aliam, & aliam eſſe horum quidẽ genere, illorũ uerò
ſpecie. Quare &
anima ſimul eodem, ac uno ſentiet, ratio-
ne non eodem. Quod autem omne ſenſibile magnitudine
præditum ſit, nec id ſentire contingat quòd ſit indiuiſibile,
hinc manifeſtũ euadet. Nam unde uiſibile non uideatur, in-
finita diſtantia eſt: unde uideatur, finita:
conſimiliter de ol-
factili, & audibili, &
ijs omnibus, quæ ſine attactu ſentiun-
tur, dicendũ eſt. Eſt itaq;
aliquid, ultimũ diſtantiæ unde non
uidetur, & primum diſtantiæ unde uidetur:
hoc ergo indi-
uiſibile ſit neceſſe eſt, ultra quod quicquid iaceat ſentire nõ
Si ergo aliquod ſen-
ſibile indiuiſibile ſit, ubi poſitũ fuerit in extremo illo unde
eſt ultimũ quidem non ſenſibile, primum autem ſenſibile,
accidet illud ſimul eſſe uiſibile, & inuiſibile:
quod impoſ-
ſibile eſt. De ſenſorijs igitur, &
ſenſilibus, quo pacto ſeſe
habeant, & communiter, &
per ſingula ſenſoria dictũ eſt.
Exreliquis, primò de memoria, &
reminiſcentia conſide-
randum uidetur.
Hic Ā
Reminiſcentiam nõ eſſe eadem
oſtendit, quemadmodum Memorari, & Reminiſci.
_OVID_ ſit Memoria &
meminiſſe, qud-
qúe de cauſa fiat, & ad quã partem ani-
mæ istæc affectio referenda ſit, necnon
quid Reminiſcentia & reminiſci, expli-
candũ eſt. Quippe cùm non ijdem memo
ria præcellant, & facilè reminiſcantur:
ſed magna ex par-
te qui tardo, hebetiq́; ſunt ingenio memorioſiores ſint, qui
celeri, ac docili reminiſcentiores. Ac primum quidem quæ
ſint ea quæ memoriæ ſubijciũtur, cõſideremus addecet, cùm
ſoleat in hoc error intercidere. Nam neq;
futura ineminiſſe
quo etiã in genere ſcien-
tia quædam præſagiendi habetur, quam nonnulli diuina-
tionem appellant. Neq;
instãtia memoria complecti ſo-
lemus, ſed ſenſu: nam ſenſu neq;
futura, neq;
præterita co-
gnoſcimus, ſed duntaxat præſentia. Præterita uerò man-
darimemoriæ queunt. Quod autem præſens eſt, cùm adeſt,
ut hoc album cùm cernitur oculis, nemo ſe meminiſſe dixe-
rit: ſed nec quod cõtemplatur, cùm quid animo uerſat, ſpe-
culaturq́: ſed alterum, ſentire ſolùm, alterum, diſcere, ac
medicari. At cùm ſciẽtiam, ſenſum'ue ſine actione tenet,
tum demũ meminiſſe quippiã creditur, ceu angulos trian-
guli duobus rectis pares eſſe, tum quia id aliquando ſpecu-
latus eſt, aut condidicit, tum quia ita accepit, aut uidit, aut
cuiu ſpiam ſenſus oper a deprehẽdit: ſemper enim cùm quis
aliquid meminit, ſecum dicat oportet, hoc ſe anteà aliquã-
do audiuiſſe, aut ſenſiſſe, aut deniq; intellexiſſe.
Eſt igi-
tur memoria, neq; ſenſus, neq;
existimatio, ſed alicuius ho-
rum habitus, aut affectio, cùm iam aliquantiſper inſede-
rit. Præſentium uerò in tẽpore præſenti memoria nõ eſt,
quemadmodũ diximus, ſed eorundern ſenſus eſt, futurorum
ſpes, præteritorũ memoria. Quãobrem memoria omnis, nõ
niſi elapſo quodam temporis curriculo exultat. Hinc fit
ut quæ animalia temporis ſenſum habeant, ea ſola memi-
niſſe poßint: &
eadem animæ particula, qua illud ſentiãt.
Sed cùm de imaginatione retro dictũ ſit in libris de anima,
& fieri nõ poſſe ut ſine phãtaſmate quicquam intelligatur
(intelligẽti enim euenit cùm ꝗd intelligit) quod nobis cùm
figurã quãpiam delineamus. nã quãuis nullus nobis uſus ſit
præfinitæ magnitudinis, deſcribimus tamẽ triangulũ cõsti-
tuta, certaq́; quãtitate:
pari quoq;
modo et ille, quãuis quod
quaſi
ſubijcit oculis, ſed nõ ut quantũ intelligit: quòd ſi ſuapte na
tura quantũ ſit, in finitũ tamẽ, indeterminatumq́;, ſibi quãtũ
finitũ quidẽ, atq; determinatũ præſentat, intelligit uerò ut
quantũ ſolùm. Cæterùm quam ob cauſam quæ ſub tempore
nõ ſunt, ſine mole, & tẽpore intelligi nõ poßint, alio quidẽ
loco dicendũ eſt: neceſſe autẽ eſt eadẽ nos amplitudinem, et
modũ parte cognoſcere, qua & tẽpus.
Vnde cõſtat horum
notitia ad primariũ illũ, principemq́; ſenſum ꝑtinere, atq;
phantaſma communis ſenſus affe ctio ſit, memoria uerò ea,
quæ de intellectilibus rebus eſt, nõ ſine phãtaſmate habea-
tur: memoria profe ctò ipſaper ſe quidẽ in ſenſu principe
cõstituenda eſt, per accidẽs autẽ in ipſo intellectu. Quo fit,
ut nõ modò hominibus, & ijs animalibus quibus opinatio,
& prudẽtia tributa eſt, ſed nõnullis itẽ alijs memoria in ſit.
Quòd ſi in parte aliqua intellectus ſtatuẽda eſſet memo-
ria, neutiquã mutis è brutorũ genere cõtingeret, imò fortè
nulli mortali. Quando ne nũc quidẽ omnibus ea cõpetit,
quòd nõ omnia tẽporis ſenſum habeãt: ſemper enim, ut etiã
antè retulimus, cùm quis meminit, præterea ſentit ſe prius
id uidiſſe, aut audiuiſſe, aut didiciſſe: at prius, &
posterius,
in tẽpore ſunt. Liquet igitur, in ea parte animæ poſitã eſſe
memoriã, in qua collocata imaginatio ſit: et ea per ſememo
riæ ſubijcit, quæ poſſunt ſub imaginationẽ cadere: per ac-
cidens, quæ nõ poßũt ſine imaginatiõe intelligi. Sed quæ-
rat aliquis, quî fieri poßit ut affectione ſola præſente, abſen
tis rei meminerimus? Nã, ut cõſtat, ſcire oportet affe ctionẽ
quãdã, quæ picturæ ſimilis habeatur, per ſenſum in anima,
aut certè in parte corporis eã habẽte inuri, cuius habitũ me-
moriã eſſe dicimus: ſiꝗdẽ motus ille, qui fit, quãdã ueluti fi-
haud ſecus atq;
qui annulis ſigil-
lant. Quocirca &
in hiſce, quos præ affectiõe aliqua, aut
ætate multiplex motus exercet, memoria nõ fit, quaſi motus,
& ſigillũ in amnẽ pro fugũ incidat:
in alijs uerò ne impreſ
ſio quidẽ afformatur, alliniturq́;, ob partis quæ affe ctionẽ
excipere debeat, algorẽ (inalgeſcit enim ueterũ ædificiorũ
ritu) duritiemq́;. Próinde tam pueri, quàm ſenes, immemo-
res ſunt: {pro}pterea quòd alteri, ob accretionẽ in quodã quaſi
fluxu ſint: alteri, ob decretionem.
Pari quoq;
modo carere
memoria uidentur, tum qui præceleres, & impendio uolu-
cres ſunt, tum qui admodũ tardi, ſtupidiq́: nã hi quidẽ, hu-
midiores ſunt, quàm par ſit: illi uerò, retorridiores.
Primi
ergo, uiſorũ impreßionem ſeruare, ac retinere nõ poſſunt: alteri, recipere.
At ſi de memoria ſtatuendũ ita ſit, utrũ hu-
iuſce affe ctiõis meminimus, an illius unde hæc profecta eſt?
Nam ſi huius, nibil quod abſens ſit, meminiſſe poſſumus. Si
illius, quî fieri poteſt ut hanc ſentiendo, eius meminerimus,
quod nõ ſentimus, quodq́; abiūctũ remotum q́;
à nobis eſt?
Itẽ ſi ex ipſius rei ſenſu quædam quaſi pictura, ac impreſ-
ſio in nobis relicta ſit, curnam alterius, & non huius ipſius
meminerimus? nam qui meminit, hanc affe ctionem ſpectat
ſentitq́;. Quonã igitur pacto, meminiße poteſt eiuſce quod
præſens non ſit? hoc enim modo cernere etiam, &
audire
abſentia liceret. An fieri poteſt, ut hoc ipſum cõtingat eue-
niatq;;?
Vt enim animal depictum in tabula &
animal eſt,
& imago, &
cùm unum, idemq́;
ſit, utraq;
eſt:
ſed tamen
eorum ratio diuer ſa existit, conſiderariq́; poteſt &
ut ani-
mal eſt, & ut imago:
ſic &
de phantaſmate quod in nobis
eſt cenſere oportet, & ipſum quippiam in ſe, &
alterius
ſimulacrum eſſe: nam quatenus in ſe, ſeor ſumq́;
ſpectatur,
quatenus uerò aliud refert, imago,
& monumentũ.
Quare etiã cùm idẽ animũ uellicat, ac la-
ceßit, ſi quis ipſum in ſe, & ut ſui quippiã generis eſt ani-
mo percipiat, quædã ueluti cõceptio, aut uiſum ſuccurriſſe
uidetur: ſin uerò quatenus alterius eſt, &
uti in pictura ac-
cidit tanquã ſimulacrũ & imitationẽ contẽpletur, eãdemq́;
tametſi anteà nunquàm Coriſcum uiderit, tanquàm Coriſci
imaginẽ cõſyderet, tum ſanè cõſyderationis huiuſce condi-
tio, atq; natura longè alia eſt, quàm cùm tanquàm animal
depictũ in animo ſpectat: hîc enim, mera cõceptio euadit:
illic, quòd ſimulacrũ alterius ſit, monimẽtum, & ob id cùm
ſenſio quæ præceßit, tales motus in animo noſtro excitat,
plerunq; neſcimus ſenùne, an alia ratione idipſum pro-
ueniat, & nõnunquàm hæſitamus ſi ſit memoria nec´ne.
In-
terdũ aũt euenit, ut cogitãdo, ſcrutãdoq́; recordemur prius
à nobis quip piam auditum, aut uiſum fuiſſe Quod euenit,
quoties qui phãtaſma aliquod ita cõſiderabat, ut nibil præ-
terea niſi ipſum illud in ſe cõtẽplaretur, mutata ſentẽtia ut
ſimulacrũ alterius eſt, ſpeculatur. Eſt quãdo &
cõtrà acci-
dat, quẽadmodũ Antipherõti Oreitæ, cæterisq́;, qui exceſſu
mẽtis tentabãtur, cõtingit: nã quæ imaginabãtur, tanquàm
facta, & gesta narrabãt, et ita ut qui meminißet.
Atq;
hoc
fit, ubi ꝗs id, qd’ nõ eſt imago, ſpeculatur ut imaginẽ. Porrò
meditatiões, recolẽdo memoriã conſeruãt, incolumẽq́; red-
dũt. Recolere autẽ, nibil aliud eſt, quàm crebrò phãtaſmata
ut imagines, nõ ut in ſe ſpectra ſunt reſpicere. Dictũ eſt igi
tur quid ſit memoria, quid meminiſſe: habitus ſcilicet phã-
taſmatis ut imaginis eiuſce rei, quæ imaginationi ſubditur,
necnõ cui earũ, quæ ſunt in nobis animæ partiũ, tribui d?-
beat: nẽpe illi, que ſibi primariã ſentiendi poteſtatem uen-
nobis ſenſum, notitiamq́;
temporis inuehit.
Hîc Ā
de reminiſcentia determinat, quidq́;
à memoria
differat, oſtendit.
_R_Eliquũ eſt, ut de reminiſcentia, ſiue recordatione di-
camus. Primùm igitur, quæ in aggreſſorijs ſermoni-
bus uera ſunt, ea pro ueris habeamus oportet: reminiſcẽtiã
ſcilicet non eſſe reſumptionẽ memoriæ, neq; itẽ aſſumptio-
nem. Nã cùm quis primùm diſcit, aut notitia rei imbuitur,
neq; reſumit memoriã ullã (nulla enim antegreſſa eſt) neq;
deintegro aſſumit:
quia tum demum memoria dicitur eſſe,
cùm iam factus, corroboratusq́; fuerit habitus, aut certè af-
fectus. Vnde fit.
utu memoria nõ ſimul cũ affe ctu fiat.
Item
cùm primùm affe ctio facta eſt, in ultimo illo momento, af-
fectio quidẽ, & ſcientia, ſi tamẽ affe ctionẽ, aut habitũ ſciẽ-
tiam appellare liceat, in re affecta iam ineſt, memoria uerò
haudquaquàm. Nihil tamen uetat, quominus quædam ex ijs
quæ ſcimus, per accidẽs meminiſſe dicamur. Quãquàm me-
miniſſe per ſe nõ poſſumus, ante quàm ſpatiũ aliquod tem-
poris interlapſum ſit: ſiquidẽ nunc eius rei memini, quam
prius audiui, aut uidi, aut aliquo ſenſu cognoui: &
nõ quam
nunc ſenſi, eius nũc memini. Præterea manifestum eſt fieri,
ut qui nũc non reminiſcitur, meminerit: ſi denuo ſentiat, aut
doceatur quod ſit oblitus: at quoties quã prius tenebat ſciẽ
tiã, aut ſenſum, aut deniq; quoduis aliud, cuius habitum eſſe
memoriã diximus, iam penè interlitum, obſoletumq́; reco-
lendo inſtaurat, et quaſi poſtliminio reuerſum tractat, uer-
ſatq́;: tum &
hoc quoq;
alicuius eorum quæ dicta ſunt re-
miniſci eſt: accidit tamen ut reminiſcentiam memoria, &
reminiſci meminiſſe comitetur. Neq;
cõtinuò fit ut ſimpli-
citer illa, ſciẽtiã dico, ſenſum, et ſi quid eſt eiuſmodi, ſi prius
instaurari de-
beant: ſed contrà, quãdoq;
reſtituũtur animo, quandoq;
ab
eodem perpetuò exulant: nã &
ut iterũ diſcat, &
iterũ in-
ueniat idem eandẽ ſcientiã, uulgò cõtingere ſolet. Remi-
niſcentiã igitur ab inuentione, & diſciplina, differre opor-
tet: et qui reminiſcitur, maius principiũ intus habere, quàm
qui diſcit, aut inuenit. Fit autẽ reminiſcẽtia, cùm motus
animæita ſe habeãt, ut alter ſubinde poſt alterũ fieri natus
ſit: nã ſi neceſſario unus alterũ conſequio trahat, palàm eſt
ſimulatq́; ille mouerit eã, hunc moturũ:
ſi uerò nõ neceſſa-
riò, ſed ex cõſuetudine alter inſequatur, maiori ex parte mo
uebit. Cõtin gitq́;
, ut quidã ſemel permoti magis aſſueſcant,
quàm alij ſæpius. Et iccirco, quorũdam quæ ſemel uideri-
mus, facilius quàm aliorũ quæ ſæpicule, meminiſſe ſolemus. Cùm ergo reminiſcimur, quibuſdã antegreßis motibus mo-
uemur, quouſq; eo moueamur poſt quẽ ille ſequi cõſueuit.
Quocirca & ex hoc nũc, aut alio quodã initio ſeriẽ ſeque-
lamq́; uenamur:
&
à ſimili, aut cõtrario, aut finitimo.
Et ob
id, recordatio fieri aſſolet: motus enim quorũdam ex his,
ijdẽ ſunt, quorũdam ſimul fiũt, quorũdã alter alterius par-
tem obtinent, connexiq́; ſunt adeò, reliqua pars quæ illã ſe-
quatur, exigua ſit. Ad hũc igitur modum, inuestigare ſole-
mus. Sed &
interim nobis non ita in quirentibus reminiſci
accidit, cùm recordatio motũ alterũ continuò excipit, ſub-
ſequiturq́;: cæterum illa ferè fit, antegreßis alijs motibus,
quos dixi. Nec id ſpectandum eſt, quomodo quæ remota
ſunt meneinimus, & quomodo quæ propinqua, negligen-
dum: quando quidẽ unum, eundemq́;
modũ eſſe, liquidò cõ-
ſtat: dico autẽ eum, quo quis ea, quæ in ſeriem digeſta ſunt,
nulla antecedente inquiſitione, recordationé ue recenſet:
Quoties
itaq; reminiſci uolet, id faciet:
motus initiũ capere ſtude-
bit, quẽ hic, id eſt reminiſcẽtia, ſequitur. Quãobrem omnis
reminiſcẽtia ex principio pulcherrimè, ac ſumma celeritate
corriuatur: nam quo res inter ſe ordine diſpoſitæ ſunt, eum
quoq; motus earundẽ obtinent.
Et ea itẽ facilè memoria
cõtinentur, quæ quodã ordine conſtant, ut Mathematica: at quæ prauè diſpoſita ſunt, ægrè custodiũtur.
Atq;
hoc
intereſt inter reminiſci, et iterũ dicere: quòd qui reminiſci-
tur, ab ipſo ſe moueri qnodã modo poteſt, ad id quod poſt
principiũ eſt: at cùm per ſe nõ poteſt, ſed alterius ceu præ-
ceptoris auxiliũ deſyderat, non amplius meminiſſe uidetur.
Sæpe uerò iam quidẽ reminiſci non poteſt: quærẽdo tamen
poteſt, ac inuenit. Quod homini cõtingere ſolet, dum tãti-
ſper uaria mouet, quoad in motionẽ eã inciderit, poſt quã
res ſequatur. Eſt enim meminiſſe, mouentẽ quãdã facultatẽ
intus poßidere: ſed tamẽ eiuſmodi, ut animus ex ſeipſo, &
motibus quos habet moueri queat, uti dictũ eſt. Ac princi-
piũ quidẽ ſumi debet. Quocirca nõnunquàm uidetur ex
locorũ diſpoſitione reminiſci. Cauſa autem eſt, quod citò ex
alio in aliud ueniat, ut ex lacte in candorem, ex candore in
aërem, ex aëre in humorẽ, ex humore in autumni memoriã:
cùm hãc partẽ anni ſatagit inuenire. Videtur autẽ uniuer
ſaliter in omni genere qd' mediũ eſt, uicẽ principij obtine-
re. Nã ſi nõ prius, ſaltẽ cùm ad id, qd' in meditullio eſt ꝑue-
nerit, res uestigata ſuccurret, aut nũquã præterea, nec aliũ-
de: uerbi gratia, ſcribãtur literæ ſeptem A C D E F G H:
per quas mẽtis cogitatio itura ſit. Si enim nõ cõtinuò ubi
uentũ eſt ad E, meminit: ſimul atq;
ad H appulerit, memi-
niße dicetur: nam ab E, in utranq;
partem, &
in D &
in F
Quòd ſi ex his nullã diſquirat, in C pro-
fecta meminerit, ſi D aut C uestiget: quemadmodũ in G
profecta meminerit, ſi G aut F perquirat. Sin minus, in A:
&
ita ordine perpetuo.
Cur autẽ ab eodẽ principio in-
terim meminiſſe queat, interim nõ queat, cauſa eſt, quòd ex
eodem principio in multas parteis ire cõtingat: ueluti ex E
in F, aut in D Si igitur nõ per uetera ſimulacra diſcurrat,
ad id rapi ſolet, quod ſibi familiarius ppter cõſuetudinẽ
reddidit: iam enim cõſuetudo ipſa, in quandam naturã cõ-
migrauit. Quapropter quæ frequenter cogitamus, citò re-
miniſcimur: nã ut natura unũ alterũ ſequitur, ita et opera-
tione: quinimo frequens, multusq́;
uſus naturã facit.
Quo-
niam autẽ ſicut in naturalibus errata quædã naturæ, & for
tuita euenire ſolent, adhuc magis in conſuetis, quibus na-
tura non périnde ineſt, peccata quædam intercidunt: hinc
ſanè fit, ut nõnunquã animus huc illuc impellatur, præſer-
tim cùm à certo quodam initio auſpicatus, quouis aliò de-
uius fertur. Propterea cõtingere ſolet, ut cùm alicuius no-
minis meminiſſe uolumus, in alterũ conſimile, non in illud,
quaſi ſolœciſmũ cõmittentes incidamus. Ad hũc igitur mo
dũ, reminiſci accidit. Sed enim notitia tẽporis, ſiue illud cer-
tum, cõstitutumq́; habeatur, ſiue incertũ, &
infinitũ, quàm
maximè neceſſaria existit. Eſt aũt aliquid, quo de pluri, mi
noriq́; tempore indic amus:
cõſentaneumq́;
eſt, ut quippiam
in nobis ſit, quod ſicut magnitudines, ita & tempus inter-
noſcat. Porrò magnitudines amplißimas, &
quæ à nobis
procul abſunt, intelligere ſolet: non quòd intelligentia ipſa
(Græci dianœan uocãt) procedat foras, atq; ad eas ſeſe ap-
plicet, quẽ admodũ quidã de uiſu dixerunt (nam etiam ſi nõ
ſint, ex æ quo tamen intelliget) ſed per motũ, qui propor-
habet enim in ſe motus, ef-
figiesq́;, rebus quas intelligit, perſimiles.
Quo igitur diffe-
rat, cùm maiores intelligit? An quòd &
minores intelligat?
quæcũq;
enim ambiuntur, interioraq́;
ſunt, minora ſunt:
&
eis, quæ cõtinent, & extima ſunt, proportione quadam re-
ſpondẽt. Atq;
fortaſſe qualis {pro}portio inter ſimulacra ipſa,
ſed adiuncto tempore, capi poteſt: talis &
in ipſis quoque
interuallis, diſtãtijsq́; reperiatur.
Nã qui lineas A B, &
B E
confecit, lineas A C, & C D confeciße uidetur:
quando hæ
cum illis proportionis nexu iunctæ ſunt. Sed cur potius li-
neas A C, & C D, quàm lineas A E, &
F G?
An ſicut re-
fertur linea A C ad A B, ita linea K H ad lineam K M?
Qui ergo lineam K M tranſegit, ſimul lineam K H
tranſegerit oportet. Si uerò intellexiße uelit lineas A F,
& F G, lineas quidem A B &
B E, ſimiliter intelligit:
at è regione lineæ K M, lineam K L, nam hæc ad illam
ita ſeſe habet: ut lineã F A ad lineã B A ſe habere uidemus.
Quando igitur negotium &
tempus ſimul animũ in-
uadunt, excitantq́;, tum meminiſſe ſolet, quòd ſi ſe coniun-
gere utrunq; putet, non tamen coniungit, ſe meminiſſe au-
tumat: nibil enim obstat, quin fallatur aliquis:
&
ſe memi-
niſſe cùm nõ meminerit, putet: quanquã fieri non poteſt, ut
qui meminit, ſe meminiſſe nõ aduertat, ſed id eũ lateat, nam
meminiſſe, id ipſum eſt. At ſi negociũ abſq;
tẽpore, aut con
tra tẽpus abſq; negocio iacentem animũ extimularit, haud-
quaquam meminit. Cæterùm tempus illud, duplex eſt:
nam
interdum quis certum tempus non adhibet, ut cùm ſe fe-
ciſſe non pridie ſed aliquãdo, meminit: interdũ, etiã adhi-
bet. Verùm meminiſſe dicitur, etiã ſi certũ tempus minimè
adhibeat: nã uulgò dici ſolet, equidẽ memini factũ, ſed quã-
do nõ memini, cùm de tempore facti non conſtat. Qui-
bus præcipua ineſt memoria, nõ eiſdẽ & reminiſcentiã in-
eſſe eximiã, diximus ſuprà. Distat uerò memoria à remini-
ſcentia, nõ ſolùm ratione tẽporis, ſed in eo quoq; quòd &
complures aliæ animantes memoria participãt, reminiſcen-
tia nulli ex omniũ animalium numero, quorũ natura com-
perta explorataq́; habeatur, præterquàm homini, conceſſa
ſit. Cauſa cur ita, eſt:
quòd reminiſcentia ueluti ſyllogiſmus
quidam, id eſt ratiocinatio, existit: nam qui reminiſcitur,
quod prius audierit, uiderit, aut quippiam id genus fece-
rit, ratiocinari aſſolet. Item quaſi diſquiſitio quædam:
diſquiſitionem uerò ijs ſolis natura tribuit, quibus conſul-
tandi deliberandiq́; ratio competit, etenim conſultatio ſiue
deliberatio, ratiocinatio quædam eſt. Porrò affectionem
ipſam corporalem eſſe, & reminiſcentiam diſquiſitionem
in tali uiſo, indicium eſt: quòd nonnulli obturbari ſolent,
& cùm reminiſci non poſſunt, &
cùm cogitationem re-
nõ ultrà reminiſci, &
potißimũ quos
atra bilis exercet, hos enim maximè phantaſmata mouent. Cauſa uerò cur reminiſcentia in poteſtate eorũ non ſit, eſt:
quòd ſicut qui iaculatur emiſſum telũ non ultrà ſistere po-
teſt, ita qui reminiſci, & uestigare aliquid contendit, neſcio
quid corporeũ mouet, cui affectio hæc conſignatur. Maxi-
mè autẽ adagitari ſolent, quibus humoris copia circa ſen-
ſariam ſedem redundat: non enim facilè tranquillatur motu
ſemel inito: quouſq;
id, quod quæritur, occurrat:
&
motio
ipſarecto inceſſu procedẽs ad metã uſq; perueniat.
Quam-
obrẽ & metus, &
iræ ſimulatq́;
cõmotæ ſunt ſedari, quã-
libet repugnãtibus illis, non poſſunt, ſed eodẽ contranitun-
tur. Atq;
périnde euenit, atq;
ijs qui paulò concitatius, uali-
diusq́; nomina aliquot, orationeḿ ue recẽſuere, aut cãtionẽ
aliquam emodulati ſunt: nam ubi ceſſarunt, iterum, etiam
inuitis, canere, ac loqui ſubit. Cæterùm illi quibus ſuperio-
ra proportione reliqui corporis ſunt uasta, quiq́; forma
pomilionis degenerant, minus memoria ualent, quàm qui
contrario ſunt habitu: quòd ipſa ſentiendi uis pondere
grauiore opprimatur: quodq́;
nec initio inhærere, ac deſi-
ſtere formæ rerum poßint, ſed dißiliant, nec cùm reminiſci
uolunt, recto itinere ſequantur, reddanturq́;. Sanè impen-
dio pueri, & admodum ſenes, immemores ſunt, propter
motum quem ſustinent: nam hi, ualde minuuntur:
illi uerò
magnum ſubeunt incrementum: adde etiam quòd uſque ad
ætatem prouectam, ſimiles nanis ſunt. Ergo quid ſit me-
moria, quid meminiſſe, qua facultate animalia memine-
rint, item quid reminiſcentia, quid reminiſci, quemadmo-
dum fiat, & quam ob cauſam, dictum eſt.
Hîc Ā
quæ circa Somnum &
Vigiliam ſint conſideranda
declarat, quibusq́; competat oſtendit.
_DE_ Somno, &
Vigilia, hæc conſyderemus
oportet: primùm, quid ſint, &
utrũ ani-
mæ, an corpori propria ſint, an utriſque
cõmunia: &
ſi cõmunia ſint, cui parti tam
animæ, quàm corporis credita: &
cur tri-
buta animalibus ſint: &
utrũ, utrumq;
omnibus cõmunica-
tum ſit, an alteris hoc, illud alteris ſolùm, an alijs neutrum,
alijs utrunq;. Tum etiã quid ſit inſomniũ, &
quãobrẽ dor
mientes modò ſomnient, modò nõ ſomnient: aut ſomnient
quidem ſemper, ſed nõ meminerint: &
hoc ſi fit, quam ob
cauſam fiat. Item poßint´ ne futura præuideri, necne:
&
ſi
poßint, qua ratione præſentiri queãt: et utrũ ea ſolùm, quæ
agantur ab homine, an etiã quorũ cauſa ſit Deus, & natu-
ra fiant, temeritaté ue aliqua. Ac primùm quidem illud
cõſtare arbitror, ad candẽ animalis partẽ ſomnũ, & uigi-
liam pertinere, quãdoquidẽ oppoſita inuicẽ ſunt, & ille ut
priuatio quædã huius habetur: nam ſemper extrema tam in
alijs, quàm hiſce quæ à natura dependent, in eodẽ recipi, &
eiuſdẽ effe ctiones eſſe uidentur: ut ſanitas &
morbus, pul-
chritudo & fœditas, robur &
imbecillitas, uiſus &
cæci-
tas, auditus & ſurditas.
Itẽ &
ex ijs, quæ ſequũtur, palàm
fiet: nam quo uigilare aliquem cognoſcimus, eodẽ &
dor-
qui enim ſentit, eũdem uigilare, cen-
ſemus. Atq;
uigilantem omnem cognoſcimus, aut quia ex-
tremum motũ aliquem ſentiat, aut quia intestino aliquo fe-
riatur. Si ergo uigilia ipſa in alio nullo quàm in ſentiendo
conſiſtat, certũ eſt quæ uigilant, ac dormiunt, eodẽ uigilare,
ac dormire quo ſentiant. Cùm autem ſentire ipſum, neq;
animæ, neque corporis proprium ſit (nam ad idem, actus
& potentia pertinent:
ſenſus autem actu, eſt motio quæ-
dam an{im
eſt affe ctionem hanc dico ipſum uigilare, nec propriam
animæ eſſe, neq; item corporis, cùm corpus inanime ſenti-
re non poßit. Porrò cùm de particulis animæ aliubi iam
retrò definitum ſit, cumq́; uegetatrix ſeiũcta à reliquis ha-
beatur, reliquæ ſine hac ſubſiſtere non poßint, clarum
eſt quæ augentur ſolùm, & minuuntur, ut ſtirpes, ac plan-
tæ, ſomno & uigilia destitui ſolere, quòd ſenſu careant,
ſiue ſeparabilis ille quidem ſit, ſiue non ſit: nam poten-
tia, & ratione, ſeparabilis eſt.
Pari quoque modo con-
ſtat, nullũ eſſe animal, quod aut ſemper dormi
per uigilet, ſed utrunq; eidem tributum à natura eſſe:
non
enim ſi quod animal eſt ſenſu præditum, neque dormire id,
neque uigilare contingit: quando uterq;
hic affectus, circa
ſenſum primi ſenſitiui accidere ſolet. Fieri autem nõ po-
teſt, ut alter horum eidem ſemper inſit, uerbi gratia, ut ge-
nus aliquod animalis aut ſemper dormiat, aut ſemper ui-
gilet. Nam fieri nequit, ut ullum ſemper uigilet:
quãdo
quæcunq; munia aliqua naturæ obeunt, ſimulac temporis
modum exceſſerint, inquantum ſufficere operi poterant,
laſſeſcãt, ſuccumbãtq́;, &
à muneribus quæq;
ſuis deſistãt
oportet, ut oculi, manus, & quicquid aliud functionẽ ali-
Itaque ſi quid ſentiendi officio fun-
gatur, ſpatio exacto, quo continenter gerere, & admini-
ſtrare poteſt fatiſcet, nec præterea operari ualebit. Cùm
ergo uigilia exolutione ſenſus finiatur: &
contrariorum
ſi alterum adſit, alterum abeſſe oporteat, uigilia uerò
ſomno contraria ſit, ſitq́; neceſſari
ineſſe, ſequitur ut ea dormire oporteat. lgitur ſi ta-
lis affectio ſomnus eſt, ſomnus uerò impotentia, quam ui-
giliæ exceſſus committit, uigiliæ autem exceſſus interim ab
ægritudine pendet, interim citra ægritudinem accidit: unde
fit ut quemadmodum exolutio duplex eſt, ita & impoten-
tia duplex haberi poßit: neceſſarium eſt ut quicquid uigi-
lat, dormire aliquando contingat, quia ut ſemper agat fieri
non poteſt. Conſimiliter fieri nequit, ut ſemper dormiat:
nam ſomnus, affe ctio quædam ſenſariæ partis, quaſi uin-
culum quoddam, & immobilitas, existit.
Ex quo ſequitur,
quicquid dormit ſenſitiuam partem habere. Senſitiuũ au-
tem eſt, quod ſentire actu poteſt: ſentire uerò actu ſimpli-
citer, & propriè, nemo per quietem poteſt.
Nullus igitur
ſomnus eſt, qui expergiſcibilis non ſit. Cætera ferè omnia
pedeſtria, uolatilia, natatilia, ſomno participant: et
cuncta piſcium genera, & ea quæ molli cruſta integuntur,
& præter ea quæcunque oculos habent, ſoporari cernun-
tur: nam &
quibus oculi duri, &
inſecta, dormire palàm
eſt: quanquam iſthæc omnia, ſomno exiguo contenta ſunt:
unde fit etiam, ut ſæpenumero quempiam lateat utrum ob-
dormiſcant, necne. Vtrum uerò teſtacea ſopore offun-
dantur, nondum ſenſu quidem cognitum fuit, ſed ratione
tamen ea, quam prædiximus, ſi cui probabilis uideatur,
perſuaderi id poteſt. Somnum igitur animalibus cõmu-
nam animal eo
finiri ſolet, quòd ſenſum habeat: ſenſus uerò immobilita-
tem quandam, & quaſi nodum &
uinculum, ſomnum eſſe
dicimus: contrà, exolutionem, atque relaxationem, uigi-
liam. At plantis neutra harum affectionum cõmunicari
poteſt: quippe cùm citra ſenſum neque ſomnus eſſe, neq;
uigilia poßit.
At quibus ſenſus ineſt, eiſdẽ &
dolor, &
uo-
luptas cõcedi debet: quibus uerò dolor, &
uoluptas, eiſdem
& cupiditas.
Plantis autem, nibil horum tribui poteſt.
Argumento, quòd facultas, quæ nutrit, & uegetat, munus
ſuum melius conſopitis, quàm uigilantibus animalibus ab-
ſoluat: tunc enim probius &
aluntur, &
augentur, ut quæ
nihil adea, ope ſenſus egeant.
Hîc Ā
ſonni, ac uigiliæ vſum neceſsiratemq́;
docet.
_C_Vr autem dormiant, &
uigilent, &
per quem ſen-
ſum, aut per quos, ſi per plures id eueniat, conſyde-
randum eſt. Cùm animalium quibuſdam ſenſus omnes
inſint, quibuſdam non omnes ut uiſus, ſed cunctis, ta-
ctus, & gustus, niſi quid imperfectum, laceßitumqúe ſit,
de quibus omnibus in libris de anima dictum eſt: fieri au-
tem ſimpliciter non poßit, ut dormiens animal ullo ſen-
ſu abuti queat, patet neceſſarium eſſe in ſomno eandem
omnia ſubire conditionem: nam ſi partim eodem modo
afficiantur, partim diuerſo, hac nimirùm ratione fiet, ut
per quietem animal ſentiat: id quod impoßibile eſt.
Por-
ro, cùm natura ſingulis ſenſibus proprium quid iniun-
xerit, & in omnes commune quid ſparſerit:
proprium
ut uiſui uidere, auditui audire, & reliquis ad eundem mo-
dum: commune uim quandam promiſcuam, quæ omneis
uidere, &
audire ſe ſentit (non
enim uiſu ſeuidere uidet, nec uiſu, aut gustu iudicat, iudt-
carèue poteſt distare dulce ab albo, neq; ſeorſum, neq;
ſi-
mul utroq; :
ſed particula quadam communi, quæ adiuncta
ſenſibus omnibus ſit: nam ſenſus unus eſt, &
etiam prin-
cipale ſenſorium unum, ratio tamen ſenſioni cuiuſque ge-
neris, ut ſoni, & coloris non una, ſed alia, &
alia:
hæc au-
tem cum tactu maximè coniuncta eſt: nam tactus à cæteris
ſenſibus diuelli poteſt, ab hoc, cæterinon poſſunt: quæ o-
mnia in cõmẽtarijs de anima explicata ſunt. hinc profectò
constat ſomnum, & uigiliam, affectionẽ huius eſſe.
Ideoq́;
,
animalibus cũctis ineſt: etenim tactum unum, omnia poßi-
dent. Nam ſi ſopor irrepat, quia ſenſus omnes affician-
tur, abſurdum ſanè fuerit eos ſimul feriari, & immobiles
perſistere, quos neque neceſſe eſt, neq; poßibile quodam-
modo, ſimul in opera eſſe, ac pelli: cùm magis conſentaneũ
uideatur, ut ſimul operentur, quàm ut ſimul quieſcant. Quod autem nunc de hiſce dicimus, rationi conſonum eſt:
nam cùm ſenſus, qui cæteris alijs præeſt, & quo cæteri ſeſe
conferunt, afficitur, neceſſariò & reliqui omnes conſen-
tiunt: at ſi quiſpiam existis elangueſcat, &
impotens ſen-
tiendi reddatur, non continuò neceſſe eſt illum flaccere, &
uiribus destitui. Constat autem multis argumentis,
ſomnum non ea re conſistere, quòd otioſi ſenſus ſint, nec
eis utatur, anima quodq́; ſentire non poßint.
Nam cùm
quis animo linquitur, tale quid euenire constat: quando
defectus animæ, non niſi nexus quidam, & impotentia
ſenſuum eſt. Idem, &
in delirijs quibuſdam contingere
poteſt. Præterea, quibus uenæ iugulares apprehendun-
tur, aſtringunturq́;, eripi ſenſus aſſolent.
Verùm im-
de cauſa obueniat, neq;
in quouis ſenſu ſit, ſed ſicuti nuper dixi, in primo ſenſu
quo animal omnia percipit, ſomnus eſt: nam tum iſte laſſa-
tur, neceſſariò, & cæteri ſenſus actus ſuos exercere nõ poſ-
ſunt: cõtrà, ſi quis ex illis impotens reddatur, non protinus
neceſſe eſt idẽ huic euenire. Sed qualis affectio ſomnus ſit,
& quam item ob cauſam dormire animalia cõtingat, dicẽ,
dum eſt: quãdo cõplura haberi cauſarũ genera, certum eſt.
Nam & id cuius gratia quippiã ſit, &
id unde motus ori-
go pendeat, & materiã, &
rationẽ cauſas appellitare ſole-
mus. Ac prim{ùm} quidem cùm naturam ſemper agere
gratia alicuius, id eſt boni, dicamus: quietẽ uerò utilem eſſe,
atq; adeò neceſſariam ijs omnibus, quæ moueri quidem nata
ſunt, ſed ſemper, & cõtinuò moueri cũ uoluptate nequeũt,
cumq́; ob ueritatẽ ipſam translatio hæc uulgo recepta ſit,
ut ſomnus quietis nomine deſignetur: ſomnus profectò ad
ſalutem iunctus animalibus fuit. Vigilia uerò, rationẽ finis
obtinet: nã ſentire, &
ſapere, finis omnibus eſt, quibus al-
terum eorũ cõpetit: hæc enim, optima ſunt:
finis autẽ opti-
mus eſſe ſolet. Itẽ ſomnus animali cuiq;
neceſſarius eſt,
non quidẽ ſimpliciter, ſed ex ſuppoſito, & adiunctione:
nã
ſi animal naturam ſuam ſeruare, ac tueri debeat, neceſſariò
quædam adeſſe ei oportet, quibus poſitis, alia ſubinde adiũ-
genda ſuut. Poſt hæc reſtat dicẽdum, quo motu, actioné ue
corporum antegreſſa dormire animalibus obueniat, aut etiã
uigilare. Planè cætera animalia, que nimirũ ſanguine ca-
rent, eandẽ, quam quæ prædita ſanguine ſunt, aut propor-
tionalem cauſam ſomni habere, ſanguinea uerò eam ipſam
quã homines, arbitrari addecet. Quare per hæc de omni-
bus contemplemur oportet. Principiũ ſenſus eadẽ parte
principium motus, definitum ſuprà aliubi eſt:
hoc autẽ, è tribus determinatis, distinctisq́;
locis, in eo con-
tineri ſolet, qui inter caput, & aluum medius ſit.
Prin-
cipium igitur mouendi, in ijs quæ ſanguinem habẽt, partem
eam, que circum cor eſt, obtinet: nam quæcunq;
ſanguinem
habent, habent & cor, à quo motus, ſenſusq́;
principis ori-
go atq; initium pendet.
Motus igitur, &
ſpiritus, &
omni-
no refrigerationis principium in corde, ut patet, colloca-
tum eſt. Quin &
ipſanatura tam parteis eas, quæ ſpira-
tiõi destinatæ ſunt, quàm quæ refrigerio, quod ab humore
peti ſolet, ad calorem partis huius ſeruandum, tutandũ-
qúe concinnaſſe uidetur. Sed de refrigeratione, infrà,
ſuo dicemus uolumine. In ijs uerò quæ carent ſanguine
& inſectis, &
ijs quæ ſpirare non ſolent, facultatis mo-
tricis regia in eo eſt, quod uice cordis ſubrogatur: nam
ea in parte ſpiritus quidam inſitus attolli uicibus, & ſub-
ſidere cernitur: quod facilè deprehendi poteſt in totipen-
nibus, qualia ſunt ueſpæ, apes, muſcæ, & cætera generis
eiuſdem. Quoniã autẽ animalia nec mouere quicquam, nec
agere ſine intenſione uirium poſſunt: intenduntur autem
uires retentione ſpiritus, ijs quidem quæ ſpirant extrin-
ſecus accerſiti. ijs uerò quæ non ſpirant, inſiti:
hinc profe-
ctò euenit, ut totipennia ipſa quoties ſe mouent, attritu ſpi-
ritus ad ſeptũ tranſuerſum offendentis, bombos illos ædãt.
Mouentur autem omnia ſenſu quodam, ſiue familiari,
ſiue peregrino in primo ſenſorio, facto. Quòd ſi ſomnus,
& uigilia partis buius affectiones ſint, quo in loco, &
qua
primũ particula cõtingere ſoleant, apertũ eſt. Sunt etiã qui
dormientes reſurgunt, & pleraq;
agunt, qualia cùm uigilãt
ſolent: quod tamen ſine uiſione aliqua, aut ſenſu contingere
Sed de
ſomnio inferius dißeretur. Cur autem experrecti inſomnia
meminerint, quæ uerò per ſomnum quaſi uigilantes geſſe-
rint non meminerint, explicatum in problematis eſt.
Hîc Ā
vigilia declarat, &
vnde.
_P_Roximũ ab ijs, quæ diximus, eſt, ut quibus factis, &
unde affectionis huius origo, ſomni inquã, & uigiliæ
proueniat, tractetur, exponaturq́;. Sanè cùm animal ubi ſen
ſum habet, tum primũ ali et creſcere oporteat, ſitq́; alimẽ-
tum nouißimũ ſanguineis ſanguis, exanguibus quod ſan-
guini proportione reſpondet, atq; uenæ conceptacula ſan-
guinis ſint, uenarũ autẽ initiũ cor, id quod ex diſſectionibus
perſpici poteſt: cibũ utiq;
illum, qui per hos ingeri ſolet, in
loca ſua receptũ euaporari in uenas, inibiq́; mutatũ in ſan-
guinem uerti, & mox principiũ ipſum adire conſtat.
Quæ
quanquàm in libro de alimẽto dicta ſunt, tamen nũc repeti
oportet, ad hoc ut principia motionis cõtẽplemur, & quid
ſustinẽte parte ſenſitiua ſomnus & uigilia cõtingat.
Nec
enim ſomnus, quæcunq; impotentia ſenſuũ eſt, ut diximus:
nam &
demẽtia, &
præfocatio, &
animi defectus, talem
impotentiã adferre poteſt. Iam uerò accidit, ut &
quidem
per forte animi deliquiũ, quippiã imaginarẽtur. Hoc igitur
aliquã habet cõtrouerſiam. Nam ſi defectũ animo dormi-
re cõtingat, cõtinget etiã ut imaginatio illa inſomnium fit.
Porrò multa dicũt, qui ita uehementer tentantur, quiq́; ex-
tinctorũ ſpeciẽ præferũt. De ꝗbus oibus eãdẽ eſſe rationẽ
putandũ eſt. Sed enim, uti iam diximus, nõ omnis impoten-
tia ſentiendi ſomnus eſt, ſed ea ſolùm, quam diuaporatio
cõmittit alimenti: quod enim ſurſum halat, quandantenus
nã animãtis cuiuſq;
calidũ, in ſublime natura fertur:
at ubi
eo loci ſubuectũ eſt, mox uniuersũ reciprocat ac deſcẽdit.
Quãobrem ſomnus maximè poſt cibũ fieri ſolet: tunc enim
copioſus humor, & corpulẽtus, ſurſum cõmeat.
Qui cùm
conſistit, caput aggrauat, & addormiſcere facit:
cùm uerò
iam deſcẽdit, & reciprocando calorem repulit, tum ſomno
ſepultũ iacet, dormitq́ animal. Hæc autẽ uel ſomnifica ipſa
indicant: omnia enim, ſiue poculenta ſint, ſiue eſculẽta, gra-
uedinẽ capiti adferunt: ut papauer, mãdragora, temetũ, lo-
lium. Ad bunc item modũ affecti uidentur, qui ſoporãtur,
dormitantq́;: quia nec caput erigere, nec palpebras attolle-
re queunt. Et maximè à cibis ſomnus talis extat:
tunc enim
multa exhalatio confit. Præterea à fatigationibus nõnullis:
nam fatigatio, colliquandi uim obtinet: colliquamentum
autem, uicem incocti alimenti, niſi frigidũ fit, præſtare ſo-
let. Quidã etiã morbi hoc idem faciunt:
qui ab humido, &
calido excremento proueniunt: quẽadmodũ in febre, &
le-
thargo euenit. Item prima ætas:
nã pueri alto ſopore pre-
muntur: quia alimentũ omne ſurſum reſpirat.
Cuius rei ſi-
gnum eſt, quòd per id ætatis, ſuperiora pportione inferio-
rum maxima ſunt, quia incrementũ illò cõtendat. Nec alia
de cauſa, morbo comitiali obnoxij ſunt: is enim morbus per-
ſimilis ſomno eſt. Et idcirco huiuſce pestis exordiũ, ple-
riſq; per quietem accidit:
qui poſtea dum dormiũt, ea cor-
ripi ſolent: dum uigilant, non ſolent.
Cùm enim larga ſpi-
ritus copia in ſublime effertur, ubi rurſum deſcendit, uenas
extumefacit, & inflat, quibus meatũ ſpirabilem cõprimit,
atq; intercludit.
Hinc uinũ pueris utile non eſt, nec etiã
nutricibus (nihil enim fortè intereſt: nutrices, an pueri ebi-
modicum hauriatur:
nam uinum ſpi-
ritoſum eſt, præſertim atrum. Et uſq;
adeo ſuperiora pueri
plena cibo continent, ut quinq; menſiũ ſpatio collũ obuer-
tere nequeãt: quippe cùm illis haud ſecus, quàm ebrijs mul-
tus uapor ſurſum ad caput feratur. Quam affe ctionẽ, cau-
ſam eſſe, cur initijs fœtus inter matris uterum quieſcant,
rationi cõſonum eſt. Atq;
in totũ ſomniculoſi ſunt, qui con
ditas uenas habẽt, & qui forma pomilionis, &
capite præ-
grandi ſunt. Nam ij, quorũ conditæ ſunt uenæ, eas graciles,
& angustas habent, adeò ut humor ægrè decidat, &
re-
fluat: Pomiliones uerò, &
quorũ uaſta ſunt capita, multã
diuaporationem, atq; affluentiam, quæ ad parteis ſuperas
uiam capeßit. At qui uenas gerũt æditas, propter amplitu-
dinem & latitudinẽ meatuũ, ſomnolenti nõ ſunt, niſi quam
aliam contrariã ebiberint affectionẽ. Neq;
item melancho-
lici: nam locus interior refrigeratus eſt.
Quare in eis eua-
poratio multa non fit, ob idq́; edaci auiditate laborant, cùm
ſint aridi: nam eorũ corpora ita affecta ſunt, quaſi re nulla
fruãtur. Porrò bilis atra, quæ naturaliter frigida eſt, altricẽ
officinam refrigerat, & alias parteis, in quibus recrementũ
hoc potentia ineſt. Quare ex ijs quæ dicta ſunt, apertũ eſt:
ſomnum eſſe coitum quendã caloris ad intima refugientis,
& naturalẽ antiperistaſin, circũobſistẽtiamq́;
propter eã,
quam diximus, cauſam. Quocirca qui ſomno premitur, in
motu, & agitatu uario eſt.
Vnde &
deficit, &
refrigera-
tur, atq; ob frigus, palpebræ decidunt.
Quinetiã partes ſu-
periores, & extimæ, frigent:
contrà inferiores, &
intimæ,
ut pedes, & quæ intrinſecus continentur, Quanquàm cur
ita, dubitabit aliquis: quòd à cibo profundißimus ſomnus
obrepat, & uina ſoporifera ſint, &
cætera quibus cõſimi-
nec rationi cõſonum eſſe uideatur, ut ſo-
mnus refrigeratio ſit, & cauſæ ſomni calidæ.
Vtrũ igitur
hoc eò accidit, quòd quemadmodũ uẽter inanis calidus eſt,
ſed cùm oppletur motionis ratione refrigeſcit, ita meatus,
& loci in capite poſiti, euaporamento cõmeante refrige-
rantur? An quemadmodũ aqua calida perfuſi, repentè in-
horreſcimus: ita illic frigus aſcendẽte calore collectũ, par-
teis eas refrigerat, & calorẽ naturalẽ debilitat, ac ſubter-
fugere cogit? Prætereà an quemadmodũ congestu ligno-
rum ignis restringuitur, ita multa alimonia, quã calor ſub-
uehit, ſuperioribus ſe immiſcẽte, calor naturalis elãgueſcit: donec utiq;
illa concocta, perfectaq́;
ſit?
Fit enim ſomnus,
ſicut dictũ iam eſt, corpulento quopiã ui caloris in ſublime
per uenas euecto: quod cùm diutius eo loci perſistere nõ po
teſt, ſed copia exuperãte aggrauatur, rurſum depelli, & ad
ima fluere ſolet: quapropter &
ipſi homines corruũt (ani
maliũ enim homo unus erectus eſt) calore, qui eleuãdi mu-
nere fungebatur, ſubtracto: atq;
ſimulac cor incidit, mentẽ
aufert, déinde imaginationes, & uiſa ſuggerit.
An ſolutio-
nes, quas modò dixi, cauſas cõtinent, propter quas refrige-
ratio fieri poßit: ſed tamẽ locus ille, qui circiter cerebrum
habetur, in ea re cõmittẽda principatũ obtinet. uti alio loco
diximus? Nã cerebrũ partiũ omniũ corporis frigidißimum
eſt: in ijs uerò quæ carent cerebro, id quod uicẽ eius tenet.
Quẽadmodũ igitur cũ humor exhalat, & calore ſolis in
ſublime fertur, ubi ſupernũ aëris locũ ſubierit, præ rigore
loci refrigeratus conſistit, ac denuo in aquam cõuerſus in
terram defluit: ita cùm calor ad cerebrum eleuatur, excre-
mcntitia diuaporatio in pituitam, & ſaniem concreſcit:
(quamobrẽ & fluxiones ex capite oriri uidemus) alimen-
nõ morbida conſistit, deſcẽditq́;
, &
feruorẽ cor-
dis delapſa refrigerat, atq; moderatur.
Ad refrigerationem
uerò, & difficilẽ ſuſceptionẽ euaporationis, gracilitas, &
angustia uenarũ conducit, quæ circa cerebrũ ſunt, Hæcigi-
tur cauſa eſt, cur euaporatio, etiã ſi immodicè caleat, refri-
geretur. Expergiſcitur animal, quando abſoluta conco-
ctio eſt, & calor, qui ambientis frigoris opera ex amplo in
arctum coiërit, euicit, atq; ſanguinem fæculentũ à ſyncero
diſcreuit. Eſt autẽ tenuißimus, &
purißimus ſanguis, qui in
capite continetur: cõtrà craßißimus, &
turbidißimus, qui
partibus committitur inferioribus. Omnis autem ſanguinis
origo, cor eſt: quemadmodũ tum bîc, tum aliubi diximus.
Ex tribus porrò uentriculis, qui habentur in corde, is qui in
medio eſt, utriq; extremo cõmunis existit:
atq;
extremi ſpe-
cus, ſanguinẽ ab utraq; uena, maiore, &
aorta, recipiunt:
in
medio autẽ ſinu, diſcriminatio illius fit. Sed de his, aptius
alio loco definitur, atq; determinatur.
Quoniã autem ſan-
guis maximè poſt ingeſtos cibos indiſcretus fit, tum ſomnus
obrepit, & tandiu edurat, quoad ſanguis purus ad parteis
ſuperas, turbulentus ad inferas ſequeſtratus, delegatusq́; ſit:
quo facto, animantes ab onere cibi abſolutæ excitantur.
Dictum eſt quæ cauſa dormendi' ſit, inſiti ſcilicet caloris,
uniuerſim ad primum ſenſoriũ confugientis antiperistaſis,
quæ corpulẽti uaporis à natiuo calore ſubuecti opera pro-
uenit: tum etiam quid ſit ſomnus, nempe nexus, &
uinculũ
primi ſenſorij, ut ſuo fungi munere non poßit. Id quod ne-
ceſſariò quidem fit (nam animal eſſe non poteſt, niſiea con-
tingant, quibus ipſum perficiatur) at ſalutis gratia: quo-
niam quies animal tuetur, atq; conſeruat.
Hîc Ā
cui animæ parti aſciſcendũ ſit inſomniũ declarat.
_POST_ hæc de Inſomnijs quærendũ eſt,
ac primò quidem qua ui animæ percipiã-
tur: &
utrũ hæc affectio mentis, ac in-
tellectus: an ſenſus ſit:
his enim uiribus
unis earum, quæ in nobis ſunt, cognitio-
nem rerũ, notitiamq;;, aſſequimur.
Ergo ſi functio aſpectus
uiſio eſt, & auditus auditio, &
omnino ſenſus ſenſio:
com-
munia autem ſenſilia ſunt figura, motus, magnitudo, & cæ-
tera id genus: propria uerò color, ſonus, &
ſapor:
nec fieri
poteſt, ut ullũ animal clauſis oculis, dormiensq́; cernat, aut
alio ſenſu percipiat, nos in ſomno nihil ſentire certum eſt. Vnde fit, ut inſomnia nullo ſenſu noſcãtur.
Sed neq;
opinio-
ne cõprehendi illa poſſunt. Nãin ſomno nõ equũ, modò, &
hominẽ eſſe id, quod ad nos accedit, pronuntiamus, ſed etiã
albũ & pulchrũ, quorũ, nullũ opinio abſq, ſenſu, nec uerè,
nec falsò dixerit. At animã hoc idẽ facere cõtingit:
ex equo
enim hominẽ, & albũ eũ eſſe, qui occurrit, diſcernere uide-
mur. Adhæc præter inſomnia, aliud quiddã intelligere ſo-
lemus. Quẽadmodũ enim uigilando ſentientes aliquid, ple-
rũq; etiã aliud dere, quæ ſenſum ferit cõſideramus:
ita dor-
miendo, præter uiſa, interdũ alia quædã mens noſtra cogi-
Quod facilè patebit, ſi quis mẽtem ad ſomnia cõuertat,
& recurrere ea quoties exurgit, enitatur.
imò iam quidem
inſomnia experti ſunt huiuſmodi, nimirũ qui præceptionẽ
colendæ memoriæ ſequentes, pronūtiata quibuſdã locis cõ-
ſtituere ſibi uidebantur: eis enim ſæpenumero accidit, ut
aliud quiddã præter ſomniũ, nempe uiſum, phãtaſmaq́; ali-
quod: in cõparato, diſpoſitoq́;
loco ante cõſpectũ colloca-
rent. Vnde liquere arbitror, non quicquid in ſomno uide-
mus, inſomniũ eſſe: &
nos intelligere, quæ opinione opina-
mur. Porrò de his omnibus illud cõſtat, hoc idẽ quo ægriin
uigilia fallimur, facere uti in ſomno decipiamur. Sed &
nobis quanquàm ſani ſumus, atq; adeò uidentes, tamen Sol,
pedaneus eſſe uidetur. Cæterùm ſiue imaginãdiuis animæ
eadẽ ad numerũ cùmſenſaria ſit, ſiue diuerſa habeantur, ni-
hilominus hoc ſine uiſione, aut ſenſione aliqua non fit: nam
hallucinari, & obaudire dicitur, qui uerum quidem aliquid
uidet, & audit, nõ tamẽ id, quod ſe uidere, &
audire putat.
At in ſomno poſitum eſt, neq;
uideri quicquam, neq;
audi-
ri, neq; omnino ſentiri Num igitur, quamuis nihil tũc cer-
ni, atq; ſentiri uerum ſit, tamẽ nullo modo ſenſum affici ue-
rum non eſt, ſed & uiſum, &
cæteros ſenſus pati aliquid
cõtingit? Nam ſinguli horum, in ſomno principem ſenſum
haud magnopere ſecius atq; in uigilia, non ſic autem ut in
illa, formis ſenſilibus appetunt, feriunt, laceſſunt. Quinetiã
interdum opinio, quæ uiſa ſunt, ea falſa eſſe, ut in uigilia di-
cit: interdum obligatur, &
ſpectra quaſi uera ſint proſe-
qui aſſolet. Conſtatigitur hanc affe ctionem, quam ſomnia-
re dicimus, neq; ad opinantem, neq;
ad intelligentem perti-
nere. Sed ne ad ſentientem quidem ſimpliciter:
nam alio-
qui, uidere ſimpliciter, & audire eſſet.
Cæterùm quomodo
qualiter ad iſtam referri queat, conſiderandum eſt.
Po-
namus igitur id, quod etiam clarißimum eſt, inſomniũ ſen-
ſariæ partis affectionem eſſe: nã &
ſomnus ad eandẽ per-
tinet: nec enim animantium alteri ſomnus, inſomniũ alte-
ri, ſed eiſdem utrunq; competit.
Cùm uerò de imaginatio-
ne, & phantaſia tractatũ in libris de anima ſit, &
imagi-
nandi uis eadem numero ſit cum potentia ſentiendi, quam-
uis eſſentia, rationeq́; differant, imaginatio autem ſit motio
à ſenſu actu proueniens, inſomnium uerò ſpectrum quod-
dam, & phãtaſma eſſe uideatur (nam uiſum ipſum quod in
ſomno apparet inſomnium dicimus, ſiue illud ſimpliciter,
ſiue quodam modo contingat) palàm utiq; eſt inſomnia
ſenſariæ partis eſſe, ſed quatenus imaginaria eſt.
Hîe oſtendit Ā
_QV_id autem ſit inſomnium, &
quaratione fiat, ex ijs
maximè cognoſci potest, quæ in ſomno accidunt. Etenim ſenſilia ipſain nobis per ſingula ſenſoria ſenſionem
efficiunt: &
affectio quam ea inuehunt, nõ modò in ſenſo-
rijs ineſt, cùm ſenſus agunt, ſed etiam ab opera diſceſſere:
nam périnde hîc, atque in ijs quæ lationem ſubeunt, euenire
uidetur: etenim quæ lationem ſubeunt, eo quòd propulit
non amplius tangente, cietur: quod enim mouendi officio
functum eſt, quandam aëris particulam propulit: quæ cùm
mouetur, ſubinde aliam ciet: atq;
hoc utiq;
pacto, donec
quieſcant, moueri aër, & aqua ſolent.
Conſimiliter &
hoc
quoq; in alteratione fieri putandũ eſt:
illud enim, quod ca-
lentis rei opera incaluit, quod ſibi uicinũ eſt, calefacit: pe-
netratq́; ſucceßio hæc ad id uſq;
, quod primũ calefieri po-
teſt. Quare &
ei cui ſentiendi facultas commiſſa eſt, hoc
tus ſit, alterationem eſſe quandam conſtet. Quocirca affe-
ctio ipſa in opificijs ſenſuum, non modò ſentientibus illis,
ſed etiã quieſcentihus, tam per ſumma, quàm in imo ſerua-
ri ſolet. Id quod, quoties cõtinenter quippiam ſentimus,
liquidò percipi poteſt. Nã ſi ſenſum ipſum ab eo ad aliud,
ut de ſole in opacum, cõuertamus, comitatur eum affectio: euenit enim ut nihil cernat, propterea quòd commotio, quæ
à lumine profecta eſt, oculos adhuc poßideat. Item ſi quid
album, aut uiride diutius aſpexerimus, ad quodcunq; aſpe-
ctum noſtrum deflectamus, concolor illi uidetur. Sed &
ſi
oculos cõtra Solem, aut aliquid aliud, quod fulgeat, inten-
derimus: déinde conniueamus, per rectam lineam, qua aſpe-
ctum cernere contingit, primùm tale obſeruantibus appa-
ret, quale reuera eſt, tum ſe in puniceum conuertit, proxi-
mè in purpureum, donec ad atrum perueniat, exoleſcatq́;.
Quinetiam ſi quiobtutus ſuos ab hiſce quæ mouentur, ut
ab amnibus præſertim ocyßimè labentibus, aliò transfe-
rant: quæ ſtant, moueriuidentur.
Iidem porrò, ab ingen-
tibus ſonis ſurdastri redduntur: &
ab odoribus uehemen-
tibus, ægerrimè olfaciunt: atq;
ita in ſimilibus ſtatuendum
eſt. Quæ omnia, apertè hoc cueniunt modo.
Quod au-
tem celeriter ſenſoria ipſa, uel tenues differentias ſentiant,
indicio eſt, id quod in ſpeculis fieri ſolet: de cuius ratio-
ne, ſeorſim dicato opere conſiderare quis, & addubitare
poßit. Et inſuper ex eodem facilè cõstat, uiſum ut pati, ita
etiam agere aliquid ſolere. Nam cùm mulieres tempore
menſium è ſpeculis admodùm nitidis aliquod inſpectant,
tunc ſuperficies ſpeculi quadam ueluti nebula ſanguinis
obducitur: atque ſi nouitium ſpeculum ſit, haud facile eſt
ſin peruetus, facile.
Cau-
ſa autem eſt, ſicuti iam diximus, quòd non ſolùm ab aere ui-
ſus quippiam patitur, ſed etiam in aërem quippiam agit,
atq; eundem mouet, périnde atq;
ſplendida:
nam uiſus, de
genere ſplendidorum, & habentium colorem eſt.
Hoc
igitur tempore, quo menſes profluunt, eodem modo oculos,
quo quamlibet aliam corporis particulam affici ratione
optima euenit: quandoquidem ſuapte natura uenulenti
ſunt. Quocirca tempore menstrualis profluuij, quod com-
motione, & inflammatione ſanguinis prouenit, diſcrimen
in oculis habetur, quod quamuis nobis ineuidens ſit (eſt
enim natura ſeminis & menſium, eadem) reuera tamen in
eiſdem eſt. Ab ipſis autem mẽſibus, qui ad oculos penetra-
runt, aër mouetur, & inficitur:
aër infectus alium aërem,
qui ſpeculo proximus eſt, ſibi hærentem inficit, & talem
qualis ipſe eſt, reddit: à quo poſtremum, ſpeculo eluuiecu-
la quædam allinitur. Nam ſpecula haud ſecus, quàm mun-
dißimæ ueſtes, celerrimè notam aliquam contrahunt: quod
enim mundum eſt, atq; purum, exactè commonſtrat quic-
quid exceperit, & potißimũ minimos motus:
æs uerò quod
leue, terſumq́; ſit, qualemcũq;
tactum maximè ſentit.
Scire
autem oportet, tactum aëris eſſe quadam ueluti attritio-
nem, deterſionemq́;, &
ablutionem:
atq;
eundem, quantu-
luſcunq; ſit, conſpicuum, propter ſpeculi puritatem, reddi.
Cur uerò maculæ nouis ſpeculis inductæ difficilè eluantur,
cauſa eſt, quòd ea pura ſunt, & terſa:
nam maculæ ſeſe per
talia, & in profundũ, et in omnes partes diffundũt, in pro-
fundũ, quòd puraſint: in omnes partes, quòd terſa.
In uetu-
ſtis autem maculæ nõ permanent: quia non tam altè figun-
tur, ſed eminẽtiuſculè, Tenues igitur differentias excitare,
ſenſum &
celeriter ab eodem internoſci, item
non modò pati ſenſorium quo natura colorum percipitur,
ſed etiam uicißim agere, ex hiſce conſtat. Iis quæ diximus,
astipulatur, quod circa uina, & unguenta accidere uide-
mus. Nam oleum, quod unguento additur, celeriter odores
carum rerum, quæ in propinquo ſunt, ebibit. Vina quoq;
,
hoc idem faciunt: quippe quæ non modò earum rerum, quæ
induntur, admiſcenturq́; odores in ſe trahant, ſed etiam
earum rerum, quæ prope dolia aut locantur, aut naſcun-
tur. Ad eam uerò cõſiderationem, quænobis initio institu-
ta eſt, unum ſupponatur, quod & patere poteſt ex ijs, quæ
dicta ſunt, abeuntibus externis ſenſibilibus, ſenſa, quæ &
ipſa quoq; ſenſilia ſunt, remanere.
Item, facilè decipi circa
ſenſus, homines in aliquo affectu poſitos: atq;
alios, in alio:
ut meticuloſum, in metu:
amatorẽ, in amore:
adeò ut ex te-
nui ſimilitudine alter hoſtes ſe uidere putet: alter, quem
amat. Et quo quis utiq;
arctius ipſo affectu poßidetur:
eò
leuiori ſimilitudine talia ſeſe illi offerunt. Eodem modo &
qui ita, & qui demum quacunq;
alia cupiditate rapiuntur,
facilè circumſcribi ſolent: at tantò quidẽ procliuius, quan-
tò magis libidine ipſa ducuntur. Vnde etiam fit, ut febrien-
tes interdum animalia quædam in parietinis uidere uideã-
tur, exigua ſimilitudine permoti, quam lineamẽta quædam
congesta prætendunt. Atq;
hic error quandoq;
unà cum
morbo inualeſcit, ita ut cùm leuiter ægrotant ſe falſos ha-
beri agnoſcant: cùm uerò grauius, minimè, ſed quoq;
uitijs
ducantur. Cauſa uerò quamobrem hæc fiant, ea eſt:
quòd
id quod primatum obtinet: &
id in quo phantaſmata fiũt,
non eadem ui iudicant. Cuius rei ſigno eſt, quod cùm Sol
appareat pedalis, ſæpe aliud quippiam phantaſiæ contra-
Item perplexis digitis, quamuis quod unum eſt duo
appareat, tamen eſſe duo neutiquam dicimus: quia uiſus,
ſuperior, optimatiorq́; tactu eſt.
Quòd ſi ſolus tactus eſſet,
duo eſſe quod unum eſt, iudicaremus. Cauſa autem cir-
cumuentionis, eaeſt: quoniam non tantum quoties ſenſi-
le mouetur quælibet apparere ſolent, ſed etiam quoties
ſenſus ipſe mouetur, ſi eodem modo moueatur, quo ſolet à
ſenſili moueri, ſic littus uidetur nauigantibus moueri dum
uiſus ab alio mouetur.
Hîc oftendit Ā
cipi, vt vigilantes perturbationibus ſolere.
_EX_ his itaq;
patere arbitror, nõ modò uigilantibus no-
bis motiones illas, quæ per eos ſenſus accipiuntur, qui
foras proſpectant, & in parte corporis exteriore iacent
ſentiri ſolere, ſed etiam cùm affectio ea ſuborta eſt, quam
ſomnum uocamus, atq; tunc impenſius.
Nam interdiu, ope-
rantibus quidem ſenſibus, ac mente, eliduntur, atq; uane-
ſcunt: quomodo exiguus ignis, apud ingentem offuſcari ſo-
let: &
dolores, uoluptatesq́;
modicæ, acceſſu immodica-
rum offundi: quieſcentibus uerò, minima quæq;
emergũt.
Noctu autem, quia particulares ſenſus feriantur, &
agere
nequeunt, propterea quòd calor exteris partibus relictis
in uiſcera ſe condit, ad initium ſenſus, originemq́; delabun-
tur, & obturbatione ſedata manifestæ fiunt.
Porrò existi-
mare oportet haud aliter motionem quãq; fieri, quàm par-
uas illas uertigines per ſumma amnium decurrentes: quæ
interim ſimiles euadunt, interim quòd aquæ aliò retor-
queãtur, in alias ſubinde formas ſoluuntur, diuellunturqúe.
Quamobrẽ ſtatim à cibo non ſomniant animalia, neq; cùm
nam multa tum
agitatio, motioq́; eſt, propter alimentarium calorem.
Qua-
re quemadmodum humore uehementer commoto quãdoq; nulla redditur effigies, quandoque redditur quidem aliqua,
ſed diſtorta penitus, adeò ut alia uideatur eſſe quàm ſit:
quieſcente uerò ſemper aliqua redditur, quæ etiam nulla
ex parte affecta eſt, ſed pura, & expreſſa:
ita &
inter dor-
miendum interim uiſa, & motiones quæ per ſenſus haustæ
ſuperſunt, præ maiore illo motu, qui dictus eſt, prorſus obli
terantur, exoleſcunq́;: interim præposteræ, &
monſtroſæ
uiſiones apparent, & ingrata ſomnia, qualia melancholi-
cis, & uinolentis, &
febrientibus accidunt:
omnes enim
istiuſmodi affectus, cùm ſpiritoſi ſint, commotionem, &
perturbationem plurimam afferunt. Simulac autem reſe-
dit, & diſcretus ſanguis eſt in ijs, quæ ſanguinem obti-
nent, incolumes ſenſuum motiones, quæ à ſingulis ſenſibus
tranſmittuntur, grata ſomnia faciunt, & apparere quip-
piam, ac uideri per ea quæ à uiſu deferuntur uidere, per ea
quæ ab auditu audire, & pari modo per ea, quæ à cæteris
ſenſuum officinis mandantur, ſentire: eo enim quòd mo-
tiones à ſenſibus ad principium ſentiendi perueniunt, uide-
ri, uidere, audire, & ſentire, neceſſe eſt.
Quinetiam quia
conſpectus non moueri uidetur, cùm tamen in motu ſit, ut
dicimus, & quia tactus motus adnuntiat, quod unũ eſt, duo
eſſe uidetur: nam ſentiendi principium quicquid à ſingulis
ſenſibus afferatur, aſtruit, niſi aliqua aliauirtus potior con-
traueniat. Semper igitur apparet, ſed non omne quod appa
ret etiam uidetur, niſi uis illa arbitra manus dederit, aut nõ
moueatur motu uernaculo, & ſuo.
Quemadmodũ uerò di-
ximus, alios ob alium affectum facilè decipi, ita & de dor-
eo quòd
ſenſoria ipſa moueantur, & cætera quæ per ſenſum cõtin-
gunt, procliues ad labendũ ſunt. Quare quod tenuem ali-
@@ius rei ſimilitudinem referat, eis ipſa planères eſſe appa-
ret: nam cùm dormientibus illas, plurima ſanguinis copia
ad ſenſum principem delabitur, unà & motiones illæ de-
ſcendunt, quæ in ea materia cõtinentur, aliæ potentia, aliæ
actu. Sic autem ſeſe habent, ut ex eis una aliqua prior ſe aſ-
ſerat, moueatq́;: qua abſumpta, alia ſubinde comparet.
Et
périnde ſuo quæq; ordine ſequuntur, atque ranæ è ſubere,
aut quauis alia materia factæ, quæ colliquato ſale, quo
erant, oblitæ, in aqua emergunt. Ad hunc modum, potentia
inſunt. Reiecto autem eo quòd impedimẽto erat actu ſunt.
Atq;
ſolutæ in exiguo illo reliquo ſanguine, qui in ſenſorijs
habetur, ſimilitudinẽ rerum, quæ ſenſus extimulare ſolent,
præferunt, nõ aliter quàm portiones illæ nubium, quæ cùm
modò effigiẽ hominis, aut Centauri referant, mox ſe tranſi-
tu ocyßimo in alias ſubinde formas conuertunt. Vnum-
quodq; autem horum, ut dictum eſt, reliquiæ, &
uestigium
ſenſi actu eſt. Et digreſſo ſenſili, uerè dicere poſſumus, hoc
eſſe tale, qualis Coriſcus eſt: at cùm uis illa ſuperior, &
ar-
bitra ſentit hoc, nequaquam dicit eſſe Coriſcum: ſed per
hoc, uerum illum Coriſcum intelligit. Eaitaq;
uirtus, quæ
ſentiendo, hoc eſſe Coriſcum aſſeuerat, ſi non penitus ſan-
guine obruta ſit, ſentientis more exercetur à motionibus
quæ in ſenſorijs ſunt, atq; commouetur, &
tum ſimilitudo
rei uidetur ipſa res eſſe: tanta uis ſomni ut id latere nos effi-
ciat. Quemadmodu igitur ſi quis oculũ digito ſupprimat,
neq; animaduertat digitum ita admotum, non modò appa-
rebit, ſed etiam uidebitur eſſe duo, quod unum eſt: ſi uerò
ita &
in ſomno, ſi quis ſe dormire intelligat, & affectionem eam
ſentiat, cui ſenſus ſenſariæ partis addictus eſt, apparebit
quidem ei quod ſomniat, ſed ſecum dicet, quanqua apparet
hoc Coriſcus eſſe, non tamen eſt Coriſcus: nam ſæpe euenit,
ut quis dormiendo in animo ſuo dicat, ſomnium eſſe quod
uidet. Quòd ſi dormire ſe neſciat, nihil imaginationi con-
tradicet. Quòd autem uera ſint quæ dicimus, quodq́;
mo-
tiones imaginariæ in ſenſuum officinis diuerſentur, certum
apertumq́; eſt, ſi quis adhibito animo conetur meminiſſe
eorum, quæ nobis obdormiſcentibus, & excitatis, experge-
factisq́; accidunt.
Interdum enim qui à ſomno recens ex-
cuſſus ſit, deprehendet ſimulacra, quæ ſe illi per quietem
obtulerant, eſſe motiones, quæ in ſenſorijs ſunt: nam pue-
ris nonnullis uel planè uigilantibus, aſpectantibusq́;, quan-
uis tenebricoſus ſit locus, tamen multæ imagines apparent,
quæ moueri uidẽtur, ita ut illi ſe præ metuſæpe intra ſtra-
gulũ occulãt. Ex his itaq;
omnibus colligi debet, ſomnium
eſſe uiſum quidem aliquod, ſed quod in ſomno ſeſe offe-
rat: nam neq;
fi
inſomnia ſunt, neque aliud quic quam quod ſolutis ſenſibus
appareat. Sed neque quicquid in ſomno ſe præſentat, info-
mnium eſt. Na
& lucem, &
ſaporem, &
contrectationem quodammodo
ſentiant, ſed languidè tamen, & quaſi de longinquo:
iam
enim qui inter quieſcẽdum cernebãt, & mox excitati ſue-
re, lumen lucernæ quod dormientes, utrebantur, exiliter
uidebant, protinus ubi expergefacti fuerunt, uerũ lucernæ
lumen fuiſſe deprehẽdere, Sed & qui canũ, &
gallinaceo-
rum uoces debiliter exaudire ſibi uidebantur, mox exper-
Nõnulli etiam
ad interrogata reſpondent: fieri enim poteſt, ut ſi alterum
horum, uigilare dico, & dormire, non ſimpliciter adeſt, al-
terum quodammodo adſit: quorũ nihil ſomniũ, uocari de-
bet. Neque ſi quæ præter uiſa in ſomno ueræ intelligentiæ
fiant. Sed uiſum quod à ſenſorum motu ortum, per quietem
animalibus occurrit in eo quòd dormiunt, hoc ſomniũ eſt. Iam uerò quibuſdam accidit, ut nunquã quicquam ſomnia-
rint in uita: quod quanquam rarum eſt, interdum tamẽ cõ-
tingit. Atq;
alij per totam uitam in eo affectu perſiſtere:
alij accedente ætate ſomniarunt, qui prius nullũ ſomnium
uiderant. Cauſa uerò quamobrem non ſomnient, perſimi-
lis ei uidetur, quæ facit ut ſtatim à cibo, & in ætate infan-
tili, nullum penitus contrabatur ſomnium. Nam quorum
ita natura conſtat, ut in ſuperiorem locum diuaporatio
multa concedat, quæ ſuo regreſſu ad ima commotiones af-
ferat plurimas, haud ab re nullum his phantaſma,
uiſumq́; apparet.
Procedente uerò ætate
ſomnia illis restitui, nibil abſurdi eſt:
nam immutatione aliqua uel per
ætatem, uel per affectum
accepta, neceſſa-
riũ eſt hanc
quoq;
rerum con-
trariarum uiciſ-
ſitudinem accidere.
Hîc declarat Ā
renda, aut non.
_DIVINATIONEM_ aliquam eſſe,
quæ in ſomno fiat, & prouenire dicatur
ab inſomnijs, neq; contemnere facile eſt,
neq; credere.
Nã quòd omnes, aut plurimi
arbitrantur inſomnia ſignificare aliquid,
argumẽto eſt, id præ experientia aßeri ſolere. Itẽ de nõnul-
lis rebus ad diuinationẽ quandã haberi inſomnijs, indignũ
creditu non eſt, cùm ratione aliqua nitatur. Vnde fit, ut de
cæteris quoq; ſomnijs haud ſecus cenſere quis poßit.
Cõtrà
cùm nulla rationabilis cauſa uideatur, per quam iſtbæc di-
uinatio proueniat, efficitur ut fides abrogetur. Nã ſi dica-
tur, Deũ eſſe qui ſomnia mittat, præter alia multa & hoc
quoq; ſubabſurdũ eſt, non optimis, ſapiẽtißimisq́;
, ſed qui-
buſuis ſine diſcrimine mitti. Sublata aũt cauſa, quæ ad Deũ
referatur, nulla præterea alia uidetur cõſentanea eſſe: quan@
doquidem originẽ eius inuenire quod dicitur, quoſdam eſſe
in Borystbene, & iuxta Colũnas Herculis, qui futura præ-
ſentiant, captum ingenij noſtri excedere uideatur. Neceſſe
igitur eſt ſomnia eſſe aut cauſas eorum, quæ fiũt, aut ſigna,
aut fortuita: aut omnia, aut duo ex his, aut unũ ſolum.
Cau-
ſam uoco, uerbi gratia, deliquij ſolaris, lunam: febris, defa-
Signũ deliquij, cùm luna ſubire incipit:
febris,
ſcabritiem linguæ. Rem fortuitam, inambulãte aliquo ſolẽ
delinquere: nam neq;
cauſa, neq;
ſignũ deliquij, inambula-
tio eſt: aut deliquiũ, inambulationis.
Quapropter res for-
tuitæ, neq; ſemper, neq;
maiori ex parte fiunt.
Sunt´ ne igi
tur ſomniorum alia cauſæ, alia ſigna, uidelicet eorum quæ
in corpore accidunt? Nam &
qui è Medicorum ſcbola
paulò peritiores habentur, inſomnia diligenter attenden-
da dicunt. Nec ab re ita existimant:
artifices alioqui, ſed
qui tamen meditari aliquid, philoſophariq́; ſolent.
Nam
motiones quæ interdiu contingunt, niſi magnæ admodum,
fortesq́; ſint, maioribus illis quæ ſecundùm uigiliam fiunt,
offundũtur. At in ſomno, contrà fit:
tunc enim quæ paruæ
ſunt, eſſe magnæ creduntur. Id quod facilè conſtat, ex ijs
quæ in ſomno contingere ſolent: ſæpe enim accidit, ut
dormientes modico ſtrepitu exauto-
nare putemus, & tenui pituita distillante, melle, aut dul-
ci alio ſapore frui: &
exiguo calore in quibuſdam cor-
poris partibus exorto, ſuper prunas ambulare, & uebe-
menter calefieri. Excitati uerò, istbæc hoc habere modo
deprehẽdimus. Quare cùm exordia omniũ parua ſint, cer-
tum eſt & principia morborũ, &
cæterarũ affectionum,
quæ in corpore perficiendæ ſunt, imbecilla eſſe oportere. Patet igitur neceſſariò bæc in ſomnis euidẽtiora eſſe, quàm
in uigilia. Sed &
quædam ex uiſis illis, quæ per ſomnum
apparent, cauſas eſſe ſuorum cuiuſq; actuum, à ratione mi-
nimè abhorret: ut enim qui acturi aliquid ſunt, aut qui
nunc id agũt, aut qui iam egerũt, plerunq; hoc idem per ſo-
mnia contuentur, & adminiſtrant, quia diurna initia ad
talem motum, quaſi uiam quandam præparauere: ita econ-
motiones, quæ ſe per ſo-
mnum offerunt, principia ſint eorum, quæ interdiu geri-
mus, quia ecõtrario & hæc anteà inter nocturna uiſa mens
noſtra concepit. Ad hunc igitur modum è ſomnijs nonnul-
la tum ſigna, tum cauſas eſſe contingit. At complura per-
ſimilia habẽtur ijs quæ temerè, ac uice fortuita proueniunt: præſertim extrema illa, ſupraq́;
omnem fidem hominis po-
ſita, & ea quorũ origo in nobis non eſt, ſed de nauali pu-
gna ſunt, & ijs quæ procul à nobis geruntur.
Nam de
his eo modo ſtatuẽdum eſt, quo ſtatuitur cùm id fortè for-
tuna euenit, quis de quo mentionem faciebat. Quid enim
prohibet, quominus idem in ſomno contingat? imò uerò
multa eiuſmodi contingere par eſt. Quemadmodum igi-
tur mentio de quopiam neq; ſignum, neq;
cauſa fuiſſe po-
teſt, cur idem ad nos acceſſerit: ita neq;
ſomnium, ſignum
aut cauſa dicendum, quamobrem ſic prorſus euenerit ut
ſomnianti apparuerat, ſed fortuitum quid, temerariumq́;.
Vnde etiam fit, ut plurima ſomniorũ minimè euadant:
nam quæ ſortuita ſunt, neque ſemper, neq;
maiori ex parte
accidũt. Ad ſummam, cùm è cæteris quoq;
animãtibus ali-
qua ſomnient, haudquaquam inſomnia à Deo miſſa ueniũt,
aut ad eum finem nobis adiuncta fuere: dæmonia tamen ba-
beri debent: nam &
natura, dæmonia eſt, nõ diuina.
Cuius
rei indicio eſt, quòd degeneres admodũ, & gregarij homi-
nes futura præuident, & ita ut res habet ſomniant, tanquã
non delegante ſomnia Deo. Verum prout quiſq;
natu-
ralocutuleius eſt, aut uitio bilis atræ laborat: ita multifa-
rias uiſiones experitur. Quia uerò plurimis, &
uarijs
ſpectris ſeriuntur, aliquando inſomnia illa, quibus euentus
quidam reſpondet, incidunt: ſicuti nõnulli, cùm totum diem
Nam quod in prouer-
bio eſt. Si ſæpe iacias, aliud aliâs ieceris:
idem &
in ſomnijs
contingere ſolet. Nec uerò abſurdum eſt, plurima non eua-
dere. Nã neq;
ea ſigna, quæ in corpore uiſuntur, aut in cœ-
lo, ut quæ imbreis, aut flatus prætendunt, ſemper eueniunt: ſi enim alius uehemẽtior motus ingruat, quàm ſit iste futu-
rus à quo illa fiant, tum ex ſigno nihil ſequi ſolet. Sed &
plurima agendorum, de quibus conſilium optima ratione
inieris, ſuperuenientibus initijs alijs grauioribus, in irritum
decidunt: nec enim prorſus omne fit, quod futurũ erat:
neq;
idem eſt fore, & eſſe futurum.
Sed dicendũ eſt, &
princi-
pia eſſe à quibus nihil emergat, et ſigna, quæ nullus appro-
bet effe ctus. De ſomnijs uerò, que eiuſmodi principia non
habent, qualia diximus, ſed ab hiſce, qui ſomniãt: aut tẽpo-
ribus, aut locis, aut magnitudine abiuncta ſunt, aut eiſdẽ ui-
cinitate aliqua adiuncta ſunt, nõ tamẽ principia eorũ cõti-
nent, niſi temerè futura præſentiãtur, ſic ſtatuendum ut ſe-
ꝗtur potius eſt, quàm ut Democritus aſſerit, ſomnia ſimu-
lacris, & defluxibus accepta referens.
Nam quẽadmodũ ſi
quis aquã, aut aẽrem propellat, pars cõmota ſubinde aliam
cõmouet, ceſſanteq́; illo accidit talem motũ quadamtenus
progredi, autore etiamnum abſente: ita nihil obstat motus
quoſdam, & ſenſus ad animas ſomniantes peruenire ab ijs
rebus, à quibus ille exuuias, & imagines mitti affirmat,
& quocunq;
peruenerint, impenſius noctu ſentiri, quia in-
terdiu delati diſſoluantur: eſt enim aẽr noctis, ab omni tur-
ba liberior, quòd noctes uẽto minus inſeſtẽtur: &
in corpo
re facere ſenſum, ratione ſomni: quòd motiũculas interio-
res dormiẽtes, melius quàm uigilantes ſentiſcant. Porrò bi
motus, uiſa dormiẽtibus afferunt: per quæ uaticinari futura
Et ob id, quibuſuis ſine lege ulla
non prudentißimis, præſagire contingit: nã ſi Deus ſomnia
mitteret, præſagia interdiu fierent, & ſapientibus daren-
tur. Sic autem ſtolidißimos quoſq;
præuidere par eſt:
mens
enim omniũ id genus hominũ curis referta nõ eſt, ſed quaſi
deſerta, & cogitationibus uacua:
ſed &
cùm mouetur, id
quod eã mouet, ſequi ſolet. Quoſdam uerò eſſe, qui in ex-
ceſſu mẽtis futura præſentiant, id cauſa eſt, quòd uernaculi
motus illos nõ infestẽt, ſed procul ab eis ſummoueantur: ex
quo fit, ut peregrinos maximè ſentiãt. Eſſe itẽ aliquos, qui
certißima ſomnient, & de neceſſarijs, &
amicis ſuis potiſ-
ſimum quenq; futura præuidere, hinc euenit, quòd neceſſa-
rij de ſe mutuo impẽsè ſoliciti ſunt: ut enim de lõginquo ſe
maximè agnoſcũt, & ſentiũt, ita et ſuos quoq;
motus:
quã-
doquidẽ rerũ notiorũ motiones, notiores habẽtur. Melã-
cholici uerò, ꝑpter naturæ ſuæ uehemẽtiã, eminus iacula-
torum modo, collimãt: necnõ propter mobilitatẽ, ocyßiimè
quod cõſequens, annexumq́; ſit, imaginantur.
Nã quemad-
modum qui furore perciti ſunt, poëmata Philegidæ, ſerie
quadã cohibili cõſtantia, dicere ac meditari, ut Venerem, et
ita ad finem uſq; premere ſolent:
ita melancholici uiſa, quæ
périnde colligata ſint, celeriter recurrũt. Præterea tãta cõ-
citatione rapi ſolent: ut motus eorũ ab alio motu elidi, aut
retorqueri nõ poßit. Artificio ſißimus ſomniorũ interpres
haberi debet, qui ſimilitudines per ſpicere poßit: nam recta,
claraq́; ſomnia interpretari, cuiuſuis eſt.
Dico ſimilitudi-
nes, quoniã, ut etiã præmonui, ſpectra ſimilia euadũt ſimu-
lacris, quæ in torrente apparẽt: ubi ſi multa commotio fiat,
nullæ apparitiones, aut ſimulacra ueris rebus ſimilia red-
duntur. Acerrimus uerò apparitionũ cõiector eſt, qui cele-
qui, & incondita, hominẽ, aut equũ, aut aliud quodcũq;
id
ſit referre Et ſomniorũ itaq; coniector optimus eſt, qui ſi-
mile quippiam internoſcere poteſt: cùm motio ſynceritatẽ
ſomniorũ interturbare ſoleat. Sed quid ſit ſomnus, &
quid
inſomnium, & qua de cauſa utrũq;
fiat, item de diuinatio-
ne quæ ab inſomnijs oriatur, dictum iam eſt.
Hîc oſtendit Ā
vitæ eſſe: cauſasq;
declarat.
_CVR_ autem animantiũ aliæ plus tẽporis,
aliæ minus uiuant, atq; omnino cur uita
longa ſit, aut breuis, cauſas cõſyderemus
addecet. Sed enim ita ordiendũ eſt, ut cõ-
templationis initium ſumatur dubitando
de his (non enim certum eſt) utrum diuerſa ſit, an eadem
cunctis animantibus, ac plantis cauſa, cur illarum quædam
diu, quædam parum uiuant, & harum aliæ annua, aliæ diu-
turniore uita fruantur. Præterea, utrũ natura cõſtantium
eadem ſint longæua, & natura incolumia, an distincta ſint.
Et utrum eadem ſint uitæ breuis, &
ualetudinaria, an per
aliquos quidem morbos corpora, quæ natura ualetudina-
ſolent: per aliquos uerò ualetudinaria eſſe, quæ longæua
ſunt, nihil obstet. De ſomno igitur, &
uigilia, dictum eſt
prius: de uita uerò, &
morte, ſimiliter &
de morbo, &
ſa-
nitate, quod quidẽ ad naturalem attineat Philoſophiam, di
cendũ poſterius. Nũc autem de cauſa cur altera longã, al-
tera breuẽ uitam agant, quẽadmodũ iam diximus, tractan-
dũ eſt. Sanè hac differẽtia genera tota à totis generibus, &
eorum, quæ ſub una ſpecie collocantur, alia ab alijs diffe-
runt. Generatim differre dico, ut hominẽ ab equo:
nam ge-
nus hominum uiuacius est, quàm equorũ. Speciatim, ut ho-
minem ab homine: eorum enim hominũ, qui locorũ interca
pedine ſeiuncti ſunt, alij uita ſunt longiore, alij breuiore: qui enim in calidis degunt regionibus, diutius:
qui in algi-
dis, minus uiuere aſſolent. Quinimo ex hiſce, qui eun-
dem tenent locum, nonnulli pari modo ea ipſa inter ſe diſ-
crepant differentia. Porrò ſumere conuenit, quid ſit in-
ter ea, quæ natura constant, quòd facilè corrumpatur, &
quid quod ægrè. Nam ignis, &
aqua, &
quæ his cognatæ
ſunt, cùm eandem facultatem minimè habeant, ſibi mutuò
cauſæ generationis, atque corruptionis. Próinde ſingula
quoq; alia, quæ ex hiſce ſunt, atq;
constant, &
non ex mul-
tis per congeriem uti domus, eorum naturam participent
ratio congrua existit. Sed de cæteris, alia ratio eſt.
Plu-
rimis enim ex hiſce, quæ ſunt, peculiares competunt cor-
ruptiones: ceu ſcientiæ, ſanitati, morbo, &
eiuſmodi:
quip-
pe quæ corrumpi ſoleant, etiam non corruptis ſuſceptiuis,
ſed ſeruatis: quandoquidem ignorantiam reminiſcentia,
atq; diſciplina corrumpere ſolent:
ſcientiam obliuio &
de-
ceptio. Per accidens tamen cæterorũ corruptiones, rerum.
nam cùm animalia ipſa
intereunt, eorundem & ſanitas, &
ſcientia corrumpitur.
Quocirca &
de anima per hæc ratiocinari quiſpiam
proſectò poteſt. Nam ſi anima haudquãquam natura ſub-
ſistat, ſed ut ſcientia in anima, ſic & animain corpore ſit:
erit nimirum ipſius quædam etiam alia corruptio præter
eam, qua, cùm corpus interit, corrũpiſolet. Quare, cùm
nulla talis eſſe uideatur: alio ſànè pacto cum corpore inijt
ſocietatem. Sed fortaſſe quæret quiſpiam, idq́;
optimara-
tione, utrum quod corruptibile eſt, id alicubi à corruptio-
ne indicari queat, ceuignis ſupero in loco, ubi contrarium
nullum eſt. Quæ enim contrarijs inſunt, per accidens cor-
rumpi ſolent, eò quòd illa intereant: tolluntur enim con-
traria à ſeſe. At cõtrariorum, quæ in ſubſtantijs ſunt, nul-
lum per accidens corrumpi poteſt: propterea quòd ſub-
ſtantia de nullo ſubiecto prædicatur. Quare fieri non po-
terit, ut id corrumpatur, quod contrario caret: aut in eo
loco eſt, ubi nullum eſt contrarium. Quid enim erit, quod
uim habeat corrumpendi, ſi quidem à contrarijs unis cor-
rumpi quicquam contingat, contrarium autem non inſit,
aut omnino, aut hic? An hoc partim uerum eſt, partim non
uerum? Ficri enim nequit, ut ei quod materiam habeat, non
inſit modo quodam contrarium: nam ut omnino inſit cali-
ditas, aut rectitudo, aut albor, ſieri poteſt: ut alicubi ſit, non
poteſt: alioqui affectus eſſent ſeparati.
Si igitur quando
actiuum, & patibile ſimul ſunt, ſemper alterum agit, al-
terum patiatur, fieri non poteſt quin fiat mutatio. Præ-
terea & excrementa fierineceſſe eſt:
at excrementum, con-
trarij rationem ſubit: ſemper enim mutatio è contrario fit:
excr menum autem, reliquiæ prioris eſt. Quòd ſi quic-
ruptibile, an non, ſed ab eo quod continet, corrumperetur? Si ergo id, quod continet, ſit ſatis committendæ corruptio-
ni, numero eorum quæ dicta ſunt, adſcribatur: ſin minus,
ineſſe quippiam quod ſit actu contrarium, & excremen-
titiam materiam aggigni, ſuppoſuiſſe operæpretium eſt.
Quamobrem minor flamma à maiore per accidẽs deuri-
tur: quòd pabulum, fumum ſcilicet, quod illa non niſi lon-
go tempore abſumere poteſt, hæc ocyus inſumat. Qua-
propter omnia ſemper in motu ſunt, & ortum, aut obitum
ſubeunt: cui rei, id quod cõtinendi munere fungitur, uelcõ-
ferre, uelobeſſe ſolet. Et ob id, quæ locum demutant, ea
tempore quidem longiore, breuioré ue quàm ſua ferat na-
tura edurant: ſed ſempiterna nuſquam ſunt, quibuſcunque
contraria adſint: nam materies, protinus contrarium ha-
bet. Quare ſi ſit de prædicamento loci, lationem ſubeunt:
ſi uerò quantitatis, accreſcunt, aut decreſcunt: ſi denique
qualitatis, alterantur.
Hîc Ā
_AT_ neque maxima, corruptioni minus obnoxia ſunt:
equus enim minus temporis, quàm homo, uiuit:
neq;
puſilla: nam inſectorum plurima, non ultra annum æ tatem
extendunt. Neque plantæ omnino minus quàm animalia
corruptioni patent: cùm nonnullæ, uita ſint annua.
Neque
ſanguinaria: ſiquidem apis longiore tempore quàm ſan-
guinea quædam, uiuit: neq;
exanguia, quòd mollia, annua
ſint: quamuis ſanguine careant.
Neque terreſtria:
ſunt enim
tum è plantis, tum è pedeſtri animantium genere, quæ in
anni ſpatium duntaxat ætatem protrahunt. Neq;
marina:
Sed in totum quæ diutißimè uiuant, eain ſtirpium ge-
nere continentur, ut palma, & cupreſſus:
mox in ſangui-
neo genere animalium potius, quàm in exangui: &
in pe-
destri, quàm in aquatili. Quare &
illis duobus iunctis, in
ijs quæ ſanguinea, pariter & pedestria ſunt, ea haberi ſo-
lent, quæ inter animalia longißimè uiuunt, ut homo, atque
elephas. Quin &
uastiora, quòd maiori ex parte dixerim,
diutius quàm minora uiuunt: nam &
cæteris quæ uiuacio-
ra ſunt, périnde atq; ijs, quæ modò retuli, magnitudo ad-
iuncta eſt. Horum omnium cauſam, hinc intueri licet.
In-
telligendum enim eſt, animal natura humidum, calidumq́; eſſe, cuiuſmodi uita quoque ipſa habetur:
at ſenectus, &
quod emortuũ eſt, obareſcit, algetq́;: ſic enim habere cer-
nitur. Hæc etiã, calidum inquã, frigidum, humidum, &
ſic-
cum, materiã corporibus, quæ in rerũ natura ſunt, ſuppe-
ditant: neceſſe eſt itaque ea, dum ſeneſcunt, inareſcere.
Quocirca, &
humidũ eſſe tale cõuenit, ut nõ facilè ſic-
ceſcat. Et ob id, pinguia putreſcere non ſolent.
Cuius rei
cauſa eſt, quòd ea ſunt aëris, aër autem ad reliqua ignis eſt,
qui haudquaquã putris reddi poteſt. R urſum, non paucum
eſſe humidum oportet: quod enim paucum eſt, facilè exa-
reſcit. Ideoq́;
magnæ &
animantes, &
plantæ, ut in uni-
uerſum dixerim, plus temporis uiuere conſueuerunt, quem-
admodum dictum eſt anteà: nam ratione optima euenit, ut
quæ maiora ſunt, plus habeant humidi. At non ſolùm pro-
pter hoc, uita ſunt longiore: duæ enim ſunt cauſæ, quanti-
tas, & qualitas:
id eſt, modus, &
genus.
Proinde non ſolùm
oportet humidum eſſe multum, ſed etiã calidum, ut ne fa-
cilè aut congelaſcat, aut reſiccetur. Hac de cauſa, diutius
nam quæ
humidi copiaumcuntur, ſi maiore proportions per quali-
tatem ſuperent, quàm per quanticatem uincantur, ea ſanè
uiuaciora ſunt. Calidum autem ipſum in nonnullis pingue
habetur: quæ res ſimul efficit, ut neq;
facilè inareſcat, neq;
facilè refrigeretur:
in nonnullis, alio ſucco præditum eſt.
_P_ræterea oportet ut quod haud facilè corruptibile ſit,
nequaquã excrementis abundet: quod enim tale eſt, aut ui
morbi, aut ſuapte natura interimitur: nam excrementorum
uirtus, atq, facultas, uicem ſubit contrarij: atque interdum
naturam ipſam, interáum partem corrumpit. Quapropter
quæ ſaiacia ſunt, & ſemine redundant, ocyßime ſeneſcũt:
nam ſemen excrementum eſt, &
inſuper, cùm prodit aßic-
cat. Ob idq̀;
, mulus equo, &
aſino, ex quibus procreatus
eſt plus temporis uiuit: &
fœminæ, maribus, ſi mares ſa-
laces ſint. Quocirca &
in paſſerum genere, mares bre-
uiorem quàm fœminæ uitam obtinent. Adde etiam quòd
quicunque mares laborioſi ſunt, amplius, laboris nomine,
ſeneſcere ſolent: labor enim exiccat:
ſenectus autem ſicca
eſt. Natura tamen mares, ut in uniuerſum dixerim, uiua-
ciores fœminis ſunt. Cuius rei cauſa eſt, quòd mas fœmina
calidior ſit. Eadem etiam animalia, tepidis locis plus
tẽporis quàm frigidis: illa ipſa cauſa, qua quæ maiore ſunt
corpore uiuunt, & eorũ max{ir}nè quæ natu frigida ſunt,
magnitudo conſpectior redditur, atque inſignior. Qua-
propter & calidis locis ſerpentes, lacerti, &
corticata:
necnon in mari rubro testata omnia, mira quadam magni-
tudine augentur: calida nanque humiditas, uitæ ac incre-
menti cauſa existit. Locis autem prægelidis, humiditas
animantibus indita, aquoſior eſt, Quamobrem, facilè con-
Quare in ſeptentrionali plaga, ex anima-
libus quæ parũ ſanguinis obtinent, aut eodẽ uacant, quædã
nullo pacto, ſiue pedeſtria in terra, ſiue aquatilia in mari gi
gnuntur: quædã gignuntur quidem, ſed minora ſunt, uitaq́;
breuioris, nam gelida cœli cõstitutio, ea increſcere nõ ſinit.
Cùm autẽ alimentũ nõ recip{iu}nt tam animalia, quàm plã-
tæ, interire ſolent:idem enim ſeipſum emacerat:
nam quẽ-
admodũ flamma magna paruã exurit, corrũpitq́;, propter-
eà quòd alimentũ eius abſumat:ſic calor naturalis, cui pri-
maria cõcoquendi uis ineſt, materiam in qua ſit conſumit.
Porrò aquatilia pedeſtribus minus uiuunt, nõ quòd humida
ſimpliciter, ſed quòd aquoſa ſint. Tale autẽ humidũ, cor-
ruptioni opportunũ eſt: quia frigidũ ſit, &
prõptè conge-
labile. Item exanguia ſanguineis, eandẽ ob cauſam, niſi
magnitudine uindicẽtur: nã neq;
pinguitudinẽ præ ſe ferũt,
neq; dulcorẽ, cùm in animali pingue ipſum dulce ſit.
Quã-
obrẽ apes diutius, quàm quædã alia maiuſcula aī
Hîc declarat Ā
cur quedam plantæ longioris ſint
durationis, quàm animalia.
_QV_æ autem diutißimè uiuunt, in plantis reperiri aſ-
ſolent, idq̀; potius quàm in animantibus.
Primò,
quòd plantæ minus in ſe diluti humoris contineant: unde
fit, ut nõ facilè congelentur. Déinde quòd pinguitudi-
nem, lentoremq̀; habeant:
&
quanquam aridæ ſunt, atque
terrenæ, tamen non facilè ſiccabilem poßideant humidita-
tem. Sed cur natura arborum longo temporis ſpatio edu-
ret, cauſam ſumpſiſſe conuenit: eam enim peculiarem ſibi
præ omnibus animantibus præterquam inſectis, obtinet. Semper enim ſtirpes iuueneſcũt, ideoq̀;
longæuæ ſunt:
nam
radices
pari modo: &
non ſimul, ſed interdum ſolum caudex, &
rami pereunt, alij uerò rami adnaſcuntur. Cùm autem hæc
affectio radicibus euenit, aliæ ex eo quod ſupereſt, oriri
ſolent. Atq;
ita perpetuò aliud corrumpitur, aliud gigni-
tur: quocirca &
illæ longo tempore uiuunt.
Aßimilantur
autem plantæ inſectis, uti iam diximus:nam plantæ, diuiſæ,
ſeiunctæq̀; uiuũt:
ac duæ ex una, atq;
etiã plures procrean-
tur. Inſecta uerò uiuunt quidem, ſed lõgo tempore uiuere
nequeunt: nam nec inſtrumenta poßident, nec principium
illud, quod ſingulis ineſt, eaefficerepoteſt. At illud quod
plantis innatum eſt, poteſt: quippe cùm plantæ ubique tam
radicem, quàm caulem potẽtia habeant. Quapropter ab
co ſemper aliud recẽs, aliud ſenectum prouenit, quæ pau-
xillum inter ſe uitæ lõgitudine differunt, périnde ut ea quæ
auulſu ſeruntur: etenim in ea ſatione, quæ auulſo ſurculo
effici ſolet, idem quodammodo euenire dicas: id enim quod
auulſione ſeritur, particula quædam eſt. Verùm hoc in
ſatione quæ auulſu fit, ſeiunctis contingit: ibi, continuis.
Cauſa, quòd principium ipſum potentia ubiq;
ineſt.
Porrò
idem in plantis, & animalibus euenit.
Nam in animalium
genere, mares diutius magna ex parte uiuunt, quorum par-
tes ſupernæ maiores ſunt, quàm infernæ: nam mas, fœmina
magis formã gerit pomilionis: ſuperna uerò, calor:
&
in-
ferna, frigus occupat. Et in plantarum genere, quæ caput
prægraue ac põderoſum gestant, lõgius uitæ curſum pro-
trahunt, cuiuſmodi ſunt nõ annuæ, ſed quæ figura ſunt ar-
boris: ſiquidem radix, plantarũ pars ſupera, atq;
caput eſt:
quæ autem ſunt annuæ, parte infera & augentur, &
ſuos
fructus effundũt. Sed de hoc ſeorſum per ſein libris de plã-
nũc autẽde cæteris, nempede animalibus,
cauſa quãobrem alia longum uitæ ſpacium obtineant, alid
breue, explicata eſt. Reſtat ut de iuuentute, &
ſenectute,
& uita, &
morte cõtemplemur:
his en{lm} præfinitis, deter-
minatisq̀;, animalium doctrina finem erit aſſecuta.
_DE I_uuentute, &
Senectute, &
Vita, &
Morte, nunc agendũ: fortè autẽ ſimul &
de ſpiratione cauſas dicere neceſſariũ eſt,
quòd ob eam animãtibus nõnullis uiuere
& nõ uiuere cõtingat.
Cùm iam alibi de
anima tractatũ ſit, quãquàm cõſtat fierinõ poſſe, ut animæ
ſubstantia corpus ſit, eã tamen eſſe in aliqua corporis par-
ticula, & ea quidem, quæ inter reliquas ui quadã polleat,
apertũ eſt. Cæteris igitur animæ aut partibus, aut poten-
tijs (utrouis modo appellandæ ſint) in præſentia dimißis,
corũ omniũ quæ animalia dicuntur & uiuere, in hiſce qui-
ista eſſe animal inquam, ac uiuere com-
petunt, unam, & eandem eſſe partem neceſſe eſt, qua uiuũt,
ſimul & animalis nuncupationem ſortiũtur.
Fieri enim ne-
quit ut animal, qua animal eſt, non uiuat: at qua uiuit, hac
eſſe animal, haud quaquam neceſſe eſt: nã plantæ uiuũt qui-
dem, ſed ſenſu carent: ipſa autẽ ſentiendi facultate, animal
à non animali interstinguitur. Hanc ergo partem, numero
unam, eandemq̀; ratione plures, ac diuorſas eſſe neceſſe eſt:
neq;
enim idẽ eſt eſſe animal, quod uiuere.
Cùm igitur pro-
pria ſenſoria unũ aliquod cõmune ſenſorium nacta ſint, quo
neceſſe ſit ſenſus actu concurrere, hoc autem inter partem
priorẽ, & poſteriorem mediũ.
ſit (nam pars prior dicitur,
in qua ſenſum gerimus, poſterior, quæ è regione illius ſita
eſt) & inſuper præciſis uiuentibus omniũ pars altera ſu-
pera ſit, altera infera (omnia enim partẽ ſuperã, inferamq̀;
poßident) quare & ipſæ plantæ, uegetãdi principiũ inter
eas habebunt? nam partem, qua cibus ingreditur, ſuperam
nuncupemus, ipſam ſpectantes, & nõ totũ illud quod nos
ambit: qua uacãs materia primũ egeritur, inferã.
Cæterũ
illa in plantis ecõtrariò, quàm in animalibus, ſita eſt. Nam
ex animantibus, homini maximè pars ſuperior ad uniuerſi
ſupremũ erecta eſt: cæteris, media inter ſupremũ, ac imum
haberi ſolet. At plantis cùm ſtabiles ſint, cibumq́;
ex imo
capiant, ea pars neceſſaria infrà poſita ſemper eſt: quam
enim habent rationem in animalibus uocatum os, eam ſub-
eunt in plantis radices: nam illa, ore cibũ è terra capiunt:
bæ, radicibus: cumq̀;
tribus existentibus partibus, in quas
perſecta animalia diuiduntur, una qua cibum capiũt, altera
qua excrementũ emittunt, tertia quæ inter illas media eſt:
hæc in maximis animalibus pectus nuncupetur, in cæteris
culata, diſcretaq́; ſit, &
ex eorũ numero quæcũq;
inceßilia
ſunt, eaparteis adid muneris accõmodatas, crura ſcilicet,
pedesq́;: &
ea quibus conſimilis facultas adeſt:
adiunctas
poßideant, quibus totus alueus feratur: uegetalis profectò
animæ principium in medio illarum trium partium haberi
tum uiſu, tum etiam ratione deprehenditur. Pleraq;
enim
animalia, adempta utrauis parte, id eſt aut ea quæ uocatur
caput, aut ea quæ ingeſtos continet cibos cum quacumq; ea ſit, quæ media eſt, uiuere ſolent.
Id quod apertè in inſe-
ctis, ut ueſpis, & apibus, uſu uenit.
Sed et plurima, quæ in-
ſecta non ſunt, præciſa, ob uegetãdi principiũ uiuere que-
unt: quippe quæ partem hanc actu ſimplicẽ, potentia mul-
tiplicem habeant. Eodem enim quo plantæ modo cõstant:
etenim plantæ præſectæ ſeorſim uiuūt: multæq́;
arbores ab
uno fiunt principio. Cæterùm quam ob cauſam plantarum
aliæ diuiſæ ſeiunctæq́; uiuere nequeant, aliæ auulſione ſe-
rantur, alio explicabitur loco: quãquàm in hoc plantæ, &
inſectorum genus ſimiliter ſeſe habent. Neceſſe autem
eſt, ut anima uegetatrix in habentibus actu ſimplex, unaq́;
ſit, potentia multiplex, ac plures. Necſecus de ſentiendi
quoq; principio dicendum:
nam quæ ex eis diuiſa ſunt, ea
ſenſum habere cernuntur ( Verum plantæ ut natura ſerue-
tur efficere poſſunt, hæc non poſſunt, quòd inſtrumenta ad
naturæ tutelam, ſalutemq́; cõmoda non habeant, careantq́;
alia eo quòd cibũ trahit, alia eo quòd recipit, alia tũ alijs,
tum etiam horũ utroq;) Huiuſmodi enim animalia, anima-
libus multis natura cohærentibus aßimilantur. ( At quæ
optimè conſtant, haudquaquam quòd eorũ natura quàm
maximè fieri poteſt una, ſimplexq́; habeatur.
Quo fit ut
quòd affectio quæ-
dam animæ illata ſit) Detractis enim uiſceribus, ciẽtur: id
quod etiam testudinibus exempto corde euenit. Præter-
eà illud tam in plantis, quàm in animalibus patere poteſt. In plantis quidem, ſi generationem quæ fieri ſemine ſolet,
& inſitiones, auulſionesq́;
conſideremus.
Nam generatio
ea quæ ſemine fit, omnibus è medio prouenit: cùm enim bi-
ualuia ſint ſemina omnia, qua cohærent, mediumq́; partis
utriuſque habetur, hinc unà cum caule radix etiam eorum
quæ naſcũtur erum pit, principiumqúe mediũ ipſorum eſt.
Hoc etiam in inſitionibus, auulſionibusq́;
, circa nodos
maximè euenit: nodus enim principium quoddam ſurculi
eſt, & inſuper medij rationem obtinet.
Quare aut nodum
auferunt, aut in eum quippiam indunt: ut uel radix, uel ſur-
culus ex eo naſcatur, quaſi principium caulis, & radicis, è
medio ſit. Quinetiam cor animantium ſanguine prædito-
rum primum gignitur: quod etiam per ea constat, quæ fui-
mus ſpeculati in hiſce, quæ dum adhuc fierent, nobis uidiſſe
contingit. Quare &
ijs quæ ſanguine carent, id primum
fieri neceſſe eſt, quod uice cordis ſubrogatur.
Hîc oſtendit Ā
augendi
in corde eſſe.
QVòd autẽ cor uenarũ principium ſit, quodq́;
in ſan-
guineis ſanguis ſit ultimũ alimentum, ex quo partes
efficiuntur, in libris de partibus animalium dictum iam eſt. Cõſtat itaq;
oris facultatem alterã operam cibo cõficiendo
præſtare, uentris alterã: cor uerò potißimũ eſſe, atq;
finem
imponere. Quare ut ſentientis, ita etiam uegetantis animæ
originem, ſanguinarijs in corde haberi neceſſe eſt: nã cæte-
rarum partium officia circa cibũ, officij cordis gratia ſunt.
Oportet enim ut principale ad id, cuius cauſa properet,
& nõ in ijs quæ huius cauſa ſubſiſtat:
pẽrinde atq;
medi-
cus ad ipſam ſanitatem. At uerò ſenſuũ principatus in
corde, ſanguinarijs oibus eſt: nam in corde, omniũ ſenſoriũ
cõmune ſenſoriũ haberi neceſſe eſt. Duos autem, id eſt tan-
gendi, & guſtãdi, ſenſus, eo apertè tendere cernimus:
qua-
re & reliquos eodẽ proficiſci neceſſe eſt:
in hoc enim c
tera ſenſoria motum ſacere contingit: hæc autẽ haud qua-
quàm ad locũ ſuperiorem tendunt. Prætereà ſi uita hac
in parte omnibus collocata ſit, eſſe neceſſe, ut ſentiẽdi quo-
que principiũ in eaipſa ſedem habeat, perſpicuum eſt: quo
enim corpus animal eſt, eo etiã uiuere: quo uerò ſenſitiuũ,
eo eſſe animal dicimus. Cæterũ cur ſenſuũ alij apertè in cor
penetrent, alij in capite poſiti ſint (quamobrem nonnulli
etiam uim ſentiendi ſitam in cerebro arbitrantur) cauſa
ſeorſum alio loco explicata iam eſt. Sentiendi igitur princi-
pium, & alendi, &
augendi, in hac trium partium, &
in
corporis meditullio ſitum eſſe, uiſu quidem exhiſce quæ di
cta ſunt constat. Ratione uerò, quod natura in omnibus ex
ijs quæ fieri poſſunt, facere uidetur quod optimum ſit: cùm
autem ſubſtantiæ medium, principiũ utrunq; occupat, tum
pars utraq;, tam ea quæ ultimum perficit alimentum, quàm
ea quæ ipſum recipit, ſuo fungi munere maximè poteſt: ita
enim fit, ut iuxta utrunq; eorum, pars utraq;
ſita ſit.
Item
eiuſmodi medij locus, eius quod principatum obtinet. locus
eſt. Præterea id quod utitur, &
id quo quid utitur differant
inter ſe oportet: périnde ut tibiæ, atq;
id quod eas mouet,
uidelicet manus. Si ergo animal definitum eſt eo quòd ſen-
tiendi principium habeat, hoc principium ſanguineis in
corde, exanguibus in parte uicaria haberi neceſſe eſt. Porrò
corpus, calorem quendā
naturalem inſitum habent. Quocirca dum uiuunt, cali-
da apparent, dum mortua ſunt, atq; uita destituta, contrà.
Neceſſarium autem eſt, ut eius caloris principium ſan-
guineis in corde, exanguibus in proportionali habeatur: cibum enim naturali calore conficiunt, atque concoquunt
omnia: ſed in primis id quod potißimum eſt nempe cor, aut
quod ei proportione reſpondet. Quamobrem cæterarum
partium calore frigefacto, uita remanet: cordis prorſus in-
terit: quòd omnibus inde caloris principium pendeat, &
anima quaſi ignita ſit in hiſce partibus, ſanguineorũ in cor-
de, exanguium in parte proportionali. Neceſſum itaque
eſt uitam, & incolumitatem huiuſce caloris, item mortem,
& eiuſdem corruptionem, ſimul eſſe.
Hîc Ā
deignis corruptionibus determinat.
AT uerò ignis duas eſſe corruptiones uidemus:
mar-
corem, & extinctionem.
Eam quæ à ſeipſo proue-
nit, marcorem appellitamus: quæ uerò à contrarijs, extin-
ctionem, & illam quidem ſenectutem:
hãc autẽ uiolentiam.
Vtranq;
tamen corruptionem eadem de cauſa fieri accidit:
ſubſidente etenim cibo, quòd calor cum accipere nequeat,
corrumpitur ignis: nam contrarium ipſum concoctionem
intercipiens, quo minus ille nutriatur, impedit. Eſt etiam
quando ignem marceſcere contingit, ampliori calore ob id
collecto, quia neq; ſpiraminis quicquam habeat, neq;
refri-
gerij: ita enim calor plurimus ſeſe intercolligens, alimeni
celerrimè abſumit: idq́;
prius facit, quàm ut ulla reſpiratio
adhiberi queat. Quocirca non modò minor ignis maioris
acceſſu marceſcit, uerum etiam ipſa per ſe lucernæ flamma
aliud cremabile. Cuius rei cauſa eſt, quòd flãma maior mi-
noris alimentum prius occupat, quàm aliud ſuperueniat: ignis autem fluminis instar perpetuò gignitur, atque fluit:
uerùm id, præ celeritate nos latet. Clarum itaq;
eſt, ſi ſer-
uari calorem oporteat, quod ſanè neceſſarium eſt, ſi animal
uicturum ſit, quandam fieri calori in ſua origine refrige-
rationem oportere. Cuius rei exemplũ ſumere licet, id quod
in biſce carbonibus, qui præfocantur, euenit: nam ſi conti-
nuè obturati ſint eo, quod ſuffocatorium uocant, celeriter
extinguũtur: ſi uerò mutatis uicibus quiſpiam crebrò oper-
culum auferat, apponatq́;, longo tempore ignem retinere
ſuũ aſſolent. At occultatio ignem conſeruat:
nec enim quo-
minus difflet impeditur, propter cineris raritatem: &
cir-
cunfuſo aëri, ne extinguatur ab eo, copia ſui caloris reſi-
ſtit. Verùm cauſa quamobrem igni intecto aliter accidat,
aliter præfocato ( hic enim emarceſcit, ille longo temporis
ſpacio edurat) dicta eſt in problematibus. Cùm autẽ omnia
uiuẽtia animam ſortita ſint, quæ nequaquam abſq; natura-
li calore eſſe poteſt, ut diximus: plantis quidem ſubſidium
illud, quod per alimentum, & ambientem aëem paratur,
ſat eſt ad caloris naturalis tutelam, atq; ſalutẽ.
Etenim ali-
mentum, refrigerationem ingrediendo facit: qualis homi-
nibus cùm primùm quippiam ſumpſerunt cibi, euenire ſo-
let, ieiunia uerò calefaciunt, ſitimq́; mouent:
nam aër cùm
motu uacat, ſemper calefit: cùm uerò mouetur ingrediente
cibo refrigerari ſolet, quoad concoctionem admiſerit. At
ſi aut continens frigore exuperet ob temporis constitutio-
nem, uigente nimirum ualido gelu, obareſcũt: aut per æſta-
tem uehemẽtes æſtus accidant neq; humor qui è terra tra-
tur, atq; per id tempus arbores ſphaceliſmũ (id eſt morbũ
radicis, ſiue radicationem) ſentire, atq; ſiderari dicuntur.
Quamobrem &
lapidum genera quædam &
aquam in
uaſculis ſubdere radicibus conſueuere, ut ſtirpium radices
refrigerentur. Animantium autem cùm quædam in aqua,
quædam in aëre degant, ex his & per hæc refrigeratio-
nem ſibi conciliant, aliæ aqua, aliæ aëre, Quonam uerò pa-
cto & qualiter, instituto ſermone explicandum eſt.
Hîc Ā
_N_Am de ſpiratione quanquàm è prioribus naturæ in-
terpretibus nonnulli, ijq́; admodũ pauci determina-
uere, tamen cuius gratia animantibus adiuncta ſit, alij ni-
hil dixerunt, alij dixerunt quidem aliquid, ſed haud qua-
quam rectè, imo præter eorum, quæ contingere ſolent, ex-
perientiam. Adhæc, omnia animalia ſpirare prouiderunt:
quod remotum à ueritate eſt.
Quare de hiſce prius agen-
dũ eſt, ut ne abſentes immeritò accuſare uideamur. Igitur
animalia, quæ pulmonem habent, ſpirare omnia dilucidum
eſt. Sed &
ex his ipſis, quotquot exanguem, fungoſumq́;
gerunt, ſpir atione minus indigent. Vnde fit, ut ſine ea, diu-
tile pro corporis uiribus perſiſtere queant. Fungoſum au-
tem pulmonem ouipera omnia poßident, ut ranarum ge-
nus, præterea mures amnici, atq; testudines:
diuq́;
aquam
demerſa tolerant, quòd pulmo eorũ parum caloris retineat
cùm ſanguinis inops habeatur. Qui ubi inflatur, motu ſuo
refrigerat, efficitq́; ut longo temporis ſpacio edurent.
Cæ-
terum ſiquis eaui diutius in humore detineat, præfocantur
intereuntq́; omnia:
nullum enim è talibus aquam, piſcium
Quotquot autem ſanguineũ obtinent, ſpi-
ratione magis indigent, propter caloris abundantiam.
Cætera uerò quæcunque pulmone uacant, ſpirare non
ſolent. Democritus igitur ille Abderitanus, nonnulliqúe
alij, qui de ſpiratione tractarunt, nibil de cæteris animanti-
bus præfiniere: dixiſſe tamen uidentur, quaſi omnia ſpiran-
di uſum haberent. At Anaxagoras, &
Diogenes, ſimulac
cuncta ſpirare dixerunt: de piſcibus, &
oſtreis quonam
modo ſpirent, ſubdidere. Ac Anaxagoras quidem piſces,
cùm per branchias humorẽ reddunt, aërem illum trahẽdo,
qui ſuo in ore ſit, quòd nihil inane habeatur, ſpirare tra-
didit. Diogenes uerò eoſdẽ, cùm aquam per branchias euo-
munt, ex eo humore, qui oriri circunquaq; adiacet, aërem
opera uacui in ore existentis trahere aſſeruit: quaſi quidam
aér eſſet in aqua. Hæc autem, impoßibilia ſunt.
Nã pri-
mò quidẽ, illi negotij partem alterã a dimunt, quia id quod
commune eſt de altero ſolo enũtiant: id enim uocatur ſpi-
ratio: ſpirationis autẽ pars altera, inſpiratio:
altera, expi-
ratio: de qua, quo pacto tales animantes expirent, nihil di-
cunt. Nec ucrò dicere quicquam poſſunt:
nam quoties illæ
reſpirant, qua reſpirarint, hacrurſum expirẽt, & hoc ſem-
per alternatim factitent, oportet. Vnde accidit, ut ſimul
ore aquam excipiant, & ſpiritum reddant:
at neceſſe eſt
occurſantia, alterum alterum impedire. Déinde, cùm aquã
reijciũt, tunc per os, aut per branchias expirãt. Quare ac-
cidit, ut ſimul expirent, & reſpirẽt:
dicunt enim tũc reſpi-
rare ipſas. Cæterùm fieri nõ poteſt, ut quicquã ſimulexpi-
ret, & reſpiret.
Quare ſi neceſſe ſit, quæreſpirãt expira-
re, & reſpirare, fieri uerò non poßit ut ulla earũ expiret,
patet neq; fieri poſſe ut ex cis aliqua reſpirãdi munere fun
Præterea quòd dicũt piſces trahere aërẽ ex ore ſuo,
aut ex aqua per os, fieri nequit: non enim habent arteriam:
quòd pulmone uacẽt, ſed à ſitu oris cõtinuo uẽter eſt.
Qua
re neceſſarium eſſet, ut uentre piſces eundem traherẽt: hoc
autem cætera quoq; animalia factitarent:
nunc uerò mini-
mè factitant. Sed &
illi cùm extra aquam ſunt, apertè hoc
idem facerent: at hoc nullatenus facere uidentur.
Item eùm
ſpirabilia omnia reſpirant, ſpiritumq́; trahunt, motionem
quandam particulæ trahentis ſuboriri cernimus. Id quod in
piſcibus nequaquam euenit: nullam enim uentis partem
motitare uidẽtur: ſed branchias ſolummodo, ſiue in humo-
re degant, ſiue in aridam inciderint, quo tẽpore palpitant.
Adde quòd cùm ea quæ ſpirant, in aquis ſuffocata moriũ-
tur, bullæ fiunt, ſpiritu uiolẽter exeunte: ceu ſi quis testudi-
nes, aut ranas, aut aliquod aliud ſimile genus ui ſub aquis
detineat. At in piſcibus tale quid, etiam ſi nihil inexpertum
relinquas, minimè contingit: ut intelligatur nullũ ſpiritum
illos deforis habere. Porrò illo eodem pacto, quo piſces re-
ſpirare dicunt, ipſi quoq; homines demerſi reſpirare poſ-
ſent. Nam ſi piſces aërem è circunfuſo humore in os attra-
hant, cur non idem facerent & homines, &
cætera anima-
lia: &
aẽrem, qui ab ore proueniat, haud ſecus quàm pi-
ſces iraherent? Quare ſi illa fieri poſſent, &
hæc quoq;
: at
quoniam hæc fieri non poſſunt, certũ eſt neq; illa fieri poſ-
ſe. Adbæc ſi reſpirant, cur in aëre intereunt, &
inſtar eo-
rum quæ præfo cantur palpitare uidentur? nõ enim alimen-
ti inopia, hoc illis euenit. Quam uerò cauſam Diogenes
ain
aqua, modicum, ob idq́; emori) ſtulta eſt.
Etenim in pede-
ſtri genere hoc idem contingere oportebat: nũc autem nul-
ter reſpiret. Præterea, ſi omnia reſpirant, clarũ eſt &
in-
ſecta quoq; animalia reſpirare:
at plurima ex eis, diuiſa
non modò in duas parteis, ſed etiã in plureis, uiuere cernũ-
tur, ceu ſcolopendræ, quas centipedas nũcupant: quæ, qua-
liter, aut quo fieri poteſt ut reſpirent? At uerò nec par-
tium interiorum experientiam habuiſſe, nec accepiſſe cun-
cta naturam moliri alicuius gratia, cauſa potißimum fuit,
quãobrẽ haud rectè deipſis dixerint: inuestigãdo enim cu-
ius gratia reſpiratio animalibus adiuncta ſit, & in parti-
bus hoc idẽ ut in branchijs, & pulmone in ſpiciendo, ocyus
utique cauſam ipſam inueniſſent. Cæterùm Democritus
quæ ſpirant ex reſpiratione quippiam conſequi aſſeruit,
in quiens eam prohibere ne anima extrudatur: non tamen
quaſi natura id huiuſce gratia fecerit quicquam dixit. In
plenũ enim, ut cæteri naturales, ita & hîc quoq;
huiuſmo-
di cauſam minimè attigit. Sed primas illas rotũdas figu-
ras, calorem, & animam eſſe dicit.
Quæ ubi periclitari ac-
cipiunt, ne continente exprimente, foras protrudantur, ſuc-
curſum, auxiliumq́; reſpiratione fieri:
in aëre enim grãdem
numerum talium eſſe, quæ ille mentem, animamq́; appellat.
Ac reſpirante quidem animali, &
aëre ingrediente, ea pa-
riter ingredi: &
compreßioni reſistendo, animam quæ in
eo eſt, egredi prohibere. Atq;
ob id, in reſpirando, &
expi-
rando uitam, & mortem conſistere:
nam cùm id quod nos
ambit comprimendo euincit, ac ſuperat, nec ei præterea id
quod deſoris ingreditur, reſistere poteſt, cùm animal ſpira-
re nequeat, tum accidere morte animal occupari: mortem
enim eſſe, eiuſmodi figurarum è corpore digreſſum, qui ex-
primente eo quòd continet, proueniat. Cauſam uerò quam-
pore ſine lege ulla, ſed ſecundum naturam ſenectute, præ-
ter naturam uiolentia, nequaquam declarauit. Atqui expli-
cuiſſe oportuit, cùm aliâs id fieriuideatur, aliâs nõ uidea-
tur: utrum cauſa extrinſecus petẽda ſit, an intrinſecus.
Sed
nec de ſpirationis primordio quænam cauſa ſit, interior´ ne,
an exterior, quicquam dixit: non enim mens ea, quæ forin-
ſecus ſit, prædium illud ſeruare poteſt: ſed ſpirationis mo-
tusq́; initium intrinſecus ortum habet, quaſi id quod cõti-
net uim nullam adſerat. Abſurdum quoq;
&
illud eſt, ſimul
quod ambit cõprimere, & quod ingreditur dilatare.
Quæ
igitur ille dixit, & quomodo, ferè hæc ſunt.
Hîc declarat Ā
expirario vitæ,
ac mortis principatum obtineant.
_A_T ſi uera eſſe, quæ prius dicta ſunt, &
nõ omnia ani
malia ſpirare arbitrari oporteat, nõ de qualibet mor
te cauſam hanc dictam eſſe, ſed ijs ſolùm quæ ſpirãdi uſum
habeant accommodari debere, existimandum eſt. Sed ne
his quidem rectè. Id autem liquidò constat, per ea quæ con
tingunt, & eiuſinodi, quorum experientiam omnes habere
uidẽtur. Nam per æstum calidiores effecti, ut reſpiratio-
ne magis indigent, ita crebrius inſpirãt. Cõtrà, cùm cir-
cumfuſus aër algidus eſt, & corpus contrahit, atq;
cõden-
ſat, tũc accidit ſpiritũ retineri. Atqui oportebat tũc aërem
deforis ingreſſum, compreßionem prohibere. Nunc uerò
contràres agitur. Quoties enim non expirantibus homi-
nibus caloris magna uis collecta fuerit, tunc reſpiratione
indigent: neceſſarium autem eſt, ut inſpirando reſpirent.
Porrò æstuantes ſæpius reſpirare ſolent, quaſi id agant re-
frigerij gratia: quo tempore fit, ut quod dici ſolet, ignis
Illa uerò circularis pulſio, quæ in Ti-
mæo ſcripta eſt, de cæteris animantibus nihil definiuit, quo
pacto, eodem´ ne, ad alia quadam ratione, ipſa ſuum calo-
rem tueantur, atq; conſeruent.
Nam ſi ſolis pedeſtribus
ſpiratio adiuncta ſit, cauſa dici debuit, cur ſolis competat: ſi uerò etiam alijs inſit, ſed modus differat, et de hoc quoq;
determinandũ fuit, ſi cuncta ſpirare poßint. Præterea,
modus cauſæ fictitius eſt: nam cùm calor foras per os egre-
ditur, circũfuſum nobis aẽrem pelli aſſerit, & latione con-
cepta eodem per carnes, quæ raræ, ſolutæq́; ſunt, interlabi,
unde calor interior exiuit, propterea quòd nihil uacuum
ſit, cùm ſibi mutuò circumobſiſtant: ubi uerò calefactus ſit,
rurſum egredi per eundem locum, & intrò per os repelle-
re calidum illum aẽrem, qui prius foras excidit, atq; id re-
ſpirando, & expirando cõtinuè ſemper fieri.
Euenit au-
tem hiſce, qui ſic arbitrantur, expirationem prius fieri,
quàm in ſpirationem: argumento, quòd hæ alternatim fiãt.
At morientes, expirant. Quare neceſſarium eſt inſpiratio-
nem uicem ſubire principij. Item cuius gratia isthæc, re-
ſpiratio, inquam, & expiratio animalibus tributa à natu-
ra ſint, non dixere, qui in hunc modum loquuutur, ſed ſo-
lùm quaſi dere aliqua temeraria, & quæ caſu conſistat,
enuntiauere. Atqui ista principatum uitæ, &
necis obtine-
re uidemus: tunc enim accidit ut quæ reſpirandiuſum ha-
bent, intereant, cùm reſpirare nõ poſſunt. Ad hæc abſur-
dum eſt, caloris quidẽ per os egreſſum, & rurſum ingreſ-
ſum, nos minimè latere: ſpiritus uerò in pectus ingreſſum,
& rurſus eiuſdem calefactiegreſſum latere.
Abſurdum
etiam & illud eſt, reſpirationẽ eſſe caloris ingreſſum:
ecõ-
uerſo enim rem habere uidemus, nempe quod expiratur
Cùm uerò hoc
calidũ eſt, anhelantes reſpiramus: nam quia id quod ingre-
ditur, nos ſatis refrigerare non poteſt, euenit ut ſæpius tra-
hamus ſpiritum. At uerò neq;
nutricationis gratia reſpi-
rationem fieri existimandum eſt, quaſi ignis interior ala-
tur ſpiritu, & reſpirante quidem homine, ceu igni mate-
riam incendio aptißimam adijci, alito uerò igni expiratio-
nem fieri. Eadem enim &
ad hũc quoq;
ſermonem rur-
ſum dicemus: quæ ad priores adducta ſunt:
etenim in cæte-
ris animantibus hoc idem euenire oportebat, aut quòd ei
proportione reſpondeat, cùm omnia calore uitali prædita
ſint. Déinde &
quo dicere modo oporteat calorem è ſpiri-
tu gigni, figmẽto perſimile eſt: potius enim hũc è cibo fieri
uidemus: iuxta quod euenit, ut animal cibũ capiat, &
excre
mentũ emittat. Hoc aũt, in alijs fieri haud quã quã cernimus.
Hîc Ā
Diſſeruit autem de Reſpiratione &
Empedocles, ſed
tamen cuius gratia animalibus data ſit, ſilentio præ-
terijt: neq;
de omnibus animantibus ſire ſpirẽt necne, quic-
quam certũ reddidit: atq;
ubi de ea ſpiratione quæ per na-
res fit, locutus eſt, de principe quoq; dixiſſe putauit.
Fit aũt
ſpiratio & per arteriam è pectore, &
per nares:
cæterùm
animalia, ſpirare per nares abſq; illa non poſſunt:
&
cùm
ea destituuntur, quæ per nares fit, nullum damnum ſen-
tiunt: cùm autem ea, quæ per arteriam, commoriũtur:
na-
tura enim obiter abutitur ad olfactum in quibuſdam anima
libus ſpiratione illa, quæ per nares fit. Quocirca olfactum
quidem omnia ferè animalia participant, ſed ſenſorium nõ
idem omnia obtinent. Verùm de his dictũ planius alibi eſt.
expirationẽ fieri aſſerit, propter-
eà quòd uenæ quædã habeãtur, in quibus ineſt quidem ſan-
guis, nõ tamen plenæ ſunt eodem, ſed meatus extrà promi-
nentes obtinent, corporis quidẽ partibus augustiores, aëris
uerò ampliores. Ideoq́;
cùm ſanguis aptus ſua natura ſit ſur
ſum, & deorſum moueri, quãdo deorſum fertur, aërem in-
fluere, & reſpirationem fieri:
quãdo uerò ſurſum cõmeat,
aërem effluere, & exſpirationẽ cõmitti prædicat:
quod ibi
eueniet ei, quod in uaſis accidit, quæ clepſydras uocamus
aßimilãs. Inquit enim:
Hoc trahitur pacto cũctis, &
reddi
tur aër. Nam partim exãgues ad corporis ultima uenæ
Tendũt, quarũ extrema caua ſub nare fatiſcunt Oſcillis,
adeò ut cruor occultetur, & auræ Inceſſum facilem ualeãt
præſtare meatus. Hinc ubi commotus reperit tener intima
ſanguis, Tunc aër feruendo ſubit permultus eodem. Aſt
ubi ſe ille effert, tum rurſum redditur iste: ut cùm clepſy-
dra uirguncula ludit ahena. Quando tubum properat for-
moſa claudere dextra. Et mox indit aquæ molli quæ corpo
re conſtant. Nondum in uas penetrat demerſum lympha,
ſed ipſam Aëris ingreßi per denſa foramina moles Arcet,
dum ſtrictam illa uiam patefecerit, at mox Aëre deceden-
te, ſubintrat lympidus humor. Contrà tum fundum uaſis
tenet humor aheni. Et iam uirgo manus tubuli præcluſit
hiatum, Tunc imbrem retinet uergens intrò exterus aër,
Ad ſtreperi portas Isthmi, ſuprema tenendo, Dum manus
abſcedat, tum contrà quàm prius, intrò Aëre prorumpen-
te, ſubeffluit imber amænus. Sic tener ille liquor moti per
membra cruoris, Quando pedem referens ſubit intima,
ptinus alter Aëris influxus demittitur agmine magno. At
cùm ſeſe effert, tum rurſum expirat abundè. Hæc ille, de
At quæ per arteriam apertè reſpi-
rant, per os ſimul, & per nares reſpirare ſolent, ut dixi-
mus, Quare ſi de hac reſpiratione loquatur, ſcrutari neceſ-
ſe eſt, quo pacto illi dicta cauſa accommodari poßit: nã è
contrariò agi uidetur. Siquidem homines locum, cui reſpi-
randi munus delegatũ eſt, périnde ut folles in officinis fer-
rarijs attollendo reſpirant: quanquàm conſentaneum erat
ut calor attolleret, & ſanguis caloris locũ occuparet.
Eun-
dem uerò ut ibi folles deprimendo, atq; præfocando, expi-
rant. Verùm folles non per eundem locum aërem excipiũt,
& regerũt, reſpirantes uerò per eundem.
Siuerò de illa
reſpiratiõe ſolùm, quæ per nares fit, plurimũ aberrauit: nõ
enim reſpiratio naribus peculiaris eſt, ſed per tractũ illum
cõuallis, quæ columellæ adiacet, qua parte palatũ deſinit,
perforatis naribus ſpiritus parsaltera excurrit, altera per
os, egrediens, pariter & ingrediens.
Quæ igitur ab alijs
de ſpiratione dicta ſunt, tot, taleisq́; uidentur habere diffi-
cultates.
Hîc Ā
declarat quæ ſit vis caloris, &
refrigerationis
in animali.
_CV_'m uerò antea dictum ſit uitam, &
animam calore
quodam contineri (nõ enim concoctio, per quam ani-
mantes capiunt alimentũ, ſine anima, & calore abſolui po-
teft: quãdoquidem omnia igni cibumconficiunt) idcirco in
quo primo corporis loco, & in qua prima huius loci par-
@icula huiuſmodi principiũ eſſe neceſſariũ ſit, ibidẽ & ani-
mam uegetalem, quæ prima omnium eſt, haberi neceſſe eſt. Hic autem locus is eſt, qui medius eſt inter eum, qui cibum
recipit, & eum, quo excrementũ emittitur.
Ea igitur parti-
cul@, in exanguibus nomine uacat: in ſanguineis, cor dici ſo-
alimentum enim, ex quo iam partes animaliũ fiunt, na-
tura ſanguinis eſt: ſanguinis autem, &
uenarũ generis idem
eſſe principium, neceſſe eſt: nam alterũ, alterius gratia eſt,
nempe quaſiuas, & cõceptaculum.
Porrò uenarum prin-
cipium in ſanguineis, cor eſt: non enim per hoc tendunt, ſed
ex hoc omnes dependent: quod nobis facilè cõſtat ex diſſe-
ctionibus, Cæteræ igitur uires animæ, ſine uegetali eſſe ne-
queunt: quamobrem dictũ iam eſt in libris de anima.
Vege-
talis uerò, ſine igni naturali: in hac enim parte natura eam
igniuit. Corrũpitur autẽ ignis, ut antea dictũ eſt, aut mar-
core, aut extinctu. Extinctu quidẽ, à contrarijs.
Quamobrẽ
& uniuerſus, &
ocyus adhuc diſtractus, ambiente frigore
extingui conſueuit. Hæc igitur corruptio, uiolenta ex æquo
in inanimis, & animatis eſt:
etenim animal cùm gladijs ſe-
catur, & nimio frigore cõcreſcit, emoritur.
Marcore autẽ,
copia caloris. Sienim circumfuſus aër immodicè caleat, &
ignis non capiat alimentum, tum igni obuenit ut non à fri-
gore ſuperatus, ſed marcore debilitatus aboleatur. Quare
neceſſariũ eſt ut refrigeratio adhibeatur, ſi ſeruari debeat: ea enim cõtra hanc corruptionem auxilio eſt.
Sed cùm ani-
malium alia aquatilia ſint, alia in terra degant, inter hæc,
quæ parua admodum ſunt, quæq́; ſanguine carent, ea cõti-
nente uel aëre, uel aqua ſatis refrigerari poſſunt ad hanc
corruptionẽ uitandam: nam cùm calorem habeãt exiguũ,
modico egent auxilio. Quãobrem &
his ferè omnibus uita
breui temporis ſpatio præſcribitur: utroq;
enim quòd par-
ua ſint, uergere ſolent. Quæcũq;
autem ex inſectorum ge-
nere uiuaciora ſunt (inſecta enim omnia, ſanguine carent)
his corpus ſub ſepto tranſuerſo præcinctum distinguitur
ut per membranam ſubtiliuſculam refrigerentur: nam quæ
quædam enim apes ſeptenos annos uiuunt. Et etiam cætera:
quæcunq;
bombos elidunt, ut ueſpæ, ſcarabei &
eicadæ:
nam murmur illud ſpiritu, dum quaſi anhelant, ciere ſolẽt:
eo enim ſpiritu, qui in ipſo ſepto tranſuerſo inſitus eſt, dum
ſeſe attollit, ac per uices ſubſidet, attritum ad membranam
fieri contingit: ſiquidem ea hunc locum mouent, ſicut quæ
ſpiritum extrinſecus trabũt, pulmone thoracem, & piſces
brancbijs caput agitant: haud enim magnopere ſecius eue-
nit, atque ſiquis aliqua ex ijs quæ ſpirant ſuffocare nitatur,
ore cõpreſſo, obturatoq́: etenim hæc, pulmonis opera pe-
ctus attollent. Verùm eiuſmodi motu bæc ſatis reſrigerari
nõ poſſunt, illa poſſunt. Atq;
attritu ſpiritus ad membranã
ſtrepitũ edunt, ſicut diximus, haud dißimilem ei, quem pue-
ri per arundines perſoratas ſuperpoſita tenui membrana
emittunt: ob id enim &
cicadæ illæ, quæ canunt, canere ſo-
lent: ſunt enim calidiores, &
ſub præcinctu diuiduæ:
quæ
autem nõ canunt, indiuiduæ. Quinetiam è ſanguineis, &
pulmonem quidem habentibus, ſed parum ſanguinis nactũ,
fungoſumq́;, nonnulla irreſpiranter longo temporis ſpacio
uiuere poſſunt: quòd eorum pulmo multũ attollatur, cùm
parum ſanguinis, ac humoris contineat: quandoquidẽ pro-
pria pulmonis agitatio, ad longum tempus ſatis refrigera-
re poteſt. Tandem uerò nõ poſſunt, ſed ſuffocantur nõ
reſpirando, quemadmodum etiam antè diximus. Ea enim
corruptio, quæ marcore ob refrigerationis penuriã fit, ſuſ-
fo catio uocari ſolet: &
quæ ita intereunt, ea ſuffocari di-
cimus. Porrò inſecta non ſpirare dictum quidem eſt etiam
prius, ſed hoc apertũ uelin puſillis eſt, ut muſcis, et apibus:
quippe quæ diu in humore ſupernatãt, niſi frigidus admo-
atqui quæ uireis habẽt exiguas, crebrio
rem ſibirequirunt ſpirationẽ. Verùm ſimul ac uenter aqua
oppletur, & humor corrumpitur, quem ſeptũ trãſuerſum
continet, ea intereunt, & ſuffocari dicũtur.
Vnde etiam fit,
ut ſi diutile cinere operiãtur, poſteareſurgãt, reuiuiſcãtq́;.
Quinetiã è genere aquatili, quæ ſanguine carẽt, ea diutius
in aẽre uiuunt, quàm quæ ſanguine prædita mare recipiũt,
ut piſces: nã quia parũ caloris obtinẽt, aẽre ſatis ad longũ
tempus refrigerantur, ut cruſtacea, & polypi.
Nõ tamẽ ad
poſtremum u{iu}ere ſufficiunt, propterea quòd exiguũ calo-
rem habeant, quandoquidẽ & piſciũ plurimi in terra, ſed
immobiles uiuũt, & defoßi reperiuntur:
quæ enim nullum
prorſus, aut certè exanguem habent pulmonem, ea refrige-
ratione minus indigent. De ijs igitur quæ ſanguine ca-
rent, alijs continentem aẽrem, alijs humorem auxilio eſſe
ut uitam tueantur, & conſeruent, dictum eſt.
At ex ijs,
quæ ſanguine prædita ſunt, & cor habent, quæ pulmo-
nem ſortiuntur, omnia aẽrem recipiunt, & ſpiritum tra-
bendo, reddendoq́ refrigerantur. Pulmonem autem ha-
bent & uiuipera intra ſe, &
non ſolùm foris (nam char-
tilaginea, uiuipera quidem ſunt, ſed non intra ſe) & oui-
perorum tam alata ut aues, quàm corticata ut teſtudines,
lacerti, ſerpentes. Verùm illa pulmonem habent ſan-
guineum: horum uerò plurima, fungoſum.
Quamobrem
& ſpiratione rarius utuntur:
quẽadmodum dictum iam
eſt. Vtuntur autem &
omnia quæcunque uerſantur, ui-
ctumq́; ſumunt in aquis:
ut bydrorum genus (quas quidem
boas nuncupant) & mures aquatiles, &
ranæ, &
croco-
dili, & teſtudines tam marinæ, quàm terrectres:
&
uituli
marini, quos Græci uocant phocas: nam hæc, &
cætera id
pariunt in terra, &
dormiunt aut in ter-
ra, ut in humore roſtro emerſo ſptrandicauſa. Qua-
cunq; uerò branchias obtinent, omnia accipiendo aquam
refrigerantur: branchias autem obtinẽt, quæ genere char-
tilagineo continentur, & cætera quæ pedibus carent:
ca-
ret autem pedibus genus omne piſcium: nam quæ pedes
habere uidentur, eos pinnis ſimiles gerunt. At è peda-
tis, quæ nouimus, unum tantũ modo branchiatum eſt, cor-
durus nomine. Cæterùm ſimul &
pulmonem, &
bran-
chias babere, nullum unquã uiſum eſt. Cauſa cur ita, quòd
pulmo quidem refrigerationis eiuſce gratia ſit, quæ ſpiri-
tũ fiat (uidetur enim uocatus eſſe πνεύμωυ {pro}pter πνεύ-
ματος, id eſt ſpiritus receptionẽ) branchiæ uerò ob cam
reſrigerationem quæ ab humore proueniat: porrò unũ in-
ſtrumentum ad unum utile eſt: &
omnibus unarefrigera-
tio ſufficit. Quare cùm natura nihil fruſtra agere cerna-
tur, ſi uerò eſſent duo, alterũ fruſtra foret: ideo alia bran-
chias habent, alia pulmonẽ, nullũ utrũq;. Cùm autẽ quodq;
animal ut ſit, cibo indigeat:
ut conſeruetur, reſrigeratione:
ad hoc utrunq; natura eodem utitur inſtrumento:
etenim
ut in quibuſdam lingua & ad percipiendos ſapores, &
ad
formandũ ſermonẽ uti ſolet: ſic in ijs, quæ habẽt pulmonẽ,
ore tam ad cibum conficiendũ, quàm ad trabendũ, redden-
dumq́; ſpiritũ.
In ijs uerò, quæ neq;
pulmonẽ, neq;
ſpirandi
uſum habent, os quidem ſibi cõficiendi cauſa habetur, brã-
chiæ uerò ad refrigerationem, quibus eaipſa opus eſt. Sed
quo pacto uis eorum, quæ modò dixi, inſtrumentorũ refri-
gerationem faciat, dicemus pòſt. Planè ne quod obstacu-
lum cibo ingerendo ingruat, ſimiliter & ſpirãtibus, &
ſu-
ſcipientibus humorem accidit: nõ enim reſpirãdo ſimul ci-
riam in pulmonẽ dilabente, ſtrangulari animal accidit: nam
arteria ante gulã poſita eſt, per quã cibus meat in uentricu-
lum. Igitur quæ quadrupedes ſunt, &
ſanguine redũdãt,
ijs minor lingua, ſiue ligula eſt, qua ceu operculo arteria
clauditur. At ouiperis quadrupedibus, atq;
auibus, eadem
illa adiuncta nõ eſt, uerùm idẽ cõtractione efficitur, nã cùm
cibus ingeritur, hæc arteriã cõtrahũt, illa ligulã gutturi ſu-
perponũt: cùm uerò præterijt, hæc ligulã attollũt, illa gut-
tur diducunt, atq; reſrigerationis gratia ſpiritũ recipiunt.
At quæbrãchijs prædita ſunt, cibũ per os recipere ſolẽt,
humore tãtũ per brãchias emiſſo: nullã enim habẽt arteriã.
Quare, eatenus quidẽ nullũ ſentiũt incõmodũ ab humoris
interlapſu, ſed quatenus aqua in uentrẽ ingreditur. Quo-
circaraptim, ſummaq́; celeritate cibũingerũt, atq;
tranſ-
mittunt. Quinetiam ea penè omnia acutis, ſerratisq́;
denti-
bus ſunt: non enim in molendo cibo commorari poſſunt.
Hîc Ā
oſtendit quatenus à quibuſdam recipiatur
humor reſrigerationis gratia.
_C_Aeterùm ambiget quiſpiam de aquatilibus, quæ ce-
tacei ſunt generis (nam & ea ſeſe iuxta proportionẽ
habent) uerbi cauſa de delphinis, balænis, & reliquis quæ
fistulam gerunt: hæc enim tametſi pedibus careant, tamen
pulmonem habent, & mare excipiunt.
Cuius rei cauſa in
eo eſt, quod modò dixi: non enim reſrigerationis cauſa hu-
morem admittunt, cùm ſpirando reſrigerari ſoleant, ut quæ
pulmone prædita ſint. Quamobrẽ &
talia exerto ore dor-
miunt, ſtertuntq́; ipſi quidem delphini:
qui etiam retibus
apprehenſi, breui tempore ſtrangulantur, quòd ſpirandi
&
per ſumma pelagi fluitare uiſun-
tur, ut ſpirent. Sed enim cùm neceſſarium ſit, ut in hu-
more cibum capiant, humorem quem ore accipiunt, emit-
tant neceſſe eſt. Ob idq́;
fistula data omnibus eſt:
admiſſum
enim humorem, ut piſces per branchias, ſic certè per fistu-
lam reſpuere ſolent. Huius rei argumento uel fistulæ ſi-
tus eſt, quæ in nulla parte ſanguinaria deſinit, ſed ante ce-
rebrum ſita eſt, & aquam emittit.
Nec alia de cauſa tam
mollia, quàm cruſtata, ut locustæ, & cancri, aquam exci-
piunt: nullum enim eorum reſrigeratione eget, quòd parum
caloris habeat, & exangue ſit, uſus adeò ut à contincnte
humore ſatis refrigeretur. Sed ratiõe cibi, qui quoties ore
capitur, fieri non poteſt quin ſimul aliquid humoris ad-
mittatur. Igitur quæ crusta integuntur, uidelicet tam
cancri, quàm locustæ, per applicamina iuxta hirtiuſcula
aquam egerunt. Sepiæ uerò, &
polypi per cauum illud,
quod ſupra alueum, quem caput appellant, poſitum eſt. Sed
de his exactius in commentatione, hoc eſt historia anima-
lium ſcripſimus. Humorem igitur excipi ſolere refrigera-
tionis cauſa, & quia animantia aquatilia pro ſorte natura
existentia cibum ex humore capiant, dictum eſt.
Hîc Atiſto, de modo reſrigerationis in animalibus determinat.
_D_Erefrigeratione uerò, quonã pacto fiat tam ijs quæ
ſpirant, quàm ijs quæ branchias obtinẽt, poſt hæc di
cendum. Igitur animalia, quæ pulmonem habeãt, ſpirare
omnia, ſuprà diximus. Quamobrem autem nonnulla par-
ticulam hanc obtineant, & quamobrem quæ obtinent ſpi-
ratione indigeant, agendum eſt. Cauſa cur obtineant ea
eſt, quòd quæ inter animalia honoratiora ſunt, plus calo-
nam ſimul &
animã ſortita eſſe honora-
tiorem neceſſe eſt: honoratiora enim ſunt hæc, plantis.
Quocirca &
quod pulmonẽ maiore copiarefertũ ſan-
guinis, & caloris habet, eimagnitudo corporis maior eſt:
&
quod plurimi, &
purißimi ſanguinis cõposeſt, ut ho-
mo, id ex omnibus animalibus erectißimum incedit: atque
partem ſuperiorem ad uniuerſi ſupremũ erectam obtinet,
propterea quòd hãc particulam, talẽ babeat. Quare &
ea particula, périnde ut quælibet alia cauſa eſſentiæ huius,
& reliquorum ſtatui debet.
Obigitur, pulmonem haberi
ſolet. Cur autem neceſſariò moueatur, hanc eſſe cauſam
arbitrandum eſt, quòd talia animalìa ſic conſtant, ut multa
non ita constent: nam alia ex terra ampliore facta ſunt, ut
genus plantarum: alia ex aqua, ut aquatilium:
uolatiliũ ue-
rò, & pedeſtrium:
altera ex aëre, altera exigni.
Porrò ſin-
gula ea, ſuis in locis diſpoſita ſunt. At uerò Empedo-
cles improbè hoc dixit, aſſerens animaliũ calidißima præ-
cipuè & copioſißimum nacta feruorem aquatilia eſſe:
na-
tiui caloris exceſſum fugientia: ut cùm frigoris, &
humo-
ris defectum ſustineant, contrario in loco ſeruentur, quòd
aqua minus, quàm aẽr calida ſit. Nam omnino abſurdum
eſt: quî fieri poßit, ut ſingula ea in arido genita, ſeſe mu-
tatis ſedibus in bumorem conſerant, cùm eorum pars penè
maxima expes ſit? At ille pr{ìm}am eorum constitutio-
nem referens, orta quidem in ſicco eſſe dicit, ſed fugiendo
in humorem ueniſſe. Præterea, non uidentur eſſe calidio-
ra pedeſtribus: nam ex eis, quædam nullum prorſus, quæ-
dam paucum ſanguinem habent. Attamen qualia dici de-
beãt calida, & frigida per ſe, conſyderationẽ ſumpſerunt.
Cæterùm cauſa ea, quam idem reddidit, alìquo modo
uerum eſt. Nam contraria loca, &
tempora, quæ habituũ
exuperantias exceperint, ſeruandi facultatem obtinent: na-
tura uerò ſuis in locis potißimùm ſeruatur: non enim idem
ſunt, materia ex qua ſingula animalia conſtant, & eius ha-
bitus, diſpoſitiones´ ue. Hocautẽ ita accipio:
ſi quid è ce-
ra, ut glacie natura constituerit, haudquaquam in calido
poſitum ſeruabit: corrumpetur enim celeriter ob contra-
rium, quòd calor quicquid à ſuo contrario constiterit, eli-
quare ſolet. Item ſi quid è ſale, aut nitro constituerit, ne-
quaquã id in humorem transferet, deponetq́;, cùm humor
quæ à calido, & ſicco constitêre, diſperdat.
Siigitur
humidũ, & ſiccum materiam corporibus ſuggerunt omni-
bus, ratíone optima euenit, ut quæ ex humido conſtant in
humido ſint, quæ ex ſicco, in ſicco. Ob id, arborũ genera
non in aqua naſci ſolent, ſed in terra. Atqui eadem ratione
in aquam ueniſſent, quòd præarida ſint, qua ille præfer-
uida ueniſſe affirmat, non enim ueniſſent in eam, quòd fri-
gida ſit, ſed quòd humida. Naturæ igitur materiæ, tales
eſſe ſolent, qualis eſt locus, in quo ſunt: quæ in aqua ſunt,
humidæ:quæ:
in terra ſunt, ſiccæ.
Habituũ tamen ij, qui ca-
lore excellunt, in frigido poſitimelius ſeruantur: contrà,
qui frigore, in calido: naturaenim loci, habitus exceſſum
ad mediocritatẽ reducit. Hocigitur quæri debet in pro-
prijs locis cuiuſque materiæ, iuxta communis temporis ua-
rietates: nam ut habitus locis contrarij ſint, fieri poteſt:
ut
materia, non poteſt. Quòd igitur non propter calorẽ
naturæ, animalium alia aquatilia ſint, alia pedeſtria, quem-
admodum Empedocles aßerit, necnon cur quædam pulmo-
nem habeant, quædam non habeant, hactenus dictum ſit.
ſpirentq́;, &
præſertim quæ illum ſanguinolentum obti-
nent, dicendum eſt. Cauſa ſpirandi, pulmo eſt fungoſus
existens, & fiſtulis plenus:
quietiam, omniũ maximè par-
tium, quæ uiſcera appellantur, ſanguine refertus eſt. Quæ
itaque ſanguineum habeant, ea celeri refrigeratione indi-
gent, quòd calor animalis paululum deuergat: &
penetra-
tione, quæ per totum eat ob ſanguinis, calorisq́; copiam:
quod utrunq;
, aër committere facilè poteſt:
nam quia na-
tura tenui eſt, & celeriter, &
per totum ſubit, atque refri-
gerat: at aqua, non poteſt.
Item, cur ea potißimùm ſpi-
rent, quæ pulmonem habent ſanguinarium, ex hoc lique-
re poteſt: nam quod calidius eſt, id refrigeratione indiget
uberiori. Adde etiam quòd ſpiritus ad originem caloris
cordi inditi, facilè commeat. Verùm quemadmodum cor
ad pulmonem foraminibus peruium ſit, tum ex diſſectio-
nibus, tum ex historijs, quæ de animalibus ſcriptæ ſunt,
contemplarioportet. Omnino igitur animantium natu-
ra refrigerationem deſyderat, ob animæ in corde incendiũ:
eam autem per reſpirationem moliri ſolent animalia, quæ
non tantùm cor habent, ſed etiam pulmonem. At quæ cor
habent, ſed pulmone uacant, uti piſces, aqua per bran-
chias refrigerantur, quòd eorum natura aquatilis ſit. Qua-
liter autem ſitus cordis ad brãchias ſeſe habeat, ad oculum
per dißectiones ſpectari debet, exactè per hiſtorias. Vt
autem uelnunc ſummatim dicatur, ſeſe ad hunc habet mo-
dum. Cor enim pedeſtribus animantibus, &
piſcibus
non ſimilem ſitum tenere uidetur, ſimilem tamen obtinet.
Nam quo piſcium capita eminẽt, eodem cordis mucro ſpe-
ctat: at cùm capita nequaquam eodem proſpectent, tam
ctitat. Ac fiſtula uenæ &
nerui faciem repræſentans, de
cordis extremo ad medium illud tendit, ubi branchiæ o-
mnes inter ſe coëunt, copulanturq́;: hæc igitur amplißi-
maeſt. Sed &
aliæ de utraque parte cordis ad brãchia-
rum extrema ſingularum tendunt, per quas in cor refri-
geratio penetrat, diſcurſante ſemper aqua per branchias.
Porrò quemadmodum branchiæ piſcibus, ſic reſpiran-
tibus thorax, crebrò ſurſum, deorſumq́; mouetur, cùm ea
ſpiritum accipiunt, redduntq́;. Item quæ ſpirant, in pau-
co & eodem aëre:
quæ uerò aquatilia ſunt, in pauca, ea-
demq́; aqua ſtrangulari ſolent:
nam eorum utrunq;
cele-
riter calidum redditur: calefacit enim utrunque, contactus
ſanguinis: qui cùm calidus eſt, refrigerationem præpedit.
Quinetiam cùm ſpirantia pulmonem, aquatilia branchias
mouere nõ poſſunt ob affectionem, ſenium'ue, tum ea mo-
ri contingit.
Hîc Ā
morte determinat, earundem'q;
cauſis.
_VT_ igitur ortus animalibus cõmunis omnibus eſt, itta,
mors: ſed modi eius ſpecie diſcrepant:
non enim cor-
ruptio ipſa differentiarum expers eſt, quanquàm quip-
piam commune habet: nam mors altera, uiolenta eſt:
altera,
naturalis. Violenta, cùm principium extrinſecus adue-
nit. Naturalis, cùm idem in ipſo animali eſt, &
particulæ
constitutio talis eſt, qualis ab initio erat, nec affectio ulla
ſuperuenit. Hæc igitur in plantis, ariditas appellatur:
in
animantibus, ſenecta. Fit autemmors, &
corruptio, per-
fectis omnibus eodem modo: imperfectis uerò conſimiliter
quidem, ſed alio modo. Imperfectauoco, ut oua, &
ea plã-
Omnibus igitur corru-
ptio obuenit, ob caloris defectum: ſed perfectis in eo, in
quo eſſentiæ principium habetur: hoc autem id eſt, ut an-
tè diximus, in quo ſuperum, & inferum coëunt:
plantis,
quod inter germen, & radicem medium eſt:
animalium
ſanguinarijs, cor: exanguibus, proportionale.
Cæterùm
ex hiſce nonnulla, potentia multa principia, non tamen
actu, continent. Quamobrem, &
infecta quædam præci-
ſa uiuunt. Quin &
ſanguiueorum quæcunq;
uiuacia ad-
modum non ſunt, exempto corde longo temporis ſpatio
uiuunt, ut testudines, & inambulant ſi adhuc puſillæ ſint,
quòd eorum natura non bene compoſita ſit, périnde atgue
inſecta. Porrò uitæ principium in quibus habetur, de-
ficere ſolet, cùm calor uitalis non refrigeratur: tunc enim
idem, quod ſæpe diximus, ſeipſum conſumit. Quoties
igitur alijs pulmo, alijs branchiæ obdureſcunt, præ tem-
poris longitudine reſiccatis, his quidem branchijs, illis ue-
rò pulmone, & terroſioribus redditis, has particulas
mouere, hoc eſt attollere, & comprimere, non poſſunt:
at
tandem, accedente intenſione, calor ille obſoleſcit. Quo-
circa & paruis affectibus in ſenectute ſubortis, anima-
lia citò commoriuntur: nam quia calor exiguus eſt:
ut qui
plurimus per uitam, quæ longa fuit, difflarit, ſi qua in-
tenſio parti illi ſuperueniat, celeriter extinguitur, quem-
admodum cùm tenuis, & exigua flamma in eo ineſt, parui
motus opera extingui ſolet. Quapropter &
mors ea,
quæ in ſenecta accidit, dolori obnoxia non eſt: tunc enim
animalia mortem obeunt, etiam ſi nullo uiolento affectu
tentẽtur: imò uerò, cirtraullum penitus ſenſum anima ipſa
recedit. Quinetiam in morbis illis, qui durum reddunt
morbidi exceſſu, ut in febribus accidit, ſpiritus frequẽs effi-
citur, propterea quòd pulmo multùm attolli, ac ſubſidere
nequeat: tandemq́;
ubi præterea moueri non poteſt, expi-
rando uita cum morte commutatur. Eſtigitur ortus qui-
dem, prima uegetatricis animæ cum calore participatio. Vita uerò, mora eius.
Iuuenta primæ refrigerabilis parti-
culæ auctio. Senecta, eiuſdẽ decretio.
Status, ſiue ætas adul-
ta, quod horum medium eſt. Obitus, atq;
corruptio:
uiolen-
ta quidem caloris extinctio, aut marcor (his enim utriſq;
de cauſis calor extingui poteſt) naturalis uerò, eiuſdẽ mar-
cor ob temporis tranſacti longitudinem proueniẽs: uerùm
in plantis, ariditas: in animalibus, mors nuncupari ſolet.
Cæterùm ea, quæ in ſenili ætate obuenit, marcor partisillius
eſt, qui quòd eam refrigerare animal præ ſenio non poßit,
cõmittitur. Quid ſit ortus, &
quid uita, &
quid mors, &
quas ob res animãtibusiuncta ſint, dictũ eſt. Patet etiam
ex hiſce, & qua de cauſa animalibus que ſpirãt, in humore
præfocari cõtingat, piſcibus in aëre: hi enim, aqua, illa aẽre
refrigerari ſolent: quibus utraq;
destituuntur, mutatis ſedi-
bus. Cauſaitaq;
cur hi branchias, illa pulmonem moueant,
quibus aſſurgentibus, & reſidentibus illa in ſpirãt, &
expi
rant, hi humorem accipiunt, redduntq́;, &
inſuper inſtru-
menti constitutio, ad hunc ſeſe habet modum.
Hîc Ā
de palpitatione, pulſu, reſpiratione cordi
accidentibus, determinat.
_P_Orrò quæ cordi accidere ſolent, ea tria ſunt, quæ ean-
dem habere naturam uidentur, quamuis eandem non
habeant, uidelicet palpitatio, pulſus, reſpiratio. Palpitatio
rationem, quæ à materia excreſcente, atque inutili, aut alio
quopiam tabifico proueniat, ut in eo morbo accidit, quem
tremorem uocant, & alijs, &
metu:
etenim metuentibus
partes ſuperiores refrigerantur. Calor autem defugiens,
ſeq́; contrahens, motum facit, ubi in angustum adeò com-
pellitur, ut animantes interdum præ metu, aut morbo ex-
tinguãtur. At pulſatio, quam cor perpetuò facere uidetur,
ei motioni perſimilis eſt, quam tubercula cum dolore effi-
ciunt, quod ſanguini mutatio ipſa præter naturam ſit: ea
uerò fit, uſq; dum ſanguis concoctus ſit, &
in pus conuer-
ſus. Hæc etiam affectio, feruori ſimilis eſt:
fit enim feruor,
cùm humor caloris opera inflatur: nam humor propterea
ſeſe attollit, quòd in molem aſſurgat ampliorem. Cæterùm
quies in tuberculis agitur, ſi putrefactio non perſpiret, hu-
more craßiuſculo reddito: feruor uerò reſidet, ſi per labra
uaſculi humor excidat. In ipſo autem corde tumefactio
humoris, qui ſemper è cibo accedit, ultimam cordis tunicã
eleuantis, pulſum facit: atque hoc ſemper ſine ulla inter-
mißione fit: nam ſemper humorr, ex quo natura ſanguinis
oritur, continuè in fluit: primùm enim in corde gignitur:
id
quod in prima generatione liquidò conſtat: nam uenis nõ-
dum distinctis, ſanguinem habere cernitur. Et ob id.
iunioribus magis, quam ſenioribus pulſat:
utpote quibus di-
uaporatio maior fiat. Quinetiam uenæ omnes &
ſimul
inter ſe pulſare aſſolent, quia omnes ex corde ſua initia
trahunt: cor autem, ſemper mouet.
Quare &
illæ ſemper
mouent, & ſimul inter ſe cùm illud mouet.
Palpitatio
igitur eſt, compellentis frigoris repulſio. Pulſatio uerò, hu-
moris concaleſcentis inflatio. Reſpiratio autem fit, ca-
betur: nam quemadmodum cæteræ partes alimento indi-
gent, ita & illa quoque, imo magis quàm cæteræ:
quippe
quæ cæteris nutricationis cauſa ſit. Neceſſe itaque eſt,
ut cùm amplior efficitur, inſtrumentum attollat. Existi-
mare autem oporiet, inſtrumenti constitutionem ſimilem
eſſe follibus, qui in officinis ferrarijs habentur (parũ enim
abeſt, quin pulmo, & cor ſibi formam talem uẽdicent) ge-
minum autem eſſe, quod tale eſt, cùm eam naturalem po-
tentiam, cui nutriendi officium delegatũ eſt, in medio con-
ſistere, oporteat. Medium igitur, cùm amplius redditur
eleuari ſolet: cùm uerò eleuatur, &
eam quoque partem,
quæillud ambit, eleuari neceſſe eſt. Id quod in reſpiranti-
bus fieri cernitur: quandoquidem pectus attollitur, pro-
pterea quòd eiuſmodi partis principium in eo contentum,
hoc idem efficit: cùm enim attollitur, eodem périnde ut in
folles aërem exterum, algidumq́; influere, &
refrigerando
ignis exuperãtiam reſtinguere neceſſum eſt. Quemad-
modum autem cùm augetur, hæc pars attolli ſolet, ita &
cùm decreſcit, eandem reſidere neceſſe eſt: atque ea reſi-
dente, aërem ingreſſum rurſum egredi, aërem inquam, qui
dum ingreditur, frigidus eſt, dum egreditur calidus, pro-
pter contactum caloris hac in parte contenti, & potißim ũ
in ijs, quæ ſanguinolentum habent pulmonem: eum ſiqui-
dem introrumpere oportet in multos quaſi tubos, & fiſtu-
las pulmonis, quarum ſingulis uenæ adiunctæ ſunt: adeò ut
totus pulmo ſanguine plenus uideatur. Aẽris autẽ ingreſ-
ſus, reſpiratio uocatur: egreſſus, expiratio.
Idq́;
ſemper cõ-
tinuè fit, quandiu animalia uiuũt, & hanc particulam cõ-
tinuè mouent. Et ob id, in reſpirando, &
expirando uita
conſistit.
Ad hunc modum &
piſcibus branchiæ mouen-
tur: nam cùm calor ſanguini inditus, per particulas in ſub-
lime ſcandit, attolluntur & branchiæ, &
aquam admit-
tunt: cùm deſcẽdit ad cor per meatus, &
refrigeratus
eſt, reſident, & aquam emittunt.
Cùm autem, ſem-
per ſanguis in corde contentus efferatur, ſem-
per cor eundem refrigeratum rurſus ex-
cipit. Ex quo etiam fit, ut illis in
reſpirando, & his in admit-
tendo humore, finis ui-
uendi, & non ui-
uendi cõſiſtat. De uita, igi-
tur ac
mor-
te,
& ijs
penè omnibus
quæ huic cõſyderatio-
ni affinia ſunt, dictum eſt.