ARCHITECTVRA, eſt ſcientia pluri-bus diſciplinis, & varijs eruditionibus orna-ta, cuius iudicio probantur omnia, quæ à cæ-teris artibus perficiuntur, opera. Ea naſcitur ex fabrica, & ratiocinatione. Fabrica, eſt con-tinuata ac trita vſus meditatio, quæ manibus perficitur è materia cuiuſcunq; generis opus eſt, ad propoſitum deformationis. Ratioci-natio autem eſt, quæ res fabricatas ſolertia ac ratione proportionis demonſtrare atque ex-plicare poteſt. Itaque Architecti, qui ſine literis contenderunt, ut mani-bus eſſent exercitati, non potuerunt efficere, ut haberent pro laboribus autoritatem. Qui autem ratiocinationibus & literis ſolis confiſi fuerunt, vmbram, nonrem perſecuti videntur. At qui vtrunque perdidicerunt, (uti omnibus armis ornati) citius cum autoritate quod fuit propoſitum, ſunt aſſequuti. Cum in omnibus enim rebus, tum maxime etiam in Ar-chitectura hæc duo inſunt, quod ſignificatur, & quod ſignificat. Signifi-catur propoſita res de qua dicitur. Hanc autem ſignificat, demonſtratio rationibus doctrinarum explicata. Quare videtur vtraque parte exerci-tatum eſſe debere, qui ſe Architectum profiteatur. Itaque eum & inge-nioſum eſſe oportet, & ad diſciplinam docilem (neque enim ingenium ſine diſciplina, aut diſciplina ſine ingenio, perfectum artificem poteſt effi-cere) & vt literatus ſit, peritus graphidos, eruditus Geometria, & optices non ignarus, inſtructus Arithmetica, hiſtorias compluresnouerit, Philo-ſophos diligenter audiuerit, Muſicam ſciuerit, Medicinæ non ſit ignarus, reſponſa Iuriſconſultorum nouerit, Aſtrologiam cœliq́; rationes cogni-tas habear. Quæ cur ita ſint, hæ ſunt cauſæ. Literas Architectum ſcire oportet, uti commentarijs memoriam firmiorem efficere poſsit. Deinde graphidos ſcientiam habere, quo facilius exemplaribus pictis, quam ve-lit operis ſpeciem deformare, valeat. Geometria autem plura præſidia præſtat Architecturæ, & primum euthygrammis & circini tradit vſum, è quo maximè, facilius ædificiorum in areis expediuntur deſcriptiones, normarumq́; & librationum & linearum directiones. Item per opticen, in ædificijs, à certis regionibus cœli, lumina recte ducuntur. Perarithme-ticen, ſumptus ædificiorum conſummantur, menſurarum rationes expli-cantur, difficilesq́; ſymmetriarum quæſtiones Geometricis rationibus & methodis inueniuntur. Hiſtorias autem plures nouiſſe oportet, quod DE ARCHITEC. LIB. I. multa ornamenta ſæpe in operibus Architecti deſignant, de quibus ar-gumentis, rationem curfecerint quærentibus reddere debent. Quemad-modum ſi quis ſtatuas marmoreas mulieres ſtolatas, & quæ Caryatides dicuntur, procolumnis in opere ſtatuerit, & inſuper mutulos & coronas collocauerit, percontantibus ita reddetrationem. Carya ciuitas Pelopon-neſi, cum Perſis hoſtibus contra Græciam conſenſit, poſtea Græci per vi-ctoriam glorioſe bello liberati, communi conſilio Caryatibus bellum in-dixerunt. Itaque oppido capto, uiris interfectis, ciuitate deleta, matro-nas eorum in ſeruitutem abduxerunt. Necſunt paſsi ſtolas, neque orna-tus matronales deponere, vti non vno triumpho ducerentur: ſed æterno ſeruitutis exemplo graui contumelia preſſæ, pœnas pendere viderentur pro ciuitate. Ideo qui tunc Architecti ſuerunt, ædificijs publicis deſigna-uerunt earum imagines oneri ferundo collocatas, vt etiam poſteris nota pœna peccati Caryatium, memoriæ traderetur. Non minus Lacones, Pauſania Cleombroti filio duce, Platæeo prælio, pauca manu infinitum numerum exercitus Perſarum cum ſuperauiſſent, acto cum gloria trium pho, ſpoliorum & prædæ porticum Perſicam ex manubijs laudis, & nir-tutis ciuium, indicem victoriæ, poſteris pro trophæo conſtituerunt, ibiq́; captiuorum ſimulacra, barbarico veſtis ornatu, ſuperbia meritis contu-melijs punita, ſuſtinentia tectum collocauerunt: vti & hoſtes horreſcerent timore eorum fortitudinis affecti, & ciues id exemplum virtutis aſpi-cientes, gloria erecti, ad defendendam libertatem eſſent parati. Itaque ex eo multi ſtatuas Perſicas ſuſtinentes, epiſtylia & ornamenta eorum collo-cauerunt, & ita ex eo argumento, varietates egregias auxerunt operibus. Item ſunt aliæ eiuſdem generis hiſtoriæ, quarum noticiam Architectos tenere oportet. Philoſophia verò perficit Architectum animo magno, & vti non ſit arrogans, ſed potius facilis, æquus, & fidelis, ſine auaritia, quod eſt maximum. Nullum enim opus vere ſine fide & caſtitate fieri poteſt. Ne ſit cupidus, neque in muneribus accipiendis habeat animum occupatum, ſed cum grauitate ſuam tueatur dignitatem, bonam famam habendo. Hæc enim Philoſophia præſcribit. Præterea de rerum natura, quæ Græcè φυσιολογία dicitur, philoſophia explicat: quam neceſſe eſt ſtudioſius nouiſſe, quod habet multas & varias naturales quæſtiones, vt etiam in aquarum ductionibus. In curſibus enim & circuitionibus, & li-brata planicie, expreſsionibus, ſpiritus naturales aliter atque aliter fiunt, quorum offenſionibus mederi nemo poterit, niſi qui ex Philoſophia principia rerum naturæ nouerit. Item quicunque Cteſibijaut Archime-dis libros, & cæterorum qui eiuſmodi generis præcepta conſcripſerunt, leget, cum ijs ſentire non poterit, niſi his rebus à Philoſophis fuerit inſti-tutus. Muſicen autem ſciat oportet, vti canonicam rationem, & Mathe-maticam notam habeat: præterea baliſtarum, catapultarum, ſcorpionum M. VITRVVII POLL. temperaturas poſsit rectè facere. In capitulis enim dextra ac ſiniſtra, ſunt foramina homotonorum, per quæ tenduntur ergatis aut ſuculis & vecti-bus è neruo torti funes, qui non præcluduntur nec præligantur, niſi ſoni-tus ad artificis aures certos & æquales fecerint. Brachia enim quæ in eas tentiones includuntur, cum extenduntur, æqualiter & pariter utraq; pla-gam emittere debent. Quod ſi non homotona fuerint, impedient dire-ctam telorum miſsionem. Item theatris vaſa ærea, quæ in cellis ſub gra-dibus Mathematica ratione collocantur, & ſonituum diſcrimina, quæ Græci Ἠχ{έι}α vocant, ad ſymphonias muſicas ſiue concentus, componun-tur, diuiſa in circinatione diateſſaron & diapente & diapaſon, vti vox ſce-nici ſonitus conueniens in diſpoſitionibus, tactu cum offenderit, aucta cum incremento, clarior & ſuauior ad ſpectatorum perueniat aures. Hy-draulicas quoque machinas, & cætera quæ ſunt ſunilia his organis, ſine muſicis rationibus efficere nemo poterit. Diſciplinam verò medicinæ no-uiſſe oportet, propter inclinationes cœli, quæ Græci μλίμα dicunt, & aëres locorum, qui ſunt ſalubres aut peſtilentes, aquarumq́ vſus. Sine his enim rationibus nulla ſalubris habitatio ſieri poteſt. Iura quoque nota habeat oportet ea, quæ neceſſaria ſunt ædificijs communibus parietum, ad ambitum ſtillicidiorum & cloacarum & luminum. Item aquarum ductiones, & cætera quæ eiuſmodi ſunt, nota oportet ſint Architectis, vti ante caueant, quàm inſtituant ædificia: ne controuerſiæ, factis operibus, patribusfamiliarum relinquantur, & vt legibus ſcribendis prudentia ca-ueri poſsit & locatori & conductori. Nanque ſi lex perite fuerit ſcripta, erit vt ſine captione vterque ab vtroq; liberetur. Ex Aſtrologia autem cognoſcitur Oriens, Occidens, Meridies, Septẽtrio, & cœli ratio, æquino-ctium, ſolſtitium, aſtrorum curſus: quorum notitiam ſi quis non habue-rit, horologiorum rationem omnino ſcire non poterit. Cum ergo tanta hæc diſciplina ſit condecorata, & abundans eruditionibus varijs ac pluri-bus, non puto poſſe iuſte repente ſe profiteri Architectos, niſi qui ab æta-te puerili his gradibus diſciplinarum ſcandendo, ſcientia plurium litera-rum & artium nutriti, peruenerint ad ſummum templum Architecturæ. At fortaſſe mirum vide bitur imperitis hominibus, poſſe naturam tan-tum numerum doctrinarum perdiſcere, & memoria continere. Cum au-tem animaduerterint, omnes diſciplinas inter ſe coniunctionem rerum & communicationem habere, fieri poſſe faciliter credetur. Encyclios enim diſciplina, vti corpus vnum ex his membris, eſt compoſita. Itaque qui à teneris ætatibus eruditionibus varijs inſtruuntur, omnibus literis, agnoſcunt eaſdem notas, communicationemq́; omnium diſciplinarum, & ea re facilius omnia cognoſcunt. Ideoq́; de veteribus Architectis, Pythius, qui Prienæ ædem Mineruæ nobiliter eſt Architectatus, ait in ſuis com-mentarijs, A rchitectum omnibus artibus & doctrinis plus oportere poſſe DE ARCHITEC. LIB. I. facere, quàm qui ſingulas res ſuis induſtrijs & exercitationibus ad ſum-mam claritatem perduxerunt. Id autem re non expediture. Non enim de-bet nec poteſt eſſe Architectus Grammaticus, vti fuit Ariſtarchus, ſed non agrammatos: nec Muſicus, vt Ariſtoxenus, ſed non amuſos: nec pictor vt Apelles, ſed graphidos non imperitus: nec plaſtes quemadmodum Myron ſeu Polycletus, ſed rationis plaſticæ non ignarus: nec denuo me-dicus vt Hippocrates, ſed non aniatrologetos: nec in cæteris doctrinis ſin-gulariter excellens, ſed in his non imperitus. Non enim in tantis rerum varietatibus, elegantias ſingulares quiſquam conſequi poteſt, quod earum ratiocinationes cognoſcere & percipere, vix cadit in poteſtatem. Nec ta-men non tantum Architecti non poſſunt in omnibus rebus habere ſum-mum effectum, ſed etiam ipſi, qui priuatim proprietates tenent artium, non efficiunt, vt habeant omnes ſummum laudis principatum. Ergo ſi in ſingulis doctrinis ſinguli artifices, neque omnes, ſed pauci, æuo perpetuo nobilitatem vix ſunt conſecuti: quemadmodum poteſt Architectus, qui pluribus artibus debet eſſe peritus, non idipſum mirum & magnum fa-cere, ne quid ex his indigeat: ſed etiam vt omnes artifices ſuperet, qui ſin-gulis doctrinis aſsiduitatem cum induſtria ſumma præſtiterunt? Igitur in hac re Pythius erraſſe videtur, quòd non animaduerterit ex duabus rebus ſingulas artes eſſe compoſitas, ex opere, & eius ratiocinatione. Ex his autem vnum proprium eſſe eorum, qui ſingulis rebus ſunt exercitati, id eſt operis effectus: alterum commune cum omnibus doctis, id eſt ra-tiocinatio: vti Medicis & Muſicis & de venarum rithmo, & de pedum motu. At ſi vulnus mederi, aut ægrum eripere de periculo oportuerit, non accedet Muſicus, ſed id opus proprium erit Medici. Item in organo, non Medicus, ſed Muſicus modulabitur, vt aures ſuam cantionibus reci-piant iucunditatem. Similiter, cum Aſtrologis & Muſicis eſt diſputatio communis de ſympathia ſtellarum & ſymphoniarum, in quadratis & tri-gonis, diateſſaron & diapente, cum Geometris de viſu, qui Græcè λ\’σγ{ος} ὀπΤικὸς appellatur, cæterisq́; omnibus doctrinis, multæ res, vel omnes communes ſunt duntaxat ad diſputandum. Operum verò ingreſſus, qui manu ac tractationibus ad elegantiam perducuntur, ipſorum ſunt, qui proprie vna arte ad faciendum ſunt inſtituti. Ergo ſatis abunde is vide-tur feciſſe, qui ex ſingulis doctrinis partes & rationes earum mediocriter habet notas, easq́; quæ neceſſariæ ſunt ad Architecturam, vti ſi quid de his rebus & artibus judicare & probare opus fuerit, ne deſtituatur, vel defi-ciat. Quibus verò natura tantum tribuit ſolertiæ, acuminis, memoriæ, vt poſsint Geometriam, Aſtrologiam, Muſicen, cæterasq́; diſciplinas peni-tus habere notas, prætereunt officia Architectorum, & efficiuntur Ma-thematici. Itaque faciliter contra eas diſciplinas diſputare poſſunt, quod pluribus telis diſciplinarum ſunt armati. Hi autem inueniuntur raro, vt M. VITRVVII POLL. aliquando fuerunt Ariſtarchus Samius, Philolaus & Architas Tarentini, Apollonius Pergeus, Eratoſthenes Cyreneus, Archimedes & Scopinas ab Syracuſis, qui multas res organicas & gnomonicas, numero naturalibusq́; rationibus inuentas atque explicatas, poſteris reliquerunt. Cum ergo ta-lia ingenia à naturali ſolertia, non paſsim cunctis gentibus, ſed paucis vi-ris habere concedatur: officium verò Architecti omnibus eruditionibus debeat eſſe exercitatum, & ratio propter amplitudinem rei permittat, non iuxta neceſsitatem ſummas, ſed etiam mediocres ſcientias habere di-ſciplinarum, peto Cæſar, & à te, & ab his qui mea volumina ſunt lecturi, vt ſi quid parum ad artis Grammaticæ regulam fuerit explicatum, igno-ſcatur. Nanque non vti ſummus Philoſophus, nec Rhetor diſertus, nec Grammaticus ſummis rationibus artis exercitatus, ſed vt Architectus, his literis imbutus, hæc niſus ſum ſcribere. De artis verò poteſtate, quæq́; in-ſunt in ea ratiocinationes, polliceor (vti ſpero) his voluminibus non mo-do ædificantibus, ſed etiam omnibus ſapientibus, cum maxima autorita-te, me ſine dubio præſtaturum.